23. TENGRİ İNANCI VE ŞAMANLIK  Tengri’den Kur’an’a Tevhid Anlayışı

BOZKIRDAN GELEN HANİF SES

Göğe yönelmiş her dua, bir ism-i azam taşırdı: Tengri.Onlar put yapmadılar, aracı koymadılar.Dağ başında, rüzgârın sesinde, tevhidin yankısı vardı.

– Kaynak: W. Radloff
– Türklerin Eski Dini; Reşat Genç
– Eski Türk Dini

Bu bölümde, “Tengri İnancı ve Şamanlık” başlıklı çalışmayı bazı eklemelerle paylaşmak istiyorum. Bu yazı, Tengri inancında Şamanlığın yeri üzerine yapılan bir incelemedir. Çalışmanın büyük bir bölümü Aytaç Bozkuyu’na aittir. Dileyenler, Google üzerinden arama yaparak metnin tamamına ulaşabilirler. Yazının sonunda kaynakça belirtilmiştir.

Bu çalışmanın devamında, Türk kozmolojisinde tevhid anlayışının tarihsel sürekliliğini, sembolik dili ve vahiy kavramı bağlamında ele alan “Tengri’den Kur’an’a: Türk Kozmolojisinde Tevhid Sürekliliği, Semboller ve Vahiy” başlıklı, görsel destekli akademik bir analiz sunulacaktır.

23. TENGRİ İNANCI VE ŞAMANLIK
Tengri’den Kur’an’a Tevhid Anlayışı

1. BÖLÜM

TENGRİ İNANCINDA ŞAMANLIĞIN YERİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

ÖZET

Türklerde görülen dinsel motifler Tengricilik inancı üzerinden şekillenmiş, tahrif olmuş, türemiş ve esinlenmiştir.

Tanrı kelimesi, Göktürk ve Uygur dönemlerinde yazılmış olan Türk yazıtlarında Tengri olarak karşımıza çıkar. Türklerde Tengri, tapınılan tek unsur olmuştur. Bu inançta Tanrılar, Tanrıçalar ve Tanrılar ailesi yoktur. O tektir, doğumsuz ve ölümsüzdür.

Bu bakımdan Türklerin tanrı inancı, tarih öncesi dönemlerdeki inanç sistemleri içerisinde benzersizdir. Mısır tanrı olarak firavunlarını görüyor, Roma ve Batı birbirleriyle mücadele eden, doğan ve ölen tabiat tanrılarına inanıyor, Araplar, Çinliler ve Hintler tabiat güçlerine ve putlara inanıyorlardı.

Türkler ise Tanrının tekliğinden ve rakipsizliğinden hiçbir dönemde ödün vermemiş, onu somutlaştırmamış hatta simgesel bile olsa resmini çizmemiştir.
Bununla birlikte Bozkır kanunları olarak gördüğümüz Töre, Türe geleneğinde Tengri’nin resmini çizmek büyük bir suç olmuştur.

Bu bağlamda Şamanlık Türklerin inancında değil sadece bazı uygulamalarında vardır. Bu çalışmada Tengri inancıyla Şamanizmin kavramsal ayrımını belirlenmeye çalışılmıştır. Din, kişinin kutsalla ilişkisini belirleyen inançlar ve doğmalar bütünüdür. Din, kişinin, alın yazgısına bağlı gördüğü üstün bir güç ya da ilkeye inancıdır; bu inancın sonucu olan bir yaşama kuralı yaratabilecek zihinsel ve ahlaksal tutumudur.

Din, bir yandan, insanların anlayamadıkları, alın yazgılarına bağlı gördükleri ve karşısında güçsüz kaldıkları doğa ve toplum olaylarını üstün güçlerle açıklama eğilimlerini, bir yandan da, bu nitelikteki tasarımların, kurallar, törenler ve birçok biçimlerde örgütlenmesini belirtir.

Bir bakıma dinler ruhsal dünyaya açılan kapılardır.
Dinlerin nasıl ortaya çıktığına yanıt verebilmek için çok uzak geçmişe eğilmek gerekir. Uzak geçmiş, arkeologların ve tarih öncesini inceleyen tarihçilerin araştırmalarından ortaya çıkmaktadır.

Diğer bir kaynakta, Taş Devri’nde hatta daha öncesinde kalmış yaşayış ve düşünüş biçimlerinin, günümüzde hala tarih öncesine benzer bir yaşam süren ve “ilkel” olarak nitelendirilen az sayıdaki topluluk kalıntılarıdır.
İnsanların inançlarındaki gelişimi ve değişimi tanımlamaya çalışan kültür bilimcileri aralarında küçük noktalarda ayrılmalarına rağmen, genel olarak ana çizgide birleşirler.

Kültür Evrimcilerine göre insan, düşüncenin ilk aşamasında kişisel bir tanrı tasarlayabilme yeteneğinden yoksundur:Bu canlılık dönemidir. Bu dönemde her çeşit doğa olgusunda, göktaşlarında, kayalarda, ağaçlarda, çağlayanlarda, şimşekte, hayvanlarda, kanda, ay ve güneş tutulmalarında, yaşlı adamlarda, kadınlarda, cinsel yaşamın belirli durumlarında, sara hastalığında ve birçok şeyde değişken ölçüde, eşit olmayan bir güçte kendini gösteren, belirsiz, korku verici, güçlü ve gizine erişilmeyecek bir”güc”e inanış vardı.

Bu düşünceye karşı çıkanlara göre ise, insanlar en ilkel dönemde bile bir tek iyi tanrı düşüncesini taşımışlardır; çok tanrıcılık, bu ilk ve özgün inancın çöküşü sonucunda ortaya çıkmıştır. Bu tezin savunulması olanaksız değildir; çünkü, ilkel toplulukların, özellikle Pigme’lerin arasında, basit ve kaba bir biçimde de olsa, tek tanrıcılığın bulunduğuna ilişkin deliller vardır.
Bazı ilkel kabilelerde görülen ”Ulu Tanrı”ya inanışında, bu tür tek tanrıcılığın kalıntısı olduğu açıktır. Fakat ilkel topluluklarda “Ulu Tanrı” çoğunlukla geri plandadır: Ona tapılmaz, erkek ya da kadın olabilir.

En eski Türk inancı olan Tengricilik, Tanrıcılık temelinde moniteist (tek tanrı) bir yapı barındırır. Türklerin Şamanlık ile tanışmasına kadar geçen evrede uygulamalardan (ritüel) yoksun, ancak geleneklerle yürütülen bir inanç yapısı mevcuttu.
Türklerin geniş coğrafyalara yayılması, Tengri inancı uygulamalarını çeşitlendirmiş hatta bazı bölgelerde Şamanlığın etkisinde kalmıştır.

“Şamanizm” terimi ilk kez, Rusya'nın 1552'de Kazan Hanlığını ele geçirmesinden sonra ortaya atıldığını kitabımın ilk yazısında detaylı anlatım. Bakınız: ŞAMANİZM Mİ TENGRİCİLİK Mİ?

Kendilerini Tanrı buyruğunu yaymaya adayan Türkler, Dünya düzenini sağlamak amacıyla mücadele etmişlerdir. Ancak bunu diger kültürlerdeki misyoner faaliyetlerle karıştırmamak gerekir. Türk inancına göre kişioğlu özgür iradersiyle Tanrıya ulaşmalıdır.
Evreni ve kişioğullarını yaratan Tanrı’nın aynı zamanda yüksek ahlak özellikleri taşıdığına inanılmıştır. Araştırmacılara göre, arı bir Gök kültü bulunan Hunlar’da gerçek bir dinle karşılaşılmakta, Göktürkler’de ise Tanrı bütünüyle manevi bir güç durumuna gelmektedir.

Tengri İnancının Türkler’e özgü bir inanç olduğu ”Tengri” sözcüğünden anlaşılmaktadır. Bu sözcük bütün Türk lehçelerinde yer almasının yanı sıra, birçok Asya topluluğu dillerine giren ortak bir kültür öğesidir. Türkçe olan Tanrı sözcüğü en açık biçimde Çince yazılmış bir metinde Hun imparatoru Mete’nin unvanları arasında geçmektedir.

İmparatorluğun kuruluşunu Çin imparatoruna haber veren bir mektubunda, Asya Hun hükümdan Mao tun, "göğün tahta çıkardığı büyük şan yü" ünvanını kullanıyordu.Oğlu ve halefi, kendisinden daha da azametli sözlerle bahsetmiştir : "Göğün ve toprağın can verdiği ve güneşle ayın mevkiine çıkardıkları, Hiung nu kavminin büyük şan yü'sü ".
Şan yü, arz üzerinde, bütün kainatın iradesi ve tüm yardımıyla hüküm sürmektedir.
Tebaası önünde, göğün oğlu ve göğün kopyası gibi görünür. Bir Çin kaydına göre Asya Hunları hükümdarlarını "göğün oğlu" diye isimlendirirlerdi. Aslında hükümdar ünvanı olan şan yü kelimesinin de manası "büyük" ve "geniş" idi, ve bu da temsil ettiği göğün böyle olmasından ileri gelirdi.

Sonraki asırlarda da, ilahi lutufkarlık nazariyesi kuvvetini kaybetmemiştir. Orkun Türk kitabelerinin bir yerinde şu sözleri okuyoruz : "Tengriteg tengride bolmuş Türk Bilge kağan".

Aslına bakılırsa Türkçe’de “Allah” anlamında kullanılan Tanrı kelimesi, “Gökyüzü” ve “Şafak” manalarına gelen “Tan”dan türemiştir. Orta Asya Türk boylarında daha çok “Gökyüzü” anlamında kullanılmıştır.

Çağatayca’ Tengri, Yakutça’da Tangora, Tanara, Altaylarda Teneri, Sümerce’de Tingir, Dingir, Oğuzca’da Çalap, Çelep, Kazanlar’da Tengri, Teri ve birçok şekillerde yazılmıştır.

Kaşkarlı Mahmud, Tanrı kelimesini şöyle açıklamıştır: ”Tengri, yüce Tanrı manasına gelir.”

Türkler’de ay tengri, kün tengri, kün ay tengri söyleyişleriyle idi, izi, ugan, çalap çalab, bayat ve günümüzde Orta Asya’da yaygın olan kuday kelimeleri de bulunmaktaydı.

Hoca Ahmet Yesevi, Hacı Bektaşi Veli, Yunus Emre gibi Türk inanç sisteminin öncülerinin sözlerinde ve eserlerinde anlatılan Tanrının Türklerin başka dinlere inanmadan önceki hissini barındırdığı açıktır.

Günümüz Orta Asya’sında yaşayan Türk dillerinde Tengri kelimesi “Tanrı” ve “gök” manalarını ifade etmektedir.

Türkiye Türkçe’sinde Tanrı kelimesi yalnız “Allah” karşılığında kullanılmıştır.

Orhun Abideleri’nde Tengri kelimesi daima ilahi bir kudreti ifade eder. O’nun iradesiyle iktidara gelen hükümdar, Tengri gibi, Tengri doğumlu ve Tengri tarafından yaratılmıştır.

Türk milletini koruyan, düşmana galip gelmesini sağlayan hep Tengridir. Bazı kaynaklarda O’nun Türk Tangrisi olarak zikredildiğinde görülmektedir.

TÜRKLERİN TENGRİ İNANCINA GÖRE:

Tengri tektir, eşi ve benzeri yoktur.
Yaratıcıdır; bilinen ve bilinmeyen her şeyi o yaratmıştır.
Buyurur, iradesine uymayanları cezalandırır.
İnsanlara Kut ve Ülüğ bağışlar ama bunları layık olmayanlardan geri alır. Canlılara yaşam verir. Ölüm O’nun iradesine bağlıdır. Sözlerine ve emirlerine Töre denir. Tengri buyrugundan kimse ayrılamaz, kut verir yada alır.

Bu tanrı hayvan veya insana benzer (zoomorfik, antropomorfik) özelliklere sahip değildir.
Eski Sümer, Yunan ve Roma tanrı anlayışlarıyla var olan tanrıların tanrıçalarla evlenmesi (kutsal evlilik) inancına Türk tanrı anlayışında rastlanmaz.

Öte yandan kitâbelerde yer alan “Türk Tanrısı” ifadesinden hareketle bu tanrının millî bir ilâh olduğunu düşünmek doğru değildir. Çünkü kitâbeler bir bütün halinde okunduğunda burada konu edinen göktanrının bir kabile ilâhı ya da millî tanrıdan ziyade evrensel bir tanrı olduğu söylenebilir.

“Türk Tengrisi” ifadesini Türklerde, Yahudilerde olduğu gibi “Kavim Tanrısı” diye anlayanlar var. Bu yanlış anlamadır.

TANRI BİRDİR…

Bilge Kağanda Tanrı’nın Türk’ü koruduğunu anlatırken, Türk Tanrısı ifadesini kullanmıştır.

Göktürk yazıtlarındaki inancın temelinde Tanrı vardır. Tanrılar değil…Türk İnancında Tanrı, yeri, göğü ve ikisi arasındakileri, insanoğlunu yaratan Sonsuz Gök’ün kendisidir.Yani Sonsuzluktur. Her şey geçicidir ve ebedi olan O’dur.

“Zamanı Tanrı yaşar. İnsanoğlu hep ölmek için türemiş.” Kül Tiğin anıtında geçen bu özlü söz, bize, Tanrı’nın ölümsüz, insanın ise ölümlü olduğunu göstermektedir.
O halde, Göktürklerde bilebildiğimiz kadarıyla evrensel dinlere yaklaşan bir Tanrı anlayışı hâkimdir. Ancak bu Tanrı, Türk Tanrısıdır, başka bir milletin tanrısı değildir. Evreni de yaratan odur. Yere suya kutsallık verende odur.

Orhun Abidelerine göre Tanrı, evrenin ilk nedenidir, yani yaratıcısıdır. Göktürklerin kağanlık kurması onun isteği ile olmuştur.

Bizanslı tarihçi Simokattes, Göktürklerin ırmak, dağ, orman gibi doğa varlıklarına saygı gösterdiklerini ama yalnızca yerin göğün yaratıcısı bildikleri tek bir Tanrı’ya taptıklarını bildirmektedir.

Tengri inancını esasları, eski Çin ve başka kaynaklardan, Orhun yazıtları ile öteki eski Türkçe belgelerden az çok belirlenebilmektedir. Bu konuda en önemli kaynak ise Orhun Kitabeleri, söylenceler, savlar ve geleneksel uygulamalardır.

Tanrı düşüncesinin, toprağa yerleşmiş topluluklardan daha çok avcılık, çobanlık ya da hayvancılıkla geçinen göçebe topluluklara özgü olduğu bilindiğinden, bu inancın kökeni, Asya bozkırlarına bağlanmıştır.

Türk tarihi ve kültürüyle ilgili araştırmalarıyla tanınmış bilim adamlarına göre Tanrı inancı bütün Türklerin ana kültüdür. Bu kült, Hunlar, Tabgaçlar, Göktürkler, Uygurlar gibi eski Türk topluluklarında inanç sisteminin başında yer alır. Türkler, disiplinli bir hayat ve toplum düzenleri yüzünden ”Tek Tanrı” düşüncesine çok erken çağlarda erişmişlerdi.

Türk İnancını başka kültürlerde görülen mitolojilerle ve Panteonlarla karıştırılması yanlıştır. Hatta sıklıkla ifade edilen Şamanlık Türk inancına sadece büyücülük, şifacılık ve çeşitli ruhlarla girebilmiştir. Türk inancını şamanizm gibi Dünyanın birçok bölgesinde görülen uygulamalarla anlatmaya çalışmak bilimsellikten uzaklaşmaktır.

Bu önemli ayrımı yapabilmek, Türk sosyolojisini, psikolojisini, etimolojisini hatta eski Türk dilini bilmeyi gerektirir. Bu bağlamda Tengri İnancının hangi süreçlerden geçerek olgunlaştığını bilmek önem kazanmaktadır. Türk Tengri inancında bulunan Totemizde bile herhangi bir unsuru Tanrı kabul etmek yoktur. Türklerin Ongun kabul ettiği hayvanlar aynı kişi oğullarında olduğu gibi kutsal ruhlar taşımaktadır.

TÜRKLERLE AYNI COĞRAFYADA YAŞAYAN KURTLAR KUTSİYET DERECELERİNE GÖRE RÜTBELENDİRİLMİŞTİR.

Gökkurt, Bozkurt, Kızılkurt ve Karakurt buna örnek gösterilebilir. Aynı şekilde geyiklerde Türk inancında kutsiyet kazanan hayvanlardandır. Türkler kutsal saydıkları Alageyiğin ardından Avrupaya ve Anadoluya kadar gelmişlerdir.

Ongun kültü, doğalar kültü ve atalar kültü, düşünce gelişimi olarak Tengriciliği tamamlayan unsurlardır.

TÜRKLERİN ATALAR KÜLTÜ; ”Dünyada yaşarken ruhsal yönden kudretli kişilerin öldükten sonrada, ailelerini ve toplumlarını korumaya devam edeceği” inancına dayanmaktaydı.

Bu kütsel inançtan da anlaşılacağı gibi, Eski Türkler her insanın bir ruha sahip olduğuna inanmaktaydılar. Eski Türklere göre ruhsal kimlik ölümle yok olmuyor, varlığını ölümden sonra da devam ediyordu.

Türk mezar anlayışının ölüm ötesi inancının oluşumu ruhların ölümsüzlüğü ile bağlantılıdır. Eski medeniyetlerin inanç temelinde bulunan iyi kötü mücadelesi, Türklerin anlayışında farklı bir yer edinmiştir.

Türk inancına göre Tanrı iyidir, ışıktır, kut verir, dengeyi sağlar sonsuz boyutta sonsuzdur. Tek Tanrı dini inançları olan atalarımız günde iki defa, doğarken ve batarken güneşe dönüp Sonsuz Tanrı’yı hatırlayıp, O’nu övüp, O’na tapınırlardı.

Bu sanıldığı gibi güneşe tapmak değildi. Güneş Tanrı’nın insanoğluna en yakın dışa vurumuydu. Tanrı inançlılar, Tanrıya yakınlaşmak ve Tanrı’nın dışavurumu sayılan her şeye karşı da saygılı ve sevgili olmak durumundaydılar.

Kötülerle uğraşarak kötülüğü önlemek de bu inancın temellerindendir. Türklere göre Tanrıya en yakın yerler dağların zirveleriydi.

Ulu zirvelerde sessizce ve saygıyla edilen yakarışlar ki Türkler buna Öt mek der Tanrıya kurulan kutsal bağlantının göstergeleriydi.

Tanrının huzurunda erkekler kemer tokalarını çözer, yere diz çökülür, börk çıkarılır ve göğse vurularak çok etkileyici bir sesle kut istenirdi. Tanrı inancında olanlar için Tanrı her yerdedir. Yeryüzü tapınaktır. Dağların tepelerin uygun yerleri, suların başı, ağaçların altı yada çadırların, evlerin içi Tanrı’yı tek tek yada topluca anmak için tapınaktır.

Tanrı’yı anmak, O’na ulaşmak isteyen için her yer tapınaktır. Ayrıca tapınaklar yapılmaz.
Açık havada güneşi ya da ayı görmek için en uygun yerler ataların inancındaki tapınma için yeterlidir. Tanrı’nın evi diye bir kavram ataların inancında yoktur. Çünkü Tanrı’nın evi olmayan ev yoktur.

SONSUZLUK BİR EVE, BİR YAPIYA NASIL SIĞAR?

Türk Kültleri tamamen Tengricilik içinde değerlendirilmelidir. Bu inancın temelleri ve içeriği dışarıdan gelmemiş; aynı “Türk dili ve Türk abecesi” gibi Türk’ün kendi sosyal yaşamının içinden çıkmış ve Türk kültürü ile beraber şekillenmiştir.

Bu inancın kaideleri, yazılı metinlere dayanmadığı ve sadece inananlar aracılığı ile sözlü ve uygulamalı olarak geniş zamanlara ve bölgelere taşındığı için; bir çok süreçten geçmiş ve kısmen farklı ama benzer anlayışların etkileriyle de gelişmiş, ilerlemiştir.

DAHA BİR ÇOK İNANCIN İÇİNDE TENGRİCİLİK İZLERİNİ BULMAK MÜMKÜNDÜR.

Tengri İnancını araştıranlar, karşılaştıkları kültleri daha farklı pagan inançları ile kıyaslamışlardır.
Türk’ün kültlerini Türk Tanrısından, onun yaratıcı kudretinden ve ona yapılan yakarışlardan ayrı değerlendirmişler ve Türk’ün bir dönem yada bazılarınca her dönem sözde Şamanizm dinine bağlı olduğu gibi hatalı bir fikre kapılmışlardır.

Hatta Türk Tengriciliğinde bulunan Doğalar Kültü anlayışını Tanrılar, Tanrıçalar, yarı insan yarı hayvan gibi yanlış tanımlayarak yanlışa düşmüşlerdir.
Uçsuz bucaksız Bozkıra hakim olan Türkler, doğa ile iç içe olması sebebiyle onu tanımlamış, anlamlandırmış ve doğadan faydalanmayı bilmiştir. Kişioğlunun tini olduğu gibi, çevrede bulunan Tanrı yarattığı her bir nesnesinde ruhunun olduğunu düşünür. Bu ruhsallık inancı son derece geniş bir spritüel anlayışı da beraberinde getirmiştir.

Oysa Şamanizm ilkel kavimlerde görülen, ruhlarla insanlar arasında aracılık yaptığı ve hastaları iyileştirme gücüne sahip olduğu kabul edilen şamanlar çerçevesinde yoğunlaşan inanç sistemidir. Ata ruhlarına, doğa varlıklarına dayanan eski bir Asya dinidir. Şamanlığın ne zaman ortaya çıktığı, ne gibi değişiklikler geçirdiği kesin olarak bilinmemektedir. Şamanlık ilk insanın korkularından, duygularından hatta ihtiyaçlarından ortaya çıkmış.

Dünyanın farklı bölgelerinde, insanların iletişime girmediği zamanlarda Tarih ve din bilimi açısından, şamanizmin doğuşu ve kaynağı gibi, “şaman” sözcüğünün de nereden geldiği, nasıl bir anlam taşıdığı kesin olarak belirlenememiştir.

BU KONUDA ÜÇ FARKLI GÖRÜŞ ÖNE SÜRÜLMEKTEDİR:

1. Şaman kavramı, Hindistan’daki Pali dilinde “ruhlardan esinlenen kişi” anlamına gelen samana sözcüğünden türemiştir.
2. Şaman kavramının kaynağı, Sanskritçe’de “budhacı rahip” anlamına gelen samana sözcüğüdür.
3. Şaman kavramı, Mançu dilinde “oynayan zıplayan, bir iş görürken sürekli olarak hareket eden ”anlamındaki saman kavramından gelir.

İlk olarak 13. Yüzyılda kullanılmış olan şaman sözcüğünün eski Türkler arasında kullanılmadığını öncelikle belirtmek gerekir. Eski Türklerde şaman sözcüğünün yerine Kam sözcüğü kullanılmıştır.
Eski Türklerin tapınaklarında dini törenleri yöneten özel görevliye “Kam” denildiği, eski Çin kaynaklarından anlaşılmaktadır.

Daha önce de belirttiğim gibi “Şamanizm” terimi ilk kez, Rusya'nın 1552'de Kazan Hanlığını ele geçirmesinden sonra ortaya atıldığını kitabımın ilk yazısında detaylı anlatım. Bakınız: ŞAMANİZM Mİ TENGRİCİLİK Mİ?

Eski Türk toplulukları arasında Şamanlığa benzer bir inancın varlığını kanıtlayacak bir belge bulunmamaktadır.

Büyük ihtimalle bu şekilde Kök/Gök Tengriciliği yozlaştırılmak istendi; ona alternatifler sunularak Türklerin kafası karıştırılmak ve Tengriciliğ’in tek tanrılı kökünden koparılması amaçlandı, diye düşünüyorum.
Altay Türkleri’nin günümüzde şaman anlamında kullandıkları “Kam” sözcüğü, araştırmacılara göre en az 5. Yüzyıldan bu yana yaşamaktadır.

Bu tinsel öncü Kırgız Türklerinde “Baksı” olarak da geçmektedir. Fakat “Baksı”, “Kam” dan farklı olarak; aksakaldır, bilgedir, ozandır, şairdir, müzisyendir.
Bahsettiğimiz Baksı tabirine en uygun kişilik Korkut Ata’dır. Bu yönleriyle de Kam'dan farklı incelenmesi de gerekir. Uygur Türklerinde "şaman" hastalıkları gideren, acıları dindiren, çılgınlıkları, saraları yatıştıran, hastalara ilaç yapan kimse anlamında, “otacı” diye anılmıştır.
Çin kaynaklarına göre, Kırgızlar'da şamanın adı Gan'dır. Altaylılar şamana Kam, kamların yönettikleri törenlere de "kamlama" demişlerdir.

Moğolca’da şamanın karşılığı ise Böğe’dir.
Kaşgarlı Mahmut’un Sözlüğünde “Kam arvaş arvadı” (Kam büyü yaptı) ve “Kamlar kamug arvaştı” (Kamlar anlaşılmayan sözler söyledi) şeklinde yazmakta ve bu tinsel öncülere doğrudan Kam denilmiştir.

Bütün bunlarla birlikte, bozkırlar alanındaki dinsel inançların şamanlığa bağlanması bir gelenek haline gelmiş ve Eski Türk dininin temel niteliğini oluşturduğunda bir görüş birliği oluşmuştur.

Buna etken 19. yüzyılın ikinci yarısında özellikle Rus araştırmacıların Sibirya’da yaşayan Türk kökenli halklar arasında yaptıkları incelemelerdir.

Bazı Rus ve Türk araştırmacıları şamanlığı, Türklerin islamdan önce bağlı oldukları din saymışlardır. Yurdumuzda Eski Türk dini alanında ilk çalışma Ziya Gökalp tarafından yapılmış olup, bu çalışmasında eski Türk dinine şamanizm denilemiyeceğine dikkat çekmiş, hatta bu tezini ısrarla savunmuştur.

Günümüzde bu alanda çalışmalar yapan bazı Türk kültür bilimcileri şamanlığın Türkler’e özgü olmayıp bütün Asya’ya yayıldığını (Samoyedler’den Endonezya adalarına kadar) ve Amerika kızılderili kültüründe de benzerlerine rastlanan bir sihir sistemi olduğunu söylemektedirler.

Şamanlığın eski Türk topluluklarının diniyle bir ilgisi olmamasına rağmen, arada şaşırtıcı benzerlikler bulunması doğal sayılmalıdır.

Özellikle eski Türk inancı olan Tengriciliğin uygulamalara açık olması, Şamanlığın ise inançlara uyum sağlayabilme özelliği, yayıldığı bölgelerdeki halkın ruh dünyasında kolayca uyarlanabilmesi benzerliğin sebepleri arasında gösterilebilir. Böylece şamanlık eski Türkler’in inançlar sistemini yavaş yavaş işlemeye başlamış, zaman içinde neredeyse ayrılmaz bir bütünlüğe ulaşmıştır.

Şamanlığa mensup kimselerin fikrince dünya bir sürü katlardan ibarettir. Yukarıdaki on yedi kat, ışık alemi olan semayı ve aşağıdaki yedi veya dokuz kat da karanlıklar alemini meydana getirirler. Sema katlarıyla aşağıdaki dünyanın katları arasında, insanoğullarının oturduğu yeryüzü vardır, böylece yeryüzü, üzerinde yaşayan bütün insanlar ile birlikte, zikredilen her iki dünyanın tesiri altında bulunur.

Çin kaynaklarından anlaşıldığına göre eski Orta Asya Şamanizm’inin temelleri Güneş, yer, su, atalar ve ocaklar yani ateş kültleriydi.

Bu bağlamda Asya halklarının inandığı şamanlığın temelinde insan ve doğanın birlik ve beraberliği ve de uyumu düşüncesi yer alır. Evren, dünya, insan, hayvan ve bitkiler alemi bir bütün olarak düşünülür. Dünya ve Gök, yaratma eylemini birlikte işbirliği halinde gerçekleştirmektedir.

Bunlar bütün varlıkların yaratıcısı olmalarından ötürü kutsaldır. İşte bu yüzden Asya’nın göçebe halklarında Gökle, yer suyu sayma ve bunlara saygı gösterme, bu göçebe halkların inanışlarının özünü oluşturuyordu.

Hep “göçebe” deriz; oysa Kazım Mirşan ve Haluk Tarcan’dan öğrendik ki, Türkler göçebe değil, göçmendir — yani yürüyen medeniyetin sahibiydi. Bakınız:

TÜRKLER; GÖÇMEN’DİRLER, GÖÇEBE DEĞİLDİRLER.

Göçmen, yeni bir yurt, yeni bir vatan aramak için topraklarından ayrılıp göç eden kişilerdir. Tarihsel gerçek şudur ki, Türkler;

Yerleşik Uygarlıktan gelirler, ilk kentleri kurmuşlardır. örneğin: izginti uquzun, Qazan; Ant uruğ, Kuybişef; Ür-Apa, Orinburg; Oq-omığ, Buhara; Ata-oğ, Turfan; Ëb-Ïs bolıq; Miran; Qapığ-Qağan, Samarkent, vb..

Ön-Atalarımız sırayla, önce buzul dönemi, sonra buzların erimesiyle oluşan tufanlardan, en sonra da kuraklıktan kaçarak kendilerine yeni yurt’lar, yeni vatan’lar aramak için yazı sahibi, ileri derecede bilgi sahibi, Göçmenler olarak yola koyulmuşlar, gittikleri ve yerleştikleri yeni yurtlarında Dip Kültürü oluşturmuşlardır. Yazı ve yazının içerdiği bilgilerle bu yöreleri ışıklandırmışlardır. (Haluk Tarcan)
Yazının devamında göçebe olarak tekrar edilmiş.

Olduğu gibi aktarıyorum.

Dağın eteğinde yada zirvesinde, nehrin yada gölün kıyısında, yolun yada atın bağlandığı direğin yanında bir göçebenin tanrıya yakarışında, bir kurt’un Cumhuriyeti'nin başkenti olan Kızıl şehrinin yakınlarında Dokuz Bulak adı verilen bir su kaynağı vardır.
Türklerde 9, 19, 90, 99, 900 şeklinde bir sıralama önem kazanır.

Slav kökenli kültürel anlamda Türkleşmiş olan Boşnaklarda Bosna Irmağı’nın 99 kaynaktan beslendiği söylenir.

Moğollarda güneyde 99, kuzeyde 77 tanrı vardır. Ayrıca 17 ve 19 diğer kutsal ve önemli sayılar olarak görülür.
Kahramanlar üçlü yol kavşakları arasında kalırlar ve seçim yapmaya zorlanırlar. Yine Moğollarda göğün dokuz oğlu olduğu kabul edilir.

Dokuz Arka; eski dönemlerde soyluluk gösterme ve belli etmesi açısından, bir kişinin babasından itibaren geriye doğru dokuz atasının sayılıp açıklanmasıdır.
Moğollarda Arban Gurban adı verilen dokuz tıp tanrısı vardır. Nart destanlarında da zaman zaman bu rakama rastlanır. Örneğin Demirci Debet’in dokuz oğlu olduğu söylenir.

Kaynak: Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt.
13 W.Radlof, Sibiryadan Seçmeler, çev. Ahmet Temir, M.E basımevi, İstanbul 1976, Sayfa 215 ulumasında özetle tüm yaşamında ortak bir bilinç ile doğaya dönük inanç vardır.

Şamanizim de ruhların hiyerarşik bir düzeni olduğu gibi iyi ve kötü ruhlar olarakta ayrılmaları göze çarpar. Oysaki Türk Tengri inancında Tengri yarattığı ruhların ve bedene bürünmüş kişi oğullarının arasında altlıküstlük ilişkisi bulunmaz. Aslında Şamanlığın, Tengri İnancı içine girebildiği en rahat yer, ruh inancı ve kültürel uygulamalarıdır.

Şamanlık etkisinin daha yogun görüldüğü Altay Türkleri’ne göre, insanın ruhu, doğmadan önce gökte bulunur. Her şeyin sebebi olan ruhlar, doğumda da etkin bir görevlidir. Doğuma yardımcı olan ruhların yanı sıra bunu engellemeye çalışan kötü ruhlar yani Körmösler vardır. Şamanlık daha çok uygulama üzerine şekillenmiştir. Oysa Tengri inancındaki ruhsal evren anlayışı şamanlığı etkilemiş ve unsurları ayıklamayı zorlaştırmıştır. Örneğin, Orhun yazıtlarında anlatılan Umay Türk ruhçuluğunun en bariz göstergesiyken şamanlığın oluşturduğu mitlere kolayca yerleştirilmiştir. Günümüz Türkistanına bakılarak Şamanlığın daha az görüldüğü Anadolu Oğuz Türklerinde hala varlığını devam ettiren ruhçuluğun en güzel göstergesi “Al ruhlar”dır.

Al Ruhlar arasında en sık dile getirilen Albasan’dır. Orta Asya Türklerinde Albastı; Batı Türklerinde Albastı, Alkarısı; Altaylar’da Almıs; Yakutlar’da Abası; Osmanlı metinlerinde ise Albız olarak geçer.

Eski Türk geleneklerinde iki türlü Albastı’dan söz edilir. Bunlardan birincisi “Kara Albastı” dır ki, Anadolu’da günümüzde halen halk inançlarında yaşayan kötü ruh “Karabasan” sözcüğüne karşılık gelir.

Diğeri ise “Sarı Albastı”dır. Sarı Albastılar Şamanlar’ın okuduğu dua ve ilahilerle rahatlıkla kovulabilirler. Bunlar çoğunlukla loğusa kadınlara görünürler. Ancak Kara Albastılar tehlikelidirler ve sadece “Ocaklı” tabir edilen çok kuvvetli Şamanlar tarafından ortadan kaldırılıp kovulabilirler.

Abdülkadir İnan “Makaleler ve İncelemeler” adlı kitabında Al Ruhları şöyle tanımlamıştır.”
Al Ruhu tarihten önceki zamanlarda, tarih devirlerinde tasavvur edildiği gibi, kötü bir ruh olmamıştır. Bu ruh eski Türk Panteonu’nda kuvvetli, belki koruyucu Tanrılar’dan biri olmuştur.

Bugünkü Türk inançları onun kötü bir ruh olduğunu gösterdiği halde bazı emareler de, onun bir zamanlar koruyucu ruh olduğunu bildirmektedir.” Şamanlık ile Türk Tengri inancının en önemli ayrımlarından biri de Ölü gömme adetleridir. Bilindiği gibi Tengri İnancı başlangıçta uygulamasızdı. Ancak zamanla yaşanılan olaylar (Bozkır halklarında çok sık görülen ruhsal deneyimler) kültürel öğelere dönüşerek kuşaktan kuşağa aktarılmıştır.

Ataların ruhlarını kutsal sayan Türkler ölümden sonraki hayat için bazı uygulamalar geliştirmişlerdir. 10. Yüzyılda Oğuzlar’da büyük bir kişi öldüğü zaman ev biçiminde bir mezar hazırlanır, ölü, giysisi ve silahları ile buraya gömülürdü. Mezara ayrıca kımızda koymak unutulmazdı. Mezar kapatılıp bir Kümbet haline getirildikten sonra, ölenin atlarından yüzlercesi kesilip, eti yenir, derileri ile başları sırıklara asılırdı. Nihayet ölünün yaşarken öldürdüğü düşman sayısı kadar tahtadan Balballar yapıp mezarın başına dikmek adetti. Oğuzlar’ın inanışına göre, ölü kendisne kurban edilen atlara biner ve tahta heykellerle simgelenen düşmanlarıda ölüler dünyasında ona hizmet ederdi.
Türkler, kendi ölülerinin mezarlarına “Bark” dedikleri küçük bir ev yapmayı da ihmal etmezlerdi. Göktürk kağanları ve özellikle Kül Tigin için yapılan barklar, taştan yapılmış ve oymalarla süslenmişti.

Barkın içine yazılarda yazılırdı.. Bu evin içinde ayrıca Tanrı’ya verilecek kurbanlar için bir sunak yeri bulunur ve ölününde bir resmi ile heykeli saklanırdı. Çin tarihçilerine göre Kül Tigin'in de böyle bir resmi yapılmıştı.

Bu resim Kül Tigin o kadar çok benziyordu ki, Bilge Kağan hergün barka geliyor ve kardeşinin resmine bakarak ağlayıp, gidiyordu. Ayrıca Türkler ölüleri gizli olarak gömerlerdi. Ruhların rahatsız edilmemesi ve yer altı oda mezarı olan Kurgan’ın tahrip edilmemesini sağlamak başlıca amaçlarıydı.

Ayrıca mezarlar çok temiz ve bakımlı tutulur, süslenir, çiçeklenir. Ruhun ölmezliğine inanıldığı için "ölüm” kelimesi yerine “dünya değiştirdi”, “göçtü”, “don değiştirdi”, “hakka yürüdü” gibi terimler kullanılır. Ayrıca “ruhu şad olsun” deyimide Tanrı inancından kalmadır.
Ruhun öbür alemde rahar ve huzurlu yani hükümdar gibi yaşaması için temennidir. Anadolu’da hala kullanılır. Türk inancına göre ölü evden çıkarken parlak eşyaların üzeri örtülür, ev yıkanır, ölünün ayakkabısı kapının önüne koyulur ve eşyaları ihtiyacı olanlara verilirdi. Bu örneklerden de anlaşıldığı gibi güçlü bir ruhçuluk inancı bulunmaktadır.

Gök Türkler ‘de ölülere yapılan törene Yuğ (veya Yoğ) adı verilirdi. Birisi ölünce cenazesi önce çadırına konurdu. Bütün yakınları ölünün adına kurban olarak bir koyun ve bir at kesip çadırın dışına bırakırlar.
Sonra feryat ederek atları çadırın çevresinde yedi defa koştururlar, çadırın giriş kısmının önünden geçerken bıçakla yüzlerini çizerler.

Böylece kan ile gözyaşı birbirine karışır. Sonra ölüyü gömmek için uygun bir gün seçilir. Bir kimse bahar ve yaz mevsiminde ölmüşse, cenazesi ağaçların yaprakları dökülünceye kadar, güz veya kış mevsiminde ölmüşse ağaçlar yaprak çıkarıncaya kadar bekletilirdi.
Önce ölünün atı yakılarak külleri, kullandığı eşya ile birlikte ölü ile gömülür. Gömme günü ölünün bütün yakınları kurban için çeşitli şeyler getirir, mezarın çevresinde at koşturarak feryat eder ve yüzlerini yaralarlar.

Ölü gömüldükten sonra mezarı üzerine dikilen taşlar (Balbal) yenilen düşmanın öbür dünyada galip gelene hizmet edeceğine işaret ederdi. Orkun yazıtlarında, Bilge Kağan'ın kardeşi Kül Tegin'in ölümü dolayısıyla yaptığı matem merasimine komşu boylardan gelen heyetler arasında yas tutan (Yoğçı) ve ölüye ağlayan (Sığıtçı) kişilerin bulunduğu belirtilmektedir. “Atalar” ve “Ölüler kültü” birbirini destekleyen iki önemli inanç sistemi olarak Türkler’in tarihinde hep ön planda yer almıştır. “Yatırlar”, “Türbeler” ve “Adak yerleri” bu denli etkin bir halk inancı olarak yaşayabildiyse, bunun en önemli nedeni, Eski Türk Kültürü’ndeki “Atalar Kültü” dür.

Tengri inancının din adamı sınıfı yada tapınak sosyalizmi yoktur. Kişioğulları ruhunun temizliği kadar toplumda Ocak sahibidir. Ocak kutsaldır. Tanrı kişi oğullarına özgür bir irade vermiştir. Oysaki Şamanlıkta ırsi ve marazi bazı özelliklerin bulunduğu iddia edildiği gibi, aksine olarak, ruhlar tarafından şamanlığa davet edildiğine inanılan bu kimseye Sibirya kavimleri arasında korku ile karışık bir saygı gösterildiği de bilinir.
Nitekim, ilk şamanın ortaya çıkışına dair efsanelerde, ruhlarla münasebette bulunduğuna inanılan şamanın, üstün kabiliyetleri ve farklı bir yaradılışı bulunduğu kabul edilir. Bu yönüyle Tengri inancından ayrılır.

SONUÇ

Dünya tarihine birçok alanda katkı sağlamış Türklerin İnançları, dinler tarihi açısından irdelenmesi gereken önemli konulardan biridir.

Türkistan, Moğolistan, Güney Asya hatta Amerikada bile izlerine rastlanan Şamanizmin Türklerin en eski inancı olmadığı araştırmalarla ortaya çıkmıştır.
Tengri inancı özünde evreni yaratan, düzeni sağlayan kişi oğullarına Kut veren, cinsiyeti olmayan sonsuz güce sahip yaratıcıdır.

Anadolu Türklerinin folklorik uygulamalarından anlaşılıyor ki Türkler hangi dine inanırsa inansın genetik hafızaya kodlanmış gibi Tanrı inancını kuşaktan kuşağa aktararak yaşamıştır.

Tengri İnancının en derin izlerini Anadoluda görmemiz mümkündür. Tengri Türk düşüncesine göre Evrendir, sonsuzluktur ve kadiri mutlaktır. Bu incelememizde amacımız Şamanlığın Tengri inancının hangi unsurlarına sızdığını bilimsel veriler ışıgında gösterebilmekti.

Tengri İnancı sonsuz bir evrense Şamanlık sadece evren içinde bir yıldızdır. Tengri sadece bizim geçmişimiz değil, daha fazla bizlerin geleceğidir. Türkleri ve kişioğlunu kurtaracak tek yol Tengri'dir.

Tengricilik daha felsefi ve tek tanrılı bir kozmik anlayış sunarken, Şamanizm daha çok ritüel merkezli, çok ruhlu ve aracılık üzerine kurulu bir uygulamadır. Tengricilikte doğa zaten kutsaldır, aracıya gerek yoktur. Şamanizmde ise doğanın içindeki güçlerle iletişim kurmak için şamanlara ihtiyaç vardır.

Kaynakça:

– Aytaç Bozkuyu

Selçuk Arı

Namık Kemal Zeybek, Türk’ün İnancı, Doğan Yayıncılık, İstanbul 2017

Dinler Tarihi Ansiklopedisi, Medya Ofset 1999

Gyula Nemeth, Attila ve Hunları, Ankara Ünlversitesl Basımevi Ankara Divanı Lüğat’t-Türk, çeviri Besim Atalay, Ankara 1941

Muharrem Ergin, Orhun Abideleri , İstanbul

1970 Orhan Türkdoğan, Türk Tarihinin Sosyolojisi, İstanbul 2003

Bahaddin Öğel ,Türk Kültürü’nün Gelişme Çağları iki, M.E. Basımevi, İstanbul 2001

Ergun candan, Türklerin Kültür Kökenleri, Sınır Ötesi Yayınları, İstanbul 2002

Michael Harner, Şamanın Yolu, çeviri Rezzan Pişkin , Bursa Ruhsal Araştırmalar Derneği Aylı Derğisi Cemal Şener ,Türklerin Müslümanlıktan Önceki Dini Şamanizm, İstanbul 1997

W.Radlof , Sibiryadan Seçmeler, çeviri Ahmet Temir, M.E basımevi, İstanbul 1976

Haluk Tarcan, Kazım Mirşan

2. BÖLÜM

TENGRİCİLİK, HANİFLİK VE KUR’AN BAĞLAMINDA KOZMİK DÜZEN, KUT İNANCI VE TAMGALAR
TENGRİ SEMBOLLERİ:TENGRİCİLİK:

Bu görseller Tengricilik – Türk kozmolojisi – runik işaretler – dünya ağacı – yönler ve kut anlayışı etrafında dönen sembollerin bir kolajı.

1. DAİRE İÇİNDEKİ ARTI / DÖRT YÖN SEMBOLÜ
(Oğuz Kağan damgaları – kozmik düzen)

TENGRİCİLİK SEMBOLÜ:

BU SEMBOL:Dört yönü (doğu–batı–kuzey–güney)Dünyanın merkezi (axis mundi)Hâkimiyet ve düzen fikrini temsil eder.

Bu sembol “dinî ikon” değil,devlet aklı + kozmik düzen sembolüdür.

Oğuz Kağan anlatılarında “Güneş doğudan doğar, batıdan batar; hakan ortadadır.”

YANİ BU İŞARET:“haç” değildir kutsal put değildir evren tasavvurudur.

DAHA DERİN AÇIKLAMA:

TENGRİCİLİK SEMBOLÜ: "Çember içindeki artı" veya haç, Türk mitolojisinde Baş Tanrı Tengri'yi sembolize eden kadim bir damgadır. Daire evreni (sonsuz göğü), içindeki artı ise dünyayı düzene sokan dört ana yönü temsil eder.

DEVLET AKLI VE HÂKİMİYET: Türk devlet geleneğinde bu sembol, "Dünyanın Merkezi" (Axis Mundi) fikriyle birleşir. Hükümdar, bu dört yönün (kozmik düzenin) merkezinde oturur ve Tengri'den aldığı "Kut" (yönetme yetkisi) ile yeryüzünde düzeni (tüz) sağlar.

KOZMİK DÜZEN: Sembol, evrenin bir kaos değil, belirli bir merkez ve yönler etrafında dönen bir nizam olduğunu vurgular. Bu yüzden sadece bir inanç objesi değil, aynı zamanda siyasi ve askeri bir vizyonu da (cihan hakimiyeti mefkuresi) ifade eder.

ÖZETLE; bu damga hem Tengriciliğin en temel simgelerinden biridir hem de Türklerin dünyayı algılama biçimini, yani kozmik düzen ile devlet yönetiminin iç içe geçmiş halini gösterir.

TASVİR DEĞİL, BİR TASARIMDIR

DİNİ İKON: Genellikle Ortodoks Hristiyanlık gibi inançlarda, kutsal kişileri (İsa, Meryem, azizler) betimleyen ve önünde dua edilen sanatsal resimlerdir.

BU SEMBOL: Bir "resim" değil, evrenin işleyişini gösteren bir şemadır. Tengri somut bir varlık olarak resmedilmez; bu sembol O'nun yarattığı kozmik düzenin (yasaların) matematiksel ve yönsel bir ifadesidir.

SİYASİ MEŞRUİYET VE DEVLET AKLI Sembol, sadece bireysel bir inancı değil, devletin varlık sebebini temsil eder.

Türk kozmolojisinde "Gök'te tek bir Tanrı varsa, yer de tek bir hükümdar olmalıdır" anlayışı hakimdir. Daire içindeki artı, hükümdarın dünyanın merkezinde (Axis Mundi) durduğunu ve dört yöne de hakim olarak Tengri'den aldığı "Kut" ile adaleti sağladığını gösteren bir mühürdür.

FELSEFİ VE BİLİMSEL BİR MODELDİR

Bu işaret; mevsimleri, elementleri ve yönleri kapsayan bir yaşam döngüsü modelidir.

Eski Türklerde din, devlet yönetimi ve astronomi birbirinden ayrı değildir. Bu nedenle sembol; hem bir inanç (Tengricilik), hem bir siyasi otorite (Hanlık), hem de bir evren bilgisi (kozmoloji) içeren "bütüncül bir düzen" simgesidir.

ÖZETLE: "Dini ikon değildir" derken, bu sembolün bir "tapınma aracından" ziyade, Türklerin dünyayı yönetme ve evreni anlama biçimini gösteren bir üst akıl ürünü olduğu kastedilmektedir.

2. SEKİZ KOLLU / ÇAPRAZ DÖNEN İŞARETLER (GAMALI BENZERİ)

Bu semboller çok yanlış bilinir.

ASIL ANLAMI:Hareket eden evrenZamanın dönüşüKut’un dolaşımı

TENGRİCİLİKTE: Evren statik değil, canlıdırTengri “oturmaz”, iş görür

Bu işaret Aryan / Nazi sembolü değildirHint, Türk, Sümer, İskit, Altay ortak kozmik işaretidir

“DÖNEN KUT” FİKRİNİ ANLATIR

3. DÜNYA AĞACI – YUKARI/AŞAĞI EKSENİ (sağ üstteki dairesel çizim)

BU ÇİZİM: Üst dünya (Gök) Orta dünya (İnsanlar)Alt dünya (Yer altı)şeklinde üç katlı evreni gösterir.

ÇOK KRİTİK NOKTA:

TENGRİCİLİKTE: Tanrı gökte ama evrenin dışındadır
Ağaç Tanrı değil, bağlantıdır

BU, KUR’AN’DAKİ: “Allah göklerin ve yerin nurudur”ifadesiyle çelişmez, aksine kozmik bir dildir.

4. KURT + YARIM AY + DİK ÇİZGİ
BU SEMBOL: Kurt = soy / yol göstericiAy = zaman / döngü

Dik çizgi = insanın yönelişi

ÖNEMLİ: Kurt tapınılan varlık değildirTotem değil, mitolojik rehberdir

“Türk’te hayvan kutsallığı yoktur, sembolizmi vardır.”

5. RUNİK (GÖKTÜRK) YAZILI DAİRESEL MÜHÜR

BU TARZ MÜHÜRLER: Koruyucu yazıAntlaşma damgası Kut niyazı

AMA: büyü kitabı değilgizli tarikat işareti değil
Bunlar sözlü kültürün mühürleşmiş hâlidir.

6. ORTADAKİ ORİN BENZERİ FİGÜR (çok önemli düzeltme)

BU: Norse (İskandinav) Odin figürüdür.
Ancak neden aynı kolajda?

ÇÜNKÜ:Odin – Tengri – An/El gibi figürler aynı kozmik baba arketipinin farklı coğrafyalardaki yansımalarıdır.

EN KRİTİK SONUÇ (ÖZET)

BU SEMBOLLER: ayrı bir “din” kurmazputperestlik oluşturmazİslam’a rakip değildir

Bunlar: ✅ İslam öncesi tevhid arayışı ✅ kozmik düzen dili ✅ sembolik anlatım

KUR’AN’IN YAPTIĞI ŞEY:
Bu dili mitten arındırıp vahye bağlamaktır.

TENGRİ → HANİFLİK → KUR’AN
Semboller, Ayetler ve Tevhid Sürekliliği

1. GÖK – TENGRİ – YÜCELİK SEMBOLÜ (Daire / Üst eksen)

TENGRİCİLİKTE:

TENGRİ;görünmezmekânla sınırlı değildoğmamış, doğurmamışgöğün “kendisi” değil, üstünde olan
Bu, Tanrı’yı cisimleştirmeyen bir anlayıştır.

KUR’AN KARŞILIĞI:“GÖZLER O’NU İDRAK EDEMEZ; O İSE GÖZLERİ İDRAK EDER.”

Gözler onu fark edip kavrayamaz. Oysaki O, gözleri görür/bilir. O Latîf'tir, lütfu çok olduğu halde kendisi görülemez; Habîr'dir, her şeyden haberdardır.— En‘âm Suresi, 103. Âyet

“Ne doğurmuştur O, ne doğurulmuştur!:— İhlâs Suresi, 3. Âyet

BAĞLANTI: Tengri = gökte oturan bir varlık değil
Allah = göğün sahibi→ Mekânsız yücelik ortaklığı

2. DÖRT YÖN / MERKEZ (DAİRE İÇİNDEKİ ARTI)

TENGRİCİLİKTE: Dört yön → düzen
Merkez → hakan / insanKozmos → kaotik değil, ölçülüdür

Bu sembol “evren Allah’ın koyduğu dengeyle ayakta” fikrini taşır.

KUR’AN KARŞILIĞI: “Ve gök. Yükseltti onu. Ve koydu şaşmaz ölçüyü, mizanı.”— Rahman Suresi, 7. Âyet

“Biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık.” — Kamer Suresi 49. Âyet

BAĞLANTI: Kozmik düzen fikri → tevhidin doğrudan öncülü

3. KUT İNANCI (DÖNEN / SEKİZ KOLLU İŞARET)
TENGRİCİLİKTE:

KUT: Tanrısal güç değildirTanrı’dan gelen yetki ve sorumluluktur

Kalıcı değil, ahlâkla bağlıdır

YANİ:Tanrı mutlakİnsan emanetçidir

KUR’AN KARŞILIĞI:“ŞÜPHESİZ BİZ EMANETİ GÖKLERE, YERE VE DAĞLARA SUNDUK…”

Biz emâneti göklere, yere, dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar, ondan ürktüler. İnsan ise çok zalim ve çok cahil olduğu halde onu yüklendi.— Ahzâb Suresi, 72. Âyet

“ALLAH DİLEDİĞİNE MÜLKÜ VERİR, DİLEDİĞİNDEN ALIR.”

Şöyle yakar: "Ey mülkün/saltanatın Mâlik'i/sahibi olan Allahım! Sen mülkü/saltanatı dilediğine verir, mülkü/ saltanatı dilediğinden çekip alırsın. Dilediğini yüceltip aziz edersin, dilediğini alçaltıp zelil kılarsın. İmkân, mal ve nimet senin elindedir. Sen, her şeye kadirsin.”— Âl-i İmrân Suresi, 26. Âyet

BAĞLANTI: Kut = ilahî lütufMülk = Allah’ın tasarrufu→ Aynı akıl, farklı dil

4. DÜNYA AĞACI / ÜÇ ÂLEM (ÜST–ORTA–ALT)

TENGRİCİLİKTE: Üst âlem → gökOrta âlem → insanAlt âlem → ölüm / bilinmezlik

Bu bir hiyerarşi değil, varlık katmanlarıdır.

KUR’AN KARŞILIĞI:“YEDİ GÖĞÜ VE YERDEN BİR O KADARINI YARATAN ALLAH'TIR.”

Allah O'dur ki, yedi göğü ve yerden de onların benzerini yaratmıştır. Emir/iş ve oluş onlar arasında sürekli iner ki, Allah'ın her şeye kadir olduğunu ve Allah'ın bilgi bakımından her şeyi kuşattığını bilesiniz.
— Talâk Suresi, 12. Âyet

“Sizi yerden yarattık. Tekrar oraya göndereceğiz. Ve oradan sizi bir kez daha çıkaracağız.”
— Tâhâ Suresi, 55. Âyet

BAĞLANTI: Çok katmanlı evren → Kur’an’da açık biçimde vardır

Ama aracı varlık yoktur

5. KURT / REHBER FİGÜRÜ

TENGRİCİLİKTE:
KURT: Tanrı değildirRuh değildirPeygamber de değildiryol gösterici semboldür

KUR’AN KARŞILIĞI: “Andolsun ki her ümmete: ‘Allah’a kulluk edin, tağuttan sakının’ diye bir elçi gönderdik.”
— Nahl Suresi, 36. Âyet

BAĞLANTI: Türk mitolojisindeki rehberlik →Kur’an’da vahiy ile kurumsallaşır

6. HANİFLİK – KIRILMA NOKTASI

HANİFLİK:
put yokaracı yokkabile tanrısı yokgöğe yöneliş var
KUR’AN KARŞILIĞI:“ İbrahim ne Yahudi idi ne Hristiyan; o hanif idi, Müslüman idi.” — Âl-i İmrân Suresi, 67. Âyet

BAĞLANTI: Tengri inancı → mitolojik dilHaniflik → sadeleşmeKur’an → vahiy ile netleşme

SONUÇ (ÇOK NET)

TENGRİCİLİK: putperestlik değildirilk vahilerdendir ayrıca günümüzde ✅ tevhidi arayan kozmik bilinçtir
HANİFLİK:✅ tevhidin sade hâlidirKUR’AN:✅ tevhidin vahiy ile tamamlanmış hâlidir

VAHYİN KUR’AN İLE KORUNMUŞ HÂLİDİR

Kur’an yeni bir Tanrı getirmedi,unutulmuş olanı yeniden hatırlattı.

KORUNMUŞ OLDUĞU İÇİN VAHYÌN TAMAMLANMIŞ SON HÂLİDİR!

Rusya/Hakasya bölgesinde kaya resim alanında betimlenmiş Kün-Ay tamgası ve Şanlıurfa/Göbeklitepe sütunlarından birine işlenmiş Kün-Ay tamgası… ve Doğu Türkistan’dan bir Kün-Ay tamgası…

Güneş sembolü olan dairenin ortasında yer alan oyuk, Türklerde yaruk ırkını, yani aydınlığı sembolize eder. Artık aydınlığın baskın olmaya başladığı zaman dilimini yani ilkbahar ekinoksunu müjdeler.

(Ekinoks; Güneş ışınlarının Ekvator'a dik vurması sonucunda aydınlanma çemberinin kutuplardan geçtiği an. Gündüz ile gecenin eşit olması durumudur.)

Oğuz Kağan ve Kün-Ay tamgası
– Yapay Zekâ
– Serdar Bayram

Mehmet Kenan Yelken'in https://www.kenanyelken.com sitesinden okuyalım:

TAMGALAR:
Günümüzde kullanılan Latin alfabesinin, bir Ön Türk devleti olan Etrüsk alfabesinden doğduğu belgelerle kanıtlanmış durumdadır.

Latin alfabesinde harfler tek başına bir anlam ifade etmez. En az 2 harfin yan yana gelmesi ile anlamlı bir tümce oluşturur.

Ancak Ön Türkçe yazı sistemi böyle işlemez. Ön Türkçe yazı sisteminin tohumu tamgalar’dır.

ND - NT
AND - ANT

And yada Ant Yemin, Söz, Yakın akraba demektir.
Anda ise Türkçe ve Moğolca da Yeminli Kardeş, Kan Kardeşi demektir.

ND - NT Татдан And - Anf kelimelerinin Yazıya dökülmüş halidir.

AS - SA
AS

Kalın 'S' dir ve Tamga karşılığı AS dır.
(Günümüz S harfi ile benzerliğe dikkati Latin" nin köküne inebilmişmidir?)

Tamgalar çizgi, çizgiler, nokta ve noktalamalar ile ifade edilir ve her tamganın bir anlamı vardır.
Bunlar doğanın anlam kazanmış imgeleridir. Birim zamanda, en az çaba ile, en çok şey anlatma güdüsü ile ortaya çıkmışlardır. Japonca ve Çince'de bugün hala "tamga" sistemi kullanılmaktadır.

Dolayısı ile, Anadolu coğrafyasında herhangi bir yerde
Orta Asya'dakinin aynısı olan ancak ileriye tarihlenmiş tamgaların keşfedilmesi, her iki coğrafyadaki insanlar arasında bir ilişkinin varlığını kanıtlamış olur.

[Orta Asya'dan bildiğimiz tamgaları Anadolu'da kayalar üstünde görüyorsak, sizce bu bir tesadüf olabilir mi?
Gelelim Göbekli Tepe ile Türk tamgaları arasındaki İlişkiye..

Bir Türk tamgası, Göbekli Tepe D yapısında merkezi sütunlardan birisinin üzerinde görülmektedir.

Bu sembol Türkler tarafından kullanılmış olan "Kün-ay" sembolüdür. Ve çok değerlidir. Güneş ve Ay'ı temsil eden bu sembol, baharın ilk ayının ilk gününü işaret eder.

Ayrıca bu sembol hükümdarlık sembolü olarak da kullanılmıştır. Osmanlılarda da "mihr ü mah" (güneş ve ay) olarak bilinirdi.

Resimde dikilitaş üstündeki kabartma ve altında da Türk tamgaları görülmektedir.

Uygur Özerk Türk bölgesinde yaşayan ve Türkçe konuşan halka Hakaslar adı verilmektedir. Hakas Türkleri Hristiyan olmakla birlikte kamlık inanış ve adetlerine devam etmektedirler.

Resimde Hakasya bölgesinde bulunan "Kün-Ay" sembolü görülmektedir ve MÖ 17.000 yılına tarihlenmiştir.

Bu tamgayı Göbekli Tepe-7: Kozmolojik Temeller yazımdaki açıklamalarla birleştirmek gerekirse; Kamlık inancına göre kötü ruhlar güneş ve ay ile mücadele ederler. Çünkü güneş ve ay iyilik yaparlar.

İyi ile kötünün bu mücadelesinde kötüler galip gelirse güneş ile ayı karanlıklar alemine götürürler. İşte o zaman güneş ve ay görülmez. Bu bildiğimiz güneş ve ay tutulmasıdır.

Yukarıdaki resimde güneşi sembolize eden daire ile altında yer alan ay şekli, muhtemelen tamga ile de ifade edilen bir güneş tutulmasını göstermektedir.
Dolayısı ile dikilitaşta yer alan şeklin Türklere ait olan "Kün-Ay tamgası" olduğu kesindir.

Bir örnek daha verelim.

Resimde görülen, Doğu Türkistan'da Uygur Türk bölgesinde (Sincan) keşfedilen ve yaklaşık 3.000 yıl öncesine tarihlenen "bir tapınak-sunak"tır. Güneş sunağı olduğu düşünülmektedir.

Sunağa üstten bakıldığında görülen şekil ise; dışarıda bulunan daire ve içinde 90 derece ile birbirini kesen çap çizgileri ile "Tengri (Gök Tanrı) tamgası"dır. İçte görülen şekil ise yukarıda açıkladığım "Kün-Ay" tamgasının şeklidir.

Şimdi de Göbekli Tepe'de bulunan bir taş tablete ve üzerindeki Türk tamgalarına bakalım.
Tabletin sol tarafında bulunan ucunda ok işareti bulunan yılan kıvrımlı şekil "OZ tamgası"dır ve öbür dünyaya geçerek orada var olmayı, yeniden var olmayı, tanrıya erişmeyi anlatır.

Ortadaki şekil

"UÇ tamgası"dır ve "lider, bayrak, tanrı" anlamları vardır.
Sağdaki şekil ise "AT tamgası"dır. Ölüm sonrasında "göğe yükselmeye hak kazanmış kişi veya "nam yapmış kişi" ifadesidir.

Bu üç tamganın bir sıra ile ve anlam içerecek şekilde yazılmış olduğunu kabul etmek gerekir. Ancak burada tam olarak neyin vurgulandığını söylemek benim haddime değil, bu konuda bir yetkinliğim de yok.

Onun için bu konuyu rahmetli Kazım MİRŞAN ve onun yolundan giden Haluk TARCAN gibi bu işe gönül vermiş kişilere bırakmak gerekir diye düşünüyorum.

TÜM YAZI GÖBEKLİ TEPE - 10 ÖNTÜRKLERİN İZLERİ

https://www.kenanyelken.com/gobeklitepe-onturkler-tamgalar

– Mehmet Kenan Yelken

TENGRİCİLİK İLE DİĞER DİNLERİN KARŞILAŞTIRILMASI YAZISININ SON KISMI

SONUÇ

Tengricilik, insanlık tarihinin ilk inanç sistemi olması ile birlikte, Türklerin ilk, tek tanrılı, benliğine, düşünce sistemine, yaşam tarzına uygun "gerçek" inanç sistemidir.

Tengricilik; kendisinden binlerce yıl sonra ortaya çıkan Zerdüştlük, Mani Dini, Animizim gibi dinler ile Musevilik, Hristiyanlık ve İslamiyet'i etkilemiş, uygulamalarını bu dinlere aktarmıştır.

Tengricilik'te var olan iyeler bugün Semitik dinlerde şeytan, melek, cin olarak varlıklarını sürdürmektedir.
Dili Türkçedir, inanışı Türkçedir, duaları Türkçedir, Tanrı'nın ve iyelerin adları Türkçedir, uygulamaları Türk örf ve adetlerinden gelir, Türk'ün "kült"lerini yansıtır, Türk'ün atavatanında doğmuştur, onbinlerce yıldır Türklerledir ve varlığını sürdürmektedir.

Her "Türk" için; Tengri Dini'ni sahiplenmesi, özellikle gençlerimize öğretmesi/aktarması, yaşatması bir gerekliliktir! koruması ve

TENGRİ BİZ MENEN !

Mehmet Kenan Yelken TENGRİCİLİK İLE DİĞER DİNLERİN KARŞILAŞTIRILMASI YAZISININ SON KISMI

https://www.kenanyelken.com/tengricilik-ve-diger-dinler

Kaynakça

1. KUR’AN-I KERİM

Kur’an-ı KerimEn‘âm 103 İhlâs 3 Rahman 7 Kamer 49 Ahzâb 72 Âl-i İmrân 26, 67 Talâk 12 Tâhâ 55 Nahl 36

2. TÜRK KOZMOLOJİSİ – TENGRİCİLİK

İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, Ötüken Yayınları
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, Türk Tarih Kurumu
Abdülkadir İnan, Eski Türk Dini Tarihi, Kültür Bakanlığı Yayınları

Mircea Eliade, Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi
Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini, Kabalcı Yayınları

3. TAMGALAR – GÖBEKLİ TEPE – ÖN TÜRK TEZLERİ

Mehmet Kenan Yelken,
Göbekli Tepe – Ön Türkler ve Tamgalar
Tengricilik ve Diğer Dinler
https://www.kenanyelken.com
Kazım Mirşan, Türklerin Tarihi ve Yazıtlar
Haluk Tarcan, Ön Türkler ve Uygarlık

4. KARŞILAŞTIRMALI DİNLER – HANİFLİK

W. Montgomery Watt, İslam Düşüncesinin Oluşumu
Toshihiko Izutsu, Kur’an’da Tanrı ve İnsan
Muhammed Esed, Kur’an Mesajı

5. SEMBOLİZM – KOZMİK DÜZEN

Carl Gustav Jung, İnsan ve Sembolleri
Joseph Campbell, Kahramanın Sonsuz Yolculuğu
René Guénon, Geleneksel Semboller
Ayriyeten bkz.

https://kubeyhatun.wordpress.com/2013/07/14/13-sembollerin-gizemi-tengri-damgali-hatti-gunesi-%E2%99%A5-oz-damgasi-svastika-gamali-hac/

https://yenidenergenekon.com/293-tengri-simgesi/

AKADEMİK DÜRÜSTLÜK NOTU (önemli)

Bu metin:vahiy eşitliği iddiası değildirKur’an’a alternatif değildirTengriciliği din olarak dayatma değildir
Bu metin: ✅ tevhid arayışının tarihsel sürekliliğini✅ Türk kozmik hafızasını✅ Kur’an’ın bu arayışı tashih edip tamamladığını ortaya koyar.

____________________________________
İZLETİ: (YouTube)
23. TENGRİ İNANCI VE ŞAMANLIK Tengri’den Kur’an’a Tevhid Anlayışı

23. TENGRİ İNANCI VE ŞAMANLIK Tengri’den Kur’an’a Tevhid Anlayışı

İZLETİ: (Facebook)
23. TENGRİ İNANCI VE ŞAMANLIK Tengri’den Kur’an’a Tevhid Anlayışı

23. TENGRİ İNANCI VE ŞAMANLIK Tengri’den Kur’an’a Tevhid Anlayışı