Bölümler 88Şu an: Xxxvıı. Bölüm.
- 1 Öndeyiş.383 kelime
- 2 I. Kitap. — Bayan Brooke. — I. Bölüm.2.324 kelime
- 3 İkinci Bölüm.2.057 kelime
- 4 Üçüncü Bölüm.3.055 kelime
- 5 Bölüm Iv.1.973 kelime
- 6 Bölüm V.2.425 kelime
- 7 Bölüm Vı.2.977 kelime
- 8 Bölüm Vıı.1.074 kelime
- 9 Bölüm Vııı.1.446 kelime
- 10 Bölüm Ix.2.892 kelime
- 11 Bölüm X.3.169 kelime
- 12 On Birinci Bölüm.2.549 kelime
- 13 Xıı. Bölüm4.752 kelime
- 14 İkinci Kitap. — Yaşlı ve Genç. — Xııı. Bölüm.2.583 kelime
- 15 Xıv. Bölüm2.416 kelime
- 16 Xv. Bölüm.3.834 kelime
- 17 Bölüm Xvı.3.654 kelime
- 18 Bölüm Xvıı.2.468 kelime
- 19 Bölüm Xvııı.3.147 kelime
- 20 Xıx. Bölüm1.055 kelime
- 21 Xx. Bölüm3.207 kelime
- 22 Bölüm Xxı.2.160 kelime
- 23 Xxıı. Bölüm.3.946 kelime
- 24 Üçüncü Kitap. — Ölümü Beklerken. — Yirmi Üçüncü Bölüm.3.376 kelime
- 25 Xxıv. Bölüm.3.159 kelime
- 26 Xxv. Bölüm1.800 kelime
- 27 Yirmi Altıncı Bölüm1.318 kelime
- 28 Yirmi Yedinci Bölüm2.407 kelime
- 29 Xxvııı. Bölüm.1.394 kelime
- 30 Xxıx. Bölüm.2.169 kelime
- 31 Xxx. Bölüm1.759 kelime
- 32 Xxxı. Bölüm.2.732 kelime
- 33 Xxxıı. Bölüm3.190 kelime
- 34 Otuz Üçüncü Bölüm.1.445 kelime
- 35 Dördüncü Kitap. — Üç Aşk Sorunu. — Otuz Dördüncü Bölüm.2.094 kelime
- 36 Xxxv. Bölüm3.115 kelime
- 37 Bölüm Xxxvı.4.085 kelime
- 38 Xxxvıı. Bölüm.5.794 kelime · Okuduğun bölüm
- 39 Bölüm Xxxvııı.2.290 kelime
- 40 Xxxıx. Bölüm3.210 kelime
- 41 Bölüm Xl.3.617 kelime
- 42 Kırk Birinci Bölüm.1.387 kelime
- 43 Bölüm Xlıı.3.195 kelime
- 44 Beşinci Kitap. — Ölü El. — Xlııı. Bölüm.1.854 kelime
- 45 Bölüm Xlıv.834 kelime
- 46 Bölüm Xlv.4.740 kelime
- 47 Xlvı. Bölüm2.478 kelime
- 48 Bölüm Xlvıı.1.517 kelime
- 49 Bölüm Xlvııı.2.440 kelime
- 50 Bölüm Xlıx.1.001 kelime
- 51 Bölüm L.2.831 kelime
- 52 Bölüm Lı.3.497 kelime
- 53 Bölüm Lıı.2.573 kelime
- 54 Bölüm Lııı.3.541 kelime
- 55 Altıncı Kitap. — Dul Kadın ve Karısı. — Lıv. Bölüm.3.150 kelime
- 56 Elli Beşinci Bölüm.1.282 kelime
- 57 Elli Altıncı Bölüm.5.205 kelime
- 58 Bölüm Lvıı.2.681 kelime
- 59 Bölüm Lvııı.4.956 kelime
- 60 Bölüm Lıx.806 kelime
- 61 Bölüm Lx.2.882 kelime
- 62 Bölüm Lxı.3.799 kelime
- 63 Bölüm Lxıı.2.973 kelime
- 64 Yedinci Kitap. — İki Ayartı. — Lxııı. Bölüm.2.084 kelime
- 65 Lxıv. Bölüm.4.362 kelime
- 66 Lxv. Bölüm1.375 kelime
- 67 Lxvı. Bölüm2.589 kelime
- 68 67. Bölüm.1.999 kelime
- 69 68. Bölüm.2.039 kelime
- 70 69. Bölüm.2.593 kelime
- 71 Yetmişinci Bölüm3.299 kelime
- 72 Lxxı. Bölüm.4.493 kelime
- 73 Sekizinci Kitap. — Gün Batımı ve Gün Doğumu. — Yetmiş İkinci Bölüm.987 kelime
- 74 Bölüm Lxxııı.1.014 kelime
- 75 Bölüm Lxxıv.2.800 kelime
- 76 75. Bölüm2.044 kelime
- 77 76. Bölüm2.680 kelime
- 78 Bölüm Lxxvıı.1.911 kelime
- 79 Bölüm Lxxvııı.1.093 kelime
- 80 Bölüm Lxxıx.577 kelime
- 81 Bölüm Lxxx.1.677 kelime
- 82 Bölüm Lxxxı.2.617 kelime
- 83 Bölüm Lxxxıı.1.028 kelime
- 84 Bölüm Lxxxııı.2.021 kelime
- 85 Lxxxıv. Bölüm2.559 kelime
- 86 Seksen Beşinci Bölüm868 kelime
- 87 Seksen Altıncı Bölüm1.126 kelime
- 88 Son2.011 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
XXXVII. BÖLÜM.
Üç kez mutlu o kadın ki kendinden emindir
Ve yüreğinde kararını sağlamca vermiştir;
Ne daha iyisi uğruna yoldan çıkar
Ne rastlantıyla kötüsüne kapılır,
Öfkeli dalgaları aşan sağlam bir gemi gibi
Yolunu dosdoğru sürdürür;
Fırtına yüzünden yönünden şaşmaz,
Güzel havanın aldatıcı sevinciyle de sapmaz.
Böylesi bir güven, kıskanç düşmanların
Kötülüğünden korkmaz, dostların kayrasını aramaz;
Kendi sarsılmaz gücüne dayanıp
Ne kendine ne başkasına boyun eğer.
En mutlu, en güvenle durandır;
Ama böyle birini en çok seven daha mutludur.
—SPENSER.
George the Fourth öldüğünde, Parlamento feshedildiğinde, Wellington ile Peel gözden düşmüş ve yeni Kral özür diler bir tavra bürünmüşken, Bay Vincy’nin yaklaşanın genel seçim mi yoksa dünyanın sonu mu olduğuna dair kuşkusu, o dönemde taşra kamuoyunu saran belirsizliklerin silik bir örneğiydi. Taşra kasabalarının ateş böceği ışıkları altında, Tory hükümetinin Liberal önlemler aldığı, Tory soylularla seçmenlerin dönek bakanların dostlarını değil Liberalleri yeniden seçmek için can attığı ve özel çıkarlarla ilgisi gizemli ölçüde uzak görünen, üstelik sevimsiz komşuların savunduğu için kuşku uyandıran çözümler talep eden haykırışların yarattığı karmaşada insanlar kendi düşüncelerini nasıl ayırt edebilirdi? Middlemarch gazetelerini alanlar tuhaf bir durumdaydı: Katolik Meselesi üzerine tartışmalar sırasında birçoğu, Charles James Fox’tan bir özdeyiş kullanan ve ilerlemenin ön saflarında yer alan Pioneer’dan, Papistler konusunda Peel’i tuttuğu ve böylece Cizvitliğe ve Baal’e hoşgörü göstererek liberal çizgisini lekelediği için vazgeçmişti. Ama Roma’ya karşı üflediği borazanlardan sonra ve kamuoyunun genel uyuşukluğu içinde (kimsenin kimin kimi destekleyeceği belli değildi), sesi kısılmış olan Trumpet’tan da hoşnut değillerdi.
Pioneer’da dikkat çekici bir yazıda belirtildiğine göre, ülkenin acil ihtiyaçları, uzun deneyimle zihninde hem genişlik hem yoğunluk, hem kararlılık hem hoşgörü, hem tarafsızlık hem enerji gelişmiş erkeklerin kamu işlerine katılma konusundaki isteksizliğini pekâlâ bastırabilirdi; kısacası, insanlığın hüzünlü deneyiminde aynı çatı altında yaşamaya en az yanaşmış bütün bu nitelikleri.
O sıralarda akıcı konuşması her zamankinden geniş bir çevrede dolaşan, ama sonunda hangi yatağa akacağı belirsiz kalan Bay Hackbutt’un, Bay Hawley’nin bürosunda söz konusu yazının Tiptonlu Brooke’tan “çıktığını” ve Brooke’un birkaç ay önce Pioneer’ı gizlice satın aldığını söylediği duyuldu.
“Demek iş çevirecek, ha?” dedi Bay Hawley. “Serseri kaplumbağa gibi ortalıkta dolandıktan sonra şimdi de halkın sevdiği biri olma hevesine kapılmış. Kendi kaybına. Bir süredir gözüm üstünde. Onu güzelce sorguya çekeceğim. Berbat bir toprak sahibi. Taşranın eski ailelerinden bir adamın ne işi var da koyu mavi, alt tabakadan seçmenlere yaranmaya çalışıyor? Gazetesine gelince, yazıları kendi yazmasını dilerim. Bunun için para bile vermeye değer.”
“Duyduğuma göre gazeteyi yönetmesi için çok parlak, genç birini bulmuş; Londra gazetelerindeki her yazı kadar iyi, en yüksek üslupta başyazı yazabiliyormuş. Reform konusunda da çok iddialı bir çizgi izleyecekmiş.”
“Brooke kira defterini düzeltsin. Kahrolası bir cimridir; mülkünün dört bir yanındaki binalar da harabeye dönüyor. Bu genç adam Londra’dan çıkıp gelmiş başıboş bir serseri olmalı.”
“Adı Ladislaw. Yabancı kökenli olduğu söyleniyor.”
“Ne olduklarını bilirim,” dedi Bay Hawley. “Bir çeşit ajan. Önce İnsan Hakları üzerine tantana eder, sonra bir kadını öldürür. Hep aynı hikâye.”
“Kötüye kullanılan şeyler olduğunu kabul etmelisiniz, Hawley,” dedi Bay Hackbutt; aile avukatıyla siyasi bir anlaşmazlık çıkacağını seziyordu. “Ben aşırı görüşleri asla desteklemem—Huskisson’dan yanayım, sözgelimi—ama büyük kentlerin parlamentoda temsil edilmemesi—”
“Büyük kentlerin canı cehenneme!” dedi Bay Hawley, açıklamalardan sabrı taşmış halde. “Middlemarch seçimleri hakkında biraz fazla şey biliyorum. Yarın bütün nüfuzlu kişilerin elindeki küçük seçim bölgelerini kaldırsınlar, krallıktaki bütün yeni türemiş kentleri de parlamentoya soksunlar; parlamentoya girebilmek yalnızca daha pahalıya patlar. Ben olgulara bakarım.”
“Pioneer”ın bir temsilci tarafından yönetileceği ve Brooke’un etkin biçimde siyasete atılacağı düşüncesi, amaçsız işlerle oyalanan bir kaplumbağanın küçük başını hırsla dışarı uzatıp azgınlaşması gibi, Bay Hawley’yi tiksindirmişti; ama bu tiksinti, Bay Brooke’un ailesinden bazı üyelerin duyduğu rahatsızlığın yanında hafif kalıyordu. Sonuç yavaş yavaş ortaya çıkmıştı; tıpkı komşunuzun, yasal yoldan önleyemeyeceğiniz ve kokusu burnunuzun dibinden hiç gitmeyecek tatsız bir tür imalathane kurduğunu fark etmeniz gibi. Pioneer, Will Ladislaw gelmeden önce gizlice satın alınmıştı; çünkü sahibinin para kazandırmayan ama değerli mülkünden vazgeçmeye hazır olması beklenen fırsatı yaratmıştı. Bay Brooke davetini yazdıktan sonra geçen sürede de, gençliğinden beri içinde bulunan ama bugüne dek önüne bir engel çıkmış olan, zihnini geniş dünyanın hizmetine sunmaya yönelik filiz halindeki düşünceler örtük biçimde yeşermeye başlamıştı.
Bu gelişmeyi, konuğuna duyduğu ve beklediğinden bile büyük çıkan hayranlık bir hayli hızlandırmıştı. Will, Bay Brooke’un bir zamanlar ilgilendiği bütün sanat ve edebiyat konularına yalnızca hâkim olmakla kalmıyor, siyasi durumun önemli noktalarını kavramakta ve bunları, yeterli bir belleğin de yardımıyla alıntılara ve genel olarak etkili bir anlatıma elveren o geniş bakışla ele almakta da olağanüstü bir beceri gösteriyordu.
“Bana bir tür Shelley gibi geliyor, bilirsiniz,” dedi Bay Brooke, Bay Casaubon’u memnun etmek için fırsatını bulunca. “Kınanacak yanları—gevşekliği, tanrıtanımazlığı ya da o tür şeyleri kastetmiyorum, bilirsiniz—Ladislaw’ın duygularının her bakımdan iyi olduğuna eminim; dün gece uzun uzun konuştuk hatta. Ama özgürlük, hürriyet, kurtuluş için aynı türden bir coşkusu var—yönlendirildiğinde güzel bir şey—yönlendirildiğinde, bilirsiniz. Sanırım onu doğru yola sokabilirim; üstelik akrabanız olduğu için daha da memnunum, Casaubon.”
Doğru yol sözü, Bay Brooke’un konuşmasının geri kalanından daha belirgin bir anlam taşıyorsa, Bay Casaubon bunun Lowick’ten çok uzakta bir işle ilgili olduğunu sessizce umdu. Will’e yardım ederken ondan hoşlanmamıştı ama Will onun yardımını kabul etmeyince hoşnutsuzluğu daha da artmıştı. Huzursuz bir kıskançlık taşıdığımızda başımıza gelen budur: Yeteneklerimiz daha çok kazıp eşeleyen türdense, balözü emen kuzenimiz (itiraz etmek için ciddi nedenlerimiz vardır) içten içe bizi küçümsemeye yatkındır; ona hayranlık duyan herkes de bize üstü kapalı bir eleştiri yöneltmiş olur. Ruhumuzda doğruluk kaygısı taşıdığımız için ona zarar verecek kadar alçalmayız; tersine, bizden beklediği her şeyi etkin bir iyilikle karşılarız. Ona çek yazmak da, tanımak zorunda kalacağı bir üstünlük olduğundan, kırgınlığımıza biraz yumuşaklık katar. Bay Casaubon ise bu üstünlüğünden, bir anı olmaktan öte bir şey olarak, ansızın ve keyfî biçimde yoksun bırakılmıştı. Will’e duyduğu antipati, kış yorgunu bir kocanın sıradan kıskançlığından kaynaklanmıyordu; ömür boyu süren hak iddialarının ve hoşnutsuzluklarının beslediği daha derin bir şeydi. Ama Dorothea’nın, yani kendisi de rahatsız edici bir eleştiri yeteneği göstermiş genç eşinin orada bulunması, daha önce belirsiz olan huzursuzluğun ister istemez yoğunlaşmasına yol açıyordu.
Will Ladislaw ise kendi hoşnutsuzluğunun minnettarlığı pahasına büyüdüğünü hissediyor, bu hoşnutsuzluğu haklı çıkarmak için kendi kendine uzun uzun konuşuyordu. Casaubon ondan nefret ediyordu; bunu pekâlâ biliyordu. İlk girdiği anda, geçmişte gördüğü iyiliklere rağmen savaş ilan etmeyi neredeyse haklı çıkaracak bir ağız burukluğu ve bakış zehri sezmişti. Casaubon’a geçmişte çok şey borçluydu ama bu adamın karısıyla evlenmesi, bu borcu kapatmış sayılırdı. İnsan, kendisi için yapılanlara duyduğu minnettarlığı, bir başkasına karşı yapılanlara duyduğu öfkeye feda etmeli miydi? Casaubon, Dorothea’yla evlenerek ona haksızlık etmişti. İnsan kendini bundan daha iyi tanımak zorundaydı; bir mağarada kemik kemirerek saçını sakalını ağartmayı seçmişse genç bir kızı yanına çekmeye hakkı yoktu. “Bakirelerin kurban edilmesinin en korkuncu bu,” dedi Will; Dorothea’nın iç acılarını, koro için ağıt yazıyormuş gibi zihninde canlandırdı. Ama onu gözünden hiç ayırmayacaktı: Ona göz kulak olacaktı; hayattaki her şeyden vazgeçse de onu kollayacak ve Dorothea dünyada bir kölesi olduğunu bilecekti. Will, Sir Thomas Browne’un sözünü ödünç alırsak, hem kendi kendine hem başkalarına karşı anlatımında “tutkulu bir savurganlık” içindeydi. İşin yalın gerçeği, o sırada onu Dorothea’nın varlığı kadar güçlü biçimde kendine çeken hiçbir şey olmadığıydı.
Will Lowick’e hiç davet edilmediğinden, resmî davetler eksik kalmıştı. Zavallı Casaubon’un, her şeyi hoşnut edici biçimde düzenlemeyi fazlasıyla kafasına takamayacak kadar meşgul olduğuna güvenen Bay Brooke, Ladislaw’ı Lowick’e birkaç kez götürmeyi ayarlamıştı; bu arada her fırsatta onu başka yerlere de “Casaubon’un genç bir akrabası” diye tanıştırmayı ihmal etmiyordu. Will Dorothea’yla baş başa görüşmemiş olsa da karşılaşmaları, Dorothea’nın kendisinden daha zeki olan, ama yine de onun etkisine açık görünen biriyle gençlik arkadaşlığına dair eski duygusunu yeniden canlandırmaya yetmişti. Zavallı Dorothea evlenmeden önce, en çok dile getirmek istediklerine başkalarının zihninde pek yer bulamamıştı; kocasının üstün bilgisinden de beklediği kadar yararlanmamıştı. Bay Casaubon’a canlı bir ilgiyle bir şey anlattığında onu, çocukluğundan beri bildiği Delectus’tan bir alıntı dinliyormuş gibi sabırla dinler; bazen benzer düşüncelere hangi eski tarikatların ya da kişilerin sahip olduğunu kısa ve kesik biçimde belirtirdi, sanki o türden yeterince şey stokta varmış gibi. Başka zamanlardaysa yanıldığını söyler, yorumuyla sorgulanan görüşünü yeniden ileri sürerdi.
Will Ladislaw ise Dorothea’nın söylediklerinde, Dorothea’nın kendisinin gördüğünden daha fazlasını görür gibiydi. Dorothea’nın pek kibri yoktu ama coşkulu bir kadının, başka bir ruhun sevincini sağlayarak iyilikle hükmetme ihtiyacı vardı. Bu yüzden Will’i ara sıra görme ihtimali bile hapishanesinin duvarında açılmış bir mazgal gibi, ona güneşli havayı gösteriyordu; bu haz, Will’in amcasının konuğu olarak tanıtılmasına kocasının ne diyeceğine dair ilk kaygısını giderek etkisizleştirmeye başladı. Bay Casaubon bu konuda sessiz kalmıştı.
Ama Will, Dorothea’yla baş başa konuşmak istiyordu; işlerin ağır ilerlemesine sabrı yoktu. Dante ile Beatrice ya da Petrarca ile Laura arasındaki yeryüzü ilişkisinin ne kadar sınırlı olduğu önemli değildi; zaman, şeylerin oranını değiştirir ve sonraki kuşaklarda daha az sone, daha çok sohbet yeğlenir. Zorunluluk hileyi mazur gösteriyordu ama Dorothea’yı gücendirme korkusu da hileye sınır koyuyordu. Sonunda Lowick’te özel bir eskiz yapmak istediğini buldu. Bir sabah Bay Brooke, ilçe merkezine giderken Lowick yolundan geçecekti; Will eskiz defteri ve katlanır taburesiyle Lowick’te indirilmesini istedi. Malikâneye geldiğini haber vermeden, Dorothea yürüyüşe çıkarsa mutlaka görebileceği bir yerde oturup resim yapmaya koyuldu; Dorothea’nın sabahları genellikle bir saat yürüdüğünü biliyordu.
Ama hava, bu planı bozdu. Bulutlar haince hızla toplandı, yağmur bastırdı ve Will eve sığınmak zorunda kaldı. Akrabalık hakkını kullanıp salona geçerek habersizce orada beklemeyi düşünüyordu. Holde eski tanıdığı uşağı görünce, “Burada olduğumu söyleme, Pratt; öğle yemeğine kadar beklerim. Bay Casaubon kütüphanedeyken rahatsız edilmekten hoşlanmaz,” dedi.
“Beyefendi dışarıda, efendim; kütüphanede yalnızca Bayan Casaubon var. Geldiğinizi ona söyleyeyim, efendim,” dedi Pratt. Kırmızı yanaklı bu adam Tantripp’le canlı sohbetlere bayılır, Madam için hayatın sıkıcı olması gerektiğinde onunla sık sık hemfikir olurdu.
“Ah, peki; şu lanet yağmur eskiz yapmamı engelledi,” dedi Will. Öyle mutluydu ki, kayıtsız görünmeyi tatlı bir rahatlıkla beceriyordu.
Bir dakika geçmeden kütüphanedeydi; Dorothea da tatlı, içten gülümsemesiyle onu karşılıyordu.
“Bay Casaubon Başdiyakoz’a gitti,” dedi Dorothea hemen. “Akşam yemeğinden çok önce dönüp dönmeyeceğini bilmiyorum. Ne kadar kalacağından emin değildi. Ona söylemek istediğiniz özel bir şey mi vardı?”
“Hayır; eskiz yapmaya gelmiştim ama yağmur beni içeri sürükledi. Yoksa henüz sizi rahatsız etmezdim. Bay Casaubon’un burada olduğunu sanıyordum; bu saatte bölünmekten hoşlanmadığını biliyorum.”
“Öyleyse yağmura borçluyum bunu. Sizi gördüğüme çok sevindim.” Dorothea bu sıradan sözleri, okulda ziyaret edilen mutsuz bir çocuğun yalın içtenliğiyle söyledi.
“Aslında sizi yalnız görme fırsatı için geldim,” dedi Will; esrarengemsi bir biçimde, onun kadar yalın konuşmaya mecbur kalmıştı. Kendine “Neden olmasın?” diye soracak kadar duramadı. “Roma’da yaptığımız gibi, bazı şeyler hakkında konuşmak istiyordum. Başka insanlar varken her şey değişiyor.”
“Evet,” dedi Dorothea, açık ve dolgun sesiyle onaylayarak. “Oturun.” Ardında kahverengi kitaplar bulunan koyu renkli bir sedire oturdu. Üzerinde ince, beyazımsı yünlü bir kumaştan sade bir elbise vardı; alyansı dışında tek bir süsü yoktu. Sanki bütün kadınlardan farklı olmaya yemin etmiş gibiydi. Will, iki yard ötede karşısına oturdu; ışık parlak buklelerine ve dudaklarının, çenesinin meydan okuyan kıvrımlarıyla biraz hırçınlaşan zarif profiline vuruyordu. Birbirlerine, o anda orada açmış iki çiçekmiş gibi baktılar. Dorothea o an Bay Casaubon’un Will’e karşı gizemli öfkesini unuttu. Kendini anlayışla dinleyen tek kişiye korkmadan konuşmak, susamış dudaklarına değen tatlı su gibiydi; çünkü geçmişe kederin içinden bakarken, o günlerde bulduğu teselliyi olduğundan büyük görüyordu.
“Sizinle yeniden konuşmayı sık sık istediğimi düşünmüşümdür,” dedi hemen. “Size ne çok şey anlatmış olduğum şimdi tuhaf geliyor.”
“Hepsini hatırlıyorum,” dedi Will. Ruhunda, kusursuzca sevilmeye layık bir varlığın yanında olduğunu hissetmenin tarif edilemez mutluluğu vardı. O an kendi duygularının kusursuz olduğunu sanırım; çünkü biz ölümlülerin de, sevginin sevilen kişinin bütünlüğüyle tatmin olduğu ilahi anları olur.
“Roma’da olduğumuzdan beri çok şey öğrenmeye çalıştım,” dedi Dorothea. “Biraz Latince okuyabiliyorum, Yunancayı da azıcık anlamaya başladım. Artık Bay Casaubon’a daha iyi yardım edebiliyorum. Onun için kaynakları bulabiliyor, gözlerini pek çok yönden dinlendirebiliyorum. Ama bilgili olmak çok zor; insan büyük düşüncelere ulaşana kadar tükeniyor sanki ve çok yorulduğu için onların tadını çıkaramıyor.”
“Büyük düşünceler kurma yeteneği olan biri, bedence düşkün düşmeden önce düşüncelerine yetişebilir,” dedi Will, kendini tutamadan hızla. Ama Dorothea bazı duyguların etkisiyle onun kadar çabuk kavrıyordu; yüzünün değiştiğini görünce hemen ekledi: “Yine de en iyi zihinlerin fikirlerini geliştirirken bazen güçlerini fazla zorladıkları doğru.”
“Beni düzeltiyorsunuz,” dedi Dorothea. “Kendimi iyi ifade edemedim. Büyük düşüncelere sahip olanlar, onları geliştirirken fazla yoruluyorlar demeliydim. Küçük bir kızken bile bunu düşünürdüm; hayatımı büyük işler yapan birine yardım ederek, yükünü hafifleterek geçirmek istediğim hep aklıma gelirdi.”
Dorothea bu küçük yaşamöyküsünü, bir sır verdiğini hiç düşünmeden anlatmaya koyulmuştu. Ama daha önce Will’e evliliğine bu kadar güçlü ışık tutan bir şey söylememişti. Will omuz silkmemişti; bu bedensel tepkiyi gösteremeyince, güzel dudakların kutsal kafataslarını ve kilisede kutsanmış başka boş şeyleri öpmesini daha da öfkeyle düşündü. Bir de bu düşüncenin konuşmasına yansımamasına dikkat etmesi gerekiyordu.
“Ama yardım ederken kolayca aşırıya kaçabilir, kendinizi de yıpratabilirsiniz,” dedi. “Fazla mı kapalı kalıyorsunuz? Şimdiden daha solgun görünüyorsunuz. Bay Casaubon’un bir kâtibi olsa daha iyi; işinin yarısını yapacak birini kolayca bulabilir. Bu, ona daha etkili biçimde zaman kazandırır; siz de yalnızca daha hafif işlerde yardım edersiniz.”
“Bunu nasıl düşünebilirsiniz?” dedi Dorothea, ciddi bir itiraz tonuyla. “İşinde ona yardım etmesem hiç mutlu olamazdım. Başka ne yapabilirim? Lowick’te yapılacak iyi bir iş yok. Tek istediğim ona daha çok yardım etmek. Üstelik sekreter istemiyor; lütfen bu konuyu bir daha açmayın.”
“Elbette, duygularınızı artık bildiğime göre açmam. Ama hem Bay Brooke’un hem de Sir James Chettam’ın aynı dileği dile getirdiklerini duydum.”
“Evet,” dedi Dorothea, “ama anlamıyorlar; günlerimi doldurmak için daha çok ata binmemi, bahçeyi değiştirmemi, yeni seralar yaptırmamı istiyorlar. İnsan zihninin başka ihtiyaçları olduğunu anlayabileceğinizi sanmıştım,” diye ekledi biraz sabırsızlıkla. “Üstelik Bay Casaubon sekreter lafını duymaya dayanamıyor.”
“Yanılmam mazur görülebilir,” dedi Will. “Eskiden Bay Casaubon’u, bir sekreteri olmasını bekliyormuş gibi konuşurken işitirdim. Hatta o görevi bana önermişti. Ama sonunda yeterli olmadığım anlaşıldı.”
Dorothea, kocasının belli olan tiksintisine bir mazeret bulmaya çalışıyordu. Oyuncu bir gülümsemeyle, “Yeterince düzenli çalışmıyordunuz,” dedi.
“Hayır,” dedi Will; canlı bir at gibi başını biraz geriye atarak. Sonra da yaşlı, huysuz şeytan yoksul Bay Casaubon’un şanının kanatlarına bir kez daha çimdik atmasını kışkırtınca şöyle devam etti: “Sonradan gördüm ki Bay Casaubon, işine göz kulak olup ne yaptığını iyice bilen birinden hoşlanmıyor. Kendinden çok kuşkulu, kendine güveni pek yok. Pek işe yaramıyor olabilirim ama benimle aynı fikirde olmadığım için benden hoşlanmıyor.”
Will her zaman cömert davranmaya niyetliydi; ama genel niyetlerimizi uygulamaya koymaya fırsat kalmadan, dillerimiz küçük birer tetik gibi çoktan çekilmiş olur. Casaubon’un ondan hoşlanmamasının Dorothea’ya makul bir açıklamayla anlatılmaması da katlanılmaz gelmişti. Yine de konuşunca, Dorothea üzerindeki etkisinden biraz kaygılandı.
Ama Dorothea tuhaf biçimde sakindi; Roma’da benzer bir durumda olduğu gibi hemen öfkelenmemişti. Bunun nedeni derinlerde yatıyordu. Artık olguları görmeye direnmek yerine, onları en açık biçimde görmeye kendini alıştırıyordu. Kocasının başarısızlığına, hele bu başarısızlığın farkında olma ihtimaline kararlı biçimde baktığında, görev duygusunun şefkate dönüştüğü tek yolu izliyor gibiydi. Kocasının Will’den hoşlanmaması, Dorothea daha iyi bir neden görene dek ona ağır gelmeliydi; kocasının bu hoşnutsuzluğu Will’i onun merhametine zaten salık vermemiş olsaydı, Dorothea Will’in ölçüsüz açık sözlülüğünü belki daha sert karşılayabilirdi.
Hemen cevap vermedi; düşünceli biçimde önüne baktıktan sonra ciddi bir sesle, “Bay Casaubon, davranışları bakımından sizden hoşlanmamayı aşabilmiş olmalı; bu takdire değer,” dedi.
“Evet; aile meselelerinde adalet duygusu gösterdi. Büyükannemin, ailelerinin yakışıksız saydığı bir evlilik yaptığı için mirastan mahrum bırakılması iğrenç bir şeydi; oysa kocası hakkında söylenebilecek tek şey, ekmeğini ders vererek kazanan Polonyalı bir mülteci olmasıydı.”
“Onun hakkında her şeyi bilmeyi ne çok isterdim!” dedi Dorothea. “Varlıklı hayattan yoksulluğa geçişe nasıl dayandığını merak ediyorum; kocasıyla mutlu olup olmadığını da. Onlar hakkında çok şey biliyor musunuz?”
“Hayır; yalnızca büyükbabamın bir vatansever, parlak bir genç olduğunu, birçok dil konuştuğunu ve müzikten anladığını biliyorum. Her türden ders vererek ekmeğini kazanmış. İkisi de epey genç yaşta öldü. Babamı da annemin anlattıklarının dışında pek tanımazdım; müzik yeteneği ona geçmişti. Yavaş yürüyüşünü, uzun ince ellerini hatırlıyorum. Bir gün de aklımda kaldı: hastayken yatıyordu; ben çok açtım ve elimde küçücük bir ekmek parçası vardı.”
“Ah, benimkinden ne farklı bir hayat!” dedi Dorothea, büyük bir ilgiyle; ellerini kucağında kenetlemişti. “Her şeyden hep fazlasıyla payıma düştü. Ama nasıl olduğunu anlatın; o zaman Bay Casaubon sizden haberdar olamazdı.”
“Hayır; ama babam kendini Bay Casaubon’a tanıtmıştı; o da benim son aç günüm oldu. Babam kısa süre sonra öldü; annemle bana iyi bakıldı. Bay Casaubon, annesinin kız kardeşine yapılan acımasız haksızlık yüzünden bize bakmayı her zaman açıkça görevi saydığını söylerdi. Ama size yeni olmayan şeyleri anlatıyorum şimdi.”
Will, ruhunun en derininde, Dorothea’ya kendi düşünce biçiminde bile yeni sayılabilecek bir şeyi anlatmak istediğini biliyordu: Bay Casaubon’un onun için yaptığı şey, olsa olsa bir borcu ödemekten ibaretti. Will, nankörlük ettiği duygusuyla rahat edemeyecek kadar iyi bir adamdı. Üstelik minnettarlık akıl yürütme konusu hâline geldiğinde, onun bağlarından kurtulmanın birçok yolu bulunur.
“Hayır,” diye karşılık verdi Dorothea; “Bay Casaubon kendi onurlu davranışları üzerinde durmaktan hep kaçınmıştır.” Kocasının davranışının küçümsendiğini düşünmüyordu; ama Will Ladislaw’la ilişkisinde adaletin gerektirdiği şeylere dair bu düşünce zihnine iyice yerleşmişti. Bir süre durakladıktan sonra, “Annenize baktığını bana hiç söylememişti. Hâlâ hayatta mı?” diye ekledi.
“Hayır; dört yıl önce bir kazada, düşerek öldü. Annemin de ailesinden kaçmış olması tuhaf; ama bunu kocası uğruna yapmamış. Kendi geçimini sağlamak için ailesini terk ettiğinden, sahneye çıktığından başka, ailesi hakkında bana hiçbir şey anlatmazdı. Koyu gözlü, kıvırcık bukleli bir kadındı; hiç yaşlanıyor gibi görünmezdi. Görüyorsunuz ya, iki yanım da başına buyruk kan taşıyor,” diye sözünü bitirdi Will; Dorothea’ya ışıl ışıl gülümserken o, bir dramı ilk kez izleyen çocuk gibi, önüne ciddi bir dikkatle bakıyordu.
Ama Dorothea’nın yüzü de gülümsemeyle aydınlandı. “Sanırım bu, sizin de biraz başına buyruk davranmış olmanızın, yani Bay Casaubon’un isteklerine uymamanızın mazereti. Sizin için en iyisini düşündüğü şeyi yapmadığınızı unutmamalısınız. Sizi sevmiyorsa—az önce sevmemekten söz ediyordunuz—daha doğrusu size karşı incitici duygular göstermişse, çalışmaların yıpratıcı etkisiyle ne kadar hassaslaştığını hesaba katmalısınız. Belki,” diye yalvarır gibi bir sesle sürdürdü, “amcam Bay Casaubon’un hastalığının ne kadar ciddi olduğunu size anlatmamıştır. Bizler sağlıklıyken ve zorluklara dayanabilirken, sıkıntı yükü taşıyanların küçük kusurlarını büyütmemiz çok küçük bir davranış olur.”
“Bana daha iyisini öğretiyorsunuz,” dedi Will. “Bu konuda bir daha yakınmayacağım.” Sesindeki yumuşaklık, Dorothea’nın pek farkında olmadığı bir şeyi sezmenin verdiği tarifsiz hoşnutluktan kaynaklanıyordu: Dorothea, kocasına duyduğu saf acıma ve bağlılığın uzak diyarına doğru yol alıyordu. Will, bu duyguları gösterirken kendisini de yanına alırsa, onun acımasına ve bağlılığına tapmaya hazırdı. “Gerçekten de bazen ters bir adam oldum,” diye sürdürdü, “ama elimden gelirse bir daha sizin hoş görmeyeceğiniz hiçbir şeyi yapmayacağım, söylemeyeceğim.”
“Bu çok ince bir davranış,” dedi Dorothea, yine içtenlikle gülümseyerek. “O hâlde, yasalarını koyacağım küçük bir krallığım olacak. Ama yakında benim yönetimimden çıkıp gideceksiniz herhâlde. Grange’de kalmaktan da yakında bıkarsınız.”
“Size söylemek istediğim bir konu buydu; sizinle yalnız konuşmak istememin nedenlerinden biri. Bay Brooke burada kalmamı öneriyor. Middlemarch gazetelerinden birini satın almış; onu yönetmemi, bir yandan da başka işlerde kendisine yardım etmemi istiyor.”
“Bu, sizin için daha parlak gelecek beklentilerinden vazgeçmek olmaz mı?” dedi Dorothea.
“Belki; ama geleceğimi düşündüğüm, hiçbir işe elimi sürmediğim için hep eleştirildim. Şimdi önüme bir iş çıktı. Kabul etmemi istemezseniz vazgeçerim. Yoksa buradan gitmektense bu yörede kalmayı yeğlerim. Başka hiçbir yerde kimsem yok.”
“Kalmanızı çok isterim,” dedi Dorothea, Roma’da konuştuğu gibi yalın ve içtenlikle, hiç tereddüt etmeden. O anda bunu söylememesi için aklına tek bir neden bile gelmiyordu.
“Öyleyse kalacağım,” dedi Ladislaw; başını geriye doğru sallayıp ayağa kalktı ve yağmurun dinip dinmediğine bakacakmış gibi pencereye yöneldi.
Ama hemen ardından Dorothea, gittikçe güçlenen bir alışkanlıkla, kocasının kendisinden farklı düşündüğünü hesaba katmaya başladı. Kocasının duygularına ters düşmüş olabilecek bir şey söylemiş olmanın ve bu karşıtlığı Will’e açıklamak zorunda kalmanın çifte sıkıntısıyla yüzü koyu bir pembeye büründü. Will ona dönük değildi; bu da şunu söylemesini kolaylaştırdı:
“Ama böyle bir konuda benim düşüncemin pek önemi yok. Bay Casaubon’un kararını izlemelisiniz. Başka hiçbir şeyi düşünmeden, yalnızca kendi hislerime göre konuştum; oysa bunların asıl meseleyle ilgisi yok. Ama şimdi aklıma geldi… Belki Bay Casaubon bu önerinin akıllıca olmadığını düşünebilir. Biraz bekleyip bunu ona söyleyemez misiniz?”
“Bugün bekleyemem,” dedi Will; Bay Casaubon’un içeri girme ihtimali içini dağlıyordu. “Yağmur tamamen dindi. Bay Brooke’a gelip beni almasını söylemedim; beş mili yürümeyi yeğlerim. Halsell Common’dan kestirmeden geçip ıslak çimenlerin üzerindeki parıltıları göreceğim. Bu hoşuma gidiyor.”
Elini sıkmak için aceleyle yanına geldi; “Bu konuyu Bay Casaubon’a açmayın,” demeyi çok istiyor, ama cesaret edemiyordu. Hayır, bunu söylemeye cesaret edemedi, söyleyemezdi. Ondan daha az saf ve açık olmasını istemek, ışığı içinden görmek istediğiniz kristalin üzerine nefes vermek gibi olurdu. Bir de öteki büyük korkusu vardı: Dorothea’nın gözünde kendisinin silikleşmesi, ışığını sonsuza dek yitirmesi.
“Keşke kalabilseydiniz,” dedi Dorothea, hafifçe kederlenerek; ayağa kalkıp elini uzattı. Onun da dile getirmek istemediği bir düşüncesi vardı: Will, Bay Casaubon’un isteğini öğrenmek için hiç vakit kaybetmemeliydi; ama bunu söylemesi yersiz bir buyurganlık gibi görünebilirdi.
Böylece yalnızca “Hoşça kalın,” dediler. Will, Bay Casaubon’un arabasına rastlama riskine girmemek için tarlalardan kestirme geçerek evden ayrıldı; ne var ki araba kapıda saat dörde kadar görünmedi. Eve dönmek için elverişsiz bir saatti: Akşam yemeği için giyinmenin can sıkıntısına karşı sağlayacağı manevi desteği bulmak için erkendi; günün boş tören ve işlerinden zihnini arındırıp ciddi bir çalışmaya dalmaya hazır olmak içinse geçti. Böyle durumlarda genellikle kütüphanedeki rahat bir koltuğa çöküp gözlerini kapar, Dorothea da ona Londra gazetelerini okurdu. Bugünse bu teselliyi geri çevirdi; zaten fazlasıyla çok kamusal mesele dinlemek zorunda kaldığını söyledi. Ama Dorothea yorgunluğunu sorunca her zamankinden daha neşeli konuştu ve, yeleğiyle boyunbağı olmadan konuşurken bile kendisini hiç terk etmeyen o resmî çaba havasıyla şunu ekledi:
“Bugün eski tanıdığım Dr. Spanning’le karşılaşma ve övgüyü hak eden birinden övgü alma mutluluğuna eriştim. Mısır Gizemleri üzerine yakın tarihli risalemden çok övgüyle söz etti; doğrusu, benim tekrarlamamın yakışık almayacağı ifadeler kullandı.” Son cümleyi söylerken Bay Casaubon sandalyesinin koluna doğru eğildi, başını aşağı yukarı salladı; bu hareket, yakışık almayacak övgüleri yinelemek yerine kaslarına bir çıkış yolu bulmuş gibiydi.
“Bu mutluluğu yaşamış olmanıza çok sevindim,” dedi Dorothea; kocasını bu saatte her zamankinden daha az yorgun görmek onu sevindirmişti. “Siz gelmeden önce bugün dışarıda olmanıza üzülüyordum.”
“Neden, sevgilim?” dedi Bay Casaubon, yeniden arkasına yaslanarak.
“Çünkü Bay Ladislaw buradaydı; amcamın bir önerisinden söz etti ve bu konudaki düşüncenizi öğrenmek isterim.” Dorothea, bu meselenin kocasını gerçekten ilgilendirdiğini hissediyordu. Dünyayı tanımıyor olsa da Will’e önerilen konumun ailesinin bağlarıyla uyuşmadığına dair belli belirsiz bir izlenimi vardı; Bay Casaubon’a danışılması gerektiği de kesindi. Kocası konuşmadı, yalnızca başını eğdi.
“Sevgili amcamın, bilirsiniz, pek çok tasarısı vardır. Middlemarch gazetelerinden birini satın almış; Bay Ladislaw’dan bu yörede kalıp gazeteyi yönetmesini, ayrıca başka işlerde de ona yardım etmesini istemiş.”
Dorothea konuşurken kocasına baktı; o ise önce gözlerini kırpıştırmış, sonra gözlerini korumak ister gibi kapatmıştı. Dudakları daha da gerilmişti. Kısa bir duraklamanın ardından, biraz çekinerek, “Ne düşünüyorsunuz?” diye ekledi.
“Bay Ladislaw benim fikrimi sormak için mi geldi?” dedi Bay Casaubon; gözlerini kısarak açtı ve Dorothea’ya bıçak gibi keskin bir bakış fırlattı. Sorduğu konu Dorothea’yı gerçekten rahatsız etmişti; yine de yalnızca biraz daha ciddileşti, gözlerini kaçırmadı.
“Hayır,” diye hemen karşılık verdi, “fikrinizi sormaya geldiğini söylemedi. Ama öneriden söz edince, elbette bunu size anlatmamı bekliyordu.”
Bay Casaubon sustu.
“Bir itirazınız olabileceğinden korktum. Ama bu kadar yetenekli bir genç amcama çok yararlı olabilir; ona daha iyi işler yapmasında yardım edebilir. Bay Ladislaw da düzenli bir işle uğraşmak istiyor. Söylediğine göre, böyle bir iş aramadığı için eleştirilmiş; başka hiçbir yerde onu önemseyen kimse olmadığından bu yörede kalmayı istiyormuş.”
Dorothea, bunun kocasının öfkesini yatıştırabilecek bir düşünce olduğunu hissetti. Yine de kocası konuşmadı; Dorothea da az sonra Dr. Spanning’e ve Başdiyakoz’un verdiği kahvaltıya geri döndü. Ama artık bu konuların üzerinde güneş ışığı yoktu.
Ertesi sabah Bay Casaubon, Dorothea’nın haberi olmadan, “Sevgili Bay Ladislaw” diye başlayan şu mektubu gönderdi; ona daha önce hep “Will” diye hitap etmişti:
Bayan Casaubon bana size bir öneride bulunulduğunu ve (hiç de zorlanmış sayılamayacak bir çıkarıma göre) sizin de bu öneriyi bir ölçüde değerlendirdiğinizi bildirdi. Bu öneri, bu yörede, kendi konumumu öyle bir biçimde ilgilendiren bir görev üstlenerek ikamet etmenizi içeriyor ki, bu etkinin meşru duyguların etkisi altında değerlendirilmesi hâlinde, bu konumun bende yaratacağı tepkiyi belirtmem hem doğal hem de haklıdır; aynı etki sorumluluklarım açısından düşünüldüğünde ise bunu derhâl açıklamam bana görev olur. Yukarıda belirtilen öneriyi kabul etmeniz beni son derece incitecektir.
Burada veto hakkımı kullanmakta belli bir dayanağım bulunduğunu, aramızdaki ilişkiyi bilen hiçbir makul kişinin inkâr etmeyeceğine inanıyorum. Yakın zamandaki tutumunuz bu ilişkileri geçmişe atmış olsa da, onları belirleyici öncüller olma niteliğinden çıkarmaz. Kimsenin muhakemesi üzerine yorum yapmayacağım. Size şunu belirtmem yeter: Bazı toplumsal uygunluk ve görgü kuralları, bana oldukça yakın bir akrabamın bu çevrede, yalnızca benim konumumun çok altında kalan değil, en iyi ihtimalle edebiyat ya da siyaset alanındaki serüvencilerin yüzeysel bilgisiyle ilişkilendirilen bir statüde göze çarpmasını engellemelidir. Her hâlükârda, aksi yönde bir karar, evimde bundan böyle kabul edilmemeniz sonucunu doğuracaktır.
Saygılarımla,
“EDWARD CASAUBON.”
Bu sırada Dorothea’nın zihni, masumca, kocasının öfkesini daha da artıracak düşüncelerle meşguldü; Will’in anne babası ve büyükbabası hakkında anlattıklarını, giderek çalkantıya dönüşen bir şefkatle aklından geçiriyordu. Gün içinde kendine ayırdığı saatleri genellikle mavi-yeşil özel odasında geçirir, bu odanın solgun, tuhaf havasını giderek daha çok sever olmuştu. Görünüşte odada hiçbir şey değişmemişti; ama yaz, karaağaçlı yolun ötesindeki batı tarlalarına usul usul ilerlerken, çıplak oda kendi içinde yaşanan hayata ait anılarla dolmuştu. Bu anılar havayı, ruhsal zaferlerimizin ya da düşüşlerimizin görünmez ama etkin suretleri olan iyi ya da kötü meleklerden oluşmuş bir bulut gibi dolduruyordu. Batıdaki ışık kemerine doğru yola bakarken karar bulmaya ve kararlılığını korumaya öylesine alışmıştı ki, manzaranın kendisi bile ona sesini duyurur olmuştu. Solgun geyik bile sanki hatırlatıcı bakışlar atıyor, sessizce “Evet, biliyoruz,” diyordu. İnce ince işlenmiş minyatürlerden oluşan grup da, kendi dünyadaki yazgıları artık kaygı konusu olmaktan çıkmış ama insanca ilgilerini koruyan varlıkların oluşturduğu bir dinleyici topluluğuna dönüşmüştü. Özellikle de Dorothea’nın kocasına soru sormakta hiçbir zaman rahat edemediği gizemli “Teyze Julia”.
Şimdiyse Will’le konuşmasından beri, Will’in büyükannesi olan Teyze Julia’nın çevresinde pek çok yeni görüntü birikmişti; tanıdığı canlı bir yüze öylesine benzeyen o zarif minyatür, duygularını yoğunlaştırmasına yardım ediyordu. Genç kızı yalnızca yoksul bir adamı seçti diye ailesinin korumasından ve mirasından yoksun bırakmak ne büyük haksızlıktı! Çevresindeki gerçekler hakkında sorular sorarak büyüklerini küçük yaşta bunaltmış olan Dorothea, büyük oğulların neden daha geniş haklara sahip olduğu ve toprakların neden miras zincirine bağlandığı konusunda tarihsel ve siyasal nedenleri kendi başına anlayacak kadar düşünmüştü. Bu nedenler ona belli bir saygı uyandırıyordu; belki de sandığından daha ağır basıyorlardı. Ama buradaki mesele, o nedenleri çiğnemeyen aile bağlarıyla ilgiliydi. Burada, çocuğu —aristokratlıktan emekli bakkallar kadar uzak, bir çimenlik ile küçük bir meradan fazlasını “bir arada tutacak” toprağı olmayan insanların aristokrat kurumları taklit edişi bir yana— yine de öncelikli hak sahibi olacak bir kız evlat vardı. Miras, sevgi mi yoksa sorumluluk meselesi miydi? Dorothea’nın bütün yaradılışının gücü sorumluluktan yanaydı: evlilik ve ebeveynlik gibi kendi eylemlerimize dayanan hakların yerine getirilmesinden.
Dorothea kendi kendine, Bay Casaubon’un Ladislaw ailesine borcu olduğunu; Ladislaw’ların ellerinden alınanı geri ödemesi gerektiğini söyledi. Sonra da kocasının evlendikleri sırada düzenlediği vasiyetini düşünmeye başladı: çocukları olması ihtimaline ilişkin bir koşul koyarak mal varlığının büyük kısmını ona bırakmıştı. Bu değiştirilmeliydi; hem de vakit kaybetmeden. Will Ladislaw’ın işiyle ilgili az önce ortaya çıkan mesele, her şeyi yeni ve doğru bir temele oturtmak için bir fırsattı. Kocası, önceki bütün davranışlarından anladığı kadarıyla, adil olanı kabul etmeye hazır olurdu; bunu, mal varlığının haksız yere bir kişide toplanmasından yarar sağlayacak olan kendisi önerse bile. Kocasının hak duygusu, antipati denebilecek her şeyin üstesinden gelmişti ve yine gelecekti. Amcasının tasarısını Bay Casaubon’un onaylamadığından kuşkulanıyordu; bu da yeni bir anlayışa varmayı daha da yerinde gösteriyordu. Böylece Will, meteliksiz başlayıp önüne çıkan ilk işi kabul etmek zorunda kalmayacak; kocası hayattayken ona ödenecek, vasiyetin hemen değiştirilmesiyle de ölümünden sonra güvence altına alınacak haklı bir gelire kavuşacaktı. Yapılması gerekenler birden gün ışığına çıkmış gibi görünüyordu Dorothea’ya; bu görüntü, onu kocasıyla başkaları arasındaki ilişkiye dair daha önceki düşüncesizliğinden ve meraksız, benmerkezci bilgisizliğinden uyandırıyordu. Will Ladislaw, artık ona haklı görünmeyen bir gerekçeyle Bay Casaubon’un gelecekteki yardımını reddetmişti; Bay Casaubon da kendisinden ne istendiğini hiçbir zaman bütünüyle görmemişti. “Ama görecek!” dedi Dorothea. “Karakterinin asıl gücü burada yatıyor. Hem paramızla ne yapıyoruz? Gelirimizin yarısını bile kullanmıyoruz. Kendi param bana yalnızca huzursuz bir vicdan kazandırıyor.”
Kendisi için ayrılmış ve her zaman aşırı bulduğu bu mal paylaşımında Dorothea’yı kendine özgü bir çekim gücü büyülüyordu. Görüyorsunuz ya, başkalarına açıkça görünen pek çok şeyi göremiyordu; Celia’nın onu uyardığı gibi yanlış yerlere basması olasıydı. Yine de kendi saf amacının dışında kalan şeylere karşı körlüğü, görüşün korkuyla tehlikeli olabileceği uçurumların kıyısından onu güvenle geçiriyordu.
Özel odasının yalnızlığında belirginleşen düşünceler, Bay Casaubon’un Will’e mektup gönderdiği gün boyunca zihnini durmadan meşgul etti. Kocasına içini dökecek fırsatı bulana dek her şey ona engel gibi görünüyordu. Zihni başka düşüncelerle dolu olan kocasına her konu yumuşakça açılmalıydı; hastalığından beri Dorothea’nın bilincinden, onu heyecanlandırma korkusu hiç çıkmamıştı. Ama genç bir coşku, hemen yapılacak bir eylem düşüncesinin çevresinde dönüp durmaya başlayınca, eylemin kendisi bağımsız bir yaşamla ortaya çıkıp zihindeki engelleri aşar. Gün, alışılmadık olmayan kasvetli bir havada geçti; Bay Casaubon belki her zamankinden daha sessizdi. Yine de gece saatleri konuşma fırsatı sayılabilirdi: Dorothea, kocasının uykusuz olduğunu fark ettiğinde kalkmaya, bir mum yakmaya ve ona yeniden uyuyana kadar kitap okumaya alışmıştı. Bu geceyse kararlılıklarının heyecanıyla başından beri uykusu kaçmıştı. Kocası her zamanki gibi birkaç saat uyudu; ama Dorothea usulca kalkmış, o seslenmeden önce karanlıkta neredeyse bir saat oturmuştu.
“Dorothea, ayaktaysan bir mum yakar mısın?”
Ona dediğini yaparken ilk sorusu, “Kendini kötü mü hissediyorsun, sevgilim?” oldu.
“Hayır, hiç de değil; ama madem ayaktasın, Lowth’tan birkaç sayfa okursan memnun olurum.”
“Onun yerine biraz konuşabilir miyiz?” dedi Dorothea.
“Elbette.”
“Bütün gün parayı düşündüm; hep fazlasına sahip olduğumu, özellikle de fazlasına sahip olma ihtimalimi.”
“Bunlar, sevgili Dorothea, Tanrı’nın takdir ettiği düzenlemelerdir.”
“Ama insan başkalarına haksızlık edildiği için fazlasına sahipse, o haksızlığı gidermemizi söyleyen ilahi buyruğa uymamız gerektiğini düşünüyorum.”
“Sevgilim, bu sözün neye işaret ediyor?”
“Bana fazla cömert davranmışsınız demek istiyorum; mal varlığı konusunda… Bu da beni mutsuz ediyor.”
“Nasıl yani? Görece uzak birkaç akrabamdan başka kimsem yok.”
“Teyze Julia’yı, yoksul bir adamla evlendiği için yoksulluk içinde bırakıldığını düşünmeye başladım. Adam değersiz biri olmadığına göre, böyle bir evlilik ayıp değildi. Bay Ladislaw’ı eğitmenizin ve annesine bakmanızın nedeni de buydu, biliyorum.”
Dorothea, ilerlemesine yardımcı olacak bir yanıt gelmesini umarak birkaç dakika bekledi. Yanıt gelmedi; sıradaki sözleri, karanlığın sessizliğine berrak biçimde düşerek ona daha da güçlü geldi.
“Ama onun hakkını çok daha büyük görmemiz gerekmez mi? Hatta bana ayırdığınızı bildiğim mal varlığının yarısına kadar. Bu anlayışla, hemen geçimini sağlamamız gerektiğini düşünüyorum. Biz zenginken onun yoksulluğa mahkûm biçimde bize bağımlı yaşaması doğru değil. Sözünü ettiği teklife bir itiraz varsa, ona hak ettiği yeri ve payı vermek, teklifi kabul etmesi için duyabileceği her türlü nedeni ortadan kaldırır.”
“Bay Ladislaw sizinle bu konuda konuşmuş olmalı?” dedi Bay Casaubon, alışık olmadığı iğneleyici bir ataklıkla.
“Hayır, kesinlikle!” dedi Dorothea içtenlikle. “Bunu nasıl düşünebilirsiniz? Sizden gelen her şeyi daha yeni reddetti. Onun hakkında fazla sert düşündüğünüzden korkuyorum, sevgilim. Bana yalnızca anne babasından ve büyükanneyle büyükbabasından biraz söz etti; söylediklerinin neredeyse hepsi sorularıma cevaptı. Siz o kadar iyi, o kadar adilsiniz ki, doğru olduğuna inandığınız her şeyi yaptınız. Ama bana daha fazlasını yapmanın da doğru olduğu açık görünüyor; o ‘fazlası’ yapılmadığı takdirde sözde yarar sağlayacak kişi ben olduğum için bu konuda konuşmalıyım.”
Bay Casaubon cevap vermeden önce hissedilir bir süre durdu; bu kez hemen değil, daha da keskin bir vurguyla konuştu.
“Dorothea, sevgilim, bu, kapsamını aşan konularda hüküm vermeye kalkıştığın ilk sefer değil; ama sonuncusu olması iyi olur. Davranışların, özellikle evlilik bağları söz konusu olduğunda, aileden gelecek hakları ne ölçüde yitirmeye yol açtığı meselesine şimdi girmeyeceğim. Şunu söylemek yeter: Bu konuda sağlıklı bir ayırım yapabilecek durumda değilsin. Şimdi anlamanı istediğim şey, üzerinde dikkatle düşünüp açıkça bana ait olduğuna karar verdiğim bu işlerde hiçbir değişikliği kabul etmeyeceğim; hele bana buyruk verilmesini hiç. Benimle Bay Ladislaw’ın arasına girmen doğru değil; hele onun benim tutumumu eleştiren sözlerini sana iletmesini teşvik etmen hiç doğru değil.”
Zavallı Dorothea karanlığa bürünmüş halde, çelişkili duygular içinde çalkalanıyordu. Kocasının öfkesini böyle açıkça göstermesinin onu nasıl etkileyebileceğinden duyduğu kaygı, son imasında bir haklılık payı bulunabileceği düşüncesinin yarattığı kuşku ve vicdan azabından bütünüyle uzak olsaydı bile, kendi öfkesini dile getirmesini engellerdi. Kocasının konuştuktan sonra hızlı hızlı soluduğunu işitince, korkmuş ve perişan halde oturup onu dinledi; bu kâbus gibi hayata dayanabilmek için içinden sessizce yardım diliyordu; çünkü her türlü gücü korku tarafından felce uğramıştı. Başka hiçbir şey olmadı. İkisi de uzun süre uyanık kaldı, ama bir daha konuşmadılar.
Ertesi gün Bay Casaubon, Will Ladislaw’dan şu yanıtı aldı:
“Sevgili Bay Casaubon, dün gönderdiğiniz mektubu gereken özenle değerlendirdim; ancak aramızdaki duruma ilişkin görüşünüze bütünüyle katılamıyorum. Geçmişte bana karşı gösterdiğiniz cömertliği tümüyle kabul etmekle birlikte, bu tür bir yükümlülüğün, sizden beklediğiniz anlaşılan biçimde beni bağlamasının adil olmadığını yine de savunmalıyım. Bir iyilik yapan kişinin dileklerinin bir hak doğurabileceğini kabul edelim; ama bu dileklerin niteliği konusunda her zaman bir çekince bulunmalıdır. Bu dilekler daha ağır basan başka düşüncelerle çatışabilir. Ya da iyilik yapan kişinin vetosu, bir insanın hayatına öyle bir hiçlik dayatabilir ki, bunun doğuracağı boşluk, yapılan iyiliğin cömertliğinden daha acımasız hale gelebilir. Bunlar yalnızca güçlü örnekler. Mevcut durumda, kazanç sağlamadığı kesin olan ama onursuz da sayılmayacak bir işi kabul etmemin, sizin konumunuzu etkileyeceğine dair görüşünüze katılamıyorum; bana öyle geliyor ki konumunuz böyle gölgemsi bir etkiden zarar göremeyecek kadar sağlam. Aramızdaki ilişkilerde, geçmişten kaynaklanan yükümlülüklerimi geçersiz kılacak bir değişiklik olacağına inanmıyorum; zaten henüz bir değişiklik olmadı. Yine de beni bağışlayın, bu yükümlülüklerin, dilediğim yerde yaşama ve seçtiğim herhangi bir yasal işle geçimimi sağlama özgürlüğümü kısıtlaması gerektiğini anlamıyorum. Yarar sağlayan tarafın bütünüyle siz olduğunuz bir ilişkiye dair bu görüş ayrılığına üzülerek—
Süregelen yükümlülük duygusuyla, daima sizin,
WILL LADISLAW.”
Zavallı Bay Casaubon, kendisinin (tarafsız olduğumuza göre, biz de onunla biraz birlikte hissetmemeli miyiz?) tiksinmek ve kuşkulanmak için herkesten daha haklı bir nedeni olduğunu düşünüyordu. Genç Ladislaw’ın ona meydan okumak ve canını sıkmak, Dorothea’nın güvenini kazanıp zihnine kocasına karşı saygısızlık, belki de tiksinti tohumları ekmek istediğinden emindi. Will’in Bay Casaubon’un yardımını reddedip yolculuklarını yarıda keserek birden yön değiştirmesini açıklamak için yüzeyin altında bir neden bulunmalıydı. Bay Brooke’un Middlemarch’taki projeleri gibi önceki tercihleriyle bu kadar çelişen bir işe girerek çevreye yerleşme kararlılığı da gizli nedenin Dorothea’yla ilgili olduğunu yeterince açık biçimde ortaya koyuyordu. Bay Casaubon, Dorothea’dan bir an bile kuşkulanmadı; onun ikiyüzlülüğünden şüphelenmiyordu. Ama bundan pek de daha az rahatsız edici olmayan bir şeyi kesin olarak biliyordu: Dorothea, kocasının davranışları hakkında fikir yürütmeye eğilimliydi; ayrıca Will Ladislaw’a olumlu bakıyor, söylediklerinden etkileniyordu. Kendi gururlu ketumluğu yüzünden, Dorothea’nın başlangıçta amcasından Will’i evine davet etmesini istediği düşüncesinin yanlış olduğunu hiçbir zaman öğrenememişti.
Will’in mektubunu alınca Bay Casaubon’un artık görevini düşünmesi gerekiyordu. Yaptığı şeyi görevden başka bir adla anmak ona hiçbir zaman kolay gelmezdi; ama bu kez çatışan güdüler onu yeniden olumsuzlamalara itti.
Doğrudan Bay Brooke’a başvurup o baş belası beyefendiden teklifini geri çekmesini mi istemeliydi? Yoksa Sir James Chettam’a danışıp bütün aileyi ilgilendiren bu adıma karşı çıkması için onun desteğini mi almalıydı? Bay Casaubon her iki durumda da başarısızlık olasılığının başarı kadar yüksek olduğunu biliyordu. Dorothea’nın adını bu işe karıştırması imkânsızdı; ortada kaygı verici bir aciliyet yokken Bay Brooke, bütün itirazları görünüşte kabul ettikten sonra sözü, “Merak etme, Casaubon! Genç Ladislaw seni mahcup etmez. Bak gör, doğru şeyi bulmuşum,” diyerek bağlayabilirdi. Bay Casaubon, aralarında hiçbir zaman sıcaklık olmayan Sir James Chettam’la bu konuda konuşmaktan da sinirli bir huzursuzluk duyuyordu; üstelik Sir James, Dorothea’nın adı anılmadan bile hemen onu düşünecekti.
Zavallı Bay Casaubon, herkesin özellikle de bir koca olarak kendisine karşı ne hissettiğinden kuşkulanıyordu. Kıskanç olduğunu düşündürmek, kendi aleyhindeki (kuşkulandığı) görüşü kabul etmek demekti; evliliği pek de mutluluk verici bulmadığını belli etmekse onların muhtemelen eskiden beri var olan onaylamama tutumuna katıldığını gösterecekti. Carp’a ve genel olarak Brasenose’a, “Bütün Mitolojilerin Anahtarı”nı hazırlamakta ne kadar geri kaldığını açıklamak kadar kötü olurdu bu. Bay Casaubon yaşamı boyunca kendine güvensizliğinin ve kıskançlığının içini kemiren yaralarını kendine bile itiraf etmemeye çalışmıştı. Kişisel konuların en hassasında, gururlu ve kuşkucu ketumluk alışkanlığı iki kat etkiliydi.
Böylece Bay Casaubon gururlu ve acı bir sessizliğe gömüldü. Ama Will’in Lowick Malikânesi’ne gelmesini yasaklamıştı; zihninde de onu engelleyecek başka önlemler hazırlıyordu.
Bölüm etkileşimi
