192. bölüm · KÖKLER VE HAKİKAT – TÜRK’ÜN YOLU
176. TENGRİCİLİK, ŞAMANİZM VE İSLAM: İNANÇLARIN İZİNDE KÜLTÜREL DEVAMLILIK
ÖN SÖZ
Türklerin tarih boyunca benimsediği inançlar, yalnızca dinî değil aynı zamanda kültürel bir miras bırakmıştır. Bu çalışma, Tengricilik, Şamanizm ve İslam arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları tarihî kaynaklar ışığında ele alarak, günümüzde yaşayan bazı halk geleneklerinin kökenlerini kültürel süreklilik perspektifinden değerlendirmeyi amaçlamaktadır.
– Yapay Zekâ
– Serdar Bayram
176. TENGRİCİLİK, ŞAMANİZM VE İSLAM: İNANÇLARIN İZİNDE KÜLTÜREL DEVAMLILIK
Türklerin inanç tarihinde Tengricilik ve Şamanizm çoğu zaman birbirine karıştırılır. Oysa Tengricilik bir tektanrılı inanç sistemidir, Şamanizm ise daha çok ruhani aracılar, doğa ruhları ve ritüeller üzerine kurulu bir manevi uygulama biçimidir.Tengricilik’te “Tengri” (Tanrı) tek, ezeli ve yüce bir varlıktır; ancak insanlar, doğa ruhlarıyla irtibat kurmak için “kam” veya “şaman” denilen aracılardan yardım alırlardı.Bu durum, zamanla Tengriciliğin içine Şamanist unsurların karışmasına neden olmuştur.Dolayısıyla, aşağıda listelenen birçok gelenek aslında Tengricilik’te değil, Şamanist halk inançlarında doğmuş, daha sonra İslamî bir kılıfla günümüze kadar ulaşmıştır.
1. ALLAH'IN YUKARIDA OLMASI İNANCI
Tengricilik’te “Gök Tengri” kavramı Tanrı’nın semada bulunduğunu sembolize ederdi. Bu, fiziksel bir yön değil, kutsallığın gökle özdeşleştirilmesiydi.İslam’da ise Allah mekândan münezzehtir, yani “yukarıda” veya “aşağıda” değildir.Bu yüzden “Allah yukarıdan bakıyor” gibi ifadeler, eski Gök Tanrı inancının halk dilinde kalmış bir uzantısıdır.
2. TAHTAYA VURMAK
Orta Asya Türklerinde, ağaçlar canlı ve ruh taşıyan varlıklar olarak kabul edilirdi.Tahtaya vurmak, ağacın içindeki koruyucu gücü uyandırarak kötü ruhların uzaklaşmasını sağlamak içindi.Bu gelenek, İslam sonrasında da uğursuzluğu savuşturmak amacıyla “tahtaya vurmak” deyimiyle yaşamaya devam etti.Aslında bu, Şamanist dönemin “doğa ruhlarıyla iletişim” anlayışının bir kalıntısıdır.
3. MÜZİKLE KUR’AN OKUTMAK
Şaman ayinlerinde davul, kopuz, zurna gibi çalgılarla ruh çağırma ve trans hâline geçme törenleri yapılırdı.Bu anlayış zamanla Kur’an kıraatinin makamlarla okunması biçiminde yeni bir şekil aldı.Kur’an’da müzikle okuma emri yoktur; bu, Arap geleneğinde de görülmeyen, daha çok Türklerin eski müzikal ritüel alışkanlıklarından kaynaklanan bir yaklaşımdır.Yani bugün “güzel sesle tilavet” anlayışı aslında kutsal metne estetik kazandıran eski şaman müziği geleneğinin evrimleşmiş hâlidir.
4. 40’I ÇIKMASI (KIRKINCI GÜN İNANCI)
Tengricilik’te ölümden sonra ruhun bedeni terk etmesi 40 gün sürerdi.Bu süre boyunca ruhun huzur bulması için su dökülür, ateş yakılır, dua edilirdi.İslam’da böyle bir inanç yoktur, ancak “kırkı çıktı mı?” anlayışı Şamanist kökenli bir halk geleneği olarak yaşamaktadır.
5. GECE TIRNAK KESMEMEK
Şamanizm’de insanın ruhu, kemik ve kan ile ilişkilendirilirdi.Geceleri tırnak kesilirse, tırnak parçalarının kötü ruhların eline geçip zarar vereceği düşünülürdü.Bu korku, İslam’la birlikte anlam değiştirerek “gece tırnak kesmek uğursuzluk getirir” biçiminde devam etti.
6. EŞİĞE BASMAMAK VE ATALARA SAYGI
Türk çadırlarının girişine ataların ruhlarının gömülmesi geleneği vardı. Bu yüzden eşik kutsal kabul edilirdi.Eşiğe basmamak, ataların ruhuna saygı göstermek anlamına gelirdi.Bugün hâlâ “eşikte durma, eşik uğursuzdur” denmesi bu inancın kalıntısıdır.
7. TÜRBE VE MEZAR TAŞLARI
İslam’da mezarların sade olması ve ölünün kısa sürede toprağa karışması esastır.Ancak Türkler’in kurgan adı verilen anıt mezar geleneği vardı.Bu gelenek, İslam’a geçtikten sonra türbe ve yatır kültü olarak devam etti.“Evliya mezarına bez bağlamak”, “dilek dilemek” gibi uygulamalar da Şamanist ruh çağırma ritüellerinin İslamî versiyonudur.
8. MEZAR BAŞINA SU DÖKMEK VE SU KÜPÜ KOYMAK
Tengricilik’te su, ruhların geçiş kapısı olarak görülürdü.Ölen kişinin ruhu bedeni terk ederken suyun arındırıcı etkisinden faydalanması için mezar başına su dökülürdü.Bugün Anadolu’da mezar başına su dökülmesi veya testinin bırakılması, bu eski anlayışın uzantısıdır.
9. 9 SAYISININ KUTSALLIĞI
“Dokuz Oğuz”, “Dokuz Tuğ”, “Dokuz Gök” gibi ifadelerden de anlaşıldığı üzere, 9 sayısı Türk mitolojisinde bütünlüğün ve kutsallığın sembolüdür.Tengricilik’te göğün 9 katlı olduğuna inanılırdı.İslam’da böyle bir sayı kutsiyeti yoktur, ancak halk arasında “3, 7, 9, 40” gibi sayılara özel anlamlar yüklenmesi bu kültürel aktarımın sonucudur.
TENGRİCİLİK’TEN SONRA GELEN ETKİLER: BUDİZM, MANİHEİZM VE HİNDUİZM
Türkler İslam’dan önce Budizm, Maniheizm ve Zerdüştlük gibi inanç sistemleriyle de temas ettiler.Bu kültürel etkileşimler, bazı ibadet biçimlerinin İslamlaşmış hâllerinde kendini gösterir:
-TESBİH KULLANMAK
Tesbih, İslam’dan önce Budizm ve Hinduizm’de “mala” olarak bilinen dua boncuğudur.Budist rahipler mantralarını 108 boncukla tekrar ederdi.Bu gelenek İslam coğrafyasına geçince 99’luk tesbih hâlini aldı.Kur’an’da tesbih çekmek fiziksel boncukla değil, dille ve kalple Allah’ı zikretmek anlamındadır.
NAMAZ VE SECDE GELENEĞİ
Secde, insanın başını yere koyarak yüce varlığa teslimiyet göstermesi, çok eski Doğu inançlarından gelir.Zerdüştlük’te güneşe, Budizm’de Buda heykeline, Tengricilik’te göğe karşı yapılan eğilme hareketleri, İslam’da secdeye dönüşmüştür.Yani hareket aynı kalmış, yönü değişmiştir:Artık doğa ruhlarına değil, yalnızca Allah’a yönelmiştir.
MUM YAKMAK VE ADAK ADAMAK
Mum yakma, hem Zerdüşt hem Budist ritüellerde aydınlanmayı temsil eder.İslam’da böyle bir ibadet yoktur, ama türbelerde veya kandil gecelerinde mum yakılması eski “ışık kültünün” halk arasında yaşamaya devam eden biçimidir.
SONUÇ
Tengricilik ve Şamanizm, Türklerin ruh dünyasının temelini oluşturmuş; İslamiyet’le birleşince zengin bir halk inanç mozaiği ortaya çıkmıştır.Bu geleneklerin çoğu Kur’anî temele dayanmaz, fakat Türk’ün kültürel hafızasında yer eden eski inançların İslamî formda devam eden izleridir.
Bu çalışma, Türk inanç tarihinin İslamiyet’le buluşmasında kültürel sürekliliği anlamak amacıyla hazırlanmıştır.
Kaynakça ve Önerilen Okumalar
Abdülkadir İnan, Eski Türk Dini Tarihi
Mircea Eliade, Şamanizm: Arkaik Tekniklerin Tarihi
Ahmet Yaşar Ocak, Türk Halk İnançlarında ve Edebiyatında Evliya Menkıbeleri
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Cilt 1-2)
Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini
R. Temir, Uygur Dönemi İnanç Sistemleri Üzerine Notlar
Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş
Klaus Müller, Asya Bozkırlarında Din ve Mitoloji
____________________________________
İZLETİ: (YouTube)
176. TENGRİCİLİK, ŞAMANİZM VE İSLAM: İNANÇLARIN İZİNDE KÜLTÜREL DEVAMLILIK | VİDEO 224
176. TENGRİCİLİK, ŞAMANİZM VE İSLAM: İNANÇLARIN İZİNDE KÜLTÜREL DEVAMLILIK | VİDEO 224
İZLETİ: (Facebook)
176. TENGRİCİLİK, ŞAMANİZM VE İSLAM: İNANÇLARIN İZİNDE KÜLTÜREL DEVAMLILIK | VİDEO 224
176. TENGRİCİLİK, ŞAMANİZM VE İSLAM: İNANÇLARIN İZİNDE KÜLTÜREL DEVAMLILIK | VİDEO 224