Bölümler 70Şu an: Kırk İkinci Bölüm.
- 1 Birinci Kitap—şımartılmış Çocuk. — Birinci Bölüm.2.251 kelime
- 2 İkinci Bölüm.1.803 kelime
- 3 Üçüncü Bölüm.4.601 kelime
- 4 Dördüncü Bölüm.1.186 kelime
- 5 Beşinci Bölüm.2.528 kelime
- 6 Altıncı Bölüm.3.611 kelime
- 7 Yedinci Bölüm.5.025 kelime
- 8 Sekizinci Bölüm.1.697 kelime
- 9 Dokuzuncu Bölüm.2.436 kelime
- 10 Onuncu Bölüm.2.513 kelime
- 11 İkinci Kitap—akarsuların Buluşması — On Birinci Bölüm.3.829 kelime
- 12 On İkinci Bölüm.1.340 kelime
- 13 On Üçüncü Bölüm.4.042 kelime
- 14 Ondördüncü Bölüm.2.955 kelime
- 15 On Beşinci Bölüm.2.156 kelime
- 16 On Altıncı Bölüm.5.940 kelime
- 17 On Yedinci Bölüm.3.024 kelime
- 18 On Sekizinci Bölüm.1.667 kelime
- 19 Üçüncü Kitap—seçim Yapan Genç Kadınlar — On Dokuzuncu Bölüm974 kelime
- 20 Yirminci Bölüm5.369 kelime
- 21 Yirmi Birinci Bölüm.2.732 kelime
- 22 Yirmi İkinci Bölüm.3.566 kelime
- 23 Yirmi Üçüncü Bölüm.4.343 kelime
- 24 Yirmi Dördüncü Bölüm.3.049 kelime
- 25 Yirmi Beşinci Bölüm.2.662 kelime
- 26 Yirmi Altıncı Bölüm1.944 kelime
- 27 Yirmi Yedinci Bölüm.2.646 kelime
- 28 Dördüncü Kitap—gwendolen İstediğini Elde Ediyor. — Yirmi Sekizinci Bölüm.4.464 kelime
- 29 Yirmi Dokuzuncu Bölüm.3.354 kelime
- 30 Otuzuncu Bölüm.4.041 kelime
- 31 Otuz Birinci Bölüm.1.988 kelime
- 32 Otuz İkinci Bölüm.5.749 kelime
- 33 Otuz Üçüncü Bölüm.3.983 kelime
- 34 Otuz Dördüncü Bölüm.1.892 kelime
- 35 Beşinci Kitap—mordecaı. — Otuz Beşinci Bölüm.8.024 kelime
- 36 Otuz Altıncı Bölüm.6.525 kelime
- 37 Otuz Yedinci Bölüm.4.269 kelime
- 38 Otuz Sekizinci Bölüm.2.750 kelime
- 39 Otuz Dokuzuncu Bölüm.2.596 kelime
- 40 Kırkıncı Bölüm.4.336 kelime
- 41 Altıncı Kitap—açığa Çıkanlar — Kırk Birinci Bölüm.2.045 kelime
- 42 Kırk İkinci Bölüm.6.572 kelime · Okuduğun bölüm
- 43 Kırk Üçüncü Bölüm.1.951 kelime
- 44 Kırk Dördüncü Bölüm.2.532 kelime
- 45 Kırk Beşinci Bölüm.2.706 kelime
- 46 Kırk Altıncı Bölüm.3.097 kelime
- 47 Kırk Yedinci Bölüm.1.443 kelime
- 48 Kırk Sekizinci Bölüm.7.797 kelime
- 49 Kırk Dokuzuncu Bölüm.581 kelime
- 50 Yedinci Kitap—anne ve Oğul — Ellinci Bölüm.1.870 kelime
- 51 Elli Birinci Bölüm.4.775 kelime
- 52 Elli İkinci Bölüm.5.321 kelime
- 53 Elli Üçüncü Bölüm.2.215 kelime
- 54 Elli Dördüncü Bölüm.4.093 kelime
- 55 Elli Beşinci Bölüm.1.056 kelime
- 56 Elli Altıncı Bölüm.3.045 kelime
- 57 Elli Yedinci Bölüm.1.086 kelime
- 58 Sekizinci Kitap—meyve ve Tohum. — Elli Sekizinci Bölüm.2.510 kelime
- 59 Elli Dokuzuncu Bölüm.1.655 kelime
- 60 Altmışıncı Bölüm.1.652 kelime
- 61 Altmış Birinci Bölüm.2.894 kelime
- 62 Altmış İkinci Bölüm.2.214 kelime
- 63 Altmış Üçüncü Bölüm.3.018 kelime
- 64 Altmış Dördüncü Bölüm.2.774 kelime
- 65 Altmış Beşinci Bölüm.2.081 kelime
- 66 Altmış Altıncı Bölüm.1.614 kelime
- 67 Altmış Yedinci Bölüm.1.973 kelime
- 68 Altmış Sekizinci Bölüm.1.664 kelime
- 69 Altmış Dokuzuncu Bölüm.4.029 kelime
- 70 Yetminci Bölüm.988 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
KIRK İKİNCİ BÖLÜM.
“Acıda basamaklar varsa, İsrail en yüksek basamağa çıkmıştır; acıların uzunluğu ve çekilirken gösterilen sabır insanı yüceltiyorsa, Yahudiler bütün ülkelerin soylularıyla boy ölçüşür; az sayıda klasik trajediye sahip bir edebiyata zengin deniyorsa, bin beş yüz yıl süren, şairleriyle oyuncularının kahramanların ta kendisi olduğu bir Ulusal Trajedi için ne demeli?”—ZUNZ: Orta Çağ Sinagog Şiiri.
“Acıda basamaklar varsa, İsrail bütün ulusların önündedir; acıların uzunluğu ve çekilirken gösterilen sabır insanı yüceltiyorsa, Yahudiler her ülkenin soyluları arasındadır; az sayıda klasik trajediye sahip bir edebiyata zengin deniyorsa, şairleriyle oyuncularının kahramanların ta kendisi olduğu, bin beş yüz yıl süren bir Ulusal Trajedi için ne demeli?”
Deronda, Zunz’un bu pasajını kısa süre önce okumuştu; Cohenlerin yanına giderken, acıda ya da aristokrasinin başka herhangi bir biçiminde belirgin bir üstünlük damgası taşımadıkları için bu pasaj aklına karşıtlık yoluyla geldi. Ezra Cohen şehidin yüce kederine bürünmüş değildi; para kazanma tutkusu da Yahudilerin dağınık yaşadığı çağlar boyunca açgözlülüklerinde en çok öfke uyandıran fark olan başarıyla taçlanmış gibiydi. Tefeci Jeshurun, büyük Yahudi trajedisinin simgesi değildi; yine de Mordecai’ninki gibi bir hayatın—ulusal bilincin soluk alıp vermekte güçlük çeken, kırılgan bir beden bulmuş hâlinin—Cohenlerin kendini beğenmiş, cahil refahı içinde yuvalanmış olmasında tipik bir yan yok muydu?
Deronda yeniden aralarına katılınca yüzleri sevinçle ışıldadı. Cohen, elmas yüzüğün biraz daha bekletilse daha çok para getireceğini, ama kadınlarla çocukların, ilk ziyareti öyle hoş geçen genç bir beyefendiyi yeniden görmelerinin verdiği zevkle karşılaştırıldığında buna aldırmadığını, bunun altı penilik bile önem taşımadığını söyleme fırsatını buldu; çünkü o günden beri “durmadan ondan söz edip durmuşlardı.” Genç Bayan Cohen bebeğin uyuyor olmasına çok üzüldü, ardından Adelaide’nin henüz yatmamış olmasına çok sevindi; Deronda’dan dükkânda oyalanmamasını, hemen salona gidip “anneyle çocukları” görmesini rica etti. Deronda, yanında taşıması kolay hediyeler getirmişti; Adelaide’ye bir kâğıt figürler takımı, Jacob’a da fildişinden bir fincan ve top. Daveti memnuniyetle kabul etti.
Büyükannenin önünde bir deste iskambil kâğıdı vardı; çocuklarla “tabak” oynuyordu. Bir tabak az önce yere atılmış, ama kırılmadan kalmıştı.
“Dur!” dedi Jacob, Deronda içeri girerken ona doğru koşup. “Tabama basma. Dur da onu bir daha havaya atışımı seyret.”
Deronda, büyükanneyle anlayışlı bir gülümsemeyi paylaşarak dediğini yaptı; tabak birkaç kez daha havaya atıldıktan sonra parçalara ayrıldı. Ancak o zaman ziyaretçinin yaklaşmasına ve oturmasına izin verildi. Deronda, Mordecai’nin önceki ziyaretinde çıktığı kapının artık kapalı olduğunu fark etti; ama evin tuhaf sakinine duyduğu daha güçlü ilgiyi açığa vurmadan önce Cohenlere olan ilgisini göstermek istiyordu.
Adelaide’yi dizine oturtup kâğıt figürleri masada dans eder gibi dizerken, Jacob da fincan ve topla alıştırma yapmaya başlamıştı. Deronda ancak o zaman sordu:
“Mordecai şu anda evde mi?”
İşleri arasında bulduğu kısa bir fırsatta gelip onlara bakan Cohen, “Addy, nerede o?” diye sordu.
Karısı kapalı kapıyı işaret ederek, “Şuradaki çalışma odasında,” dedi.
“Doğrusu beyefendi,” dedi Cohen, “son bir iki gündür başına ne geldiğini anlayamıyoruz. Her zaman, nasıl desem, biraz kaçık olmuştur, bilirsiniz”—Cohen burada kendi alnını gösterdi—“her konuda sizin benim kadar aklı başında değildir; ama çoğunlukla, zavallı bir insandan beklenecek ölçüde, son derece düzenli ve çalışkandır; oğlandan da herkes kadar çok hoşlanır. Ama son bir iki gündür ya uykuda yürür gibi dolaşıyor ya da balmumu heykel gibi kımıldamadan oturuyor.”
Büyükanne şefkatle, “Hastalığı işte, zavallı cancağızım,” dedi. “Daha ne kadar dayanabilir, bilmiyorum.”
Genç Bayan Cohen, “Yok, bence aklına bir şey takılmış,” dedi. “Durmadan yazdıklarını düşünüp duruyor; onunla konuştuğumda beni duyup cevap vermesi çok uzun sürüyor.”
Cohen özür dilercesine, “Bizi de biraz yufka yürekli sanabilirsiniz,” dedi. “Ama daha da ağır bir yük olsa, karımla annem ondan vazgeçmezdi. İşlerin aslını bilmediğimizden değil; bu bizim ilkemiz. Zarara çalışıp da bunu fark etmeyen aptallar var. Ben onlardan değilim.”
Büyükanne, “Ah, Mordecai’nin içinde bir bereket taşır,” dedi.
Büyükannesinin bu yanlışını düzeltmek için yanlarına gelen Jacob, “İçinde bir rahatsızlığı var,” dedi. “Benimle konuşamayacağını söyledi, çörekten de bir lokma istemedi.”
Deronda, “Ona duyduğunuz yakınlığa şaşırmak bir yana, ben de kendim benzer bir şey hissetmeye başladım,” dedi. “Yakınlarda Ram’ın kitapçı dükkânında onunla konuştum; hatta burada gelip onu almaya, birlikte dışarı çıkmaya söz verdim.”
Cohen dizine vurarak, “Demek mesele bu!” dedi. “Sizi bekliyormuş; bu da onu etkilemiş. Sanırım size öğrendiklerinden söz ediyordur. Çok naziksiniz beyefendi; çünkü bundan pek bir şey çıkacağını sanmıyorum, yoksa onu bu hâlde bırakmazdı. Ama dükkân beni bekler.” Cohen aceleyle dışarı çıktı. Deronda’nın dirseğinin dibinde rahatsız edici ölçüde yakından dinleyen Jacob, ona samimiyetle, “İsterseniz Mordecai’yi çağırayım,” dedi.
Annesi, “Hayır Jacob,” dedi, “beyefendiye kapıyı aç, kendisi girsin. Şşşt! Gürültü etme.”
Usta Jacob oyuna ayak uydurmuş gibiydi; kapı kolunu olabildiğince sessizce çevirdi. Deronda da arkasından ilerleyip eşikte durdu. Küçük oda, sönmekte olan ateşle üstü abajurlu tek bir mumun ışığında aydınlanıyordu. Pencerenin altındaki sabit tahtanın üzerine çeşitli mücevherler dağılmıştı; ötede, köşeye birkaç kitap yığılmıştı. Mordecai, sırtı kapıya dönük biçimde tahtanın önündeki yüksek sandalyede oturuyordu; elleri üst üste, tahtanın üzerinde duruyor, önünde bir standa dayalı saat bulunuyordu. Geciken kurtuluşu dinleyen bir tutsağınki kadar iç acıtıcı bir beklenti içindeydi. Deronda’nın, “Seni almaya geldim. Hazır mısın?” diyen sesini duydu.
Hemen konuşmadan döndü, yakında duran kürklü şapkasını kaptı ve Deronda’nın yanına yürüdü. İkisi bir an sonra salondaydı. Arkadaşının havasındaki ve yüzündeki değişikliği fark eden Jacob kolundan yakalayıp, “Fincanımla topumu seyret!” dedi ve iyileşmekte olan birini neşelendirecek bir şeymiş gibi topu Mordecai’nin yüzüne yakın bir yere fırlattı. Mordecai’nin zihnindeki gerginliğin çözüldüğünün işareti olarak gülümseyip, “Güzel, güzel!” diyebildi.
Genç Bayan Cohen, “Paltosunu ve atkısını unutmuşsunuz,” dedi. Mordecai çalışma odasına dönüp onları aldı.
Yeniden içeri giren Cohen, alçak sesle, “Gördünüz mü, canlandı yine,” dedi. “Ben demiştim; çoğu zaman haklı çıkarım.” Sonra alışılmış sesiyle, “Pekâlâ beyefendi, sizi şimdi daha fazla tutmayalım; ama umarım sizi son görüşümüz olmaz,” diye ekledi.
Jacob yaklaşarak, “Yine gelecek misiniz? Bakın, topu yakalayabiliyorum; yine gelirseniz hiç durmadan yakalayacağıma bahse girerim,” dedi.
Deronda büyükanneye bakarak, “Eli ne kadar becerikli,” dedi. “Ailenin hangi tarafından almış bu beceriyi?”
Ama büyükanne yalnızca oğlunu işaret etti. O da hemen, “Benim tarafımdan. Karımın ailesi o işlerden anlamaz. Ama yahu, bizimkilerde gutta-percha gibi bir beceriklilik var; istediğin gibi eğip bükebilirsin. Şu yaşlı beyefendilere bir işi ver, yapmayacakları şey yoktur,” dedi. Cohen, Jacob’ın arkasına doğru göz kırptı; ancak bu ince imanın işe yarayıp yaramadığı şüpheliydi. Jacob burun sesiyle kişneyen bir kahkaha attı, oraya buraya damgalayıp uyaklı bir ezgiyle, “Yaşlı beyefendiler, yaşlı beyefendiler,” diye şarkı söyledi.
Deronda, “Mirah adında bir kız kardeşini, o altı yaşındayken kaybedip kaybetmediğini Cohen’e dosdoğru sormadıkça bu insanlar hakkında kesin bir şey öğrenemeyeceğim,” diye düşündü. Kesin yanıtı gerektiren anla henüz yüzleşmeye hazır görünmüyordu. Yine de bu insanların bayağılığı karşısında duyduğu ilk iticilik, daha sevecen duygularla yumuşamaya başlamıştı. Tavırları ve konuşmaları ne kadar incelikten uzak olursa olsun, akciğer hastası işçiye davranışlarında ahlaki bir incelik bulunduğunu kabul etmek zorundaydı. Mordecai’nin zihinsel ayrıcalığı, onlar için başlıca zararsız, sessiz bir sayıklama gibi görünüyordu.
Deronda, kapı eşiğinden ayrılır ayrılmaz, “Cohenler size sevgi duyuyor galiba,” dedi.
“Ben de onlara,” diye hemen karşılık verdi. “İçlerinde İsrailoğullarının yüreği var; ama anlayıştan yoksun, daracık yolda yürüyen beygirle katır gibiler.”
Deronda, “Sözümü yerine getirmekte geciktiğim için sizi biraz kaygılandırdım sanırım. Dün gelmek istedim ama imkânsızdı,” dedi.
“Evet, evet; size güvendim. Ama kaygılandığım doğru; gençliğimin ruhu içimde uyandı ve bu beden kanatlarının çırpınışına dayanacak kadar güçlü değil. Uzun yıllar boyunca bağlanıp hapsedilmiş bir adam gibiyim: işte, hemcinsleriyle konuşmasına izin verilmiş, uzuvları özgür bırakılmış; ağlıyor, sendeleyerek yürüyor, içindeki sevinç etten bedenini parçalayacak, devirecek gibi oluyor.”
Deronda, Mordecai’nin güven dolu sözlerini kendisini acıyla bağlayan ipler gibi hissederek, “Bu akşam havasında fazla konuşmamalısın,” dedi. “Ağzını yün atkıyla ört. Sanırım El ve Sancak’a gidiyoruz; orada baş başa kalabileceğiz, değil mi?”
“Hayır, dün gelmemiş olmanız benim için sorun. Çünkü sözünü ettiğim kulübün toplantısı bu akşam; herkes gidene kadar, gece geç vakte dek baş başa kalacak birkaç dakika bile bulamayabiliriz. Belki başka bir yer aramalıydık. Ama yalnızca buraya alışkınım. Yeni yerlerde dış dünya üzerime çullanıp iç görüşümü daraltıyor. Oradakiler de yüzüme aşina.”
Deronda, “İçeri girmeme izin varsa kulüp beni rahatsız etmez,” dedi. “Senin en çok burayı istemen yeter. Vakit yetmezse yine gelirim. Ne tür bir kulüp bu?”
“Adı ‘Filozoflar’. Sayıları az, Lübnan sedirleri gibi; düşünceye dalmış yoksul adamlar. Ama hiçbiri benim kadar yoksul değil. Bazen dünyada daha yüksek bir konumda olan ziyaretçiler de getirildi. Konularımıza ilgi duyan bir dostumuzu içeri almamıza izin veriliyor. Herkes odanın karşılığı olarak bira ya da başka bir içki söylüyor. Çoğu sigara içiyor. Fırsat buldukça gittim; çünkü benim ırkımdan olan başka adamlar da geliyor, ben de bazen sessizliğimi bozdum. Bu yoksul filozoflarla ırkımızın düşüncelerini kuşaktan kuşağa aktaran Üstatlar arasında silik bir benzerlik bulup kendimi avutmuşumdur: Kıt kanaat ekmek için elleriyle çalışan, ama anı mirasını bizim için koruyup büyüten, İsrail’in ruhunu mezarlar arasında bir tohum gibi canlı tutan büyük aktarıcılar. Yürek, silik benzerliklerle avunur.”
Deronda, “Senin için uygunsa aralarına katılıp oturmaktan büyük memnuniyet duyarım. Katılmak isteyeceğim türden bir toplantı,” dedi; Mordecai’yle yapacağı bir sonraki özel konuşmanın gerginliğini yaşamadan önce araya zaman girmesi onu rahatlatmıştı.
Üç dakika içinde kırmızı perdeli camlı kapıyı açıp küçük salona girdiler. Oda, on beş ayak kareden ancak biraz büyüktü. Gaz lambasının ışığı ince bir duman pusunun içinden, Deronda’ya yeni ve çarpıcı görünen bir sahnenin üzerine düşüyordu. Yaşları yirmiyle otuz arasından elliye kadar uzanan yaklaşık altı adam, hepsi pejmürde giyimli, çoğunun ağzında toprak pipo, yoğun bir dikkatle tuz biber renkli giysiler içindeki bir adamı dinliyordu. Adam sarı saçlı, kısa burunlu, geniş alınlı ve genel görünüşüyle yapılıydı. Sol elinde piposunu hafifçe yukarı kaldırmış, sağ eliyle dizine vururken Shelley’den bir alıntıyı—Zincire Vurulmuş Prometheus’taki çığ karşılaştırmasını—bitiriyordu.
“Düşünce düşünce üstüne yığılır, ta ki büyük bir hakikat
Çözülüp açığa çıksın, yankılansın çevrede uluslar.”
Yeni gelenlerin içeri girmesi dikkatlerin sabitliğini bozdu; şömineyle bardakların, yedek pipoların ve tütünün durduğu masanın çevresindeki fazlasıyla dar yarım dairede sandalyeler yeniden düzenlendi. Burası en ağırbaşlı kulüptü; ama ağırbaşlı olmak, sigara içmenin ve “bir şeyler içmenin” toplulukta ve tartışmada düzgün bir yer edinmenin aracı olarak daha az zorunlu sayılmasını gerektirmezdi. Mordecai’yi hafif bir şefkat tınısı taşıyan hoş geldin sözleriyle karşıladılar; ama bakışlar doğal olarak hemen yanındakine çevrildi.
Mordecai, “Konularımızla ilgilenen bir dostumu getirdim,” dedi. “Çok gezmiş, çok okumuş biridir.”
Shelley’den alıntı yapan geniş göğüslü adam şakacı bir havayla, “Beyefendinin adı meçhul mü? Büyük Meçhul mü kendisi?” dedi.
“Adım Daniel Deronda. Tanınmam, ama hiçbir anlamda büyük değilim.” Yabancının ciddi yüzüne yayılan gülümseme öylesine hoştu ki, genel bir mırıltı koptu; belirsizce “Bravo” anlamına geliyordu. Geniş yapılı adam şöyle dedi:
“Adınızın hatırı var beyefendi, hoş geldiniz. Gel Mordecai, benim karşımdaki şu köşeye otur,” dedi; en çok ihtiyacı olan kişiye en rahat yeri vermek istediği belliydi.
Deronda karşı tarafta bir yer bulduğuna memnundu; böylece genel bir bakışla Mordecai’yi de rahatça görebiliyordu. Mordecai, keskin çizgileri olan bu toplulukta son derece dikkat çekici bir figürdü. Daniel’in pek gelişmemiş ayırt etme yetisiyle bile, adamlardan birden fazlasının muhtemelen Yahudi soyundan geldiği anlaşılıyordu.
Aslında, şu anda toplanmış bu toplulukta saf İngiliz kanı—sülük ya da neşter kesin bir ürün verebilirse—baskın görünmüyordu. Geniş yapılı Miller, kitapların içini dışını bilen, alışılmadık türden bir ikinci el kitapçıydı; en azından büyükanne ve büyükbabası kendilerine Alman derdi, belki çok uzak ataları da Yahudi olmadıklarını ileri sürerdi. Saraç Buchan İskoç’tu; saatçi Pash küçük yapılı, esmer, canlı, üç kez fırınlanmış bir Yahudi’ydi; optik alet yapımcısı Gideon, kızıl saçlı, cömert yüzlü, olağanüstü cana yakın tavırlı İngiliz sanılabilecek türden bir Yahudi’ydi; kara gözlü ayakkabıcı Croop ise muhtemelen kendisinin bildiğinden daha çok Kelt’ti. Her yerde İngiliz olduğu anlaşılabilecek yalnızca üç kişi vardı: iyi yapılı, açık yüzlü, hoş sesli ahşap kakmacı Goodwin; kırmızı yüzlü laboratuvar asistanı Marrables; bir de soluk, düzgün yüzlü kopyacı Lily. Açık kahverengi saçları, geniş alnının üstünde küçük bir dörtgen hâlinde taranmıştı; gömleği, geri kalan eski püskü giysileriyle birlikte düşünüldüğünde, ada halkına özgü, belki daha da dar kafalı denebilecek bir temizlik taşıyordu.
Yoksul adamlar arasında seçkinin de seçkini bir topluluktu; onları bir araya getiren zevk, öğrenimin ve kurumlarının ayrıcalıklı mirasçıları arasında bile yaygın değildi. Haftalık kazancı şilinlere bölünebilen insanlarda ilgi çekici şey olarak suç ya da bayağı komedi arayan hiçbir beyefendiyi eğlendirmeleri de beklenemezdi. Deronda, Mordecai’yle arasında olup bitenlerin etkisiyle olağandan daha ciddi bir ruh hâlinde olmasa bile, bu adamlarda mutlaka göze çarpacak inceltilmiş toplum üslubundan uzaklığın çeşitli tonlarında gülünecek bir şey aramazdı. Muhtemelen bilgiyi çoğumuzun hazları kapar gibi kapmış, kıt fırsatlardan olabildiğince yararlanmış bu adamlara, eşitleri arasında alışkın olduğu sakin saygıyla baktı; viskiyle su söyledi ve puro tabakasının içindekileri ikram etti. Kendine yarar sağlamak için neredeyse hiç kullanmadığı tabakayı, karakterine uygun biçimde hep yanında taşırdı; sigara içmemek için nedenleri vardı, ama başkalarına ikram etmeyi severdi. Belki de kusuru, ağırbaşlı görünmekten ve kendini, arkadaşlık bağı kurabilen canlı bir varlık yerine bir tür şemaya dönüştürmekten korkmasıydı. Toplulukta kesinlikle iyi bir izlenim bıraktığı, üyelerin eskisinden daha rahat görünmelerinden ve kesintiye uğrayan konuşmalarına çabucak dönmek istemelerinden belliydi.
Miller, Deronda’ya açıklama yapar gibi konuşup adlarını andığı kişileri başıyla işaret ederek, “Buna, bizim bir öyle bir böyle gecelerimizden biri derim beyefendi,” dedi; belli ki onu bir tür yönetici kabul etmişlerdi. “Bazen konuya sıkı sıkıya bağlı kalırız. Ama bu akşam dostumuz Pash ilerleme yasasını ortaya attı; istatistiklere daldık. Sonra Lily, saymaya başlamadan da toplumun aynı durumunda aynı türden şeylerin olacağını yeterince iyi bildiğimizi; niceliklerin aynı kalmasının, niteliklerin aynı kalması kadar şaşırtıcı olmadığını söyledi. Çünkü sayılar toplumla ilişkileri bakımından niteliktir—ayyaşların sayısı toplumun bir niteliğidir—sayılar niteliklerin göstergesidir ve bize bir şey öğretmez; yalnızca farklı toplumsal durumlar arasındaki farkın nedenlerini düşünmeye sevk eder. Lily böyle deyince toplumsal değişimin nedenlerine geçtik; siz içeri girdiğinizde ben de düşüncelerin gücünden söz ediyordum. Bunun başlıca dönüştürücü neden olduğuna inanırım.”
“Bu noktada sana katılmıyorum Miller,” dedi kakmacı Goodwin; yeni konuğun sözünü beklemekten çok konuşmayı sürdürmekle ilgileniyordu. “Çünkü ya ‘fikir’ derken o kadar çok farklı şeyi kastediyorsun ki söylediklerinden, ışığın bir neden olduğunu söylemişsin gibi, hiçbir şey anlamıyorum; ya da belirli türden fikirleri kastediyorsun ve o zaman da kastını fazla dar buluyorum. Şöyle düşün: İnsanların azıcık kafa yorarak yaptığı her şey bir fikirdir; tohum ekmek, kano yapmak ya da kili pişirmek gibi. Bu tür fikirler hayata karışır ve onunla birlikte büyümeyi sürdürür; ama onları harekete geçiren ve içinde gelişmelerini sağlayan maddeden ayrı düşünülemezler. Bıçağa boyun eğen ahşabın ve taşın doğası, onlara biçim verme fikrini doğurur; ahşapla taş bol oldukça biçim verme işi de sürer. Benim görüşüm şu: Hayatın öteki bütün unsurlarıyla hemen kaynaşan fikirler de onlarla birlikte güç kazanır. Kaynaşma ne kadar yavaşsa fikirlerin gücü de o kadar azdır. Toplumsal değişimin nedenlerine gelince, ben şöyle bakıyorum: Fikirler bir tür parlamento gibidir; ama dışarıda bir de ortak yaşam vardır ve ortak yaşamın büyük bir bölümü, parlamentonun ne yaptığını bilmeden değişim yaratır.”
“Ama gücün ölçütü olarak hemen kaynaşmayı alırsan,” dedi Pash, “en az işe yarar fikirlerden bazıları her şeyi geride bırakır. Anlaşılmadan yayılır, düşünülmeden dile yerleşirler.”
“Gazların dağılımını değiştirerek etkili olabilirler,” dedi Marrables. “Aletler artık öyle hassaslaşıyor ki insanlar bir kuramın yayılışını, atmosferde gözlenen değişiklikleri ve bunlara karşılık sinirlerde oluşan değişimleri kaydederek ölçebilir.”
“Evet,” dedi Pash; esmer yüzü hafif muzip bir ifadeyle aydınlandı. “Ulusal kimlik fikri var ya; eminim yaban eşekleri de onun kokusunu alıyor, daha sürücü davranmaya başlıyorlardır.”
“Sen bu fikri paylaşmıyor musun?” diye sordu Deronda; Pash’ın alayıyla yüz hatlarındaki belirgin ırk damgası arasındaki çarpıcı uyumsuzluğu fark etmişti.
“Daha doğrusu, bu ruhu paylaşmıyor,” dedi Pash’a hüzünle bakan Mordecai. “Ulusal kimlik bir duygu değilse, fikir olarak ne gücü olabilir?”
“Kabul Mordecai,” dedi Pash, gayet iyi niyetle. “Ulusal kimlik duygusu ölüyor madem, ben de bu fikrin ölüm haberini vermek için şimdiden dolaşmaya başlamış bir hayaletten farksız olduğunu düşünüyorum.”
“Bir duygu ölüyor gibi görünüp sonra yeniden güçlü bir hayat bulabilir,” dedi Deronda. “Uluslar yeniden canlandı. Yeni bir tutkuyla esinlenen Araplarda büyük bir güç patlaması görecek kadar yaşayabiliriz.”
“Âmin, âmin,” dedi Mordecai; yeniden enerji toplamaya başladığını gösteren bir sevinçle Deronda’ya bakıyordu. Duruşu dikleşmiş, yüzü daha az yıpranmış görünüyordu.
“Bu, geri kalmış uluslar için geçerli olabilir,” dedi Pash; “ama Avrupa’da bizde ulusal kimlik duygusu yok olmaya mahkûm. Baskının sürdüğü yerlerde biraz daha dayanır, başka hiçbir yerde değil. İlerlemenin bütün akışı ona karşı.”
“Evet,” dedi Buchan; hızlı, ince İskoç aksanı konuşmaya serin bir hava katmış gibiydi. “Bizi yeniden asıl konuya döndürmekle iyi ettiniz. Toplumların değiştiğinde—her zaman, her yerde olmasa da—genel olarak ve uzun vadede hemfikiriz. Şimdi, haddimi bilerek, bu değişimlere ilerleme deme hakkını bulmadan önce doğalarını incelememiz gerektiğini söylemek isterim. Bu sözcüğün daha iyiye gidişi içerdiği varsayılıyor; oysa bu iş için pek yerinde seçilmediğini düşünüyorum, çünkü sırf ileri doğru hareket etmek bizi bataklığa ya da uçuruma götürebilir. Sormak istediğim üç soru var: Her değişim ilerleme yönünde midir? Değilse, ilerleme olan değişimi olmayanından nasıl ayırt ederiz? Üçüncüsü, yararlı olduğu yerde değişimi teşvik etmek, zararlı olduğu yerde yönünü çevirmek için değişimin akışına ne ölçüde ve nasıl müdahale edebiliriz?”
Ama Buchan’ın konuşmaya kendi yöntemini dayatma girişimi başarısız oldu. Lily hemen söze girdi:
“Değişimle ilerleme, gelişme fikrinde birleşir. Gelişmenin yasaları keşfediliyor; bu yasalara göre gerçekleşen değişimler de zorunlu olarak ilerleme yönündedir. Yani, onlara karşıt bir ilerleme ya da iyileşme fikrimiz varsa yanılıyoruz demektir.”
“Değişimlere gelişme adını verince bu tür bir kesinliğe nasıl ulaştığını gerçekten anlayamıyorum,” dedi Deronda. “Kendi irademiz ve eylemlerimiz karşısında neyin ne kadar kaçınılmaz olduğu, değişimi hızlandırmanın ya da yavaşlatmanın ne ölçüde akıllıca olacağı soruları yine ortada kalacak. Karşı koymamız gereken bir eğilimi, kendimizi uydurmamız gereken kaçınılmaz bir yasa sanma tehlikesi de sürecek. Bana öyle geliyor ki bu da felsefe törenleriyle kurulmamış herhangi bir batıl inanç ya da sahte tanrı kadar kötü.”
“Bu doğru,” dedi Mordecai. “Bu kuşakta direnişe yer olmadığını düşünenlerin vay hâline! Ben, tohumu daha yetkin, tanrısal biçimlerin filizlenmesini sağlayan unsurlarla daha yüklü bir büyümeye, geçişe ve yaşamın yeni bir açılımına inanıyorum. Bir halkın hayatı büyür; sevinç ve kederde, düşünce ve eylemde hem birbirine kenetlenir hem genişler. Başka ulusların düşüncelerini kendi biçimlerinde özümser, sonra onları dünyaya yeni bir zenginlik olarak geri verir; ulusların büyük bedeninde bir güç ve organdır. Ama bir duraklama, bir kesinti yaşanabilir; anılar bastırılabilir, onlardan yoksun kalan sevgi cılızlaşabilir. Ya da anılar kurumuş kalıntılara dönüşebilir; bir halkın kendini tek bir halk olarak bilmesini sağlayan ruhu, ortak eylem yokluğunda ölüyor gibi görünebilir. Ama kim, ‘Hayatlarının kaynağı kurudu, artık sonsuza dek ulus olmaktan çıkacaklar,’ diyebilir? Kim diyebilir? Halkının hayatının kendi içinde kımıldadığını hisseden kişi değil. O, ‘Olaylar o yöne gidiyor; direnmeyeceğim,’ mi demeli? Onun ruhunun ta kendisi direniştir; kalabalıkların ruhlarını tutuşturup olaylara yeni bir yol açabilecek bir ateş tohumudur.”
“Yurtseverliği inkâr etmiyorum,” dedi Gideon, “ama hepimiz senin, Mordecai, bu sözcüğe özel bir anlam yüklediğini biliyoruz. Mordecai’nin düşünce tarzını bilirsiniz herhâlde.” Gideon yanındaki Deronda’ya döndü ama yanıtını beklemeden devam etti: “Ben de akılcı bir Yahudiyim. Halkımla bir aile bağı gibi bağımı sürdürüyorum; ibadetimizi de akılcı bir biçimde devam ettirmekten yanayım. Halkımızdan insanların vaftiz olmasını doğru bulmuyorum, çünkü bir Yahudinin Hristiyanlığın Yahudi olmayan kısmına geçebileceğine inanmıyorum. Artık siyasi eşitliğimiz var; böyle bir gösterişe gerekçe kalmadı. Ama bütün batıl inançlarımızdan ve dışlayıcılığımızdan kurtulmamızdan yanayım. Artık içinde yaşadığımız toplumlarla yavaş yavaş kaynaşmamızın önünde hiçbir engel yok. İlerleme bakımından günün gereği bu. Çocuklarımın Yahudilerle olduğu kadar Hristiyanlarla da evlenmesini isterim. Bir de şu eski özdeyişi savunurum: ‘İnsanın memleketi, refah içinde yaşadığı yerdir.’”
“O memleketi bulmak o kadar kolay değil Gideon,” dedi tez canlı Pash; omuz silkip yüzünü buruşturdu. “Senden haftada on şilin daha az kazanıyorum, çocuklarımın sayısı da seninkinin yarısı. ‘Kudüs malları’ arasında saat ticaretini canlandıracak biri çıkarsa ben de giderim—ne dersin Mordecai?”
Mordecai’nin görüşlerine dair bu ipuçlarını dikkatle dinleyen Deronda, onun bu kulübe gelmekte neden bu kadar ısrar ettiğini içinden soruyordu. Coşkulu bir ruhun, coşkusunun konusu hakkında bilgi sahibi erkeklerin değişmez kayıtsızlığıyla durmadan karşılaşması, yavaş bir şehitliği kabullenmek demekti. Bu, öğretileri hakkında düşünceli bir ret bile görmeden baltayla öldürülen bir misyonerin kaderini bile acınmaya pek değmez gösterirdi. Ama Mordecai’de geri çekildiğine dair hiçbir işaret yoktu: Bu, manevi bakımdan dolu olduğu bir andı; inancını dile getirmek, hemen kabul görmesinden daha önemliydi. Pash’a, içinde öfke olmayan, daha çok söz söyleme fırsatının doğurduğu duygu selini andıran bir coşkuyla karşılık verdi:
“Benim diyeceğim şu: Herkes küçümsediği kardeşlikten ve mirastan uzak dursun. Irkımızdan binlerce, on binlerce kişi Keltlerin Saksonlarla karışması gibi Yahudi olmayanlarla karıştı; Yahudi olmayanlara ait olan kutsamayı miras alabilirler. Sen onların izinden gidemezsin. Bu yeryüzündeki kalabalıklardan birisin: Ulusların arasında yürüyecek ve Yahudi olarak tanınacaksın. ‘Keşke Yahudi doğmasaydım; ırkımın uzun çilesiyle bağımı reddediyorum; ayrılığımızla alay etme konusunda Yahudi olmayanları geçeceğim,’ diyen bu insanların üzerine Yahudi oldukları için küçümseyici bir nefes üflendiğini hepsi birden hisseder; onlar da o nefesi zehir gibi geri üfler. Yurttaşlığın yepyeni giysisi hemen ete kemiğe bürünüp on sekiz yüzyılın yavaş birikimini değiştirebilir mi? Kendi halkıyla sağlam bir akrabalık ve dayanışma bağı olmayan, kendi ırkıyla kardeşlik duygusunu yitirmiş biri için yurttaşlığın anlamı nedir? Bu, bencil bir hırsın ve bayağı açgözlülükle yürütülen rekabetin beratıdır. Biçim olarak ne olursa olsun, ruhen yabancıdır; insanlığın kanını emer, insan değildir. Hiçbir sevgiye katılmaz, ruhunu hiçbir şeye teslim etmez; her şeyle alay eder. Doğru söylemiyor muyum Pash?”
“Tam olarak değil Mordecai,” dedi Pash. “Yahudi olduğum için kendimi daha aşağı gördüğümü kastediyorsan, hayır. Atalarımıza, aramızda başka ırklardan daha az ahmak olduğu için teşekkür ederim. Ama Hristiyanlar beni bu yüzden pek sevmiyor diye düşünmekte belki haklısın.”
“Katoliklerle Protestanlar da birbirlerini pek daha fazla sevmiş değiller,” dedi cana yakın Gideon. “Önyargıların yok olmasını sabırla beklemeliyiz. Halkımızdan birçok kişi en seçkinlerle eşit koşullarda yaşıyor; kanımız da soylu ailelere epey karıştı. Beklentilerimizi akla uygun kılmaktan yanayım.”
“Ben de!” dedi Mordecai hemen; belirleyici bir anda yalvaran biri gibi öne eğilmiş, uzun ince ellerini kucağında kenetlemişti. “Ben de akılcı bir Yahudi olduğumu ileri sürüyorum. Ama akılcı olmak ne demek; ilahi aklın ışığının içimizde ve dışımızda güçlendiğini hissetmek ne demek? Değişimi bağımlı bir büyüme olarak bağlayan ve kutsayan gizli bağları gittikçe daha çok görmek; evet, onu akrabalıkla kutsamak demektir. Geçmişim ebeveynim olur, gelecek de çocukların çağıran kollarını bana uzatır. İnsan soylarını birbirlerine aktardıkları zenginlikle zenginleştiren, ormanları sedirle hurmanın görkemi kadar çeşitli kılan özel akrabalık bağlarının özsuyunu tüketmek akılcı mıdır? ‘Babamı da annemi de tanımıyorum; çocuklarım bana yabancı olsun, hiçbir duam onlara erişmesin,’ demek akılcı olduğunda, Yahudinin de şöyle demesi akılcı olacaktır: ‘Benimle Yahudi olmayanlar arasındaki hiçbir farkı bilmeye çalışmayacağım; ulusumuzun peygamberane bilincini beslemeyeceğim. İbrani halkı yok olsun; bütün anıları, hayal ürünü bir ırkın duvar resimleri gibi ölü, antikacılara özgü önemsiz şeylere dönüşsün. Yine de çocuğu, Marathon’da en ön safta savaşanların yiğitliğini anarak yurttaşlarını reddeden Yunanın sözlerini ezberden öğrensin; ona, Yunanlarda bunun soylu olduğunu, ölümsüz bir ulusun ruhu olduğunu söylemeyi öğretsinler! Ama Yahudinin onu eyleme bağlayan hiçbir anısı yok; ulusunun ulus olmaktan çıkarılmasına gülsün. Yasasının anıtlarını—çerçevesinde toplumsal adaletin, hayırseverliğin ve aile kutsallığının nefesini taşıyan anıtları—bir profesörlük kürsüsünün malzemesinden ibaret saysın. Peygamberlerin gücünü, Üstatların sabırlı özenini, şehit olmuş kuşakların metanetini sırf akademik bir kürsüye konu etsin. Yahudinin her konudaki işi, zengin Yahudi olmayanlarla tıpatıp aynı olmaktır.’”
Mordecai kendini sandalyesine bıraktı; bir an sessizlik oldu. Kulüpteki üyelerden hiçbiri onun görüşünü ya da duygusunu paylaşmıyordu. Yine de kişiliği ve konuşması, içinde bir miktar hüzün taşıyan ama pratik bir sonucu olmayan dramatik bir temsil gibi etki bırakıyordu; ona genellikle hem hoşgörü gösterilir hem de karşı çıkılırdı. Deronda’nın aklı, dış koşulların bu adamı nasıl trajik bir baskı altında tuttuğuna döndü. Deronda, onda kendi üzerinde etkili olduğunu hissettiği bir güç bulunduğunu düşünüyordu; ama Mordecai, başkalarının zihninde düşünceleri için bir dünya kuramıyordu. Kendi şiirleri olabilecek ama onun ritmini duymayan, ana dilindeki gizli erdemleri keşfedişine karşılık verecek bir heyecan hissetmeyen, bambaşka bir dil konuşan insanların arasındaki şair gibiydi.
Söz alıp zaman kaybettiklerini ilk hatırlatan, soğukkanlı Buchan oldu. “İlerlemeyle ilgili sorduğum sorulardan uzaklaştığımızı belirtmek isterim,” dedi.
“Buchan, ‘sıvışıyorlar’ de,” dedi şakasını seven ve Voltairci diye anılmaktan rahatsız olmayacak Miller. “Neyse, boş verin. Bir Yahudi gecesi yapalım; epeydir yapmadık. Konuşmayı Yahudi meselesine getirelim. Burada kimsenin önyargısı yoktur sanırım; hepimiz filozofuz. Dostlarımız Mordecai, Pash ve Gideon’u, İbrahim’e bizden daha yakın akraba değillermiş gibi seviyoruz. Aksini gösteren bir şey olmadıkça, Adem aracılığıyla hepimiz akrabayız; tarihe bakarsanız hepimizin yüz kızartıcı ataları olmuştur. O yüzden Yahudi halkının dünyada oynadığı rolü pek önemli bulmadığımı söylerken kimseyi incitmek istemem. Ne olmuş yani? Geçmişte onlara haksızlıkla davranıldığını düşünüyorum. Beyaz, siyah, kahverengi ya da sarı; hiçbir insanın kötü muamele görmesini istemeyiz herhâlde—oysa az önce yarım kronumu tam da bunun tersine verdim. Bu da bana tuhaf, eski bir Alman kitabını hatırlattı. Kendim okuyamıyorum ama geçen gün bir arkadaşım bana içinden okudu. Yahudilere karşı önyargıları, onlar hakkında anlatılan hikâyeleri konu alıyor. Sizce o hikâyelerden biri neydi? Yahudilerin bedenlerinin kötü kokuyla cezalandırıldığı. Yazar, 1715 tarihli kitabında—bu sabah kitabın fiyatını araştırıp üstüne işaret koydum—bunun doğru olduğunu, çünkü eskilerin bu kokudan söz ettiğini söylüyor. Ama öteki şeylerin masal olduğunu da ekliyor: Vaftiz olunca kokunun birden yok olduğu ve dikkat edin, çarmıha gerilme olayına on kabilenin tamamı karıştığı için, her bir kabilenin kokuya ek olarak kendine özgü bir cezaya çarptırıldığı gibi. Hatırladığıma göre Aşer’in sağ kolu solundan bir karış kısa, Naftali’nin de domuz kulakları ve canlı domuz eti kokusu varmış. Ne dersiniz? Hahamların masallarıyla epey alay edildi ama masallar konusunda benim görüşüm, dünyanın her yerinde iki tarafın da birbirinden aşağı kalmadığıdır. Neyse, dediğim gibi, geçen yüzyılın filozoflarıyla birlikte Yahudilerin bir halk olarak önemli bir rol oynamadığını düşünüyorum; Pash ise onların dünyanın geri kalanını geçecek kadar zeki olduğunu söylüyor. Öyleyse neden bunu başaramadılar, diye soruyorum.”
“Ülkedeki en zeki adamların kendilerini ya da fikirlerini parlamentoya sokamamalarının aynı nedeni yüzünden,” dedi hazırcevap Pash. “Çünkü ahmakların sayısı onlardan fazla.”
“Bu, boş bir soru: Halkımız dünyanın geri kalanını alt eder miydi?” dedi Mordecai. “Her ulusun kendine özgü bir işi vardır; her birinin emeğiyle zenginleşen dünyanın bir üyesidir. Ama Jehuda ha-Levi’nin ilk söylediği gibi, insanlığın gönlü İsrail’dir; gönülden kastımız bir ırkı ve ailelerini görev bilinciyle sevgi içinde bir arada tutan duyguların özü, hayvansal yaşamımızın ihtiyaçlarını dine yükselten insan bedenine duyulan saygı ve yoksula, güçsüze, bizim için boyunduruk taşıyan dilsiz yaratığa merhamet eden şefkatse, bu doğrudur.”
“Kibir konusunda hiçbir ulustan geri kalmıyorlar,” dedi Lily. “Geride kaldılarsa da fazla alçakgönüllü oldukları için değil.”
“E, her ulus sırası gelince böbürlenir,” dedi Miller.
“Evet,” dedi Pash, “hem de bazıları İbranice metinde.”
“Neyse, Yahudiler bir zamanlar neye katkıda bulunmuş olurlarsa olsunlar, yerinde sayan bir halk,” dedi Lily. “Eskimiş şeylere inatla bağlı kalmanın simgesi onlar. Liberal fikirleri benimsediklerinde iyi yetenekler gösterebilirler ama ırk olarak gelişme kabiliyetleri yok.”
“Bu yanlış!” dedi Mordecai, eski heyecanıyla yeniden öne eğilerek. “Tarihleri bilinsin, incelensin; tohum elensin, başlangıcı yabanıl doğanın ayrık otuna kadar iz sürülerek bulunsun; onu dönüştüren güç o ölçüde daha görkemli görünür. Dini, yasası ve ahlaki yaşamı yürekteki kan akışı gibi birbirine karışıp tek bir gelişim oluşturmuş denebilecek başka hangi ulus vardır? Vahşi hayvanı ininden kovan orman yangınları kadar şiddetli bir nefretle nefret edilirken manevi hazinesini koruyup genişleten başka hangi halk vardır? Roma’ya dair bir masal anlatılır: Bir Romalı, yaşamını kurtarmak için yüzerken yazılarının tomarını dişlerinin arasında tutmuş, sulara kapılmaktan kurtarmış. Ama soyumuz için bundan çok daha fazlası doğru değil mi? Uluslar arasında yerlerini korumak için kahramanlar gibi mücadele ettiler; evet, elleri kesilip koparıldığında dişleriyle tutundular. Ama sabanla tırmık, ulusal ahitlerinin görülebilen son izlerinin üzerinden geçip toprağın verimliliği ekincilerin ve dikicilerin kanıyla boğulduğunda, ‘Ruh yaşıyor; ona kalıcı bir mesken kuralım—taşınabilir olduğu için kalıcı bir mesken—ki kuşaktan kuşağa taşınsın, doğmamış oğullarımız geçmişin zenginliklerine sahip olsun ve değişmez bir temel üzerine kurulu umuda kavuşsun,’ dediler. Bunu söylediler, yaptılar da; çoğu kez tabutta ya da bir ceset yığınının arasında yaralı yatarken, solukları zar zor duyuluyordu. Bilinmeyen bir köpek gibi yuhalanıp ürkütülen İbrani, zenginliği ve bilgeliğiyle kıskanılır oldu; bunları, Yahudi olmayanların lüks hamamlarını doldurmak için kanını akıtarak elinden aldılar. Bilgiyi içine çekti, yaydı; dağılmış halkı, Yunanistan’ın madenlerini işleyip ürünlerini dünyaya taşıyan yeni bir Fenike’ydi. Geleneğimizin özündeki ruh yerinde saymak değil, kayıtları tohum olarak kullanıp yasa ve peygamberliğin sıkıştırılmış erdemlerini ortaya çıkarmaktı. Yahudi olmayan, ‘Senin olan bizimdir, artık senin değildir,’ deyip yasamızın harflerini karanlık bir yazıt gibi okurken ya da parşömenlerini şehvet ve zulüm hırsıyla kudurmuş bir ordunun ayakkabı tabanlarına çevirirken, Üstatlarımız yeni yorumlarla genişletmeyi ve aydınlatmayı sürdürüyorlardı. Ama dağılma geniş bir alana yayılmıştı; baskı boyunduruğu, yük olduğu kadar dikenli bir işkenceydi. Sürgün, soy bilincinin, Roma zulmü sırasında mağarada saklanan ve mumlarının ışığı soluklaşınca gündüz olduğunu anlayan atalarımıza güneş ışığının ne kadar uzaksa kendisine de o kadar uzak olduğu kaba saba halkların arasına zorla gönderilmişti. Halkımızın kalabalıklarının bilgisiz, dar görüşlü, batıl inançlı olmasına şaşılır mı? Şaşılır mı?”
Burada, şöminenin yanındaki koltukta oturan Mordecai ayağa kalktı ve kolunu küçük rafa dayadı; heyecanı artmıştı, ama alışılmadık bir güçle başlayan sesi giderek daha da kısılıyordu.
“Şaşılır mı? Gece onlar için; görüleri yok. Karanlıklarında geleceği göremiyorlar; güneş peygamberlerin üzerinden battı, üzerlerinde gündüz karardı; ibadetleri adı konmamış kalıntılara dönüştü. Peki Yahudi olmayanların başlıca uluslarından hangisinin bilgisiz kalabalıkları yok? Halkımızın bilgisizce ibadet etmelerini küçümsüyorlar; ama en lanetli bilgisizlik, hiçbir ibadeti olmayandır: Bütün yasayı bir tuzak ya da peşinden gelen tazıların uluması sayan tilkinin kurnaz açgözlülüğüne kadar alçalır. Batıl inanca dönüşüp kuruyarak geriye kalan anının çok altında, daha derin bir yozlaşma vardır. Üç kıtadaki bilgisiz kalabalıklarımız törelerimizi sürdürüyor, ilahi Birliğe imanlarını açıklıyor; Yahudiliğin ruhu ölmedi. Organik merkezi yeniden canlandırın: Dininin büyümesini ve biçimini sağlayan İsrail birliği, dış dünyada gerçeklik kazansın. Bir ülkeye, bir siyasi düzene yönelerek, yeryüzünün dört bucağına dağılmış halkımız Doğu ve Batı halkları arasında söz sahibi bir ulusal yaşamın onurunu paylaşabilir; ırkımızın bilgisi ve becerisi, eskiden olduğu gibi aktarım ve anlayışın aracı olsun. Bu gerçekleşsin; yaşayan sıcaklık İsrail’in güçsüz uçlarına yayılsın, batıl inanç da döneğin yasasızlığıyla değil, duyguları genişleten ve bütün bilgiyi sevgili anıların genç bir çocuğu gibi canlı kılan büyük olguların aydınlığıyla yok olsun.”
Mordecai’nin sesi alçalmıştı, ama ateşli bakışlarının parlaklığıyla birlikte daha az etkileyici olmamıştı. Olağanüstü heyecanı kuşkusuz Deronda’nın orada bulunmasından kaynaklanıyordu: Deronda’ya konuşuyordu; o an, bütün gücünü toparlamasını sağlayan, vasiyet ciddiyetinde bir önem taşıyordu. Yine de öteki tanıdık adamların orada oluşu anlatımını kolaylaştırıyordu, çünkü konuşmasına direnç veren kayıtsızlığı onlar somutlaştırıyordu. Deronda’ya bakmıyordu; hemen çevresinde hiçbir şey görmüyor gibiydi ve biri onu yakalamış olsa muhtemelen farkına varmayacaktı. Önceki sözler yeniden Deronda’nın aklına geldi: “Umutlarıma umut bağlamalısın—işaret ettiğim görüye bakmalı—benim gördüğüm yerde bir görkem görmelisin.” Şimdi bu sözler birikmiş bir hüzünle dönüyordu. Önünde, şimdiye dek yalnızca hayal gücünün çabası olarak gördüğü şey, yaşayan, acı çeken bir gerçeklik halinde duruyordu; o çaba görece sönük olduğundan abartılmış olabileceği kuşkusunu uyandırmıştı. Yoksulluğa ve bilinmezliğe batmış, hastalıkla güçsüz düşmüş, yaklaşan ölümün gölgesinde olduğunun bilincinde bir adam; görünmez bir geçmişte ve gelecekte yoğun bir yaşam sürüyor, kişisel yazgısını, ancak tasarladığı ve kısa bir iç görü dışında asla pay sahibi olamayacağı bir iyiliğe engel olma ihtimali varsa önemsiyordu. Uzak bir gündü bu; güneşi onu hiç ısıtmayacak, ama o bütün ruhunun arzusunu o güne yöneltiyordu; üstelik bu tutku, sağlıklı gençliğin kişisel saiklerinde çoğu kez bulunmazdı. Bu, emek veren, vazgeçen, dayanan, umutsuzluğun intihara çağıran dürtülerine direnen anne baba sevgisinin görkemli bir dönüşümünden daha fazlasıydı; bütün bunlar, kaygının özlemle bakan gözleri önünde geleceği şimdiki zamana dönüşen küçükler içindi.
Mordecai yeniden otururken herkes ona bakıyordu; bakışların hiçbiri düşmanca değildi. Ama en iyi niyetli olan kişi, karşı çıkmaya en çok yönelendi. Bu, aklı başında, cana yakın Gideon’du; o da akşamın konuğuna hitap ettiğinin farkındaydı. Şöyle dedi:
“Mordecai, olaylara kendine özgü bir bakışın var; dediğin gibi, bu bakış sana akla uygun görünüyor. Yahudiye’nin mucizeyle yeniden kurulacağına falan inanmadığını biliyorum; ama hem Yahudilerin hem Hıristiyanların bu konuyu bir sürü saçmalıkla karıştırdığının sen de benim kadar farkındasın. Soyumuzun Filistin’le bağlantısına gelince, batıl inançlar bunu öyle çarpıttı ki eski yoksullara yardım yasası kadar yozlaştırıcı hale geldi. Ayaktakımının döküntüsü oraya, çalışabilecek güçte yoksullar gibi bakılmak ve ölünce melek Cebrail’in özel korumasına alınmak için gidiyor. Olgulara karşı koymanın yararı yok. Nereye işaret ettiklerine bakmalıyız; benim akılcılıktan anladığım bu. Aramızdaki en bilgili ve özgür düşünceli dindarların hepsi, ayin düzenimizi, yeniden kuruluşla ilgili kehanetlerin harfi harfine gerçekleşmesi gibi düşüncelerden arındırmaktan yana. Birkaç yararsız töreni ve bu tür harfi harfine yorumları budayın; dinimiz bütün dinlerin en yalını olur, bizimle dünyanın geri kalanı arasına engel değil, birlik koyar.”
“Düpedüz belli,” dedi Pash alaycı bir kahkahayla. “Kökünden söküp yapraklarını ve kabuğunu soyuyor, boğumlarını yontup altını üstünü düzeltiyorsun; nereye koyarsan koy, zarar vermez, bir daha filizlenmez. Ondan bir sap yapabilir ya da temizlenip atılacak çöplerin ateşine atabilirsin. Bizim çöplerimizin Brahmanizmin ya da Budizmin çöplerinden daha kutsal sayılmasını neden beklememiz gerektiğini anlamıyorum.”
“Hayır,” dedi Mordecai, “hayır Pash, çünkü Yahudinin yüreğini yitirdin. Birlik, iyi olduğu söylenmeden önce hissedilmişti. Ben hiçbir batıl inancı övmüyorum; genişleyen inancın canlı kaynaklarını övüyorum. Büyüme, tamamlanma, gelişme nedir? Bu soruyla başladın; ben halkımızın tarihine uygulıyorum. Ayrı oluşumuzun doğurduğu sonuç, soyumuz yeniden ulus olma niteliğini kazanmadıkça tamamlanmayacak, en yüce dönüşümüne ulaşmayacak, diyorum. Bu, onları bir halka dönüştüren dinî emanetin gerçekleşmesidir; yaşamları, dünyanın ilham kaynaklarının yarısını oluşturmuştur. On kabilenin izleri bulunamayacak biçimde kaybolmuş mu, Yahuda’nın soyundan gelen kalabalıklar ırmakların birbirine karışması gibi Yahudi olmayan halklara karışmış mı, benim için ne fark eder? Halkımıza bakın hâlâ! Etekleri uzaklara yayılmış; yırtılmış, kirlenmiş, çiğnenmiş. Ama mücevherli bir göğüs zırhı var. Zenginler, ticaret hükümdarları, her alanda bilgili âlimler, her sanatta mahir ustalar, konuşmacılar, siyaset danışmanları—damarlarında her iklimde canlılığını korumuş İbrani kanını taşıyanlar; güçlük karşısında yeni çözümler bulan İbrani dehasının esnekliğini taşıyanlar—şöyle desinler: ‘Bir sancak yükselteceğiz; Musa ve Ezra’nınki gibi çetin ama görkemli bir işe girişmek için birleşeceğiz; atalarımızın yalanın kolaylığını reddedip ayrı kalmak için çektikleri uzun acılara layık bir meyve vereceğiz.’ Toprağı ahlaksız ve yoksullaşmış fatihlerden geri alacak kadar zenginlikleri var; plan kuracak devlet adamlığı becerileri, ikna edecek hatiplikleri var. Peki aramızda Hıristiyan Avrupa’nın kulaklarını, Türklerin arena verdiği hayvanların dövüşünü izler gibi baktığı Hıristiyan çatışmasının korkunç rezilliği karşısında utançla çınlatacak bir peygamber ya da şair yok mu? Yeni bir Yahudi siyasi düzeni kuracak bilgelik aramızda bolca var: eskisi gibi görkemli, yalın, adil; Doğu despotluklarının ortasında Batı özgürlüğünün parlaklığından fazlasını taşıyan, eski topluluğumuzun alnında yıldız gibi parlamış koruma eşitliğine dayanan bir cumhuriyet. O zaman soyumuzun organik bir merkezi, gözetip yönetecek ve uygulamaya koyacak bir yüreği, bir beyni olur; zulme uğrayan Yahudi, Amerika’daki zulme uğrayan İngilizler gibi uluslar mahkemesinde savunulabilir. İsrail nasıl kazanırsa dünya da kazanır. Çünkü Doğu’da öncü, büyük ulusların her birinin kültürünü ve duyarlılığını özünde taşıyan bir topluluk olur; düşmanlıkların mola vereceği bir ülke, Batı için Belçika neyse Doğu için tarafsız bir zemin olur. Güçlükler mi? Güçlükler olduğunu biliyorum. Ama ulusumuzun büyükleri yüce bir başarı ruhuyla harekete geçsin; iş başlar.”
“Elbette, bunu güvenle kabul edebiliriz, Mordecai,” dedi Pash. “Borsada büyük adamlar ve sizin öğretinize dönen iddialı profesörler olunca, güçlükler duman gibi dağılır.”
Doğası gereği küçümseme oklarının hedefindekilerin tarafını tutmaya yatkın olan Deronda, Pash’in iğnelemesine karşılık vermeden edemedi ve şöyle dedi:
“Büyük değişiklikler yaratmış girişimlerin tarihine bakarsak, başlangıçta seyredenlere ne kadarının umutsuz göründüğüne şaşarız.
Hepimizin az çok duyup gördüğü bir şeyi ele alın: İtalya’nın birliği için verilen mücadeleyi; çok geçmeden son sınırına kadar tamamlandığını göreceğimizden eminiz. Mazzini’nin, çocukken İtalya’nın yeniden yücelmesi ve yeni bir özgürlük için duyduğu ilk özlemi, genç bir adamken başka gençlerde aynı duyguları uyandırmak ve onları birleşik bir ulus için çalışmaya yöneltmek üzere giriştiği ilk çabaları nasıl anlattığına bakın. Neredeyse her şey ona karşıydı: yurttaşları bilgisiz ya da kayıtsız, hükümetler düşman, Avrupa inançsızdı. Elbette alaycılar çoğu zaman bilgece konuşuyor gibi görünüyordu. Ama kehanetin onun yanında olduğunu görüyorsunuz. Ulusal bilinçten geriye bir parça kaldığı sürece, hatıra ve umutların yeniden canlanıp zorlu bir eyleme ilham verebileceğini kimse reddedemez sanırım.”
“Âmin,” dedi Deronda’nın sözleri kendisine güç veren Mordecai. “Gereken şey mayadır; gereken şey ateş tohumudur. İsrail’in mirası milyonların nabzında atıyor; anlayıştan yoksun bir güç olarak damarlarında yaşıyor, sürülerin sabah coşkusunu andırıyor. Yazıların arasında düş gibi dolaşan, duvarlardaki yazıları bulanık gören ama onları söze dökemeyen, belleğin doğuştan gelen yarısıdır bu. Görünür topluluğun meşalesi yansın! İsrail’in aklı büyük ve görünür bir eylemde kendini açığa vursun; bir ulus olmak için yeni bir büyük göç, yeni bir İsrail seçimi gerçekleşsin. Üyeleri dünyanın dört bucağına yayılmayı sürdürürken, girişimlerinin uzaklara taşıdığı İngiliz ve Alman oğulları gibi ulusal bir ocağa ve ulusal kamuoyunun mahkemesine sahip olsunlar. Kim ‘Bu olamaz,’ diyecek? Baruch Spinoza’nın, Yahudi geleneğinin göğsünden zihnine yaşam çekmiş olsa da, sadık bir Yahudi yüreği yoktu. Babasının ayıbını açığa vurup ‘Onu küçümseyenler daha üstün bir bilgeliğe sahiptir,’ dedi. Yine de Baruch Spinoza, İsrail’in yeniden seçilmiş bir ulus olmasının neden mümkün olmadığını göremediğini itiraf etti. Soyumuzun tarihi ve edebiyatı öldü diyen kim? Avrupa düşüncesini ateşleyen, devrimlere ilham veren ve adaletsiz güçleri titreten Yunanistan ve Roma’nın tarihiyle edebiyatı kadar canlı değiller mi? Onlarınki mezardan kazılıp çıkarılmış bir mirastı. Bizim mirasımız ise milyonlarca insanın bedeninde titreşmeyi hiç bırakmadı.”
Mordecai kollarını yukarı kaldırmıştı; konuşmasını bitirdikten sonra uzun, ince elleri bir süre havada titredi. Gideon’un etkilendiği belliydi; karşı çıkan bir söz söylemeden önce uzun bir sessizlik olmamıştı ama sesi önceye göre daha yumuşak ve özür diler gibiydi. Pash ise dudaklarını sıkmış, iki eliyle siyah saçlı başını ovuşturuyor, her konuşmacıya karşı çıkan ama bunu söylemeye değmez bulan biri gibi alnını yatay çizgilerle kırıştırıyordu. Ateşli bir coşkuya yaklaşınca yalnızca daha katılaşan bir tür insan hamuru vardır.
“Mordecai, anı ve mirasımıza senin verdiğin kadar önem vermek bir açıdan pekâlâ iyi görünebilir,” dedi Gideon; “ama işin bir de öteki yanı var. Mesele yalnızca minnettarlık ve zararsız bir görkem değil. Halkımız bir hayli nefret miras aldı. Hâlâ ortalıkta pek çok beddua uçuşuyor; zulüm zamanlarından kalma katılaşmış bir kin var. Bir tür anıyı koruyup ötekini bir yana atmayı nasıl haklı çıkaracaksın? İki tarafın da ödenmemiş çirkin borçları var.”
“Tercihi, her tercihi nasıl haklı çıkarıyorsak öyle haklı çıkarıyorum,” dedi Mordecai. “Yahudi ulusu için hiçbir şeyi kutsal saymıyor, onlar için bütün uluslara iyilik getirecek olandan başka bir şey istemiyorum. Ulusal yaşamımızla bir olan dinî yaşamımızın ruhu, haksızlık dışında hiçbir şeye duyulan nefret değildir. Üstat, insana karşı işlenen suçun Tanrı’ya karşı işlenenden daha ağır olduğunu söyledi. Ama bilgisiz ve ezilenlerin çocukları olan Yahudilerin yüreğinde nefret varsa şaşılır mı? Hıristiyanların yüreğinde de nefret varken şaşılır mı? Ulusal yaşamımız büyüyen bir ışıktı. Merkezi ateş yeniden yakılsın; ışık uzaklara erişecektir. Soyumuzun aşağılanan ve küçümsenen insanları, kutsal topraklarını, aziz dilencilerin iğrenç bir aylaklık içinde ölümü beklediği bir yer olarak değil, en büyük oğullarımızın çağların yaşamından edindikleri deneyimle arınıp zenginleşmiş, eski düzene dayanan yeni bir düzenin Yahudi ruhunu açığa vurduğu bir cumhuriyet olarak düşünecek. Ne kadar zaman geçti? Büyük Kuzey Amerika ulusunun başlangıcını taşıyan bir geminin okyanusu aşmasının üzerinden yalnızca iki yüzyıl. Halk, kavuşan sular gibi büyüdü; töreleri ve mezhepleri çeşitliydi. Bir yüzyıl önce, bir siyasi düzene ihtiyaç duydukları zaman geldi ve aralarında barış kahramanları vardı. Daha iyisinin hayaliyle düzeltilmiş Avrupa anılarından başka, böyle bir düzen kurmak için ellerinde ne vardı? Bilgelerimizle zenginlerimiz kendilerini kahraman olarak göstersin. Doğu ve Batı’nın anılarına, daha iyisinin tam ve eksiksiz hayaline sahipler. Arınmış diniyle yeni bir İran, sanatta ve bilgelikte kendini yüceltti. Doğu ile Batı arasında dengede duran yeni bir Yahudiye de öyle olacak; bir uzlaşma ahdi olacak. Soyunuzun peygamberlik hayalinin umutsuzca budalalıkla ve bağnazlıkla karıştığını, ilerlemenin meleğinin Yahudiliğe verecek mesajı olmadığını, ücretli işçilerin gün yüzüne çıkarması için yarı gömülü bir şehirden ibaret kaldığını, suların terk edilmiş bir tarlanın yanından akıp gittiğini söyleyen çıkacak mı? Büyümenin en güçlü ilkesinin insanın seçimi olduğunu söylüyorum. Tanrı’nın onları yeniden seçebilmesi için Yahuda’nın oğulları da seçmeli. Mesihçi çağ, İsrail’in ulusal sancağını dikmeye karar vereceği çağdır. Nil taştı, akıp gitti; Mısırlı taşkını seçemezdi ama çalışıp taşkın sularına kanallar açmayı seçti ve Mısır tahıl diyarı oldu. Ruhu ayırt etme ve karar verme kudretiyle donatılmış insan, mertebesini inkâr edip ‘Ben yalnızca seyirciyim, benden seçim ya da amaç beklemeyin,’ mi demeli? Çağımızın küfrü budur. Soyumuzun ilahi ilkesi eylem, seçim, kararlılıkla korunan anıdır. Gelin bu küfre karşı çıkalım; kendi daha iyi geleceğimizi ve dünyanın daha iyi geleceğini istemeye yardım edelim. ‘Nüfuslar arasında yokmuşuz gibi yaşayalım,’ diyerek yüce armağanımızdan vazgeçmeyelim; mirasımızın tamamını seçelim, ulusumuzun kardeşliğini sahiplenelim ve Yahudi olmayan uluslarla yeni bir kardeşliği bu kardeşliğe taşıyalım. Vizyon orada; gerçekleşecek.”
Son cümlesini, yüksek sesle söylenmiş bir fısıltıdan ibaret olan o cümleyi bitirince Mordecai çenesini göğsüne indirdi, gözkapaklarını kapattı. Kimse konuşmadı. Aynı düşünceleri daha önce de ısrarla dile getirmişti; ama bu gece onu yeni bir hâliyle görüyorlardı. Her zamanki sessiz kararlılığı, şu anki coşkun ruh hâlinden, ortada başladığına dair hiçbir işaret bulunmayan bir devrimin nedenlerini özel bir konuşmada anlatan biriyle başlamış bir devrimin faili olduğunu hisseden biri arasındaki kadar farklıydı. Deronda’nın varlığının umuduna getirdiği gerçekleşme şafağı, Mordecai’nin tasavvurunu tutkulu bir inanç hâline sokmuştu. Heyecanı ona, ele geçirilmesi gereken bir dönüm noktasındaki telaşla, duygulu akıl yürütmesinin önündeki bentleri açıp sözlerini dökme gücü vermişti. Ama şimdi, yorgunluğun getirdiği durgunlukla birlikte, konuşmuş olmasına duyduğu minnetli bir şaşkınlık çökmüştü içine; hayatını sonunda bu sınıra varan bir yolculuk gibi düşünüyordu. Büyük bir heyecandan sonra dürtünün gücünün azalması, etkin benliğimizden böyle uzaklaşmamıza yol açabilir. Mordecai başını eğdikten sonraki birkaç dakika boyunca zihni gençliğinin yollarında dolaşıyor, onu buraya getiren bütün umutları yeniden yaşıyordu.
Konuşmanın sona erdiğini herkes hissetmişti; Mordecai’nin yüksek perdeden, ağırbaşlı konuşması, soğukkanlı bir tartışmanın havasını artık yersiz kılmıştı. Sanki şofar sesini duymak için bir araya gelmişlerdi de şimdi dağılmaktan başka yapacakları şey kalmamıştı. Her zamankinden çok daha fazla kişi kımıldandı; on dakikadan kısa sürede odada Mordecai ile Deronda’dan başka kimse kalmadı. Mordecai’ye iyi geceler denmişti ama belli ki duymamıştı; kendinden geçmiş, kıpırtısız duruyordu. Deronda bu gerekli dinlenmeyi bölmek istemedi, kendiliğinden bir hareket etmesini bekledi.
Bölüm etkileşimi
