Adam Bede kitap kapağı

5. bölüm / 56

V. Bölüm — Papaz

Uygulamada Aç
Bölümü paylaş
Bu sayfayı paylaş
WhatsApp

Kitap sayfası
Bölümler 56Şu an: V. Bölüm — Papaz
  1. 1 Birinci Kitap — I. Bölüm — Atölye2.204 kelime
  2. 2 İkinci Bölüm — Vaaz5.429 kelime
  3. 3 Üçüncü Bölüm — Vaazdan Sonra1.694 kelime
  4. 4 Dördüncü Bölüm — Ev ve Kederleri4.083 kelime
  5. 5 V. Bölüm — Papaz4.583 kelime · Okuduğun bölüm
  6. 6 VI. Bölüm — Hall Çiftliği3.375 kelime
  7. 7 VII. Bölüm — Mandıra1.422 kelime
  8. 8 VIII. Bölüm — Bir Çağrı2.239 kelime
  9. 9 IX. Bölüm — Hetty’nin Dünyası1.872 kelime
  10. 10 Bölüm X — Dinah, Lisbeth’i Ziyaret Ediyor3.179 kelime
  11. 11 XI. Bölüm — Kulübede2.183 kelime
  12. 12 XII. Bölüm — Ormanda3.005 kelime
  13. 13 XIII. Bölüm — Ormanda Akşam1.398 kelime
  14. 14 Bölüm XIV — Eve Dönüş2.386 kelime
  15. 15 Bölüm XV — İki Yatak Odası3.644 kelime
  16. 16 Bölüm XVI — Bağlar3.558 kelime
  17. 17 İkinci Kitap — XVII. Bölüm — Hikâyenin Biraz Durakladığı Yer2.577 kelime
  18. 18 On Sekizinci Bölüm — Kilise6.171 kelime
  19. 19 XIX. Bölüm — Adam İş Gününde1.784 kelime
  20. 20 XX. Bölüm — Adam Hall Çiftliği’ni Ziyaret Ediyor4.866 kelime
  21. 21 XXI. Bölüm — Gece Okulu ve Öğretmeni4.209 kelime
  22. 22 Üçüncü Kitap — XXII. Bölüm — Doğum Günü Şenliğine Gidiş2.920 kelime
  23. 23 Bölüm XXIII — Yemek Vakti1.308 kelime
  24. 24 XXIV. Bölüm — Sağlık Şerefine İçki2.110 kelime
  25. 25 XXV. Bölüm — Oyunlar2.180 kelime
  26. 26 XXVI. Bölüm — Dans3.043 kelime
  27. 27 Dördüncü Kitap — XXVII. Bölüm — Bir Kriz3.070 kelime
  28. 28 XXVIII. Bölüm — Bir İkilem2.033 kelime
  29. 29 XXIX. Bölüm — Ertesi Sabah2.116 kelime
  30. 30 XXX. Bölüm — Mektubun Verilişi3.446 kelime
  31. 31 XXXI. Bölüm — Hetty’nin Yatak Odasında2.549 kelime
  32. 32 XXXII. Bölüm — Bayan Poyser “İçini Döker”2.514 kelime
  33. 33 XXXIII. Bölüm — Daha Çok Bağ1.846 kelime
  34. 34 XXXIV. Bölüm — Nişan1.274 kelime
  35. 35 XXXV. Bölüm — Gizli Korku1.555 kelime
  36. 36 Beşinci Kitap — XXXVI. Bölüm — Umut Yolculuğu2.387 kelime
  37. 37 XXXVII. Bölüm — Umutsuzluk İçinde Yolculuk3.250 kelime
  38. 38 XXXVIII. Bölüm — Arayış3.739 kelime
  39. 39 XXXIX. Bölüm — Haber1.975 kelime
  40. 40 XL. Bölüm — Acı Sular Yayılıyor2.291 kelime
  41. 41 Xlı. Bölüm — Duruşmadan Önceki Akşam1.329 kelime
  42. 42 XLII. Bölüm — Duruşma Sabahı1.215 kelime
  43. 43 XLIII. Bölüm — Karar1.833 kelime
  44. 44 Bölüm XLIV — Arthur’ın Dönüşü2.030 kelime
  45. 45 XLV. Bölüm — Hapishanede2.739 kelime
  46. 46 XLVI. Bölüm — Bekleyiş Saatleri1.546 kelime
  47. 47 XLVII. Bölüm — Son An231 kelime
  48. 48 XLVIII. Bölüm — Ormanda Bir Buluşma Daha2.464 kelime
  49. 49 Altıncı Kitap — XLIX. Bölüm — Hall Çiftliği’nde2.528 kelime
  50. 50 L. Bölüm — Kulübede3.040 kelime
  51. 51 LI. Bölüm — Pazar Sabahı3.241 kelime
  52. 52 Bölüm LII — Adam ve Dinah2.260 kelime
  53. 53 LIII. Bölüm — Hasat Yemeği3.413 kelime
  54. 54 Bölüm LIV — Tepedeki Buluşma1.488 kelime
  55. 55 Bölüm LV — Evlilik Çanları680 kelime
  56. 56 Son Söz907 kelime

V. Bölüm

Papaz
Öğle olmadan şiddetli sağanaklar yağmış, Broxton Papaz Evi’nin bahçesindeki çakıl yolların kenarlarında derin oluklar boyunca sular birikmişti. Büyük Provence gülleri rüzgârda hoyratça savrulup yağmurla dövülmüş; narin saplı bordür çiçekleri ıslak toprağa çarpıp lekelenmişti. Kederli bir sabahtı; çünkü ot biçme mevsimi neredeyse başlayacaktı, oysa çayırlar muhtemelen su altında kalacaktı.

Ama rahat evlerde yaşayanlar, yağmur olmasa akıllarına bile gelmeyecek ev içi keyifler bulurlar. Sabah yağmurlu olmasaydı Bay Irwine annesiyle yemek odasında satranç oynuyor olmazdı; oysa annesini de satrancı da bulutlu birkaç saati kolayca geçirmeye yetecek kadar sever. Gelin, sizi o yemek odasına götürüp Broxton papazı, Hayslope ve Blythe papazı, birden fazla kilise görevini üstlenen ve en sert Kilise reformcusunun bile yüzünü ekşitmekte zorlanacağı Rahip Adolphus Irwine’yle tanıştırayım. İçeri sessizce girip açık kapının eşiğinde duralım; şöminenin önüne boylu boyunca uzanmış parlak kahverengi setter köpeği, yanındaki iki yavruyu ya da kara burnu havada, uykulu bir başkan gibi kestiren pug köpeği uyandırmadan.

Oda büyük ve yüksek tavanlıdır; bir ucunda geniş, bölmeli bir cumba penceresi vardır. Gördüğünüz gibi duvarlar yenidir, henüz boyanmamıştır; ama başlangıçta pahalı oldukları anlaşılan mobilyalar eskimiş ve seyrektir, pencerede perde yoktur. Büyük yemek masasının üzerindeki koyu kırmızı örtü iyice yıpranmıştır; yine de duvarlardaki sıvanın donuk rengiyle hoş bir karşıtlık oluşturur. Örtünün üzerinde, ortasında belirgin bir arma bulunan ve büfenin üzerinde dayalı duran iki büyük benzerinin yanında, su sürahisi taşıyan ağır bir gümüş tepsi vardır. Bu odada yaşayanların servetten çok soylu bir soya sahip olduğunu hemen sezersiniz; Bay Irwine’in ince biçimli bir burun deliğiyle üst dudağı olduğunu öğrenmeniz sizi şaşırtmazdı. Ama şimdilik yalnız geniş, düz sırtını ve pudralı saçlarının bolca geriye taranıp siyah bir kurdeleyle ensesinde bağlandığını görebiliyoruz. Giyimindeki bu tutuculuk, genç olmadığını anlatıyor. Belki birazdan dönüp bize bakar; o zamana kadar, heybetli yaşlı annesine göz atalım: güzel, esmer, yaşlı bir kadın. Zengin renkli teni, başına ve boynuna dolanmış bembeyaz kambrik kumaş ve dantel katlarının arasında daha da güzel görünür. Dolgun ve güzel bedenini Ceres heykeli gibi dimdik taşır. İnce, kemerli burnu, kararlı ve mağrur ağzı, küçük ama keskin bakışlı kara gözleriyle esmer yüzünün ifadesi öylesine nükteli ve iğneleyicidir ki, istemeden satranç taşlarının yerine bir iskambil destesi koyar, onun falınıza baktığını hayal edersiniz. Vezirini kaldıran küçük, kahverengi eli inciler, elmaslar ve firuzelerle yüklüdür. Başlığının tepesine büyük, siyah bir duvak özenle yerleştirilmiş, boynundaki beyaz katların üzerine keskin bir karşıtlıkla dökülmüştür. Bu yaşlı hanımı sabahları giydirmek epey zaman almalı! Ama böyle giyinmesi doğanın bir kanunu gibidir: İlahi haklarına hiç kuşku duymamış ve bunları sorgulayacak kadar saçma biriyle hiç karşılaşmamış soylu çocuklarından biri olduğu bellidir.

“Al bakalım, Dauphin, söyle bana, bu nedir?” dedi bu görkemli yaşlı hanım; vezirini sakince bırakıp kollarını kavuşturdu. “Duygularınızı incitecek tek söz söylemek istemem.”

“Ah, cadı anne, büyücü kadın! Bir Hristiyan senin elinden nasıl oyun alabilir? Başlamadan önce tahtaya kutsal su serpmeliydim. Bu oyunu hile yapmadan kazanmadın; öyleymiş gibi davranma.”

“Evet, evet, yenilenler büyük fatihler için hep böyle söyler. Ama bak, güneş ışığı tahtaya vuruyor da piyonla ne kadar akılsızca bir hamle yaptığını daha iyi gör diye. Hadi, sana bir şans daha vereyim mi?”

“Hayır anne, hava açıldığına göre seni vicdanınla baş başa bırakıyorum. Biraz çamur sıçrata sıçrata dolaşalım, değil mi Juno?” Bu sözler, sesleri duyunca ayağa kalkıp burnunu yaltaklanırcasına sahibinin bacağına dayayan kahverengi setter köpeğine söylenmişti. “Ama önce yukarı çıkıp Anne’i görmem gerek. Az önce tam gidecekken beni Tholer’in cenazesine çağırdılar.”

“Hiç zahmet etme yavrum; seninle konuşamaz. Kate, bu sabah baş ağrılarının en kötülerinden birini çektiğini söylüyor.”

“Ah, yine de gidip onu görmemi ister; bunu önemsemeyecek kadar hasta olmaz.”

İnsanların söylediklerinin ne kadarının amaçsız bir dürtü ya da alışkanlıktan ibaret olduğunu biliyorsanız, Bay Irwine’in kız kardeşi Anne on beş yıldır hastayken tam da bu itirazın yüzlerce kez dile getirildiğini ve hep aynı türden bir yanıt aldığını duyunca şaşırmazsınız. Sabahları giyinmesi uzun süren görkemli yaşlı hanımlar, hastalıklı kızlarına çoğu zaman pek az anlayış gösterir.

Bay Irwine hâlâ sandalyesinde geriye yaslanmış, Juno’nun başını okşarken hizmetçi kapıya gelip, “İzninizle efendim, Joshua Rann sizinle konuşmak istiyor; müsaitseniz,” dedi.

“Buraya alsınlar,” dedi Bayan Irwine, örgüsünü eline alarak. “Bay Rann’ın söyleyeceklerini dinlemeyi hep severim. Ayakkabıları kirli olacak; Carroll, içeri girmeden sildirdiğine bak.”

İki dakika sonra Bay Rann, pek saygılı reveranslarla kapıda belirdi; ama bu tavırlar Pug’ı yatıştırmaya yetmedi. Köpek keskin bir havlamayla yabancının bacaklarını incelemek üzere odanın karşısına koştu. İki yavruysa Bay Rann’ın çıkık baldırlarını ve fitilli yün çoraplarını daha duyusal bir gözle değerlendiriyor, büyük bir keyifle bacaklarına atlayıp hırlıyordu. Bu sırada Bay Irwine sandalyesini döndürüp, “Ee Joshua, bu nemli sabahta buraya kadar geldiğine göre Hayslope’ta bir şey mi oldu? Otur, otur. Köpeklere aldırma; dostça bir tekme at. Hey, Pug, haylaz!” dedi.

Bazı adamların dönüp yüzlerini göstermesi ne hoş bir şeydir; kışın ansızın yayılan sıcak hava ya da soğuk alacakaranlıkta parlayan ateş ışığı kadar hoş. Bay Irwine de böyle adamlardandı. Annesine benzerliği, sevdiğimiz bir dostun yüzüne dair anımızın o yüzün kendisine benzemesi gibiydi: çizgileri daha cömert, gülümsemesi daha aydınlık, ifadesi daha candandı. Yüz hatları bu kadar ince olmasaydı ona şen şakrak denebilirdi; ama cana yakınlıkla seçkinliğin bu karışımına o sözcük uymazdı.

“Sağ olun, Rahip Hazretleri,” diye karşılık verdi Bay Rann; bacaklarına aldırmıyormuş gibi görünmeye çalışıyor, ama yavruları uzak tutmak için ayaklarını sırayla sallıyordu. “Daha münasip olur, müsaadenizle ayakta durayım. Sizi ve Bayan Irwine’i iyi gördüğüme sevindim; Bayan Irwine’i de… Miss Anne’i de umarım her zamanki gibidir.”

“Evet Joshua, sağ ol. Annemin ne kadar canlı göründüğünü görüyorsun. Biz gençleri fersah fersah geride bırakıyor. Ama nedir mesele?”

“Şöyle efendim, bir iş teslim etmek için Brox’on’a gelmem gerekti. Köyde olup bitenleri size haber vermek için uğramam doğru olur diye düşündüm; ömrümde böyle şeyler görmedim. Aziz Thomas Yortusu’nda tam altmış yıldır, çocukluktan beri burada yaşıyorum. Siz cemaate gelmeden önce Bay Blick için Paskalya aidatlarını topladım; her çanın çalınışında, her mezarın kazılışında bulundum. Bartle Massey nereden geldiği bilinmeden ortaya çıkıp karşı ezgilerle o süslü ilahileri söylemeye başlamadan çok önce koroda şarkı söylerdim; kendisinden başka herkesi şaşkına çevirir, ağıldaki koyunlar gibi birbiri ardına meleşir dururlar. Bir kilise görevlisinin ne yapması gerektiğini bilirim. Böyle şeyler olup biterken sesimi çıkarmazsam Rahip Hazretleri’ne, kiliseye ve krala saygısızlık etmiş olurum. Hiç hazırlığım yokken gafil avlandım, öyle telaşlandım ki alet çantamı kaybetmiş gibi oldum. Geçip giden bu gece dört saatten fazla uyumadım; o da uyanık kalmaktan beter eden kâbuslarla geçti.”

“Ama nedir bu mesele Joshua? Hırsızlar kilisenin kurşun çatısını yine mi söktü?”

“Hırsızlar! Hayır efendim; ama bir bakıma hırsızlık, hem de kiliseyi soymak gibi. Rahip Hazretleri’yle Saygıdeğer Donnithorne Bey, yani malikâne sahibi, uygun görüp ağızlarını açarak bunu yasaklamazlarsa Metodistler cemaatte üstünlüğü ele geçirecek. Size ne yapacağınızı buyurmuyorum efendim; kendimi büyüklerimden daha akıllı sanacak kadar haddimi aşmam. Akıllı mıyım değil miyim, o ayrı mesele; ama söyleyeceğim şu: Bay Poyser’lerde kalan genç Metodist kadın dün gece Yeşillik’te vaaz verip dua etti; bunu şimdi huzurunuzda durduğum kadar kesin biliyorum.”

“Yeşillik’te vaaz mı verdi!” dedi Bay Irwine, şaşırmış ama sakin bir ifadeyle. “Bay Poyser’lerde gördüğüm o solgun, güzel genç kadın mı? Giyiminden Metodist, Kuveykır ya da öyle bir şey olduğunu anlamıştım; ama vaaz verdiğini bilmiyordum.”

“Doğru söylüyorum efendim,” diye karşılık verdi Bay Rann; ağzını yarım daire biçimine sokup üç ünlem işareti kadar uzun duraksadı. “Dün gece Yeşillik’te vaaz verdi; bir de Chad’in Bess’ini etkisi altına aldı. Kız neredeyse hep nöbet geçiriyor.”

“Bessy Cranage sağlıklı, dinç bir kıza benziyor; bence yine toparlanır Joshua. Başka biri de nöbet geçirdi mi?”

“Hayır efendim, geçirdiklerini söyleyemem. Ama böyle vaazlar her hafta sürerse neler olacağını kim bilebilir; köyde yaşanmaz olur. Şu Metodistler insanlara, fazladan bir kupa içip biraz keyif çatarlarsa doğdukları kadar kesin biçimde cehenneme gideceklerine inandırıyor. Ben içkiye düşkün ya da sarhoş biri değilim; kimse böyle bir şey söyleyemez. Ama Paskalya ya da Noel’de fazladan bir kuart içmeyi severim. Şarkı söyleyerek dolaşırken, insanlar bedavaya ikram eder; aidatları toplarken de içerim. Pipo içerken bir pint bira ve Bay Casson’larda arada bir komşu sohbeti de hoşuma gider. Tanrı’ya şükür kilisede yetiştim; otuz iki yıldır kilise görevlisiyim, kilise dininin ne olduğunu bilmem gerekir.”

“Peki tavsiyen ne Joshua? Sence ne yapmalı?”

“Rahip Hazretleri, ben genç kadına karşı bir önlem alınmasından yana değilim. Vaaz vermeyi bıraksa gayet iyi biri; ayrıca yakında kendi memleketine döneceğini duydum. Bay Poyser’in öz yeğeni. Ayakkabıcı olduğumdan beri Hall Çiftliği’ndeki aileye, küçüğünden büyüğüne, neredeyse hep ayakkabı ölçüsü aldım; aileye saygısızlık edecek bir şey söylemek istemem. Ama şu Will Maskery var ya efendim, olabilecek en taşkın Metodist. Genç kadını dün gece vaaz vermeye kışkırtanın o olduğuna hiç şüphem yok. Biraz hizaya getirilmezse Treddles’on’dan başkalarını da vaaz vermeye getirecek. Bence kilise arabalarını ve aletlerini yapıp onarmasına izin verilmeyeceği, Saygıdeğer Donnithorne’un eviyle avlusunda oturmasına da son verileceği kendisine bildirilmelidir.”

“Ama Joshua, Yeşillik’te daha önce hiç kimsenin vaaz vermeye gelmediğini kendin söylüyorsun; neden yeniden geleceklerini düşünüyorsun? Metodistler, dinlemeye yorgun düşmüş bir avuç işçinin bulunduğu Hayslope gibi küçük köylere vaaz vermeye gelmez. Binton Tepeleri’nde vaaz verseler neredeyse aynı şey. Will Maskery de sanırım vaiz değil.”

“Yok efendim, kitapsız iki lafı bir araya getiremez; ıslak kilden çıkamayan inek gibi kalakalır. Ama komşularına saygısızca laf etmekte dili pek uzun; bana kör bir Ferisi dedi. Kendisinden yaşlı ve üstün kişilere lakap takmak için İncil’i böyle kullanıyor! Daha da kötüsü, Rahip Hazretleri hakkında pek münasebetsiz sözler ettiği duyuldu. Size ‘dilsiz köpek’ ve ‘tembel çoban’ dediğine yemin edecek kişileri bulabilirim. Böyle sözleri tekrarladığım için beni bağışlayın.”

“Daha iyisi, tekrarlama Joshua. Kötü sözler söylendikleri anda ölüp gitsin. Will Maskery çok daha kötü biri olabilirdi. Eskiden işini savsaklayan, karısını döven, başıboş ve sarhoş bir serseriymiş; bana öyle anlattılar. Şimdi tutumlu ve düzgün biri; karısıyla da rahatça geçiniyorlar. Komşularına karışıp huzursuzluk çıkardığına dair bana kanıt getirebilirsen, bir din adamı ve yargıç olarak müdahale etmeyi görev bilirim. Ama seninle benim gibi aklı başında kişilere, Will Maskery akılsızca konuşuyor ya da genç bir kadın Yeşillik’te bir avuç insana ciddi sözler söylüyor diye Kilise tehlikedeymiş gibi yaygara koparmak yakışmaz. Başka konularda olduğu gibi dinde de ‘bırak herkes kendi yolunda yaşasın,’ Joshua. Kilise görevlisi ve mezar kazıcısı olarak görevini hep yaptığın gibi yapmayı, komşularına o sağlam kalın çizmelerden dikmeyi sürdür; Hayslope’ta işler pek ters gitmez, bana güven.”

“Böyle söylemeniz çok iyi, Rahip Hazretleri. Siz cemaatte yaşamadığınız için yükün daha çoğunun benim omuzlarımda olduğunu bilirim.”

“Elbette; küçük bir mesele yüzünden kiliseden korkuyormuş gibi görünerek insanların gözünde onu küçültmemeye dikkat etmelisin Joshua. Şimdi ne senin ne de benim hakkımda Will Maskery’nin söylediklerine hiç aldırmayacağına güveniyorum. Sen ve komşuların, günün işini bitirdikten sonra iyi kilise mensupları gibi ölçülü ölçülü biranızı içmeyi sürdürebilirsiniz. Will Maskery size katılmak yerine Treddleston’da dua toplantısına gitmek istiyorsa bırakalım gitsin; senin istediğini yapmana engel olmadığı sürece bu seni ilgilendirmez. Bizim hakkımızda birkaç boş söz edilmesine de, eski kilise kulesinin çevresinde gaklayan kargaları umursamadığı kadar aldırmamalıyız. Will Maskery her pazar öğleden sonra kiliseye geliyor, hafta içi de tekerlek ustalığı işini düzenli biçimde yapıyor. Bunları yaptığı sürece kendi hâline bırakılmalı.”

“Ah efendim, ama kiliseye gelince oturup başını sallıyor; şarkı söylerken de öyle surat asıp öyle kendini beğenmiş bakıyor ki, Tanrı beni bağışlasın, çenesine bir tane indiresim geliyor! Bayan Irwine, Rahip Hazretleri, önünüzde böyle konuştuğum için beni bağışlayın. Noel ilahilerimizin tenceredeki dikenlerin çıtırtısından daha iyi olmadığını da söyledi.”

“Joshua, onun kulağı müzikten anlamıyor. Bilirsin, insanların kafası odun gibiyse ellerinden bir şey gelmez. Sen böyle güzel söylemeyi sürdürdükçe Hayslope’taki ötekileri kendi görüşüne döndüremez.”

“Evet efendim, ama Kutsal Kitap sözlerinin böyle çarpıtıldığını duymak insanın midesini bulandırıyor. İncil’in sözlerini onun kadar bilirim; beni çimdikleseniz uykumda bile Mezmurlar’ı baştan sona okuyabilirim. Ama onları kendi görüşümü anlatmak için kullanmayacak kadar da aklım var. Aynı şey, kutsal komünyon kadehini eve götürüp yemeklerde kullanmak olurdu.”

“Bu çok akıllıca bir söz Joshua; ama dediğim gibi——”

Bay Irwine konuşurken giriş holünün taş döşemesinde çizmeli birinin adımları ve mahmuz şıngırtısı duyuldu. Joshua Rann hızla kapıdan yana çekilip orada duran birine yol verdi. Gelen, çınlayan tenor sesiyle şöyle dedi:

“Vaftiz oğlunuz Arthur, içeri girebilir mi?”

“Gel, gel vaftiz oğlum!” diye karşılık verdi Bayan Irwine; sesi güçlü yaşlı kadına özgü, kalın ve neredeyse erkek sesiydi. Odaya sağ kolu askıda, binici kıyafeti giymiş genç bir bey girdi. Ardından kahkahalı ünlemler, el sıkışmalar ve “Nasılsın?”lar birbirine karıştı; ailenin köpek üyelerinden neşeli havlamalar ve kuyruk sallamalar yükseldi. Bütün bunlar, ziyaretçinin ev sahipleriyle arasının çok iyi olduğunu gösteriyordu. Genç bey, Hayslope’ta kimi zaman “genç malikâne sahibi”, kimi zaman “vâris”, kimi zaman da “yüzbaşı” diye anılan Arthur Donnithorne’du. Loamshire Milisleri’nde yalnızca bir yüzbaşıydı; ama Hayslope kiracıları için, Majestelerinin düzenli ordusundaki aynı rütbeden bütün genç beylerden çok daha fazla yüzbaşıydı: Jüpiter’in Samanyolu’nu gölgede bırakması gibi onları gölgede bırakırdı. Nasıl göründüğünü daha ayrıntılı bilmek isterseniz, yabancı bir kentte karşılaşıp hemşehriniz olduğu için gurur duyduğunuz, sarımsı favorili, kahverengi saçlı, açık tenli genç bir İngiliz’i hatırlayın: temiz pak, soylu tavırlı, elleri beyaz; ama sol omzundan iyi bir yumruk çıkarıp rakibini yere serecekmiş gibi görünür. Hayal gücünüzü çizgili yelek, uzun kuyruklu ceket ve kısa konçlu çizmelerin kıyafet farklarıyla uğraştıracak kadar terzilik etmeyeceğim.

Kaptan Donnithorne sandalye çekmek üzere dönerken, “Ama Joshua’nın işini bölmeyeyim; söyleyeceği bir şey var,” dedi.

“Saygıdeğer Hazretleri’nin bağışına sığınarak,” dedi Joshua, derin bir reveransla eğilip, “aklımdan başka şeyler çıkarmadan önce Rahip Hazretleri’ne söylemem gereken bir şey vardı.”

“Çabuk söyle Joshua, nedir?” dedi Bay Irwine.

“Belki duymamışsınızdır efendim: Thias Bede ölmüş, bu sabah ya da daha doğrusu geceleyin Willow Çayı’nda boğulmuş. Evin tam önündeki köprüye yakın bir yerde.”

“Ah!” diye haykırdı iki bey de, bu habere epey ilgi duymuş gibi.

“Seth Bede bu sabah yanıma gelip, kardeşi Adam’ın babasının mezarının Beyaz Diken’in yanına kazılmasına özellikle izin vermenizi rica ettiğini Rahip Hazretleri’ne iletmemi istedi. Anneleri gördüğü bir düş yüzünden gönlünü oraya vermiş. Kendileri gelip sizden isteyeceklermiş ama ölüm soruşturmasını yürüten görevliyle ve başka işlerle ilgilenecek çok şeyleri varmış; anneleri de kendini öyle kaybetmiş ki, başkası o yeri almasın diye mezar yerini şimdiden kesinleştirmek istiyormuş. Rahip Hazretleri uygun görürse eve varır varmaz oğlumu gönderip onlara haber salarım. Saygıdeğer Hazretleri de burada bulunduğundan, sizi bu ricayla rahatsız etmeye cesaret ettim.”

“Elbette Joshua, elbette; o yeri onlara verecekler. Adam’ı görmeye kendim atla uğrayacağım. Yine de beni bir şey alıkoyarsa diye, mezar yerinin ayrıldığını haber vermesi için oğlunu gönder. Şimdilik hoşça kal Joshua; mutfağa girip biraz bira iç.”

“Zavallı ihtiyar Thias!” dedi Bay Irwine, Joshua gittikten sonra. “Korkarım dere, içkinin de yardımıyla onu boğdu. Dostum Adam’ın omuzlarındaki yükün daha az acı veren bir yolla kalkmasını isterdim. O yiğit adam, son beş altı yıldır babasını yıkımdan kurtarmak için elinden geleni yapıyordu.”

“Adam bulunmaz bir adamdır,” dedi Kaptan Donnithorne. “Ben küçük bir oğlanken, Adam da on beş yaşında, iriyarı bir delikanlı olup bana marangozluğu öğretirken, bir gün zengin bir sultan olursam Adam’ı başvezirim yapacağımı düşünürdüm. Şimdi de Doğu masallarındaki yoksul bilge adamlardan herhangi biri gibi, o yüceliği taşıyabileceğine inanıyorum. Bir gün, harçlığı ipotekli yoksul bir zavallı olmaktan çıkıp geniş toprakların sahibi olursam, sağ kolum Adam olacak. Ormanlarımı o yönetecek; çünkü bu işlerden tanıdığım herkesten daha iyi anlıyor. Büyükbabamın, keresteden yaşlı bir sazan kadar anlamayan o sefil ihtiyar Satchell’i başında tuttuğu ormanlardan elde ettiği paranın iki katını Adam’ın kazandıracağını biliyorum. Konuyu büyükbabamla bir iki kez konuştum ama nedense Adam’dan hoşlanmıyor; elimden bir şey gelmiyor. Ama gelin, Rahip Hazretleri, benimle gezintiye çıkar mısınız? Dışarısı şimdi harika. İsterseniz birlikte Adam’lara uğrarız; ama önce Hall Çiftliği’ne gitmek istiyorum, Poyser’ın benim için büyüttüğü yavru köpekleri göreceğim.”

“Önce kalıp öğle yemeği yemelisin Arthur,” dedi Bayan Irwine. “Saat neredeyse iki. Carroll hemen getirir.”

“Ben de Hall Çiftliği’ne gitmek istiyorum,” dedi Bay Irwine, “orada kalan genç Metodist’i bir kez daha göreyim. Joshua, dün gece Yeşillik’te vaaz verdiğini söyledi.”

“Aman Tanrım!” dedi Kaptan Donnithorne gülerek. “Oysa fare gibi sessiz görünüyor. Yine de onda insanı etkileyen bir şey var. Onu ilk gördüğümde gerçekten utandım. Evin dışında, güneşin altında dikişine eğilmiş oturuyordu; ben de ata binip yanına gelince, yabancı olduğunu fark etmeden, ‘Martin Poyser evde mi?’ diye seslendim. Ayağa kalkıp bana baktığında ve yalnızca, ‘Sanırım evde; gidip çağırayım,’ dediğinde, ona öyle pat diye seslendiğim için çok utandım doğrusu. Quaker giysileri içindeki Azize Katerina’ya benziyordu. Halkımız arasında böylesi bir yüze pek rastlanmaz.”

“Genç kadını görmek isterim, Dauphin,” dedi Bayan Irwine. “Bir bahane bulup buraya gelmesini sağla.”

“Bunu nasıl yaparım bilmiyorum anne; bir Metodist vaizini himayeme almam pek uygun olmaz, o da Will Maskery’nin deyimiyle aylak bir çobanın himayesine girmeyi kabul etse bile. Arthur, Joshua’nın komşusu Will Maskery’yi nasıl yerden yere vurduğunu duymak için biraz daha erken gelmeliydin. İhtiyar, tekerlek ustasını kiliseden aforoz etmemi, sonra da onu sivil güce—yani büyükbabana—teslim edip evinden barkından kovdurmamı istiyor. Bu işe karışmayı seçseydim, Metodistlerin dergilerinin gelecek sayısında yayımlamaktan hoşnut olacakları türden nefret ve zulüm hikâyesini pekâlâ çıkarabilirdim. Chad Cranage’ı ve yarım düzine başka kalın kafalıyı, Will Maskery’yi halat parçaları ve dirgenlerle köyden kovmanın Kilise’ye makbul bir hizmet olduğuna inandırmam fazla zor olmazdı. Sonra da çabalarının ardından sarhoş olup keyif çatmaları için onlara yarım sovereign verirdim; böylece son otuz yılda cemaatlerinde başlatılmış en güzel farslardan birini taçlandırmış olurdum.”

“Yine de o adamın sana ‘aylak çoban’ ve ‘dilsiz köpek’ demesi gerçekten küstahlık,” dedi Bayan Irwine. “Buna biraz haddini bildirmek gerekir bence. Fazla yumuşak huylusun, Dauphin.”

“Anne, Will Maskery’nin suçlamalarını çürütmeye kalkışmanın onurumu korumak için iyi bir yol olacağını mı düşünüyorsun? Üstelik bunların suçlama olduğundan da pek emin değilim. Tembel bir adamım, at üstünde de fena halde hantallaşıyorum. Bir de gücümün yettiğinden fazlasını inşaat işlerine harcıyorum; bu yüzden topal bir dilenci benden altı peni isteyince öfkeleniyorum. Sabah alacakaranlığında, günlük işlerine başlamadan vaaz vermeye koyularak insanlığı yeniden yaratabileceklerini sanan şu yoksul, sıska ayakkabıcılar benden pekâlâ kötü gözle bakabilir. Ama hadi, öğle yemeğimizi yiyelim. Kate öğle yemeğine gelmiyor mu?”

“Bayan Kate, Bridget’a öğle yemeğini odasına götürmesini söyledi,” dedi Carroll; “Bayan Anne’yi yalnız bırakamaz.”

“Pekâlâ. Bridget’a, birazdan Bayan Anne’yi görmeye çıkacağımı söyle. Sağ kolunu artık gayet iyi kullanabiliyorsun Arthur,” diye ekledi Bay Irwine, Kaptan Donnithorne’un kolunu askıdan çıkardığını görünce.

“Evet, epey iyi; ama Godwin bir süre daha kolumu sürekli yukarıda tutmamı istiyor. Yine de ağustos başında alaya dönebilmeyi umuyorum. Yaz aylarında, insanın akşamları hoşça uykusunun gelmesi için ava ya da atışa çıkamadığı zamanlarda Chase’de kapalı kalmak korkunç sıkıcı. Neyse, 30 Temmuz’da yankıları şaşkına çevireceğiz. Büyükbabam bu kez bana tam yetki verdi; eğlencenin bu özel güne yaraşacağını garanti ederim. Reşit oluşumun bu büyük dönüm noktasını dünya iki kez görmeyecek. Sana yüksekçe bir taht hazırlatacağım, vaftiz annem; hatta iki tane, biri çimenlikte, öteki balo salonunda. Olimposlu bir tanrıça gibi oturup hepimize yukarıdan bakarsın.”

“En güzel brokarımı çıkaracağım; yirmi yıl önce senin vaftiz töreninde giydiğim elbiseyi,” dedi Bayan Irwine. “Ah, zavallı anneni beyaz elbisesiyle ortalıkta süzülürken göreceğim sanki; o gün gözüme neredeyse kefen gibi görünmüştü, üç ay sonra da gerçekten kefeni oldu. Küçük şapkanla vaftiz elbisen de onunla birlikte gömüldü. Ah, tatlı ruh, bunu çok istemişti! Tanrı’ya şükür, Arthur, annenin ailesine çekmişsin. Cılız, sırım gibi, sarı bir bebek olsaydın sana vaftiz anneliği etmezdim. Donnithorne’lardan biri olacağından emin olurdum. Ama öyle geniş yüzlü, geniş göğüslü, çığlık çığlığa bir haşarıydın ki, baştan aşağı Tradgett olduğunu anlamıştım.”

“Ama bu konuda biraz acele etmiş olabilirsin anne,” dedi Bay Irwine gülümseyerek. “Juno’nun son yavrularını hatırlamıyor musun? İçlerinden biri annesinin tıpatıp aynısıydı ama yine de babasının iki üç huyunu almıştı. Doğa seni bile aldatacak kadar becerikli, anne.”

“Saçmalama evladım! Doğa, gelinciği mastif kılığında yaratmaz. İnsanların nasıl biri olduğunu dış görünüşlerinden anlayamayacağıma beni asla inandıramazsın. Bir adamın görünüşünü beğenmezsem, emin ol ondan hoşlanmam. Çirkin ve itici görünen insanları tanımak istemediğim gibi, göze hoş görünmeyen yemeklerin tadına da bakmak istemem. İlk bakışta beni ürperten bir şey görürsem, ‘Alın şunu götürün,’ derim. Mesela çirkin, domuzumsu ya da balıksı bir göz beni fena eder; kötü koku gibi.”

“Gözlerden söz açılmışken,” dedi Kaptan Donnithorne, “vaftiz annem, sana getireceğimi söylediğim kitabı hatırladım. Geçen gün Londra’dan gelen bir paketin içindeydi. Tuhaf, büyülü masalları sevdiğini biliyorum. ‘Lirik Baladlar’ adlı bir şiir kitabı. Çoğu gevezelikten ibaret gibi ama ilk şiir başka türlü: adı ‘Kadim Denizci’. Bir hikâye olarak ne demek istediğini pek çözemiyorum ama tuhaf ve etkileyici bir şey. Sana gönderirim. Irwine, senin de hoşuna gidebilecek birkaç kitap daha var: Antinomculuk ve Evanjelikçilik üzerine risaleler; her ne demekse bunlar. Bu adamın böyle şeyleri bana neden yolladığını anlayamıyorum. Bundan böyle sonu ‘izm’le biten herhangi bir konuda kitap ya da risale göndermemesini söyleyen bir mektup yazdım.”

“Doğrusu, ben de ‘izm’lere pek düşkün değilim; ama risalelere göz atarım, olup biteni gösteriyorlar. Arthur, halletmem gereken ufak bir iş var,” dedi Bay Irwine, odadan çıkmak üzere ayağa kalkarken, “sonra yola çıkmaya hazır olurum.”

Bay Irwine’in halletmesi gereken ufak iş onu eski taş merdivenlerden yukarı çıkardı (evin bir bölümü çok eskiydi) ve hafifçe vurduğu bir kapının önünde durdurdu. “Gelin,” dedi bir kadın sesi; içeri girdi. Oda panjurlar ve perdeler yüzünden öylesine karartılmıştı ki, yatağın yanında duran ince, orta yaşlı Bayan Kate, yakınındaki küçük masada duran örgü işinden başka bir şey yapmaya yetecek ışığı bulamazdı. Ama şu anda, en loş ışığın bile yeteceği bir işle uğraşıyordu: yastıktaki ağrıyan başı taze sirkeyle siliyordu. Zavallı hastanın yüzü küçüktü; belki bir zamanlar güzeldi ama artık solgun ve yıpranmış görünüyordu. Bayan Kate kardeşine doğru gelip fısıldadı: “Onunla konuşma; bugün kendisine seslenilmesine dayanamıyor.” Anne’nin gözleri kapalıydı, alnı da sanki şiddetli bir ağrıdan kasılmıştı. Bay Irwine yatağın başına gitti, incecik ellerinden birini tutup öptü. Küçük parmakların hafifçe sıkışı, sırf bunu yapmak için yukarı çıkmaya değdiğini ona anlatmıştı. Bir an yanında durup ona baktı; sonra usulca dönüp odadan çıktı—yukarı çıkmadan önce çizmelerini çıkarıp terlik giymişti. Kendi için bile çizmelerini giyip çıkarma zahmetine katlanmamak uğruna neleri yapmayı reddettiğini hatırlayan biri, bu son ayrıntıyı önemsiz bulmayacaktır.

Yine de Bay Irwine’in kız kardeşleri, Broxton’un on mil çevresinde soylu bir aileden herkesin tanıklık edebileceği üzere, ne kadar aptal ve sıkıcı kadınlardı! Yakışıklı, akıllı Bayan Irwine’in böyle sıradan kızları olması gerçekten yazıktı. O görkemli yaşlı hanımın kendisini görmek için her gün on mil yol gitmeye değerdi; güzelliği, aklının yerinde oluşu ve eski usul ağırbaşlılığı, Kral’ın sağlığı, pamuklu elbiselerin güzel yeni desenleri, Mısır’dan gelen haberler ve zavallı Leydi Dacey’yi üzüntüden öldüren Lord Dacey’nin davasıyla sırayla onu zarif bir sohbet konusu hâline getiriyordu. Bayan Irwine’lerden ise Broxton köyünün yoksulları dışında kimse söz etmezdi; onlar da kız kardeşlerin tıp ilminde pek derin olduğunu sanır ve ikisinden belirsizce “soylular” diye bahsederdi. Yaşlı Job Dummilow’a pazen ceketini kimin verdiği sorulsaydı, “Geçen kış soylular,” diye cevap verirdi; dul Steene de soyluların öksürüğü için verdiği “şey”in faydasını sık sık anlatırdı. Bu adla, söz dinlemeyen çocukları yola getirmek için de çok işe yararlardı. Zavallı Bayan Anne’nin solgun yüzünü gören birkaç küçük afacan, onun en kötü yaramazlıklarının hepsini bildiğini ve Çiftçi Britton’ın ördeklerine atmayı düşündükleri taşların sayısını bile tam olarak bildiğini sanıp korkuya kapılırdı. Ama onları böyle efsanevi bir gözle görmeyenler için Bayan Irwine’ler, hayatta tamamen gereksiz varlıklardı; hayat tablosunu, yeterli etki yaratmadan dolduran biçimsiz figürler. Bayan Anne’nin kronik baş ağrıları, karşılıksız bir aşkın acıklı hikâyesiyle açıklanabilseydi ona romantik bir ilgi duyulabilirdi. Ne var ki hakkında böyle bir hikâye ne duyulmuş ne de uydurulmuştu; genel kanı da gerçeğe uygundu: İki kız kardeş de sıradan bir nedenle hiç evlenmemiş, kendilerine uygun bir talip çıkmadığı için evde kalmışlardı.

Yine de paradoks gibi görünse de önemsiz insanların varlığı dünyada çok önemli sonuçlar doğurur. Ekmek fiyatını ve ücretleri etkiledikleri; bencil kişilerde nice kötü huyu, başkalarını düşünenlerde nice kahramanlığı ortaya çıkardıkları ve hayat trajedisinde başka yollarla da azımsanmayacak bir rol oynadıkları gösterilebilir. Yakışıklı, soylu yaradılışlı din adamı Rahip Adolphus Irwine’in bu iki umutsuzca evde kalmış kız kardeşi olmasaydı, onun hayatı da bambaşka bir biçim alırdı: Büyük olasılıkla gençliğinde güzel bir kadınla evlenir, şimdi pudralı saçları ağarmaya yüz tutmuşken uzun boylu oğulları ve sağlıklı, canlı kızları olurdu; kısacası insanlar genellikle güneşin altında çektikleri bütün zahmetin karşılığını vereceğini düşündükleri şeylere sahip olurdu. Oysa üç kilise gelirinin tamamından yılda ancak yedi yüz sterlin kazanıyor, görkemli annesiyle hasta kız kardeşini, bir de genellikle hiçbir sıfat eklenmeden anılan ikinci kız kardeşini doğumlarına ve alışkanlıklarına yaraşır hanımefendi rahatlığı içinde geçindirmenin bir yolunu göremiyordu; bunu yaparken kendi ailesinin geçimini de sağlaması gerekecekti. Böylece kırk sekiz yaşında bekâr kaldı; bu fedakârlığı bir meziyet saymıyordu, konuyu açanlara da gülerek, karısının asla izin vermeyeceği birçok keyif için bunu bahane ettiğini söylüyordu. Belki de dünyada kız kardeşlerini sıkıcı ve fazlalık saymayan tek kişi oydu; çünkü onunki, dar ve cimri düşüncelere hiç yer vermeyen, geniş yürekli, tatlı tabiatlı insanlardandı. İsterseniz ona epikürcü deyin: coşkusu yoktu, kendini cezalandıran bir görev duygusu da; ama gördüğünüz gibi, gözden uzak, tekdüze acılara yorulmadan şefkat gösterecek kadar ince bir ahlaki duyarlılığı vardı. Kız kardeşlerine karşı annesinin katılığını görmezden gelmesini sağlayan, onun bu geniş yürekli hoşgörüsüydü; annesinin kızlarına sert davranması, kendisine duyduğu düşkün sevgiyle karşılaştırılınca daha da göze çarpıyordu. O, çaresi olmayan kusurlara kaş çatmayı bir erdem saymazdı.

Bir insanın yanında tanıdıkça konuşurken ya da onu kendi evinde görürken üzerinizde bıraktığı izlenimle, yüksek bir tarihsel bakış açısından ya da onu bir insan olarak değil de ete kemiğe bürünmüş bir sistem veya görüş olarak gören eleştirel bir komşunun gözünde nasıl göründüğü arasındaki farkı düşünün. Treddleston’da görevli “gezgin vaiz” Bay Roe, Bay Irwine’i çevredeki kilise din adamları hakkında yaptığı genel bir değerlendirmeye katmış; onları bedenin arzularına ve dünya nimetlerinin gururuna kapılmış kişiler diye nitelemişti: ava ve atışa çıkıyor, evlerini süslüyor; “Ne yiyeceğiz, ne içeceğiz, ne giyeceğiz?” diye soruyorlardı. Sürülerine yaşam ekmeğini dağıtmayı umursamıyor; en iyi ihtimalle dünyevi, ruhu uyuşturan bir ahlak vaaz ediyor, yılda bir kereden fazla insanların yüzünü görmeye bile uğramadıkları cemaatlerde çobanlık görevini yerine getirme karşılığında para alıp insan ruhlarını alıp satıyorlardı. Kilise tarihçisi de o dönemin parlamento raporlarına baktığında, Kilise’ye bağlı, “ikiyüzlü Metodistler sürüsüne” en ufak bir yakınlık duymayan saygıdeğer milletvekillerinin, Bay Roe’nunkinden pek daha iç açıcı olmayan açıklamalar yaptığını görür. Bay Irwine’in ona yakıştırılan bu genel sınıflandırmayla bütünüyle yanlış tanıtıldığını söylemem mümkün değil. Gerçekten de pek yüce amaçları, teolojik bir coşkusu yoktu. Beni iyice sorgulasaydınız, cemaatindekilerin ruhları için ciddi kaygılar taşımadığını ve yaşlı “Baba Taft”la, hatta demirci Chad Cranage’la doktriner ve insanı dine uyandırmaya yönelik biçimde konuşmayı düpedüz zaman kaybı sayacağını itiraf etmek zorunda kalırdım. Kuramsal konuşma alışkanlığı olsaydı, böyle insanların dininde sağlıklı olan tek biçimin, aile sevgisine ve komşuluk görevlerine kutsayıcı bir etkiyle yayılan belli belirsiz ama güçlü duygular olduğunu belki söylerdi. Vaftiz geleneğine, vaftiz öğretisinden daha çok önem verirdi; köylünün, atalarının ibadet ettiği kiliseden ve gömüldükleri kutsal çimenlikten edindiği dinî yararların, ayin kitabını ya da vaazı açıkça anlamasına pek bağlı olmadığını düşünürdü. Belli ki papaz, bugünlerde “dava adamı” denen kişilerden değildi: ilahiyattan çok kilise tarihini sever, insanların karakterini görüşlerinden çok daha iyi anlardı. Ne çalışkan ne de gözle görülür biçimde özveriliydi; hayır işlerinde de pek cömert sayılmazdı ve gördüğünüz gibi ilahiyat anlayışı gevşekti. Zihninin damak tadı epey pagandı: Sofokles ya da Theokritos’tan bir alıntıda, İşaya veya Amos’tan herhangi bir ayette bulamadığı bir tat bulurdu. Ama genç bir setter’ı çiğ etle beslerseniz, büyüyünce çiğ keklik etine düşkün kalmasına şaşar mısınız? Bay Irwine’in gençlik coşkusu ve tutkularına dair anıları da İncil’den uzak şiir ve ahlakla bağlantılıydı.

Öte yandan, papazın hatırasına duyduğum sevgi dolu bağlılıkla şunu da söylemeliyim: öç alıcı değildi — bazı hayırseverler böyle olmuştur; hoşgörüsüz değildi — ateşli ilahiyatçıların bazılarının bu kusurdan bütünüyle uzak olmadığı söylenir. Herhangi bir dava uğruna bedenini ateşe atmayı muhtemelen reddeder, yoksulları doyurmak için bütün malını mülkünü vermekten de çok uzak dururdu; ama bazen pek yüce erdemlerde bile eksik kalan o merhamete sahipti: başkalarının kusurlarına karşı şefkatliydi ve kimseye kötülük yakıştırmak istemezdi. O, pek sık rastlanmayan şu adamlardandı: onu en iyi, pazar yerinden, kürsüden ve minberden uzaklaşıp kendi evine girdiğimizde, ocağının başında gençlerle yaşlılara nasıl seslendiğini işittiğimizde, iyiliklerini övgü konusu saymayan, her şeyi olağan karşılayan gündelik yoldaşlarının gündelik ihtiyaçlarıyla nasıl özenle ilgilendiğini gördüğümüzde tanıyabiliriz.

Ne mutlu ki böyle adamlar, büyük suistimallerin hüküm sürdüğü çağlarda yaşamış, hatta kimi zaman bu suistimallerin canlı temsilcileri olmuşlardır. Bu düşünce, karşıt gerçeğin yarattığı sıkıntıyı biraz olsun hafifletebilir: Büyük reformcuları evlerinin eşiğinden içeri geçerek izlememek bazen daha iyidir.

Bay Irwine hakkında şimdi ne düşünürseniz düşünün, o haziran öğleden sonrasında boz atına binmiş, köpekleri yanında koşarken onu görseydiniz — iri yarı, dimdik, erkekçe; biçimli dudaklarında candan bir gülümsemeyle doru kısrağın üstündeki atılgan genç arkadaşına konuşurken — din adamlığına ilişkin sağlam kuramlarla ne kadar uyumsuz olursa olsun, o huzurlu manzaraya bir şekilde pek yakıştığını mutlaka hissederdiniz.

Onları, parlak güneş ışığının yuvarlanıp gelen bulut kütleleriyle ara sıra kesildiği bir vakitte, Broxton yönünden yokuşu çıkarken görün. Papaz evinin yüksek üçgen çatılı duvarlarıyla karaağaçları, küçük, badanalı kiliseye baskın çıkar. Az sonra Hayslope cemaatine varacaklar; gri kilise kulesiyle köy damları önlerinde, sol tarafta uzanıyor; biraz ileride sağda, Hall Çiftliği’nin bacalarını güçlükle seçebiliyorlar.

Bölüm etkileşimi

Okurlar bu bölümle etkileşime geçti

0okunma 0beğeni 0yorum
Bu iki tercih yalnızca bu tarayıcıda saklanır; yukarıdaki Vaveyla sayaçları gerçek uygulama verisidir.

Kategoriler ve Temalar

Kategoriler ve temalar yükleniyor…