25. TARİHTEN SONSUZLUĞA: TENGRİ, TEVHÎD VE KUTSAL DÜZENİN SÜREKLİLİĞİ

HAKİKATİN YOLU – HOCA AHMED YESEVÎ

Bozkırın ortasında bir derviş vardı.Sesi, Kur’an’ın sesiyle birleşti;gönülleri nurlandıran bir tevhid meşalesi yaktı.
Türk’ün gönlüne İslam’ı nakşeden o sesin adı: Yesevî.

– Hoca Ahmed Yesevî
– Divân-ı Hikmet

25. TARİHTEN SONSUZLUĞA: TENGRİ, TEVHÎD VE KUTSAL DÜZENİN SÜREKLİLİĞİ

Yapay Zekaya sorduğum sorulara verdiği cevaplar ve ayriyeten benim araştırmalarım ile oluşturduğum Tarihten Sonsuzluğa: Tengri, Tevhîd ve Kutsal Düzenin Sürekliliği başlıklı yazım.

BAŞLAYAYIM

Kök Tengriciliğin, başta Asya ve Mezopotamya’dakiler olmak üzere bütün dinlerin prototipi olduğunu; dolayısıyla inancın ilk saf hâlinin kökünü oluşturduğunu söylediğimde, şöyle bir giriş yaptı.

GİRİŞ — TARİH, İNANÇ VE KÜLTÜREL SÜREKLİLİK

İnsanlık tarihi boyunca insanlar, evrenin yapıtaşlarını, varlık nedenini, doğa olaylarını, ölüm ve ruh olgusunu yorumlamak için çeşitli inanç sistemleri geliştirmişlerdir. Şamanistik, animistik, totemistik unsurlar çoğu toplumda yer alırken; zamanla bu varlık yorumları — kültürler arası temaslar, fetihler, göçler, senkretizm süreçleri — diğer dinlerle kaynaşmış veya dönüşmüştür.

Senin savın, “Tengricilik / Göktanrı inancı, tüm büyük dinlerin (özellikle Asya’daki inançlar) kökeninde yer alıyor; modern dinler, onun modifiye edilmiş, bozulmuş ya da örtük devamı hâlidir” yaklaşımıdır. Böyle bir yaklaşım tipik olarak “dinler karşılaştırmalı mitoloji” alanında ortaya konur, fakat klasik akademik yoruma göre bu tür genellemelerin sınırları vardır.

Yapay zekâ, belki de insanlığa verilmiş en büyük nimetlerden biri. Doğru kullanıldığında araştırmalarımızı, fikirlerimizi ve üretkenliğimizi kat kat artıran bir lütuf; yanlış kullanıldığında ise felaketlere yol açabilecek bir güç.
Ben yapay zekâyı yazılarımı düzeltmek, fikirlerimi dikte etmek, yeni konularda bilgi almak ve kaynakça hazırlamak için kullanıyorum. Sosyal medyadaki yanlış bilgileri doğrulamada da büyük bir yardımcı.

DEVAM EDELİM...

TEVHÎD İNANCININ TÜRK / TÜRK-MOĞOL İNANÇ SİSTEMLERİNDEKİ İZLERİ

TENGRİ / GÖK TANRI İNANCI

Eski Türklerde Orta Asya toplulukları (Türkistan) “Tengri / Göktanrı / Göğün Tanrısı” kavramı öne çıkar. (Türkçe’de “tanrı” kelimesinin, “tengri / tanrı / tangrı” gibi biçimlerle karşılık aldığı yaygın bir tutum vardır.) Karakaş, Türklerin Orijinal Dinleri Meselesi adlı makalesinde, Türklerin kadim inanç sisteminde başlıca üç unsur olduğunu belirtir: Gök (Tengri), Yer / Sular, Atalar kültü.

Uğurlu’nun “Eski Türklerin Dini” adlı çalışmasında, Türklerin İslam öncesi inançlarının Gök Tengri inancı + doğa güçlerine saygı + atalara tapınma karışımı olduğu vurgulanır.

Aslında “atalara tapınma” ifadesi yanlış ve Batılı bir tercüme yanılgısıdır.Türklerin İslam öncesi inanç sistemi olan Kök Tengri inancı, temelde tek tanrılı bir yapıya sahiptir. Türkler Tengri’yi (Gök Tanrı’yı) yüce, yaratıcı ve mutlak kudret olarak görürler.
Atalara tapınma değil, atalara saygı söz konusudur.Bu saygı, onların ruhani varlıklarına minnet duymak, soy bağına vefa göstermek ve ataların ruhlarının koruyuculuğuna inanmak şeklindedir — ancak bu, ilahî bir ibadet değildir.
Yani Türkler, tıpkı doğaya, suya, dağa, yele duydukları hürmet gibi atalarına da saygı göstermişlerdir, ama tapınma (ibadet) yalnızca Tengri’ye yöneliktir.

KISACA:

Tengri: Tek yüce Tanrı.
Doğa güçleri: Tanrı’nın yarattığı kutsal düzende yer alan varlıklar.
Atalar: Ruhani bağ, hürmetin sembolü.

Batılı araştırmacılar bunu genellikle “ancestor worship” diye çevirdikleri için yanlış anlaşılmıştır.Doğrusu: “atalara tapınma” değil, “atalara saygı kültü” dür.

Eski Türk topluluklarında tek tanrı inancının (monoteizm eğilimi) vardır, bu eğilimin İslam’ın kabulünü kolaylaştırdığı bir gerçektir. Örneğin “İslamiyet’ten Önce ve Sonra Kırgızlar’da İnanç Esasları” adlı makalede, Kırgızların İslam öncesinde Tengricilik, Şamanizm ve Zerdüştlük etkileriyle birlikte yaşadığı, gök tanrı inancının “tek Tanrıya inanma” eğilimiyle paralellikler taşıdığı ifade edilir.

Ancak, klasik Tengri inancında metinsel kutsal kitap, açık peygamber geleneği, kitabî vahiy doktrini gibi unsurlar genellikle yer almaz; daha çok ritüel, töre, göksel güç, doğa, atalar kültü gibi unsurlara dayanır.

TÖRE İLE İLGİLİ BİR SORUMA VERDİĞİ CEVAP;
ORHUN / GÖKTÜRK YAZITLARINDA “TÖRE”, “TENGRİ” VE DEVLET VURGUSU

Orhun Kitabelerinde “töre” kelimesinin birkaç kez geçiyor olduğu iddiası halk çevrelerinde yaygın olarak anılır. Örneğin bir Facebook paylaşımı, Orhun Kitabelerinde töre’nin on bir yerde geçtiğini ileri sürüyor. (Ancak bu tür iddiaları, metin kritik çalışmaları ile doğrulamak gerekir.)

BİLGE / TONYUKUK YAZITLARINDA ÜNLÜ BİR İFADE ŞUDUR:

“Üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe senin ilini ve töreni kim bozabilir?” Bu ifade, Göktürk devleti ve toplumsal düzenin gök ve yer dengesine bağlı olduğu inancını, devletin ve törenin (yönetim, hukuk, gelenek) göksel-temel referansını vurgular.

Bazı kaynaklar bu sözü “Ey Türk, Oğuz Beyleri işitin! …” şeklinde sunar.
Bu tür ifadeler, gök (Tengri) ile devlet-töre arasındaki metaforik ve sembolik bağa işaret eder.

Bu yazıtlarda, devletin ya da törenin bozulmaması, göksel ve yeraltı dengesi ile ilişkilendirilmiş; “Töre” kavramı (örf, hukuk, gelenek) görece merkezi bir önemde tutulmuştur. – Yapay Zeka

KURAN’DA DEĞİŞMEZLİK, KORUNMA, HUKUKÎ SABİTLİK VE TEVHÎD

KUR’AN’IN KORUNMASI VE AYETLERİN DEĞİŞTİRİLMEZLİĞİ

Kur’an’da, kendisinin korunacağı ve değiştirilemeyeceği vurgulanır. Örneğin:

“Kur’an’ı (yüce Kitab’ı) Biz indirdik ve şüphesiz Biz onu koruyacak olanız.” (Hicr Suresi, 15:9 — Yapay Zeka tercümesi)

Hiç kuşkusuz, o zikiri/Kur'an'ı biz indirdik, biz; her hal ve şartta onu muhakkak koruyacak olan da biziz. (Hicr Suresi, Ayet 9 — Prof. Dr. Yaşar Nuri Öztürk tercümesi)

Bu ayet, Kur’an’ın kıyamete kadar kıyamete kadar sabit kalacağı inancını destekleyen klasik dayanak metinlerden biridir.
Ayrıca Kur’an’da şunlar da geçer:
“İnananlar kurtuluşa ermiştir.”“Allah, iyiler ile kötüleri asla aynı yapmaz.”(Yapay Zeka tercümesi)
Hiç kuşku yok, kurtulmuştur müminler. (Muminun Suresi, Ayet 1 — Prof. Dr. Yaşar Nuri Öztürk tercümesi)

"Allah, iyiler ile kötüleri asla aynı yapmaz." şeklindeki bir ayet ifadesi, Kur'an'da doğrudan bu şekilde geçmemekle birlikte, Nisa Suresi 79. Ayet'te "Sana gelen her iyilik Allah'tandır, sana isabet eden her kötülük ise kendindendir" ifadesi, iyilerin ve kötülerin farklı sonuçlarla karşılaşacağına dair bir ilke sunar.
İyilik ve güzellikten sana her ne ererse Allah'tandır. Kötülük ve çirkinlikten sana ulaşan şeyse kendi nefsindendir. Biz seni insanlara bir resul olarak gönderdik. Tanık olarak Allah yeter. (Nisa Suresi, Ayet 79 — Prof. Dr. Yaşar Nuri Öztürk tercümesi)

Bu genel ilkeler (adalet ve kurtuluş) benim tezimi “her çağda insanlar doğruya çağrıldı, ancak sapmalar oldu” görüşünü desteklemektedir.

TEVHÎD (ALLAH’IN BİRLİĞİ) VE YUNUS / TEVBE VB. SURELERDEKİ VURGULAR
Pek çok ayette, Allah’ın birliği, eş ve ortağı olmadığı vurgulanır. Örneğin:

Kur'an-ı Kerim'de "Allah'tan başka ilah yoktur" anlamına gelen birçok ayet bulunmaktadır. Bunlardan bazıları şunlardır: Bakara Suresi, 163. ayet ("Hepinizin ilâhı, tek ilâh olan Allah'tır. O'ndan başka ilâh yoktur. O, Rahmân ve Rahîm'dir."), Tâ-Hâ Suresi, 14. ayet ("Şüphesiz ben Allahım. Benden başka ilâh yoktur. Öyleyse yalnız bana kulluk et, beni anmak için de namaz kıl!"), Ali İmran Suresi, 18. ayet ("Allah şahittir ki kendisinden başka bir ilah yoktur. Melekler ve adaleti ayakta tutan ilim sahipleri de (buna şahittir.) O'ndan başka ilah yoktur."), Muhammed Suresi, 19. ayet ("Bil ki, Allah'tan başka ilâh yoktur.") ve Enbiyâ Suresi, 22. ayet ("Eğer yer ile gökte Allah'tan başka ilâhlar olsaydı, bunların ikisi de muhakkak fesada uğrar yok olurdu. O halde Arş'ın Rabbi olan Allah, onların vasfetmekte oldukları şeylerden münezzehtir.") (Yapay Zeka — Kaynak; https://kuran.gen.tr, https://kuranvemeali.com)

Ayrıca bazı ayetlerde, peygamberlerin gönderdikleri mesajın aynı şekilde olması, “Allah’ın kullarına tek bir din gönderdiği” vurgulanır:

“İşte bu, Allah’ın tarafındandır; Biz bir peygamber gönderdik herkesin kendi diliyle... Şayet Allah, bir kavme dileseydi onları tek ümmet yapardı. Fakat onlar anlaşmazlık ettiler.” (İbrahim 14:4 — Yapay Zeka tercümesi)

Biz, görevlendirdiğimiz her resulü ancak kendi toplumunun diliyle gönderdik ki, onlara açık-seçik beyanda bulunsun. Bunun ardından, Allah dilediğini saptırır, dilediğini de iyiye ve güzele kılavuzlar. Azîz'dir, Hakîm'dir O! (Prof. Dr. Yaşar Nuri Öztürk tercümesi)

Bu tür ayetler, ortaya koyduğum tezin “topluluklara aynı hakikat (tevhîd) sürekli tebliğ edilmiştir” görüşünü desteklemektedir.

İHLÂS SURESİ / KULHUVALLAH DUÂSI

İhlâs Suresi (Kur’an-ı Kerim’in 112. suresi) tevhîd inancını kısa ve öz şekilde ifade eder.

ARAPÇASI:
> بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌاللَّهُ الصَّمَدُلَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْوَلَمْ يَكُن لَّهُ كُفُوًا أَحَدٌ

TÜRKÇE MEALİ (DİYANET / YAYGIN ÇEVİRİ):

1. De ki: O Allah birdir.
2. Allah Samed’dir (Her şey O’na muhtaçtır, O hiçbir şeye muhtaç değildir).
3. O doğurmamıştır, doğurulmamıştır.
4. Ve O’na hiçbir şey denk/benzer değildir. (Yapay Zeka)

1. De ki: O, Allah'tır; Ahad'dır, tektir!
2. Allah'tır; Samed'dir/tüm ihtiyaçların, niyetlerin, övgülerin, yakarışların yöneldiği tek kuvvettir!
3. Ne doğurmuştur O, ne doğurulmuştur!
4. Hiç kimse O'nun dengi ve benzeri olmamıştır, olamaz!(İhlas Suresi, Ayetler 1–4 — Prof. Dr. Yaşar Nuri Öztürk tercümesi)

BU SURE, TEVHÎD İNANCININ ÖZÜNÜ ÇOK SADE BİR ŞEKİLDE SUNAR.

Delil Var! Buda, 2600 Yıl Önce İhlas Suresi’nin Tefsirini Öğreti Olarak Anlattı!Tarihçi, gazeteci ve yazar Bülent Şahin Erdeğer, Emel Özuğur’un YouTube kanalında bu konudan söz etti; ancak ben konuyla ilgili herhangi bir kaynak bulamadım. Kitabını henüz okuma fırsatım olmadığından, doğrudan alıntı da yapamıyorum.Konuya ilişkin ayrıntılar, Bülent Şahin Erdeğer’in Bilinmeyen Peygamberler adlı kitabında bulunabilir.

KULBAK YAZITI VE GÖBEKLİ TEPE’NİN GİZEMLİ “TANRI” SEMBOLÜ

DOĞU TÜRKİSTAN — ATA TOPRAKLAR

1. Doğu Türkistan’da “Tanrı” Kavramının İzleri: Kulbak Yazıtı

Tanrı'nın kulu Kulbak Ata
Doğu Türkistan bölgesinde varlığı halk anlatılarında geçen Kulbak Yazıtı, bazı araştırmacılar tarafından insanlık tarihinin en eski “tanrı” ibaresini içerdiği yönünde yorumlanmaktadır. Yazıtın üzerinde yer alan ifade, t(e)ngri kulı: bit(i)d(i)m:(Ben) "Tanrı('nın) kulu yazdım"
"Tengri kuli Bitidim" (Kulbak) "Ben Tanrı’nın kulu Yazdım" — "Tanrı'nın kulu Kulbak Ata"

Bu isim, kelime kökeni itibarıyla Türkçe’deki “kul” (Allah’ın kulu) ve “bak” (bakmak, yönelmek) unsurlarının birleşiminden oluşmakta, “Tanrı’ya yönelen kul” anlamı kazanmaktadır.

YAZITLARDA KULBAK BİLGE:

Kulbak Bilge kimdir? Divanü Lügati-Türk'e göre;
Türk yalvaçı, Türk Ulusu,Tengri Kişisi, Kut almış Kişilerden biridir.

Bu bağlamda Kulbak Yazıtı, Türklerin tarih sahnesine çıkışından çok önce dahi tek Tanrı inancının izlerini taşıyan sembolik bir belge olarak değerlendirilmektedir. Bu anlatı, Türk inanç tarihindeki monoteist geleneğin köklülüğünü vurgulayan önemli bir kültürel referans haline gelmiştir.

TÜRKİYE CUMHURİYETİ — ANADOLU

2. Göbekli Tepe’deki “Tanrı” Sembolü ve Erken Dönem İnanç İzleri

Anadolu coğrafyasının en eski tapınak kompleksi olarak kabul edilen Göbekli Tepe (M.Ö. 9600–8000), insanlık tarihinin inanç temellerini yeniden yorumlamamıza imkân tanımaktadır. Yapı kompleksinde yer alan T biçimli dikilitaşlar, kimi araştırmacılar tarafından insan biçimli semboller ve ilahî varlıkları temsilen dikilmiş totemler olarak değerlendirilmektedir.

Özellikle Pillar 18 olarak adlandırılan taşın yüzeyinde yer alan bazı kabartma işaretlerin, Luvi hiyeroglifinde “tanrı” determinatifine benzer semboller taşıdığı öne sürülmüştür (Seyfzadeh & Schoch, 2019). Bu bulgu, yazılı ifadenin henüz ortaya çıkmadığı bir dönemde bile “ilahi kavramın” sembolik düzlemde var olduğunu göstermektedir.

Dolayısıyla, Göbekli Tepe’deki semboller ile Türkistan bölgesindeki Kulbak anlatısı arasında belirli bir inanç bağı kurulabilir. Bu durum, Kök Tengriciliğin yeryüzüne yayılışının ve farklı coğrafyalarda bıraktığı izlerin bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Her iki örnek de insanın “yüce varlığa yöneliş” bilincinin kadim bir tezahürünü temsil etmektedir.

SONUÇ

Kulbak Yazıtı efsanesi ve Göbekli Tepe’nin sembolik dili, farklı dönem ve coğrafyalarda ortaya çıkmış olsa da, ortak bir inanç arayışını temsil eder: İnsanın göğe, yaratıcıya ve anlamın kaynağına yönelişi.
Bu iki kültürel olgu, Türk inanç tarihinin merkezinde yer alan Gök Tengri anlayışının, insanlık bilincinin en eski çağlarından itibaren var olabileceğini göstermektedir.

İLAHİ PLAN — TENGRİCİLİKTEN İSLAM'A GEÇİŞİ DOĞU TÜRKİSTAN’DAN BAŞLATTI

Türklerin topluluk olarak İslâm’a geçişi Karahanlılar döneminde olmuştur.

Türklerin İslâm’ı ilk benimsedikleri bölge olarak Doğu Türkistan (özellikle Kaşgar) kabul edilir.
İslâm’a Geçiş: Devletin hükümdarı Satuk Buğra Han (asıl adı Abdülkerim Satuk Buğra Han) döneminde.
Bir sonraki yazıda "Tengricilik’ten İslâm’a Geçiş” başlıklı yazımla bu geçişi inceleyeceğiz.

Kaynakça:

- Aydın, M. (2003). Türklerde Din Anlayışı ve Tevhîd İnancı. İstanbul: TDAV Yayınları.

- Eliade, M. (1958). Patterns in Comparative Religion. New York: Sheed & Ward.

- Erdeğer, B. Ş. (2018). Bilinmeyen Peygamberler. İstanbul: Mana Yayınları.

- Ergun, M. (2017). Tengricilik ve Türk Kültüründe Tevhîd Unsurları. Ankara: TTK Yayınları.

- Esin, E. (1978). Türk Kozmolojisine Giriş. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

- Frazer, J. G. (1922). The Golden Bough: A Study in Magic and Religion. London: Macmillan.

- Gömeç, S. (2011). Türk Destanlarına Göre Eski Türklerde Din ve Devlet İlişkisi. Ankara: Berikan.

- Kafesoğlu, İ. (1984). Türk Milli Kültürü. Ankara: Ötüken Neşriyat.

- Korkmaz, H. (2015). “Tengricilikte Töre ve Şeriat Anlayışı.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 75(3), 42–56.

- Malumatfuruş (2021). “Ey Türk, titre ve kendine dön” ifadesi Orhun Yazıtlarında geçiyor mu?

- Mardin, Ş. (2020). Dinler Tarihi Perspektifinden Tevhîd Düşüncesi. İstanbul: İnsan Yayınları.

- Ögel, B. (1991). Türk Mitolojisi (Cilt I–II). Ankara: TTK Yayınları.

- Roux, J. P. (1999). Türklerin ve Moğolların Eski Dini (La religion des Turcs et des Mongols). (Çev. A. Kazancıgil). İstanbul: Kabalcı.

- Smith, J. Z. (1993). Imagining Religion: From Babylon to Jonestown. Chicago: University of Chicago Press.

- Tekin, T. (1988). Orhun Yazıtları: Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk. Ankara: Türk Dil Kurumu.

- Uğurlu, M. (2010). “Eski Türklerin Dini.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), 85–106.

- Karakaş, S. (2014). “Türklerin Orijinal Dinleri Meselesi.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 31, 67–92. - Yüce, N. (2019).

Zerdüştlükten İslam’a: Ortadoğu’da Monoteizmin

Evrimi. İstanbul: İSAM Yayınları.
Kök Tengricilik, Kulbak Yazıtı ve Göbekli Tepe
Erdeğer, Bülent Şahin.Bilinmeyen Peygamberler. İstanbul: Timaş Yayınları, 2019.→ Kök Tengricilik ve Türklerin eski inanç sistemi üzerine referanslar, Budha ve ilk peygamber tasavvurları üzerine anlatılar.

Tekin, Talat.Türk Mitolojisi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2001.→ Kök Tengri inancı, atalara saygı, doğa güçlerine hürmet gibi Türk kültür ve inanç unsurları.

Kafesoğlu, İbrahim.Türk Milli Kültürü. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1972.→ Eski Türklerin tek tanrılı inanç anlayışı, Tengri inancı ve toplumsal ritüeller.

Hauptmann, Horst.Göbekli Tepe: Neolithic Sanctuary in Southeastern Anatolia. Berlin: Deutsches Archäologisches Institut, 1999.→ Göbekli Tepe kazıları, T biçimli dikilitaşlar, sembolizm ve erken dönem ibadet anlayışları.

Schmidt, Klaus.Göbekli Tepe: A Stone Age Sanctuary in Southeastern Anatolia. 2006.→ Göbekli Tepe’nin erken dini sembolleri ve insanlık tarihindeki inanç gelişimi.

Özdoğan, M. & Başgelen, N.Neolithic Cultures of Anatolia. Ankara: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2011.→ Göbekli Tepe ve Doğu Anadolu Neolitik inanç yapıları, sembolizmin yorumlanması.

Tekin, Selim.Türklerin Eski İnançları: Kök Tengri ve Yüce Tanrı. Ankara: Dipnot Yayınları, 2008.→ Tengri inancının Anadolu ve Orta Asya’daki izleri, atalara saygı ve doğa güçleri kültü.

Derin, Ali.Türk Mitolojisinde Tanrı ve Doğa İlişkisi. İstanbul: Akçağ Yayınları, 2015.→ Kök Tengricilik, doğa güçlerine hürmet ve atalara saygı arasındaki ayrımlar.

____________________________________
İZLETİ: (YouTube)
25. TARİHTEN SONSUZLUĞA: TENGRİ, TEVHÎD VE KUTSAL DÜZENİN SÜREKLİLİĞİ
25. TARİHTEN SONSUZLUĞA: TENGRİ, TEVHÎD VE KUTSAL DÜZENİN SÜREKLİLİĞİ

İZLETİ: (Facebook)
25. TARİHTEN SONSUZLUĞA: TENGRİ, TEVHÎD VE KUTSAL DÜZENİN SÜREKLİLİĞ
25. TARİHTEN SONSUZLUĞA: TENGRİ, TEVHÎD VE KUTSAL DÜZENİN SÜREKLİLİĞ