Daniel Deronda kitap kapağı

40. bölüm / 70

Kırkıncı Bölüm.

Uygulamada Aç
Bölümü paylaş
Bu sayfayı paylaş
WhatsApp

Kitap sayfası
Bölümler 70Şu an: Kırkıncı Bölüm.
  1. 1 Birinci Kitap—şımartılmış Çocuk. — Birinci Bölüm.2.251 kelime
  2. 2 İkinci Bölüm.1.803 kelime
  3. 3 Üçüncü Bölüm.4.601 kelime
  4. 4 Dördüncü Bölüm.1.186 kelime
  5. 5 Beşinci Bölüm.2.528 kelime
  6. 6 Altıncı Bölüm.3.611 kelime
  7. 7 Yedinci Bölüm.5.025 kelime
  8. 8 Sekizinci Bölüm.1.697 kelime
  9. 9 Dokuzuncu Bölüm.2.436 kelime
  10. 10 Onuncu Bölüm.2.513 kelime
  11. 11 İkinci Kitap—akarsuların Buluşması — On Birinci Bölüm.3.829 kelime
  12. 12 On İkinci Bölüm.1.340 kelime
  13. 13 On Üçüncü Bölüm.4.042 kelime
  14. 14 Ondördüncü Bölüm.2.955 kelime
  15. 15 On Beşinci Bölüm.2.156 kelime
  16. 16 On Altıncı Bölüm.5.940 kelime
  17. 17 On Yedinci Bölüm.3.024 kelime
  18. 18 On Sekizinci Bölüm.1.667 kelime
  19. 19 Üçüncü Kitap—seçim Yapan Genç Kadınlar — On Dokuzuncu Bölüm974 kelime
  20. 20 Yirminci Bölüm5.369 kelime
  21. 21 Yirmi Birinci Bölüm.2.732 kelime
  22. 22 Yirmi İkinci Bölüm.3.566 kelime
  23. 23 Yirmi Üçüncü Bölüm.4.343 kelime
  24. 24 Yirmi Dördüncü Bölüm.3.049 kelime
  25. 25 Yirmi Beşinci Bölüm.2.662 kelime
  26. 26 Yirmi Altıncı Bölüm1.944 kelime
  27. 27 Yirmi Yedinci Bölüm.2.646 kelime
  28. 28 Dördüncü Kitap—gwendolen İstediğini Elde Ediyor. — Yirmi Sekizinci Bölüm.4.464 kelime
  29. 29 Yirmi Dokuzuncu Bölüm.3.354 kelime
  30. 30 Otuzuncu Bölüm.4.041 kelime
  31. 31 Otuz Birinci Bölüm.1.988 kelime
  32. 32 Otuz İkinci Bölüm.5.749 kelime
  33. 33 Otuz Üçüncü Bölüm.3.983 kelime
  34. 34 Otuz Dördüncü Bölüm.1.892 kelime
  35. 35 Beşinci Kitap—mordecaı. — Otuz Beşinci Bölüm.8.024 kelime
  36. 36 Otuz Altıncı Bölüm.6.525 kelime
  37. 37 Otuz Yedinci Bölüm.4.269 kelime
  38. 38 Otuz Sekizinci Bölüm.2.750 kelime
  39. 39 Otuz Dokuzuncu Bölüm.2.596 kelime
  40. 40 Kırkıncı Bölüm.4.336 kelime · Okuduğun bölüm
  41. 41 Altıncı Kitap—açığa Çıkanlar — Kırk Birinci Bölüm.2.045 kelime
  42. 42 Kırk İkinci Bölüm.6.572 kelime
  43. 43 Kırk Üçüncü Bölüm.1.951 kelime
  44. 44 Kırk Dördüncü Bölüm.2.532 kelime
  45. 45 Kırk Beşinci Bölüm.2.706 kelime
  46. 46 Kırk Altıncı Bölüm.3.097 kelime
  47. 47 Kırk Yedinci Bölüm.1.443 kelime
  48. 48 Kırk Sekizinci Bölüm.7.797 kelime
  49. 49 Kırk Dokuzuncu Bölüm.581 kelime
  50. 50 Yedinci Kitap—anne ve Oğul — Ellinci Bölüm.1.870 kelime
  51. 51 Elli Birinci Bölüm.4.775 kelime
  52. 52 Elli İkinci Bölüm.5.321 kelime
  53. 53 Elli Üçüncü Bölüm.2.215 kelime
  54. 54 Elli Dördüncü Bölüm.4.093 kelime
  55. 55 Elli Beşinci Bölüm.1.056 kelime
  56. 56 Elli Altıncı Bölüm.3.045 kelime
  57. 57 Elli Yedinci Bölüm.1.086 kelime
  58. 58 Sekizinci Kitap—meyve ve Tohum. — Elli Sekizinci Bölüm.2.510 kelime
  59. 59 Elli Dokuzuncu Bölüm.1.655 kelime
  60. 60 Altmışıncı Bölüm.1.652 kelime
  61. 61 Altmış Birinci Bölüm.2.894 kelime
  62. 62 Altmış İkinci Bölüm.2.214 kelime
  63. 63 Altmış Üçüncü Bölüm.3.018 kelime
  64. 64 Altmış Dördüncü Bölüm.2.774 kelime
  65. 65 Altmış Beşinci Bölüm.2.081 kelime
  66. 66 Altmış Altıncı Bölüm.1.614 kelime
  67. 67 Altmış Yedinci Bölüm.1.973 kelime
  68. 68 Altmış Sekizinci Bölüm.1.664 kelime
  69. 69 Altmış Dokuzuncu Bölüm.4.029 kelime
  70. 70 Yetminci Bölüm.988 kelime

KIRKINCI BÖLÜM.
“Ruhun içinde bir yeti yaşar;

Önüne geçip görünmesini engelleyen,

Onu karartan şeylerle öyle baş eder ki bunlar

Birer görkem vesilesine dönüşür; onun

Doğuştan gelen parlaklığını yüceltir. Nasıl ki dolunay,

Bir yaz akşamının derin sessizliğinde,

Yüksek, sık bir korunun ardından yükselip

Yeşil ağaçların içinde, sönmeyen bir ışık ateşi gibi yanar;

Yapraklı gölgelerini her yandan tutuşturur,

Alacakaranlık örtüsünü kendi görkemi kadar

Işıltılı bir öze dönüştürür;

Evet, geniş ve dingin gücüyle onu

Kendi ışığıyla birleştirir.”

—WORDSWORTH: Excursion, IV. Kitap.

Deronda, Chelsea’deki dar evden, kendi öfkesinin dumanı diye adlandırmaya yatkın olduğu şeyleri dağıtmak için şöyle iyi bir beden egzersizine can attığı bir ruh hâliyle çıktı. Şehre doğru gidiyordu; bekleyen tekneleriyle Chelsea Merdivenleri’ni görünce, bir faytonla gitmenin sinir bozucu hareketsizliğinden kurtulmak için hemen bir sandal çağırıp küreklere asılmaya karar verdi.

Görevi, Ram’ın kitapçı dükkânına gitmekti. Dün oraya Mordecai’nin öğle nöbetini kaçıracak kadar geç varmış, onun her zaman beşle altı arasında yeniden geldiğini öğrenmişti. Cohenlerin bu sıra dışı sakiniyle biraz daha tanışmak, yüzüğünü geri almak için ön koşul olarak Deronda’nın özellikle istediği bir şeydi. Sohbetlerinin, Mordecai’nin ilgisinin bir köprünün kaldırılması gibi iletişimi kesmekle tehdit eden o ani çekilişiyle bir kez daha kısa sürmesini istemiyordu. Küreklere asıldıkça ısındı; önündeki işe ve Mirah için gerçekleştirmek istediği amaçlara zihnini verdi. Her zamanki gibi düşüncelerinin ışığı hızla değişti: şimdiye dek çoğunlukla kendi amaçlarına hizmet edecek biri olarak düşündüğü kişinin bakış açısına geçti. Kendisini, gerekli askerleri bulmasını sağlayan dramı hiç umursamayan bir askere alma çavuşundan pek de iyi saymamaya başladı.

“Bu adamdan en çok merak ettiğim bilgiyi alırsam,” diye düşündü Deronda, “bana kendisinden ya da benden beklediği ama karşılanmadığını düşündüğü şeyden daha fazlasını anlatmak istemese de herhalde yeterince memnun olurdum. Uyandırdığı merak dinerdi. Oysa belki de, her biri sürgün taşıyan ve yüz yüze bakabilseler birbirlerini tanıyacak iki geminin, birbirine yaklaşıp sonra ayrılması gibi, o da bana yaklaşmış ve benden ayrılmıştı. Benimle, yolculuğunun yakında biteceğini sandığım bu zavallı adam arasında özel bir bağ olasılığı bulunduğundan değil. Ama kalabalık bir yerde birbirine boş boş bakan ya da birbirinin yokluğunu özleyen insanlar arasında böylesine önemli bir karşılıklı özleyiş ne kadar sık yaşanır, merak ediyorum. Her neyse, insan askere alma çavuşunun yöntemini izleyerek özleme ihtimalini kendi eliyle yaratıyor.”

Deronda’nın karaya çıkmayı düşündüğü Blackfriars Köprüsü’ne sandal yaklaşırken saat dört buçuk olmuştu. Gri gün görkemli biçimde sona eriyordu; batıdaki bulutlar, gökyüzünde anıtsal bir dinginlik taşıyan geniş bir safran rengi aydınlığın önünde, giderek daralan mor katmanlara bölünmüştü. Irmakta ise değişen nesneler bu aydınlığı ışıklı bir devinim hâlinde yansıtıyordu: dalgacıkların ya da akıntıların aralıklı parıltısı, kahverengi yelkenin ansızın ışıldaması, yüklü mavnaların karanlıktan renge geçişi, o dalgın görkeme canlı bir karşılık veriyordu.

İyice ısındığını hisseden Deronda kürek çekmeyi bıraktı ve Inverness pelerinini yeniden üzerine aldı. En üst düğmesini iliklerken başını kaldırınca, köprünün korkuluğunun üzerinden kendisine bakan, çok iyi tanıdığı bir yüz gördü. Batı ışığı yüzü öyle çarpıcı bir açıklık ve parlaklıkla ortaya çıkarmıştı ki bedenin eriyip tükenişiyle ruhun coşkusunun aydınlık bir simgesi gibiydi. Bu, batıya doğru nöbet tutarken yaklaşan sandalı fark eden ve gözünü ondan ayırmayan Mordecai’nin yüzüydü. Önce yalnızca sandal ilerlediği için bakmıştı; sonra, bir önseziyle titremesine yol açan anılar canlandı. En sonunda yaklaşan kişi yüzünü ona doğru kaldırdı: düşlerinde gördüğü yüz. Mordecai beyaz elini kaldırıp tekrar tekrar işaret etti.

Mordecai’nin kendisini tanımasını ve beklemesini isteyen Deronda vakit kaybetmeden işaret etmişti; yanıt hemen geldi. Mordecai kasketini çıkarıp salladı; o anda içindeki kehanetin gerçekleştiğini hissetti. Engeller, uyumsuzluklar, ruhunu dolduran tamamlanmışlık duygusu karşısında eriyip gitti; özleminin dış dünyada karşılık bulması onu öyle doyurmuştu. Bu coşkusu, yoğun bir öngörü ateşiyle zihninde önceden canlandırdığı değişimin ilk kıpırtılarını gözleyen deneycinin coşkusundan pek farklı değildi. Önceden tasarladığı dost altın renkli arka plandan çıkıp gelmiş ve ona işaret etmişti: İşte bu gerçekten olmuştu; gerisi olacaktı.

Deronda üç dakika içinde karaya çıkmış, kayıkçının parasını ödemiş ve içgüdüsü gereği dimdik durup onu bekleyen Mordecai’nin yanına varmıştı.

“Seni burada durmuş görünce çok sevindim,” dedi Deronda. “Ben de kitapçıya gidip seni yeniden aramaya niyetliydim. Dün oradaydım; belki sana söylemişlerdir?”

“Evet,” dedi Mordecai. “Köprüye gelmemin nedeni buydu.”

Sakin ve ciddi bir tavırla verdiği bu yanıt, Deronda’ya son derece gizemli geldi. Cohen’in imasının düşündürdüğü gibi, bu adamın tuhaflıklarının gerçekten bir tür zihinsel yabancılaşmayla ilgisi var mıydı?

“Chelsea’de olduğumu bilmiyor muydun?” diye sordu bir an sonra.

“Hayır; ama nehirden aşağı geleceğini bekliyordum. Beş yıldır seni bekliyorum.” Mordecai’nin derine gömülmüş gözleri, sonunda gelmiş olan dosta sevgi dolu bir bağlılıkla çevrilmişti; bu bakış aynı anda hem dokunaklı hem de ağırbaşlıydı. Deronda’nın duyarlılığı, bu tuhaf biçimde ortaya çıkan ilişkinin bir yanılsama üzerine kurulduğuna inanmaktan kendini alamasa da, karşılık vermekten geri kalmıyordu.

“Sana gerçekten yararlı olabileceksem bu beni mutlu eder,” diye içtenlikle karşılık verdi. “Bir faytona binip gitmek istediğin yere gidelim mi? Kısa nefesinle yeterince yürümüşsündür.”

“Kitapçıya gidelim. Orada olmamın vakti yaklaşıyor. Ama şimdi nehrin yukarısına bak,” dedi Mordecai, yeniden dönüp alçak sesle konuşurken. Sözlerinde, heyecanlı bir dinginlik denebilecek bir hâl vardı; gerçekleşme duygusu onu öylesine doldurmuştu ki Deronda’yla arasında tam bir anlayışa engel bulunabileceğini düşünmüyordu. “Gökyüzüne bak, nasıl da yavaşça soluyor. Bu köprüyü hep sevdim; küçücük bir çocukken üzerinde dururdum. Ruhani habercilerin buluşma yeridir. Üstatların söylediği doğru: Her varlık düzeninin bir meleği vardır; yani her biri, uzaklardan gelen mesajın özüdür. Burada yerin ve göğün mesajlarını dinledim. Daha güçlü olduğumda durup derin gökyüzündeki yıldızları beklerdim. Ama en çok, gün batımına yakın şu vakti severdim. İçime işledi, benimle yaşadı: soldu, yavaş yavaş soldu; benim çöküşümdü. Durakladı, bekledi; sonunda bana yeni hayatımı, bu nefes tamamen tükenince yaşayacak olan yeni benliğimi getirdi.”

Deronda konuşmadı. Kendini tuhaf bir biçimde etkilenmiş hissediyordu. Mordecai’nin düşünce yanılsamalarına yatkın olabileceği, hastalıklı bünyesini fazlasıyla zorlayan bir konu yüzünden bir tür takıntıya kapılmış olabileceği yönündeki ilk kuşkusu, yerini daha kabullenici bir bekleyişe bıraktı. Onun yaradılışı çok genişti; kendi deneyiminin ötesindeki dünyaları kavramaya fazlasıyla açıktı. Başkasının bilinci, kendi zihninin bomboş kaldığı bir konuda doluluk ve inanç taşıyor diye hemen kolayca “delilik” açıklamasına sığınamazdı. Başkasının ihtiyacı biçiminde kendisine yöneltilen bir isteğe karşı koymak yerine onu karşılamaya çalışması, alışılmış tavrına uygundu. Bu isteğe Mordecai’den yayılıyormuş gibi duran bir ağırlık duygusu eşlik ediyordu. Bu duygu, onun dış görünüşteki yoksulluğunu tümüyle silip onu, evrensel efsanelerdeki olağanüstü rehber gibi bir otoriteyle yükseltiyordu: birden alçak kılığını üzerinden atıp apaçık bir Güç olarak beliriveren rehber. Mordecai’nin tavrında, gerçekleşmeye duyduğu inancın doğurduğu kararlı bir dinginlik de bu izlenimi güçlendiriyordu. Bir süre sessizce durduktan sonra, “Artık gidelim,” dedi. Arabayla giderlerken de ekledi: “Sokağın sonunda inip dükkâna yürürüz. Sen kitaplara bakarsın; Bay Ram birazdan çıkıp bizi yalnız bırakır.”

Bu coşkulu adamın, “dünya adamı” denen ve coşkunluğun tam karşıtı olan biri kadar temkinli, başkalarının yargılarına karşı aynı ölçüde duyarlı olduğu anlaşılıyordu.

Faytonda sarsıla sarsıla giderlerken Deronda, bu tuhaf deneyimin ortasında Mirah’ı hâlâ yanında hissediyordu; ama konuşmanın yönünü kendisinin değil Mordecai’nin belirleyeceğini öngörüyordu. Sorabileceği sorulardan artık emin değildi. Kendi ruh hâlindeki değişimin etkisiyle içinden şöyle dedi: “Sanırım, kâhini yorumlayacak kaderi bekliyormuşum gibi tam bir batıl inanç içindeyim. Ama bu adamla aramda güçlü bir bağ olmalı; o bunu güçlü biçimde hissediyor. Yüce Tanrım! Dünyada, yanılgıya düşse bile inançtan, durmadan düş kırıklığına uğrasa bile beklentiden daha güçlü hangi bağ çıkmıştır? Bu bağda benim payıma düşen hayal kırıklığı mı olacak, yoksa beklentiyi gerçekleştirmek mi? Her neyse, bunu gerçekleştirmem mümkünse onu düş kırıklığına uğratmayacağım.”

On dakika sonra iki adam, sanki birbirlerine aşklarını henüz açıklamamış iki sevgiliymişçesine yoğun bir farkındalıkla, gaz lambalarıyla aydınlanan küçük kitapçıda yalnız kaldıklarını hissettiler. Birbirlerini bütünüyle görebilmek için içgüdüsel bir istekle başlarını açıp yüz yüze durdular. Mordecai öne çıkıp küçük tezgâha sırtını dayadı; Deronda ise karşı duvara, aralarında dört fitten biraz fazla mesafe kalacak biçimde yaslandı. Keşke bu iki yüzü, Titian’ın “Haraç Parası” tablosunun başka türden bir karşıtlık sunan iki tipi ölümsüzleştirdiği gibi, ben de ölümsüzleştirebilseydim. Hepimizin gözümüzde canlandırabileceği o dokunaklı verem izini düşünün: terk edilmiş bir tapınağı andıran keskin yüz çizgilerinin verdiği bakış parlaklığı, kişiye çok uzaklardan, istemeden erişilmezliğe doğru çekiliyormuş hissi verir. Şimdi bunu, doğası gereği zihninin tutkusunu yüzüne yansıtan Yahudi bir yüzde düşünün: otuzunu biraz geçmiş, ama acıyla uzayıp gitmiş bir zamanın yaşını taşıyan bir adamın yüzünde. Hâlâ siyah saçları ve sakalı, teninin sarı solgunluğunu daha da belirginleştiriyor; güçlükle nefes alışı, hareketli burun deliklerini daha keskin gösteriyor; sararıp erimiş elleri, kavuşturduğu kollarının üzerinde göze çarpıyor. Sonra o özlem dolu veremli bakışa, ölmek üzere olan bir annenin, çok sevdiği tek oğlu yatağının başına geldiğinde yüzüne yerleşen ifadeden bir şeyler katın: “Oğlum!” derken içinde titreyen sevinç ışıldar. Çünkü insanın kendi ruhunun bir başkasında süreceği duygusu, annenin kendini çocuğuna aktarmasına benzer.

Böyle bir portre görseydiniz Mordecai’yi görürdünüz. Karşısındaki yüz ise, Latin ırkları dediğimiz topluluklar arasında rastlanan pek çok yüzden daha belirgin biçimde Doğulu değildi. Gençliğin sağlıklı canlılığıyla ışıldıyor, dingin hâlindeki güçlü erkekçe ağırbaşlılık, yoksulluğun bu gizemli oğlunun —kendisine uzun zamandır beklediği dostu diye seslendiği adamın— bakışını karşılayışına yargı gücü katıyordu. Deronda’nın doğasının en incelikli niteliği, sezgisel kavrayışıyla birlikte işleyen, başkalarının duygularına duyarlı coşkunluğu, hiç bu kadar sınanmamıştı. Mordecai’nin onunla ilgili izlenimlerinin doğruluğuna ya da bu karşılaşmadan çok etkili bir sonuç çıkacağına inandığı söylenemezdi. Hissettiği, bir başkasının derinlerden gelen çağrısına duyduğu güçlü duyarlılık ve bunun yanında, küçümseyerek peşin hükme varmak yerine alıcı olmaya yönelik bir davetti. Alıcılık, metanet gibi, ender ve büyük bir güçtür. Bu ruh hâli şimdi Deronda’nın yüzüne, sakin ve iyiliksever bir gücün en belirgin ifadesini vermişti; bu ifade Mordecai’nin güvenini besliyor ve önünde açık bir yol bırakıyordu. Mordecai konuşmaya başladı.

“Beni sana yöneltip şu anda bizi bir araya getiren şeyin ne olduğunu bilemezsin. Merak ediyorsun.”

“Sabırsızlanmıyorum,” dedi Deronda. “Açıklamak istediğin her şeyi dinlemeye hazırım.”

“Sana neden ihtiyaç duyduğumun bazı gerekçelerini görüyorsun,” dedi Mordecai, gücünü sakınmak istercesine alçak sesle. “Ölmekte olduğumu görüyorsun. Yol kenarında parmaklıkların ardına kapatılmış biri gibiyim; biriyle konuşsam yalnızca baş sallamalarla ve acımayla karşılanırdım. Gün kapanıyor, ışık soluyor; birazdan birbirimizi seçemez hâle gelecektik. Ama sen zamanında geldin.”

“Zamanında gelmiş olmama seviniyorum,” dedi Deronda, duygulanarak. “Umarım benim hakkımda yanılmıyorsundur,” demedi; o anda “yanılmak” sözcüğünün bile zalimce olacağını düşündü.

“Ama sana neden ihtiyaç duyduğumun gizli gerekçeleri çok uzaklarda başladı,” dedi Mordecai. “Başka bir ülkede öğrenim gördüğüm ilk gençlik yıllarımda başladı. Yahudi olduğum için sevdiğim düşünceler doğdu içimde. Yahudi olduğum için onlar, yerine getirmem gereken bir emanetti. Yahudi olduğum ve ırkımın kalbinin içimde attığını hissettiğim için bana ilham verdiler. Onlar benim hayatımdı; o zamana dek tam anlamıyla doğmamıştım. Şu kalbimi, bu nefesi, sağ elimi”—Mordecai dokunaklı bir hareketle elini göğsüne bastırdı, sonra erimiş parmaklarını önünde uzattı—“uykumu ve uyanıklığımı, bedenimi beslediğim işi, gözlerimi besleyen manzaraları, hepsini ilahi alevin yakıtı saydım. Ama ben, düşüncesini ıssız kayalara kazıyan bir gezgin gibi davranmıştım; yönümü değiştiremeden kaygılar, emek ve hastalık gelip önümdeki yolu kapattı, ruhun içine işleyen demirle beni bağladı. Sonra, ‘İçimdeki hayatı bu boğulmuş nefesin boğmasından nasıl kurtaracağım?’ dedim.”

Mordecai, konuşmasının yükselen heyecanının zorladığı o zavallı nefesini dinlendirmek için sustu. Heyecanını dizginlemek de istiyordu. Deronda konuşmaya cesaret edemedi; daracık yerdeki sessizlik bile, bu çırpınan coşkunluğun önünde hayranlık ve şefkatle dolu gibiydi. Bir süre sonra Mordecai sözüne devam etti:

“Ama beni yanlış anlayabilirsin. Bilgisiz bir düşçü gibi konuşmuyorum; içerideki vadilerde yetişmiş, eski düşünceleri yeniden düşünüp onların eski olduğunu bilmeyen, dünyanın bilgisinin gelip geçtiği büyük suların kıyısında hiç durmamış biri değilim. Ana dilim İngilizce; bu bedenin yurdu İngiltere. Bedenim, tohumu çölü sevindirebilecek meyveli ağacın çevresini saran kırılgan toprak bir kap gibidir. Ama gerçek hayatım Hollanda’da, özel bir ilim dalında uzman bir haham olan dayımın yanında beslendi. O ölünce öğrenim görmek için Hamburg’a, ardından halkıma ve Yahudi olmayan dünyaya daha geniş bir açıdan bakabilmek için Göttingen’e gittim; bilginin her kaynağından içtim. Gençtim; özgür olduğumu hissediyordum. Almanya’daki başlıca merkezlerimizi gördüm; o zaman henüz tam bir yoksulluk içinde değildim. Bir de kendime bir el işi edinmiştim. Çünkü şöyle diyordum: Yazgım Yeşua ben Hananya’nınki gibi olsa da umurumda değil. Son yıkımdan sonra geçimini iğne yaparak sağladı; ama gençliğinde Tapınak basamaklarında şarkı söylemiş, görkem yitip gitmeden önceki zamanları belleğinde taşımıştı. Bedenim yoksulluk içinde yaşayabilir, ellerim emekçinin elleri gibi olabilir; ama ruhum, bilgi hazinelerinin girdiği, iç mabedinin umut olduğu bir hatıra tapınağı olsun, diyordum. Ne seçtiğimi biliyordum. ‘Kendini görüntülerle besliyor,’ dediler; inkâr etmedim, çünkü görüntüler dünyayı yaratır ve besler. Dünyayı, gelecekte yeniden yaratacak olan görüntünün yarattığı hâliyle görüyor ve ölçüyorum. Sen, hemcinslerinin hayatından uzaklarda kendi kendine hezeyan eden birini dinlemiyorsun.”

Mordecai sustu. Deronda, bu susuşun bir beklenti taşıdığını hissederek, “Sözlerini hezeyan saymaya hiç niyetim olmadığını bilmeni isterim. Ön yargıya kapılmadan dinliyorum; çünkü isteyerek, hem de genç yaşta benimsenmiş manevi bir yazgının hikâyesine derin bir ilgi duymamı sağlayan deneyimlerim oldu.” dedi.

“İsteyerek benimsenmiş manevi bir yazgı—genç yaşta?” diye tekrarladı Mordecai, düzeltircesine. “O, içimde bütünüyle doğmuş bir ruhtu; çocukluğumda geldi. Kendi dünyasını da beraberinde getirdi: eski dili sürgünün yeni ilahileriyle yeniden canlandıran insanların yaşadığı bir Orta Çağ dünyasını. Yahudi olmayanların felsefesini Yahudi inancının içine katmışlardı; yine de halkımız için bir merkeze duydukları özlem sürüyordu. Onlardan birinin ruhu içimde yeniden doğdu, dünyalarının anıları arasında uyandı. İspanya’ya ve Provence’a gitti; Aben-Ezra’yla tartıştı; Jehuda ha-Levi’yle gemiye bindi; Haçlıların kükreyişini, işkence gören İsrail’in çığlıklarını duydu. Dilsiz dili çözüldüğünde, onların coşkusunun, kederinin ve uğruna şehit oldukları inancın yeni kanıyla canlandırdıkları dili konuştu; onların ezgisinin ölçüsüyle şarkı söyledi.”

Mordecai yeniden sustu; sonra yüksek, boğuk bir fısıltıyla şöyle dedi:

“İçimde tutsak kaldığı sürece başka bir dil öğrenmeyecek.”

Deronda, o dili bilip bilmediğine ilişkin önceki soruyu biraz kaygıyla hatırlayarak, “Öyleyse bütünüyle İbranice mi yazdın?” diye sordu.

“Evet, evet,” dedi Mordecai derin bir kederle. “Gençliğimde, yalnızlık olduğunu anlamadan o yalnızlığa doğru yürüdüm. Çevremi büyük ölülerin safları sarmıştı; şehitler toplanıp beni dinliyordu. Ama çok geçmeden yaşayanların bana kulak vermediğini gördüm. Önceleri hayatım önüme uzun bir gelecek gibi serilmişti. ‘Yahudi mirasımın bir parçası tükenmez sabırdır; bir parçası da çeşitli yollar arayıp, ekenlerin umudunu kestiği yerde kök salacak bir yer bulma becerisidir,’ diyordum. Ama Ebedî’den yeni elçiler geldi. Kadından doğan büyük kalabalığı ezen boyunduruğun altına eğilmem gerekti: aile dertleri beni çağırdı; yalnız kendim için değil, çalışmam ve başkalarını gözetmem gerekiyordu. Yeniden yalnız kaldım; ama ölüm meleği çoktan bana dönüp işaret etmişti, eteğini yolumda durmadan hissediyordum. Çabalamaktan vazgeçmedim. Dinlenmek ve yardım görmek için yalvardım. Konuştum; halkımızdan adamlara, nüfuz ya da bilgi bakımından zengin olanlara, başka servetlere sahip olanlara gittim. Ama anlayışla dinleyen kimse çıkmadı. Yanlış düşündüğüm söylenerek azarlandım; sadaka niyetine küçük bir miktar teklif edildi. Şaşılacak şey değil. Yoksul görünüyordum; yanımda bir tomar İbranice el yazması taşıyordum; halkımızın önde gelen öğretmenlerinin halkımızın umudunu yanlış yola sürüklediğini söylüyordum. Âlim de tüccar da dinleyemeyecek kadar meşguldü. Benimle onların arasına küçümseme girmişti. Biri, ‘Mormon Kitabı İbranice yazılsaydı asla tutmazdı; âlimlerimize seslenmek istiyorsan onlara öğretebileceğin bir şey olması pek olası değil,’ dedi. Bu sözünde bir doğruluk payı vardı.”

Son sözlerinin boğuk sesindeki ironi açıkça duyuluyordu.

“Ama İbranice yazmaya alışmış olsan da İngilizceyi senden iyi kullanan pek az kişi vardır kuşkusuz,” dedi Deronda; önünü açabileceği yeni bir çaba için ona teselli vermek istiyordu.

Mordecai yavaşça başını sallayıp karşılık verdi:

“Çok geç—çok geç. Artık yazamam. Yazdıklarım bu kesik nefes gibi olur. Ama nefes merhamet pınarını uyandırabilir; yazı uyandıramaz. Şimdi yazabilsem ve İngilizce kullansam, zil dışında hiçbir işarete alışmamış insanları çağırmak için tahtaya vuran biri gibi olurdum. Ruhum kendi dilinin kusurlarını duyacak kadar keskin bir kulağa sahip. Yeni yazdıklarım bu beden gibi olurdu”—Mordecai kollarını iki yana açtı—“içinde Ruah ha-Kodeş, ilahi düşüncenin soluğu bulunabilirdi; ama insanlar ona gülümseyip, ‘Zavallı bir Yahudi!’ derdi. En çok gülümseyenler de kendi halkımdan çıkardı.”

Mordecai ellerini indirip başını kederle öne eğdi; o an umudunu yitirmişti. Kendi sözlerinin çağırdığı umutsuzluk gelip üzerine çökmüş, karartan kanatlarını başında gezdiriyordu. Bir anlığına karanlığa gömülmüştü.

“Seninle birlikte hissediyorum—sana yürekten katılıyorum,” dedi Deronda; sözlerindeki şefkat bir yana, berrak ve derin sesi bile teselli veriyordu. “Ama acele konuşuyorsam bağışla; yazdıkların için her şey bütünüyle kaybedilmiş değil. Yayımlama imkânları elimizin altında. Bana güvenmeye razı olursan bunun için gereken her şeyi sağlayabileceğime söz verebilirim.”

“Bu yetmez,” dedi Mordecai hızla, belleği ve güveni yeniden parlayarak başını kaldırdı. “Sana duyduğum güven bundan ibaret değil. Bana yalnızca el değil, ruh da olmalısın: inancıma inanmalı, gerekçelerimden etkilenmeli, umudumu paylaşmalı, gösterdiğim görüntüyü görmeli, benim gördüğüm yerde görkemi seyretmelisin!” Konuşurken Deronda’ya bir adım yaklaşmıştı; şimdi kolunu sıkıca kavrayarak elini onun koluna koydu. Yüzü Deronda’dan bir ayaktan biraz daha uzaktaydı; solgun bir alevi andıran bir şey taşıyordu. Bu yoğun bağlılık duygusu, sözlerini sürdürürken buyurgan bir talep gibi etkisini gösteriyordu: “Sen benim hayatım olacaksın; yeniden dikilecek ve büyüyecek. Mirası sen devralacaksın; çağlar boyunca birikiyor. Kuşaklar, daracık hayatımın köprüsünde üst üste yığılıyor; geçmişle gelecek orada buluşuyor ve köprü yıkılıyor. Ama seni buldum. Zamanında geldin. Sabanla tırmığın geçemeyeceği, altın arayanların rahatsız edemeyeceği mezarlar yüzünden değersiz oğlun reddettiği mirası sen alacaksın; Yahudinin kutsal mirasını sen devralacaksın.”

Deronda’nın yüzü Mordecai’ninki kadar solmuştu. Sel ya da yangın alarmı kadar ani bir biçimde, içinde yalnızca son bir can çekişme içindeymiş gibi yakararak yalvaran bu adamın umudunu kırma korkusu değil, bir yanılsamayı ölümcül biçimde besleme ve onu, sonunda asılsız çıkabilecek bir bağlılığa sürükleme korkusu da yayıldı. Mordecai’nin şefkatine seslenen o kendine özgü yakarışı, çoğumuzun sıkıca kavrayan ve hükmedercesine konuşan birine duyduğu tepkiyi bastırdı. Deronda’nın güçlüğü, belki ölçüsüz bir güvenle kısa ömrünün fazlasını tek bir ana sığdıran bu coşkulu, acı çeken insana tereddüt ve kuşku sözleri söylemekti. Deronda, olağanüstü bir sezgiyle, daha ağzını açmadan avucunu Mordecai’nin gerilmiş elinin üzerine usulca koydu; o an bu hareket birçok söz kadar etkiliydi. Ardından, yanılıyor olabileceğinin farkında olarak, acele etmeden şöyle dedi:

“İlk karşılaştığımızda sana söylediklerimi unuttun mu? Senin halkından olmadığımı söylediğimi hatırlıyor musun?”

“Doğru olamaz,” diye fısıldadı Mordecai hemen; sarsıldığına dair hiçbir belirti yoktu. Üzerindeki şefkatli el, bu inkâr sözlerinden daha güçlü olan duygusunu pekiştirmişti. Deronda’nın cevap vermesinin imkânsız olduğunu hissettiği, dahası “Doğru olamaz” iddiasının kendisi için bir kanıt ağırlığı taşıdığını fark ettiği, belirgin bir sessizlik oldu. Deronda’yla arasındaki ilişkinin olağanüstü önemine bütünüyle kapılmış olan Mordecai, konuşurken başka hiçbir şeyi düşünemiyordu. Bu yüzden, uzun zamandır beslediği inancın doğal bir devamı gibi ağzından çıkan ikinci bir iddiayla sözünü sürdürdü: “Kendi kökeninden emin değilsin.”

Daniel, alışılmış bir çekingenlikle ellerini Mordecai’ninkilerden çekerek, “Bunu nereden biliyorsun?” diye sordu. Mordecai de tutuşunu gevşetip eski yaslanma duruşuna geri döndü.

“Biliyorum, biliyorum; hayatım başka ne ki?” dedi Mordecai, sabırsızca alçak bir sesle. “Her şeyi anlat: neden inkâr ettiğini söyle.”

Bu talebin karşısındaki kişi için ne anlama geldiğini kavrayamazdı: yıllardır saklı kalmış, canlı biçimde hissedilen çekingenliğe ne kadar derinden dokunduğunu; kendi umudunun bir parçası sayarak üzerinde durduğu belirsizliğin, Daniel için annesi hakkında acı verici bir gerçeğin açığa çıkması ihtimali olarak hep tehdit oluşturduğunu anlayamazdı. Ama bu an, Deronda için yalnızca yeni değil, aynı zamanda ağır bir anlam taşıyordu. Burada konuyu geçiştirmesi, kendisine düşen bir görevi, hak edilmiş bir dayanışma eylemini nefret uyandıracak biçimde reddetmesine dönüşebilirdi; her hâlükârda yaklaşan bir felaketin gölgesinde son umuduymuş gibi kendisine seslenen birini acımasızca geri çevirmiş olurdu. Birkaç dakika sonra, kendini zorlayarak ve gerçeğin tümünü kısaca anlatmaya karar vererek şöyle dedi:

“Annemi hiç tanımadım. Onun hakkında hiçbir şey bilmiyorum. Hiçbir adama baba demedim. Ama babamın İngiliz olduğuna inanıyorum.”

Deronda bu itirafı söylerken derin sesinde bir titreme vardı; bütün bu süre boyunca, onu söylemesine yol açan tuhaf koşullara şaşıp duruyordu. Mordecai, gizemli biçimde seçtiği dostunun davranışlarını belirleme gücünü belki de gerçekten abartmıyor gibiydi.

“Görülecek—ilan edilecek,” dedi Mordecai zafer kazanmışçasına. “Dünya büyür; yapısı da büyüyen ruhla örülür. Bilinç, başlangıçta belirsizce, giderek daha açık seçik biçimde uzaklardaki kıpırtıları sezer. Düşünceler içimizde karanlıkça devinir, bütünüyle fark edilmeden önce bizi sarsar; olaylar da, varlıklar da öyle: dünyanın büyümesinde bizimle birlikte örülürler. Sen içimde, harfleri henüz bütünüyle yazılmamış bir düşünce gibi yükseldin; sözcüklerin hepsi ortaya çıkmadan ruhum sarsılıyor. Gerisi gelecek—gelecek.”

“Dışarıda gerçekleşen olayın, en sağlam inancın bile her zaman gerçekleşmesi anlamına gelmediğini gözden kaçırmamalıyız,” dedi Deronda. Mordecai’yi ağır biçimde incitmemek ve güvenine, içinde daha da ağır darbeler saklı olabilecek bir onay vermemek yönündeki birbiriyle çatışan arzuları yüzünden sesi tereddütlü çıkmıştı.

Mordecai’nin yüzü, güvenini son kez dile getirirken olabilecek en parlak hâline bürünmüştü. Deronda’nın sözleri üzerine yüzünde güveninin çöktüğünü gösteren bir ifade belirmedi; yüzündeki güç de kaybolmadı, zafer duygusundan kararlı bir direnişe dönüştü.

“Bir yanılsamaya kapılmış olabileceğimi—halkımızın güven tarihinin yanılsamalarla dolu olduğunu—hatırlatmak istiyorsun. Hepsiyle yüzleşiyorum.” Mordecai burada bir an durdu. Sonra başını biraz öne eğip boğuk bir fısıltıyla, “Güvenimi yanılsamaya dönüştürmek isteseydin, benimki de öyle olabilirdi. Ama bunu yapmayacaksın,” dedi.

Bu sözlerin Deronda’yı delip geçecek kadar keskin olması, burada kararlı durması gereken bir dönüm noktasında bulunduğunu ona daha güçlü biçimde hissettirdi.

“Nasıl doğduğum benim irademe bağlı değil,” diye karşılık verdi. “Üzerimdeki yükümlülüklere ilişkin duygum, bu konudaki bilgimden bağımsız olamaz. Gerçeğin açığa çıkmasını hızlandırmaya çalışacağıma söz veremem. Hayatımın yarısında kök salmış duygular, şimdiye kadar yapamadığım bir şeyi yapmama yine engel olabilir. Her şeyi bekleyip görmeliyiz. Kendi hayatım hakkındaki gerçeği daha fazla öğrenmeliyim; hayatım seninkinin bir parçası hâline gelirse neye dönüşeceğini de bilmeliyim.”

Deronda konuşurken Mordecai kollarını yeniden kavuşturmuştu; şimdi nefes almakta zorlanmasına rağmen aynı kararlılıkla karşılık verdi:

“Öğreneceksin. Buluşmamızın nedeni, öğrenmen değil de ne? Kuşkuların inancımın üzerinde toz kadar hafif. Bu çağın ve başka çağların felsefelerini biliyorum; istesem mahkemelerinde çağrıya cevap verebilirim. Ruhumun ana dili olan inançları susturup bir sistemin ezberlenmiş diliyle konuşabilirim; o dil her şeyin yazılışını bildirir, alfabesinin her şeyi kapsadığından emindir. Onları susturabilirim: İnsan hayranlığını ya da sevgisini susturup başkalarının istediği gerekçeleri aramaya koyulamaz mı? Ya sevgisi bulunabilecek her gerekçeden daha derindeyse? İnsan kendi yollarını bulur: önce onlar, vahşi doğadaki hayvan izleri gibi ayak izleriydi; şimdi hızlı ve görünmezler. Düşüncesi okyanusa dalıyor, dilekleri havayı baştan başa geçiyor; bütün yolları buldu mu? Ona ulaşan, onunla kalır, ona hükmeder; yolunu bilmeden onu kabul etmek zorundadır. Bana dair beklentimin, boşa çıkan umutların büyüdüğü gibi büyüdüğünü söyle. Aklında bu kuşku mu var? Öyleyse beklentim oradaydı ve sen geldin. İnsanlar susuzluktan öldü. Ama ben susadım ve su dudaklarımda! Kuşkular benim için ne ifade eder? Bana gelip, ‘Ruhunu reddediyorum; Yahudi olmadığımı biliyorum; ortak bir yazgımız yok,’ dediğin saatte bile kuşku duymayacağım. Kandırıldığımı kesinlikle—kesinlikle bileceğim. O saat hiç gelmeyecek!”

Deronda, Mordecai’nin konuşmasında yeni bir tını duydu: bu tını yakarıştan çok buyurgandı; az önce kendisini yalvarırcasına kavrayan o özlemli ihtiyaçtan çok, bilincindeki gücü dile getiriyordu. Deronda kavgacı biri değildi; yine de böyle bir tavır değişikliği genellikle bir iddiayı kabul etme eğilimini zayıflatırdı. Ama bu kez içinde direncini dengeleyen, onu geride tutan bir şey vardı. Bakışları sürekli sakin, tırnakları sağlıkla pembe bu güçlü adam; her şeyi sorgulamaya alışmış, aşırı zihinsel bağımsızlıkla suçlanmış olsa da, önündeki kırılgan insanın inatçı kesinliği karşısında hâlâ boyun eğdirici bir etki hissediyordu. Mordecai’nin solgun sarı burun deliği çabalamanın gerginliğiyle gerilmiş, hevesli konuşmasının yükü altında nefesi güçlükle çıkıyordu. Bu etki, aralarındaki şefkatli sorumluluk bağını güçlendiriyor gibiydi. Deronda için o an, sonu sıkıntılı bir mahcubiyete dönüşebilecek bir durumdan kaçma arzusu, çalışkanlığı gündelik bir kural hâline getirmiş birinde tembellik çağrılarının davranışını belirlemesi kadar etkisizdi. Sade bir dille karşılık verdi:

“Yapabildiğim her yerde isteklerini karşılamak istiyorum. En azından, emeğini ve çektiğin acıyı küçümsemek istemediğimden emin olabilirsin. Düşüncelerini anlat. Ama nerede buluşabiliriz?”

“Bunu düşündüm,” dedi Mordecai. “Akşam ilerleyince buralara gelmen zor olmaz, değil mi? Bir keresinde gelmiştin.”

“Ara sıra gelmeyi pekâlâ başarabilirim,” dedi Deronda. “Cohenlerle aynı evde yaşıyorsun, sanırım?”

Mordecai cevap veremeden Bay Ram tezgâhın arkasındaki yerine döndü. İbrahim’in yaşlı bir oğluydu; çocukluğu, bu yüzyılın başındaki kötü günlere rastlamıştı. Bu şık ve eğitimli kuşağın ortasında, yetmiş yıl önce İngiliz Yahudilerinin çoğunun ortak mirası olan yoksulluk ve aşağılanmanın etkileriyle baştan başa yoğrulmuş, geçmişten kalma bir örnek gibi yaşamayı sürdürüyordu. Bay Cohen’in görünüşünde fark edilen yağlı canlılıktan onda eser yoktu. Geniş ve tombul yüz hatları bile, haklı bir neden yokken melez görünme eğilimini açığa vuruyordu. Londra’nın çeşit çeşit insanla dolu bir mahallesinde bu, belki de böceklerdeki taklit harikalarına benzetilebilirdi; belki de doğanın, daha saf yüz hatlarına sahip insanları bağnazlığın hüküm sürdüğü zamanlarda karşılaşacakları utançtan ve tükürükten korumak için saf Kafkas ırkı adına gösterdiği kusurlu bir çabaydı. Bay Ram kitap alıp satarken de, konserve et ve öteki malları satarken olduğu gibi, içerdikleri çürüklük ya da besin oranı hakkında bilgi veya sorumluluk sahibi olmadan iş görürdü. Ama Mordecai’nin öğrenimini olağanüstü bir şey sayardı; ziyaretleri iki kez alışverişle sonuçlanmış, kitap meraklısı bir beyefendinin onunla konuşmak istemesine de ses çıkarmazdı. Deronda’yı asık suratlı bir iyi niyetle selamladı, büyük gümüş gözlüğünü taktı ve günlük hesaplara hemen kendini kaptırmış gibi göründü.

Deronda ile Mordecai çok geçmeden birlikte sokağa çıktılar. Gidecekleri yön konusunda açıkça anlaşmamışlardı ama Ezra Cohen’in evine doğru yürüyorlardı.

“Orada buluşamayız; odam çok dar,” dedi Mordecai, konuşmayı kaldıkları yerden sürdürerek. “Buradan çok uzakta olmayan, bazen bir kulübe gittiğim bir meyhane var. Bir sonraki köşedeki sokakta, beş kapı ötede. Adı El ve Sancak. Oradaki özel salonu her akşam kullanabiliriz.”

“Bir kereliğine deneyebiliriz,” dedi Deronda. “Ama belki sana kaldığın yerden daha özgür ve rahat olacağın bir konaklama yeri ayarlamama izin verirsin.”

“Hayır; hiçbir şeye ihtiyacım yok. Dış hayatımın değeri yok. Senden ruh kardeşliğinden daha değersiz hiçbir şey almayacağım. Şimdilik başka hiçbir şey düşünmeyeceğim. Ama zengin olmana sevindim. O elmas yüzük için paraya ihtiyacın yoktu. Onu getirmek için başka bir nedenin vardı.”

Deronda bu keskin görüş karşısında biraz şaşırdı; ama cevap veremeden Mordecai ekledi: “Neyse, fark etmez. Paraya ihtiyacın olsaydı bile, yeniden buluşmamız en büyük amaç olurdu. Ama zenginsin, öyle mi?” diye sorar gibi bitirdi.

“Kendine yetecek olandan fazlasına sahip herkesin zengin olduğu anlamında zenginim, başka türlü değil.”

“Hayatının özgür olmasını istemiştim,” dedi Mordecai dalgınca; “benimki esaret içinde geçti.”

Deronda’nın Cohenlerin evinde bulunması, Mordecai’nin kendi ülküsüyle ilişkisi dışında onu hiç ilgilendirmiyordu. Sormak istediği soruya kolayca geçiş yapamayacağını anlayan Deronda, sözü dolandırmadan sormaya karar verdi:

“Anne Bayan Cohen’e kızından söz edilmemesi gerektiğini bana anlatabilir misin?”

Hemen cevap gelmedi; Deronda sorusunu yinelemesi gerekeceğini düşündü. Gerçekte Mordecai sözleri duymuş, ama tutkulu düşüncelerinden sıyrılıp zihnini yeni bir konuya yöneltmesi gerekmişti. Birkaç dakika sonra, kendisine Holborn’a giden yolu sormuşlar gibi dikkatle çabalayarak cevap verdi:

“Nedenini biliyorum. Ama ailenin mahremiyeti içinde duyduğum, önemsiz aile meselelerinden bile söz etmeyeceğim. Onların çadırında bir kutsal yerdeymişim gibi yaşarım. Başka hiç kimseye zarar vermedikleri sürece, tarihleri kendilerine aittir.”

Deronda, alışık olmadığı türden bir azarlama karşısında yanaklarına kan yürüdüğünü hissetti; kesin bir bilgi edineceğinden oldukça emin olduğu bir konuda da acı verici bir şaşkınlığa düşmüştü. Günün heyecanlarından kaynaklanan duygusal gerginliği daha da belirginleşti. Yüzüğünü geri almak için gereken para cebindeydi ama Cohenlerin evine gitmekten kaçındı; çünkü bu kez yalnızca önceki belirsizlikle değil, o belirsizliğin giderilebileceğine dair yeni bir hayal kırıklığıyla da yüzleşmesi gerekecekti.

Cohenlerin kapısına varmak üzereyken, “Şimdi senden ayrılacağım,” dedi; Mordecai durup gaz lambasının altında ona baktı. Yüzünde kaygılı ve yorgun bir ifade vardı.

“Ne zaman döneceksin?” diye sordu, kelimeleri ağır ağır vurgulayarak.

“Bunu şimdilik belirlemesem olur mu? Kitapçıdaki işin bittikten sonra herhangi bir akşam Cohenlere uğrayıp seni sorabilir miyim? Seninle baş başa görüştüğümüzü bilmelerinde sakınca yok, sanırım?”

“Yok,” dedi Mordecai. “Ama şimdi beklediğim günler, güçlü olduğum yıllardan daha uzun. Hayat daralıyor: bir zamanlar onda birden ibaret olan şimdi yarıya çıktı. Umudum sende.”

“Sana sadık kalacağım,” dedi Deronda; bu sözleri söylemeden gidemezdi. “Saat yediden sonra gelebileceğim ilk akşam geleceğim; mümkünse cumartesi ya da pazartesi. Bana güven.”

Eldivensiz elini uzattı. Mordecai onu hevesle kavrayınca içine yeniden bir güven dolmuş gibiydi; biraz toparlanan bir enerjiyle, “Bu gerçekleşti; gerisi de olacak,” dedi.

Vedalaşmaları böyle oldu.

Bölüm etkileşimi

Okurlar bu bölümle etkileşime geçti

0okunma 0beğeni 0yorum
Bu iki tercih yalnızca bu tarayıcıda saklanır; yukarıdaki Vaveyla sayaçları gerçek uygulama verisidir.

Kategoriler ve Temalar

Kategoriler ve temalar yükleniyor…