Bölümler 34Şu an: Yolculuk
- 1 Elhamra88 kelime
- 2 Sunuş2.111 kelime
- 3 Yolculuk7.175 kelime · Okuduğun bölüm
- 4 Elhamra Sarayı2.755 kelime
- 5 Önemli Görüşmeler.—yazar, Boabdıl’in Tahtına Geçiyor1.574 kelime
- 6 Elhamra’nın Sakinleri1.016 kelime
- 7 Elçiler Salonu1.139 kelime
- 8 Gizemli Odalar1.932 kelime
- 9 Comares Kulesi’nden Panorama1.457 kelime
- 10 Balkon1.378 kelime
- 11 Duvarcının Macerası784 kelime
- 12 Aslanlı Avlu1.465 kelime
- 13 Boabdil’den Kalan İzler912 kelime
- 14 Rüzgârgülü Evi475 kelime
- 15 Arap Müneccimin Efsanesi4.178 kelime
- 16 Elhamra’yı Ziyaret Edenler878 kelime
- 17 Generalife376 kelime
- 18 Prens Ahmed Al Kamel Efsanesi; — Ya da — Aşkın Hacısı7.123 kelime
- 19 Tepelerde Bir Gezinti1.984 kelime
- 20 Mağribi’nin Mirası Efsanesi4.924 kelime
- 21 İnfantalar Kulesi329 kelime
- 22 Üç Güzel Prensesin Efsanesi5.106 kelime
- 23 Elhamra’nın Gülü Efsanesi3.533 kelime
- 24 Gazi441 kelime
- 25 Vali ve Noter1.435 kelime
- 26 Vali Manco ve Asker3.755 kelime
- 27 Elhamra’da Bir Şenlik1.076 kelime
- 28 İki Sağduyulu Heykelin Efsanesi4.107 kelime
- 29 Alcántara Büyük Üstadı’nın Haçlı Seferi1.739 kelime
- 30 Diploma Peşinde Bir Sefer726 kelime
- 31 Büyülenmiş Asker Efsanesi2.682 kelime
- 32 Yazarın Granada’ya Vedası678 kelime
- 33 Dipnotlar137 kelime
- 34 Macmıllan’ın — Popüler Yazarların — Eserlerinden Oluşan — Üç Şilin Altı Pens’lik — Kitaplığı4.515 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
YOLCULUK
1829 baharında, merakın İspanya’ya getirdiği bu eserin yazarı, Madrid’deki Rus Elçiliği’nde görevli bir arkadaşıyla birlikte Sevilla’dan Granada’ya gelişigüzel bir yolculuğa çıktı. Dünyanın uzak köşelerinden gelen bizleri rastlantı bir araya getirmiş, benzer zevkler de Endülüs’ün romantik dağlarında birlikte dolaşmamıza yol açmıştı.
Sert, kasvetli bir ülke.
Yola çıkmadan önce İspanya’nın manzaraları ve İspanya’da yolculuk üzerine birkaç ön değerlendirme yapmama izin verin. İspanya’yı, hayallerinde çoğu zaman İtalya’nın baştan çıkarıcı zenginlikleriyle donanmış, yumuşak iklimli bir güney ülkesi olarak canlandıranlar çoktur. Oysa bazı kıyı illeri istisna olsa da ülkenin büyük bölümü sert ve kasvetlidir: engebeli dağları, uçsuz bucaksız düzlükleri vardır; ağaçtan yoksun, anlatılamayacak kadar sessiz ve ıssızdır; Afrika’nın vahşi, yalnız karakterini taşır. Koruların ve çitlerin yokluğunun doğal sonucu olan ötücü kuşların eksikliği, bu sessizliği ve ıssızlığı daha da artırır. Akbabalarla kartallar dağ yamaçlarının çevresinde dönerek uçar, ovaların üzerinde süzülür; çekingen toy sürüleri fundalıklarda ağır ağır dolaşır. Başka ülkelerin her yanına canlılık katan sayısız küçük kuşa ise İspanya’nın ancak birkaç ilinde rastlanır; onlarda da kuşlar daha çok insanların yaşadığı yerleri çevreleyen meyve bahçelerinde ve bostanlardadır.
İç bölgelerde yolcu, gözün alabildiğine uzanan, ekin ekilmiş geniş arazilerden geçer. Bu araziler kimi zaman yeşilliklerle dalgalanır, kimi zaman çıplak ve güneşten kavrulmuştur; ama yolcu toprağı işleyen birini boşuna arar. Sonunda dik bir tepenin ya da sarp bir kayanın üzerinde, mazgalları dökülmüş, gözetleme kulesi yıkık bir köy görür: eskiden iç savaşlara ya da Mağribî akınlarına karşı kurulmuş bir kale. Köylülerin karşılıklı korunmak için bir arada yaşama âdeti, gezgin haydutların çapulculuğu yüzünden İspanya’nın çoğu yerinde hâlâ sürmektedir.
İspanya’nın büyük bölümü koruların, ormanların ve süslemeli tarımın yumuşak güzelliklerinden yoksun olsa da manzarası sert görkemiyle soyludur ve halkının özellikleriyle uyum içindedir. Yaşadığı ülkeyi gördükten sonra, gururlu, dayanıklı, tutumlu ve kanaatkâr İspanyol’u; zorluklara karşı yiğitçe direnişini ve kadınsı sayılabilecek konforlara küçümseyerek bakışını daha iyi anladığımı düşünüyorum.
İspanya manzarasının sert ve yalın çizgilerinde, insanın ruhuna yücelik duygusu işleyen bir şey de vardır. Kastilya ve La Mancha’nın gözün alabildiğine uzanan uçsuz bucaksız düzlükleri, çıplaklıklarından ve genişliklerinden ötürü ilgi uyandırır; bir ölçüde okyanusun ağırbaşlı görkemini taşırlar. Bu sınırsız çoraklıklarda dolaşırken göz, burada burada, başında yalnız bir çoban bulunan dağınık bir sığır sürüsüne takılır. Çoban, mızrağı andıran uzun, ince kargısı havaya doğru uzanmış, heykel gibi kıpırtısız durur. Ya da çölde ilerleyen bir deve kervanı gibi, katırların uzun bir sıra halinde çorak arazide ağır ağır yol aldığını görür; yahut çifte tüfeği ve hançeriyle ovada kol gezen tek bir atlıya rastlar. Böylece ülkenin, âdetlerin, hatta insanların görünüşlerinin bile Araplara özgü bir yanı vardır. Ülkedeki genel güvensizlik, silahların her yerde kullanılmasından anlaşılır. Tarladaki sığır çobanının, ovadaki koyun çobanının tüfeği ve bıçağı vardır. Varlıklı köylü, yanında tüfeğini ve belki de omzunda çifte tüfek taşıyan yaya bir hizmetkârı olmadan pazar kasabasına pek gitmez; en kısa yolculuk bile bir savaş seferine hazırlanır gibi yapılır.
Manzaralı Ronda.
Yolların tehlikeli oluşu, Doğu’nun kervanlarına küçük ölçekte benzeyen bir yolculuk biçimini de doğurur. Katırcılar bir araya gelip konvoylar oluşturur; belirlenmiş günlerde kalabalık ve iyi silahlanmış kafileler halinde yola çıkarlar. Sayılarını ve güçlerini artırmak isteyen başka yolcular da onlara katılır. Ülkenin ticareti bu ilkel yöntemle yürütülür. Katırcı, ticaretin genel aracısı ve ülkenin meşru yolcusudur; yarımadayı Pireneler’den ve Asturias’tan Alpujarras’a, Ronda Dağları’na, hatta Cebelitarık kapılarına kadar aşar. Sade ve dayanıklı yaşar: kaba kumaştan heybesinde azıcık yiyeceği bulunur; eyerinin kaşına asılı deri matarasında, çorak dağları ve susuz ovaları aşarken içmek için şarap ya da su taşır. Gece yerdeki katır örtüsünü yatak, yük eyerini yastık yapar. Kısa boylu olsa da düzgün bacaklı, kaslı yapısı gücünü belli eder; teni koyu ve güneşten yanmıştır. Kararlı bakışları, ani bir duyguyla alevlenmediği sürece sakindir. Tavrı açık, yiğitçe ve naziktir; ciddi bir selam vermeden yanınızdan geçmez: “Dios guarde a usted!” “Va usted con Dios, Caballero!”—“Tanrı sizi korusun!” “Tanrı sizinle olsun, şövalye!”
Bu adamlar katırlarının taşıdığı yükle bütün varlıklarını yola çıkardıkları için silahlarını ellerinin altında bulundurur; eyerlerine asılı silahları umutsuz bir savunma gerektiğinde hemen çekmeye hazırdır. Ama bir arada oluşları, küçük çapulcu çetelerine karşı onları güvende tutar. Tepeden tırnağa silahlı, Endülüs atına binmiş yalnız eşkıya, bir tüccar kervanının çevresinde dolanan korsan gibi onların etrafında dolaşır, saldırmaya cesaret edemez.
İspanyol katırcının dur durak bilmeyen yolculuğunu renklendirecek tükenmez bir şarkı ve balad dağarcığı vardır. Ezgileri yalın ve kabadır, birkaç ses değişiminden ibarettir. Yan oturduğu katırın, büyük bir ciddiyetle dinleyip adımlarıyla ezgiye ayak uydurduğu izlenimini veren bu ezgileri, yüksek sesle ve uzun, ağır bir ezgiyle söyler. Böylece söylenen beyitler çoğu zaman Mağribîler üzerine eski, geleneksel romanslar, bir aziz efsanesi ya da bir aşk şarkısıdır; daha da sık olarak da gözü pek bir kaçakçı ya da çetin bir eşkıya üzerine baladlardır. Çünkü İspanya’nın sıradan halkı arasında kaçakçıyla soyguncu şiirsel kahramanlardır. Katırcının şarkısı çoğu zaman o anda doğaçlanır; yol üzerindeki bir yeri ya da bir olayı anlatır. İspanya’da şarkı söyleme ve doğaçlama yeteneğine sık rastlanır; bunun Mağribîlerden miras kaldığı söylenir. Katır çanının ara sıra çıkardığı sesin eşlik ettiği bu şarkıları anlattıkları kaba ve ıssız manzaralar arasında dinlemek, insana yabanıl bir haz verir.
Ronda’nın Roma Köprüsü.
Dağ geçitlerinden birinde bir katırcı kafilesine rastlamak da son derece manzaralı bir görüntü oluşturur. Önce öndeki katırların çanlarını duyarsınız; o yalın ezgileriyle yükseklerdeki sessizliği bozarlar. Belki de katırcının, ağır davranan ya da yoldan sapan bir hayvanı azarlayan sesini, yahut ciğerlerinin bütün gücüyle söylediği eski bir baladı işitirsiniz. Sonra katırların sarp geçitte ağır ağır kıvrıla kıvrıla ilerlediğini görürsünüz. Kimi zaman dimdik uçurumlardan iner, gökyüzünün önünde bütün çizgileriyle belirirler; kimi zamansa aşağınızdaki derin, kurak yarıklara tırmanmak için çabalarlar. Yaklaştıklarında yünlü kumaşlardan yapılmış renkli süslerini, püsküllerini ve eyer örtülerini seçersiniz. Yanınızdan geçerken yüklerin ve eyerlerin arkasına asılmış, her an kullanılmaya hazır tüfek yolun ne kadar güvensiz olduğunu hatırlatır.
İçine girmek üzere olduğumuz eski Granada Krallığı, İspanya’nın en dağlık bölgelerinden biridir. Çalıdan ve ağaçtan yoksun, alacalı mermer ve granitlerle bezenmiş uçsuz bucaksız sıradağlar, güneşten yanmış doruklarını koyu mavi göğe yükseltir. Yine de bu sarp dağların bağrında, çöl ile bahçenin üstünlük için yarıştığı yemyeşil ve bereketli vadiler gizlidir; kaya bile sanki incir, portakal ve turunç vermeye, mersinle gül açmaya zorlanır.
Ronda Dağları.
Bu dağların vahşi geçitlerinde, kartal yuvası gibi kayalıklara kurulmuş, Mağribî mazgallarıyla çevrili surlu kasaba ve köyleri ya da yüksek doruklara tünemiş yıkık gözetleme kulelerini görmek, insanın zihnini Hıristiyanlarla Müslümanların şövalyece savaşlarının yaşandığı günlere ve Granada’yı fethetmek için verilen romantik mücadeleye götürür. Bu yüksek sıradağlarda yolcu çoğu zaman attan inip onu, kırık bir merdivenin basamaklarına benzeyen dik ve pürüzlü yokuşlardan aşağı ve yukarı yürütmek zorunda kalır. Bazen yol, aşağıdaki uçurumlara düşmesini önleyecek bir korkuluk olmadan baş döndürücü yarların kenarından kıvrılır; ardından dik, karanlık ve tehlikeli yamaçlardan aşağı iner. Kimi zaman kış sellerinin oyduğu sarp yarıntılardan, kaçakçıların gizli patikasından geçmek için uğraşır. Yolun ıssız bir yerinde taş yığınının üzerine dikilmiş, soygun ve cinayetin anıtı uğursuz haç ise yolcuya haydutların kol gezdiği yerlerde olduğunu, belki de tam o sırada pusuya yatmış bir eşkıyanın gözünün üzerinde bulunduğunu arada bir hatırlatır. Dar vadilerde ilerlerken bazen boğuk bir böğürtüyle irkilir; yukarısında, dağın yeşil bir yamacında arenada dövüşmek üzere yetiştirilen vahşi Endülüs boğalarından bir sürü görür. İnsandan neredeyse habersiz, ürkütücü bir güçle donanmış, evcilleşmemiş halde doğal otlaklarında dolaşan bu korkunç hayvanları yakından seyrederken, uygun bir ifadeyle söylersem, içimi hoş bir ürperti kapladı. Onların tanıdığı tek kişi, başlarında duran yalnız çobandır; o bile bazen yanlarına yaklaşmaya cesaret edemez. Bu boğaların alçak sesli böğürtüsü ve kayalık yüksekliklerinden aşağı bakarken takındıkları tehditkâr hâl, manzaranın yabanıllığını daha da artırır.
Farkında olmadan İspanya’da yolculuğun genel özellikleri üzerine niyet ettiğimden daha uzun bir söyleve kapıldım; ama Yarımada’ya dair bütün anıların hayal gücüne hoş gelen bir romantizmi vardır.
Granada’ya giden yolumuz, yolların katırcı patikalarından pek iyi olmadığı ve sık sık haydutların kol gezdiği söylenen dağlık bölgelerden geçtiği için gerekli yolculuk önlemlerini aldık. Eşyalarımızın en değerli kısmını katırcılarla bir iki gün önceden yolladık; yanımıza yalnızca yolculuk için gerekli giysileri, ihtiyaçlarımızı, yol masraflarını ve haydutlar saldırırsa yol beylerine vermek üzere biraz fazla gümüş para aldık. Bu önlemden kaçınan fazla tedbirli yolcu, ellerine boş düşerse vay hâline; haklarını ellerinden aldığı için ona sağlam bir dayak atabilirler. “Yolları tarayıp durmanın ve darağacını göze almanın bir karşılığı olmalı, beyefendi!”
Granada’ya yaklaşırken. Elvira yakınlarından.
Binmemiz için iki güçlü at, az sayıdaki eşyamız ve yirmi yaşlarında, güçlü kuvvetli bir Bask delikanlısının taşınması için de üçüncü bir at ayarlandı. Delikanlı rehberimiz, seyisimiz, uşağımız ve her zaman muhafızımız olacaktı. Muhafızlık görevi için ona, bizi raterolara ya da tek başına dolaşan yol kesenlere karşı koruyacağına söz verdiği, korkutucu görünümlü bir tüfek ya da karabina verildi. Ama “Ecija Oğulları” gibi güçlü çetelere karşı elinden bir şey gelmeyeceğini itiraf etti. Yolun başında silahıyla ilgili böbürlenip durdu; ne var ki komutanlığına gölge düşürecek biçimde silahı eyerinin arkasında, boş olarak asılı kaldı.
Anlaşmamıza göre atları kiraladığımız adam, yolculuk sırasında hayvanların yem ve ahır masraflarını, ayrıca elbette bu iş için para verilen Basklı seyisimizin geçimini karşılayacaktı. Yine de delikanlıya gizlice, efendisiyle sıkı bir pazarlık yaptığımızı ama bunun kendi yararına olduğunu söyledik: dürüst ve güvenilir biri çıkarsa hem kendisi hem de atlar bizim hesabımıza yaşayacak, geçimleri için ayrılan para da cebinde kalacaktı. Beklenmedik bu cömertlik ve ara sıra verilen bir puro, gönlünü bütünüyle kazandı. Gerçekten de sadık, neşeli, iyi yürekli biriydi; tıpkı ünlü Sancho’nun kendisi gibi özlü söz ve atasözüyle doluydu. Bu eşsiz seyisin adını da ona verdik. Bize arkadaşça bir yakınlıkla davranmamıza rağmen, gerçek bir İspanyol gibi, en neşeli anlarında bile saygılı edep sınırlarını bir an olsun aşmadı.
Yolculuk için yaptığımız küçük hazırlıklar bunlardı; ama hepsinden önemlisi, bolca neşemiz ve hoşnut olmaya içten bir isteğimiz vardı. Her şeyi olduğu gibi, ister pürüzlü ister rahat, karşılamaya ve her sınıftan insanla bir tür gezgin yoldaşlığı içinde kaynaşmaya karar vererek tam bir kaçakçı gibi yolculuğa çıkacaktık. İspanya’da yolculuk etmenin gerçek yolu budur. Böyle bir ruh hâli ve kararlılıkla, yolcu için nasıl da güzel bir ülkedir burası: en sefil han bile büyülü bir şato kadar serüvenle doludur ve her öğün başlı başına bir başarıdır! Bırakın, ücretli yolların, gösterişli otellerin ve ehlileştirilip sıradanlaştırılmış, işlenmiş uygar bir ülkenin bütün ince konforlarından yoksun olmaktan başkaları yakınsın. Bana o kaba dağ patikalarını, başıboş ve rastgele yolculukları, sevgili eski romantik İspanya’ya böylesine sahici bir yaban tadı veren yarı vahşi ama açık yürekli, konuksever âdetleri verin!
Böylece donanıp yola koyulduk; aydınlık bir mayıs sabahı saat altı buçukta, tanıdığımız bir hanım ve beyefendiyle birlikte “Güzel Sevilla şehri”nden at sürerek çıktık. İspanyol usulü vedalaşmak için birkaç mil bize eşlik ettiler. Yolumuz, Sevilla’nın ekmek ve suyunu sağlayan, eski Alcala de Guadaira’dan (Aira Nehri üzerindeki Alcala’dan) geçiyordu; Sevilla’ya büyük yararı dokunan kent buydu. Sevilla’nın ün saldığı o leziz ekmeği yapan fırıncılar burada yaşar; hak edilmiş bir adla pan de Dios (Tanrı ekmeği) diye bilinen roscalar da burada üretilirdi. Bu arada, yolculukta yesin diye adamımız Sancho’ya heybesini bunlarla doldurmasını söylemiştik. Bu iyiliksever küçük kent, boşuna “Sevilla’nın Fırını” diye anılmamış; boşuna Alcala de los Panaderos (Fırıncıların Alcala’sı) denmemiştir: sakinlerinin büyük bölümü, iri sepetlere doldurulmuş somun ve roscalarla yüklü katır ve eşek katarlarıyla
Alcala’nın Sevilla’ya su sağladığını söylemiştim. Burada Roma ve Mağribî yapımı büyük sarnıçlar ve su depoları vardır; su, görkemli su kemerleriyle Sevilla’ya taşınır. Alcala’nın pınarları da fırınları kadar övülür; ekmeğinin hafifliği, tatlılığı ve temizliği bir ölçüde suyunun niteliğine bağlanır.
Bir süre, Sevilla’dan gelen piknikçilerin gözde uğrak yeri olan eski Mağribî kalesinin kalıntılarında mola verdik; daha önce burada pek çok güzel saat geçirmiştik. Uzun surları mazgallarla delinmişti; surların içinde kocaman, kare biçimli bir kule ya da iç kale ile masmoras denilen yeraltı tahıl ambarlarının kalıntıları vardı. Guadaira, bu harabelerin eteğindeki tepenin çevresinde kıvrılarak akıyor; sazların, hasır otlarının ve nilüferlerin arasında mırıldanıyor, orman gülleri, yaban gülleri, sarı mersinler ve türlü kır çiçekleriyle kokulu çalıların gölgesinde ilerliyordu. Kıyıları boyunca portakal, turunç ve nar bahçeleri uzanıyordu; aralarında bülbülün sabah ötüşünü işittik.
Küçük ırmağın üzerine manzaralı bir köprü kurulmuştu. Bir ucunda, sarı taşlı bir kuleyle korunan eski Mağribî kale değirmeni vardı. Bir balıkçının ağı kuruması için duvara asılmış, hemen yakınında ırmakta kayığı duruyordu. Parlak renkli giysiler giyinmiş bir grup köylü kadın kemerli köprüden geçiyor, durgun suya yansıyordu. Bütün bunlar, bir manzara ressamı için kusursuz bir sahne oluşturuyordu.
Issız derelerde sık sık rastlanan eski Mağribî değirmenleri, İspanya manzarasının karakteristik öğeleridir ve eski zamanların tehlikelerini hatırlatır. Taştan yapılırlar; çoğu zaman mazgallı ve siperlikli kule biçimindedirler. Sınırın iki yanındaki ülkenin ani akınlara ve baskınlara uğradığı, insanların silahları yanı başında çalışmak ve gerektiğinde geçici bir sığınağa çekilmek zorunda kaldığı o savaşçı günlerde savunulabilirlerdi.
Bir sonraki mola yerimiz Gandul’du. Orada, leyleklerin yuva yaptığı yıkık kulesiyle başka bir Mağribî kalenin kalıntıları vardı; buradan, uzakta Ronda dağlarının göründüğü, uçsuz bucaksız campiña’ya, yani verimli ovaya hâkim bir manzara açılıyordu. Bu kaleler, ekinlerin yakılıp yıkıldığı, geniş otlaklardaki koyun ve sığır sürülerinin sürülüp götürüldüğü, köylülerin de tutsak edilerek uzun atlı kafilelerle sınırın ötesine kaçırıldığı talaslara, yani yağma akınlarına karşı ovaları koruyan kalelerdi.
Gandul’da idare eder bir posada bulduk. İyi insanlar günün hangi saatinde olduğumuzu söyleyemiyordu; saat günde yalnızca bir kez, öğleden iki saat sonra çalıyor, o vakte kadar saat tahminden ibaret kalıyordu. Yemek vaktinin çoktan geldiğini düşündük; attan inip soframızı hazırlamalarını istedik. Yemek hazırlanırken bir zamanlar Gandul Markisi’nin oturduğu sarayı gezdik. Her şey harabeye dönmüştü; oturulabilir durumda yalnızca iki üç oda kalmıştı, onlar da sefilce döşenmişti. Yine de geçmiş ihtişamın izleri vardı: Bir zamanlar zarif hanımların ve soylu beylerin dolaşmış olabileceği bir teras; bir balık havuzu ve üzüm asmalarıyla meyveli hurma ağaçlarının bulunduğu yıkık bir bahçe. Burada, bir gül demeti toplayıp yanımızdaki hanıma son derece nazikçe sunan şişman bir papaz da bize katıldı.
Sarayın aşağısında, önünde portakal ağaçlarıyla aloların ve berrak sulu güzel bir derenin bulunduğu değirmen vardı. Gölgeye oturduk; değirmenciler işlerini bırakıp yanımıza geldiler, bizimle oturup tütün içtiler; çünkü Endülüslüler sohbete her zaman hazırdır. Hepsi, haftada bir gelip hepsinin sakalını tıraş edip düzene sokan berberin düzenli ziyaretini bekliyordu. Çok geçmeden berber geldi: Panayıra yeni aldığı heybelerini göstermek isteyen, eşeğe binmiş on yedi yaşında bir delikanlıydı. Fiyatı bir dolardı; parasını Aziz Yahya Günü’nde, yani haziranda ödeyecekti. O zamana kadar yeterince sakal tıraş edip para biriktireceğini umuyordu.
Kalenin ağırkanlı saati ikiyi vurduğunda yemeğimizi bitirmiştik. Sevilla’dan gelen dostlarımızla vedalaşıp berberin elinde kalan değirmencileri orada bırakarak campiña’yı aşmak üzere yola çıktık. İspanya’da sık rastlanan, kilometrelerce boyunca ne eve ne ağaca rastlanan uçsuz bucaksız ovalardan biriydi burası. Bizim gibi şiddetli ve art arda yağan sağanaklara yakalanmış bir yolcunun vay hâline! Kaçacak ya da sığınacak yer yoktu. Tek korunağımız, hem bizi hem atlarımızı neredeyse bütünüyle örten İspanyol pelerinlerimizdi; ama her kilometrede biraz daha ağırlaşıyorlardı. Bir sağanağı atlatır atlatmaz, bir başkasının ağır ağır ama kaçınılmaz biçimde yaklaştığını görüyorduk. Neyse ki arada parlak, ılık Endülüs güneşi açıyor, pelerinlerimizden buhar bulutları yükseltiyor ve bir sonraki sırılsıklam edici yağmurdan önce onları biraz kurutuyordu.
Gün batımından az sonra tepelerin arasındaki küçük Arahal kasabasına vardık. Ülkeyi haydutları bulup ortaya çıkarmak için devriye gezen bir miquelet birliğinin kasabayı hareketlendirdiğini gördük. Bizim gibi yabancıların taşra kasabasında görünmesi alışılmadık bir olaydı; bu tür küçük İspanyol kasabalarında böyle bir şey hemen dedikodu ve şaşkınlık yaratır. Ev sahibimiz, kahverengi pelerinli iki üç yaşlı, bilge görünüşlü arkadaşıyla posadanın bir köşesinde pasaportlarımızı incelerken bir alguazil lambanın solgun ışığında not alıyordu. Pasaportlar yabancı dillerde yazıldığı için kafalarını karıştırmıştı; ama seyisimiz Sancho incelemelerine yardım ediyor, İspanyol ağzıyla konuşup önemimizi abartıyordu. Bu sırada birkaç puroyu cömertçe dağıtmamız çevremizdekilerin gönlünü kazanmıştı; az sonra bütün kasaba bizi ağırlamak için seferber olmuş gibiydi. Corregidor’un kendisi bizi ziyarete geldi. Ev sahibemiz, bu önemli kişiye yer açmak için büyük bir hasır oturaklı koltuğu gösterişli biçimde odamıza taşıttı. Devriye komutanı bizimle akşam yemeği yedi: Güney Amerika’da sefer görmüş, konuşkan, canlı, güleryüzlü bir Endülüslüydü; aşk ve savaş maceralarını tumturaklı sözlerle, coşkulu el kol hareketleriyle ve gözlerini gizemli biçimde devirerek anlattı. Ülkedeki bütün haydutların listesinin elinde bulunduğunu ve içlerinden her birinin izini bulacağını söyledi; aynı zamanda askerlerinden birkaçını bize refakatçi olarak önerdi. “Sizi korumak için biri yeter, senyörler; haydutlar beni de adamlarımı da tanır. Birimizi görmeleri, bütün bir sierra’yı korkuya salmaya yeter.” Teklifine teşekkür ettik, ama heybetli seyisimiz Sancho’nun koruması altındayken Endülüs’ün bütün ladronlarından korkmadığımızı onun üslubuyla söyledik.
Kabadayı dostumuzla akşam yemeği yerken gitar sesleriyle kastanyetlerin tıkırtısını duyduk; az sonra sevilen bir ezgiyi söyleyen sesler korosu yükseldi. Meğer ev sahibimiz amatör şarkıcıları, müzisyenleri ve çevrenin köylü güzellerini bir araya toplamış. Dışarı çıktığımızda hanın avlusu, yani patiosu, tam bir İspanyol şenliği manzarası sunuyordu. Ev sahibimiz, karısı ve devriye komutanıyla birlikte avluya açılan kemerli geçidin altına oturduk. Gitar elden ele dolaşıyordu, ama buranın Orpheus’u neşeli bir ayakkabıcıydı. İri kara favorili, hoş görünümlü bir adamdı; kollarını dirseklerine kadar sıvamıştı. Gitara ustalıkla dokunuyor, kadınlara anlamlı bakışlar atarak küçük bir aşk şarkısı söylüyordu; kadınların gözdesi olduğu belliydi. Sonra dolgun Endülüslü bir genç kızla fandango oynadı; seyirciler buna bayıldı. Ama oradaki kadınların hiçbiri, ev sahibimizin güzel kızı Pepita’yla boy ölçüşemezdi. Pepita gizlice ortadan kaybolmuş, gece için süslenmiş, başını güllerle donatmıştı; yakışıklı bir genç süvariyle bolero oynarken dikkatleri üzerine çekti. Ev sahibimize topluluğa şarap ve ikramları bol bol dağıtmasını söyledik. Askerler, katırcılar ve köylülerden oluşan bu rengârenk kalabalıkta kimse ölçülü eğlence sınırını aşmadı. Sahne bir ressama konu olacak güzellikteydi: Dans edenlerin pitoresk topluluğu, yarı askerî üniformaları içindeki süvariler, kahverengi pelerinlerine sarınmış köylüler… Don Quijote devrinden kalma gibi duran iri bir bakır lambanın solgun ışığında, olup bitenlere aldırmadan bir köşede özenle yazı yazan, kısa siyah pelerinli, yaşlı ve cılız alguazili de anmadan geçemem.
Ertesi sabah, şairlerin deyişiyle, bir mayıs sabahına yaraşır biçimde aydınlık ve ılıktı. Saat yedide, bizi uğurlamak için posadanın önüne toplanmış herkese veda edip Arahal’dan ayrıldık. Tahıl ekili, yemyeşil ve verimli bir ülkeden geçerek yolumuza devam ettik. Hasat bitip tarlalar kavrulup kahverengiye döndüğünde burası herhâlde tekdüze ve ıssız olurdu; çünkü dün yaptığımız yolculukta olduğu gibi çevrede ne ev ne de insan görünüyordu. İnsanlar, bu verimli ovalar hâlâ Mağribîlerin yağmalarına uğruyormuşçasına, tepelerdeki köylere ve müstahkem kasabalara toplanmıştı.
Öğle vakti, yemyeşil bir çayırdaki derenin yanında duran bir ağaç kümesine ulaştık. Gün ortası yemeğimizi yemek için attan indik. Kır çiçeklerinin ve kokulu otların arasında, çevremizde kuşlar öterken gerçekten lüks sayılabilecek bir yerdeydik. İspanyol hanlarının kıt erzakını ve önümüzden geçmek zorunda kalabileceğimiz ıssız yolları bildiğimiz için, seyisimizin heybelerini soğuk yiyeceklerle doldurmuş; bir galon kadar alabilecek deri tulumu bota’yı da seçkin Valdepeñas şarabıyla ağzına kadar doldurmuştuk.[1] İyi hâlimiz için bu yiyecek ve şaraba, onun trabucosuna, yani tüfeğine olduğundan bile daha çok güveniyorduk; bu yüzden heybelerle tulumun dolu tutulmasında daha dikkatli olmasını tembihledik. Hakkını yemeyeyim, adıdaşı, sofraya düşkün Sancho Panza’dan daha becerikli bir erzak tedarikçisi olamazdı. Yol boyunca heybelerle botaya sık sık ve iştahla saldırmamıza rağmen, bu azıkların tükenmez gibi bir özelliği vardı. Dikkatli seyisimiz hanlarda yemeklerimizden arta kalan ne varsa çuvallara dolduruyor, böylece yol kenarındaki bu ziyafetleri —ki en sevdiği şey buydu— eksiksiz hazırlıyordu.
O gün önümüze çimenlerin üzerine, Sevilla’dan getirilmiş nefis bir jambonun süslediği, artıklardan oluşan epey zengin bir çeşitlilik serdi. Ardından biraz uzağa oturup heybelerde kalanlarla keyif yaptı. Botadan bir iki yudum alınca, çiy dolmuş bir çekirge gibi neşelenip cıvıldamaya başladı. Heybelerdekilere Sancho’nun Camacho’nun düğününde tencerelerin dibini sıyırmasını benzetince, Don Quijote’nin öyküsünü iyi bildiğini anladım; ama İspanya’daki sıradan insanların çoğu gibi, onun da bu öyküyü gerçek bir tarih saydığına kesinlikle inanıyordu.
“Bütün bunlar çok uzun zaman önce olmuş, senyör,” dedi, meraklı bir bakışla.
“Çok uzun zaman önce,” diye karşılık verdim.
“Bin yıldan da önce olmalı,” dedi, hâlâ kuşkuyla bakarak.
“Daha az değildir herhâlde.”
Seyis ikna olmuştu. Bu saf yürekli uşağı, sofraya düşkünlüğü bakımından ünlü Sancho’yla karşılaştırmamdan daha çok sevindiren bir şey yoktu; yolculuk boyunca kendine başka adla seslenmedi.
Yemeğimizi bitirince pelerinlerimizi ağacın altındaki çimenlere serip İspanyol usulü keyifli bir siestaya yattık. Ne var ki havanın kapanması kalkmamız gerektiğini gösterdi; güneydoğudan sert bir rüzgâr esmeye başladı. Saat beşe doğru, on beş bin nüfuslu, bir tepenin yamacına kurulmuş; kilisesi ve yıkık bir kalesi bulunan Osuna’ya vardık. Posada surların dışındaydı ve iç karartıcı görünüyordu. Akşam soğuktu; kasabalılar şömine köşesindeki bir brasero’nun çevresine toplanmıştı. Ev sahibemiz mumya gibi görünen, kuru yüzlü yaşlı bir kadındı. İçeri girince herkes bize kuşkuyla baktı; İspanyollar yabancıları genellikle böyle karşılar. Bizim neşeli ve saygılı selamımız, onlara caballero diye hitap edip şapkalarımızı çıkarmamız İspanyol gururunu yatıştırdı. Aralarına oturup purolarımızı yaktığımız ve puro kutusunu elden ele dolaştırdığımızda zaferimiz tamamlandı. Rütbesi ya da durumu ne olursa olsun, nezakette geride bırakılmaya razı bir İspanyol tanımadım; sıradan bir İspanyol için puro armağanı karşı konulmazdır. Yine de ona üstünlük taslayan, küçümseyici bir tavırla armağan vermemeye dikkat etmek gerekir: O, onurunu zedeleyecek bir iyiliği kabul etmeyecek kadar caballerodur.
Ertesi sabah erkenden Osuna’dan ayrılıp sierra’ya, yani dağ sırasına girdik. Yol, pitoresk ama ıssız bir manzaranın içinden kıvrılarak ilerliyordu. Yol kenarında arada bir görünen haçlar, bir cinayetin işaretiydi; artık “haydutların kol gezdiği” yerlere girdiğimizi gösteriyordu. Sessiz ovaları ve dağlarla kesilen vadileriyle bu yabanıl, engebeli ülke, öteden beri eşkıyalarıyla ünlüydü. Dokuzuncu yüzyılda Müslüman haydut başı Ömer İbn Hasan burada acımasızca hüküm sürmüş, hatta Kurtuba halifeleriyle egemenlik için çekişmişti. Burası, Ferdinand ile Isabella’nın hükümdarlığı sırasında Loxa’nın yaşlı Mağribî alcayde’si, Boabdil’in kayınpederi Ali Atar’ın sık sık yağmaladığı bölgelerin de bir parçasıydı; bu yüzden buraya Ali Atar’ın bahçesi denirdi. İspanyol haydutluk öyküleriyle ünlenmiş “Jose Maria” da en sevdiği gizlenme yerlerini burada bulmuştu.
Gün içinde, aynı adlı küçük tuz gölünün yakınındaki Fuente la Piedra’dan geçtik. Uzak dağları ayna gibi yansıtan, güzel bir su yüzeyiydi. Sonra, Endülüs boyunca uzanan büyük sierra’nın eteğinde yer alan, savaşçı ünüyle tanınan eski kent Antiquera’yı gördük. Önünde, kayalık dağların çerçevelediği yumuşak ve verimli bir tablo gibi, görkemli bir vega uzanıyordu. Küçük bir ırmağı geçip çitler ve bahçeler arasından kente yaklaştık; bülbüller akşam şarkılarını döküyordu. Hava kararmaya doğru kapılara vardık. Bu saygıdeğer kentin her köşesi belirgin bir İspanyol havası taşıyordu. Yabancıların sık kullandığı yollardan uzakta kaldığı için eski âdetleri ayaklar altında ezilmemişti. Burada hâlâ İspanya’nın her yanında bir zamanlar giyilen eski avcı şapkası montero’yu takan yaşlı erkekler gördüm. Genç erkeklerse, kenarı her tarafında yukarı kıvrılmış, tabağındaki ters çevrilmiş fincana benzeyen, kenarı kokart gibi küçük siyah sorguçlarla süslenmiş yuvarlak şapkalar takıyordu. Kadınların hepsi mantilla ve basquina giymişti. Paris modası Antiquera’ya ulaşmamıştı.
Geniş bir caddeden ilerleyip San Fernando posadasında kaldık. Antiquera önemli bir kent olmasına rağmen, dediğim gibi, yol güzergâhlarının biraz dışında kalıyordu. Bu yüzden handa kötü odalar ve yetersiz yemek beklemiştim. Sofranın bol bol donatıldığını görünce hoş bir şaşkınlık yaşadım; daha da sevindirici olan, temiz, güzel odalar ve rahat yataklardı. Seyisimiz Sancho, dükün mutfağında dilediğince dolaşan adaşı kadar keyifliydi. Gece yatmaya giderken, heybeler için görkemli bir dönem olduğunu söyleyerek bunu bana da belli etti.
Sabah erkenden, 4 Mayıs’ta, bir zamanlar Roma kalesinin kalıntıları üzerine kurulmuş eski Mağribî kalenin harabelerine doğru yürüdüm. Yıkılmakta olan bir kulenin kalıntılarına oturup, kendi başına güzel, geçmişin ve romantik anıların izleriyle dolu görkemli, çeşit çeşit bir manzarayı seyrettim; çünkü Mağribîlerle Hıristiyanlar arasındaki şövalyece çarpışmalarla ünlü ülkenin tam kalbindeydim. Tepelerin kucağında, kroniklerde ve baladlarda adı sık sık geçen eski savaşçı kent uzanıyordu. Şu kapıdan çıkıp şu tepeden aşağı, en yüksek rütbeli ve en yiğit tavırlı İspanyol şövalyelerinin bir birliği at sürmüştü. Granada’nın fethi savaşında yaptıkları bu akın, Malaga dağları arasında o korkunç katliamla sonuçlanmış, bütün Endülüs’ü yasa boğmuştu. Ötemde, bahçeler, meyve bahçeleri, tahıl tarlaları ve çiçeklerle bezeli çayırlarla kaplı vega uzanıyordu; yalnızca ünlü Granada vega’sı bununla boy ölçüşebilirdi. Sağımda, Âşıklar Kayası sarp bir burun gibi ovanın içine doğru uzanıyordu. Mağribî alcayde’nin kızıyla sevgilisi, peşlerine düşüldüğünde, çaresizlik içinde kendilerini buradan aşağı atmışlardı.
Aşağıdaki kilise ve manastırlardan yükselen sabah çanları, ben inerken sabah havasında tatlı tatlı çalıyordu. Vega’nın bol ürününü alıp satmak için halk pazar yerinde toplanmaya başlamıştı; burası tarım bölgesinin ticaret merkeziydi. Pazarda taze toplanmış güller bolca satılıyordu; çünkü Endülüs’te hiçbir hanım ya da genç kız, kuzgun karası saçlarında mücevher gibi parlayan bir gül olmadan bayramlık giysisini tamamlanmış saymaz.
Hana döndüğümde seyisimiz Sancho’yu hancı ve çevresine takılmış iki üç kişiyle koyu bir sohbete dalmış buldum. Az önce Sevilla hakkında olağanüstü bir hikâye anlatmıştı; hancı da buna Antiquera’yla ilgili, en az onunki kadar şaşırtıcı bir hikâyeyle karşılık verme hevesindeydi. Bir zamanlar, dedi, meydanlardan birinde “Boğa Çeşmesi” denilen bir çeşme varmış; çünkü su, taştan oyulmuş boğa başının ağzından fışkırırmış. Başın altında şu yazı kazılıymış:
Boğanın karşısında
Hazine bulunur.
“Boğanın karşısında hazine var.” Birçok kişi çeşmenin önünü kazmış ama boşuna uğraşmış, tek kuruş bulamamış. Sonunda açıkgözün biri sözü başka türlü yorumlamış. Kendi kendine, “Hazine boğanın karşısında, yani önünde değil; frente, boğanın alnında bulunmalı. Onu bulacak kişi de benim,” demiş. Gecenin geç bir vaktinde bir tokmakla çıkagelmiş ve başı parçalayana kadar vurmuş. Sizce ne bulmuş?
“Bir sürü altınla elmas!” diye heyecanla atıldı Sancho.
“Hiçbir şey bulamamış,” diye kuru bir sesle karşılık verdi hancı, “çeşmeyi de mahvetmiş.”
Hancının çevresindekiler kahkahaya boğuldu; anlaşılan Sancho’nun, hancının hep anlattığını tahmin ettiğim şakaya kanıp aldandığını düşünüyorlardı.
Saat sekizde Antiquera’dan ayrıldık. Küçük ırmağın kıyısı boyunca, bahar kokularıyla mis gibi kokan bahçelerin ve meyve ağaçlarının yanından, bülbüllerin sesleri arasında pek keyifli bir yolculuk yaptık. Yolumuz, üstümüzde bir uçurum gibi yükselen Âşıklar Kayası’nın (el peñón de los enamorados) çevresinden geçiyordu. Sabahleyin, yüksek bir tepenin göğsüne kurulmuş Archidona’dan geçtik. Üzerinde üç sivri tepeli bir dağ yükseliyor, Mağribî bir kalenin kalıntıları da kentin üzerinde duruyordu. Kente çıkan dik ve taşlı bir sokağı tırmanmak epey zahmetliydi. Oysa sokağın adı insanı yüreklendirir gibiydi: Calle Real del Llano, yani Ovanın Kraliyet Caddesi. Ama dağ kentinin öbür yanından aşağı inmek daha da zahmetliydi.
Öğleyin, Archidona’yı gören, zeytin ağaçlarıyla kaplı tepelerin arasındaki hoş bir çayırda mola verdik. Pelerinlerimizi, köpürerek akan bir derenin kıyısındaki karaağacın altına serdik; atlarımız otlayabilecekleri bir yere bağlandı ve Sancho’ya heybelerini çıkarması söylendi. Sabah boyunca, kendisiyle alay edildiğinden beri alışılmadık biçimde sessizdi; ama şimdi yüzü aydınlandı, heybelerini zafer kazanmış gibi çıkardı. Dört günlük yolculuğun artıklarıyla doluydular; önceki akşam Antiquera’nın bol erzaklı hanında yaptığı aşırmalarla da iyice zenginleşmişlerdi. Bu, hancının takılmalarına karşı ona iyi bir karşılık vermiş gibiydi.
Boğanın karşısında
Hazine bulunur
Heterojen yiyecekleri bitmek bilmez bir sırayla teker teker çıkarırken kıkırdayarak gülüp duruyordu. Önce, pek de hırpalanmamış kızarmış oğlak budunun bir parçası çıktı; sonra bütün bir keklik; ardından kâğıda sarılmış koca bir parça tuzlu morina; sonra jambonun kalanı; ardından yarım piliç, birkaç somun ekmek ve portakal, incir, kuru üzüm, cevizden oluşan bir yığın. Deri tulumuna da Malaga’nın nefis şaraplarından doldurmuştu. Kilerinden her yeni şey çıktığında bizim şaşkınlığımıza gülüyor, kendini çimenlerin üstüne bırakıp kahkahalar atarak, “Frente del toro!—frente del toro! Ah, señores, Antiquera’da Sancho’yu saf sanmışlardı; ama Sancho tesoro’nun nerede bulunacağını biliyordu,” diye bağırıyordu.
Biz onun safça şakalarına gülerken, hacıya benzeyen yalnız bir dilenci yanımıza geldi. Heybetli, kır saçlı bir sakalı vardı; bastonuna dayanıyordu ve belli ki çok yaşlıydı, ama yaşlılık onu eğip bükmemişti: uzun boylu, dimdik duruyor, bir zamanlar güzel olan bedeninin kalıntılarını taşıyordu. Başında yuvarlak bir Endülüs şapkası, üstünde koyun postundan bir ceket; ayağında deri pantolon, tozluk ve sandalet vardı. Giysileri eski ve yamalı olsa da düzgündü; tavrı mertti. İspanyolların en alt sınıflarında bile rastlanan o ağırbaşlı nezaketle bize seslendi. Böyle bir misafire karşı havamız uygundu; değişken bir hayırseverlik hevesiyle ona biraz gümüş para, kaliteli buğday ekmeğinden bir somun ve seçkin Malaga şarabımızdan bir kadeh verdik. Teşekkür ederek aldı, ama yere kapanırcasına minnet gösterilerine girişmedi. Şarabı tadarak gözlerinde hafif bir şaşkınlık parıltısıyla ışığa tuttu; sonra bir dikişte içip, “Böyle bir şarabı tatmayalı yıllar oldu,” dedi. “Yaşlı bir adamın yüreğine ilaç gibi geliyor.” Ardından güzel buğday ekmeğine bakıp, “Bendito sea tal pan!”—“Böyle ekmeğe şükürler olsun!”—dedi. Bunu söyleyip heybesine koydu. Oracıkta yemesi için ısrar ettik. “Hayır, señores,” diye karşılık verdi, “şarabı ya içmem ya da bırakmam gerekiyordu; ama ekmeği eve götürüp ailemle paylaşabilirim.”
Sancho’muz gözlerimize baktı; izin verdiğimizi anlayınca, yaşlı adama yemeğimizden bolca artakalanları verdi. Ancak bir şartı vardı: adam oturup karnını doyuracaktı.
Adam bizden biraz uzağa oturup bir hidalgoya yakışır ağırbaşlılık ve edeple yavaşça yemeye koyuldu. Yaşlı adamdaki ölçülü tavır ve sakin özgüven, bana daha iyi günler görmüş olduğunu düşündürdü; dili de sadeydi ama kimi zaman ifadelerinde resim gibi, neredeyse şiirsel bir yan vardı. Onu düşkün bir şövalye sandım. Yanılmışım; bu, yalnızca İspanyollara özgü içten nezaketti; ayrıca bu keskin zekâlı halkın en alt sınıflarında bile sık rastlanan düşünce ve dildeki şiirsel incelikti. Bize anlattığına göre elli yıl çobanlık etmiş, ama artık işsiz ve yoksul kalmıştı. “Gençken,” dedi, “hiçbir şey bana zarar veremez, canımı sıkamazdı; hep sağlıklı, hep neşeliydim. Ama şimdi yetmiş dokuz yaşında bir dilenciyim ve yüreğim dayanmamaya başladı.”
Yine de o, dilenciliği meslek edinmiş biri değildi: yoksunluk onu bu alçaltıcı duruma ancak yakın zamanda sürüklemişti. Yokluk ilk kez kapısına dayandığında açlıkla gurur arasında yaşadığı mücadeleyi dokunaklı biçimde anlattı. Parasız olarak Malaga’dan dönüyordu; bir süredir ağzına lokma koymamıştı ve pek az yerleşim bulunan İspanya’nın büyük düzlüklerinden birini geçiyordu. Açlıktan bitkin düşünce, bir venta’nın, yani kır hanının kapısını çaldı. “Perdon usted por Dios hermano!” (“Tanrı aşkına bağışlayın kardeşim!”) diye karşılık verdiler; İspanya’da dilencileri geri çevirmenin alışılmış yolu buydu. “Açlığımdan çok utancımla dönüp gittim,” dedi, “çünkü yüreğim henüz fazla gururluydu. Yüksek kıyılı, derin ve hızlı akan bir ırmağa vardım; kendimi içine atmayı düşündüm: ‘Benim gibi yaşlı, değersiz, perişan bir adam ne diye yaşasın?’ Ama akıntının kıyısına gelince kutsal Meryem Ana’yı düşündüm ve geri döndüm. Yoluma devam ettim; az ileride, yoldan biraz uzakta bir kır evi gördüm ve avlusunun dış kapısından içeri girdim. Kapı kapalıydı ama pencerelerden birinde iki genç señoras vardı. Yaklaşıp yardım dilendim. ‘Perdon usted por Dios hermano!’ dedim; pencere kapandı. Avludan sürünerek çıktım ama açlığa yenildim, gururum kırıldı. Ömrümün sonuna geldiğimi düşündüm; kapıya uzanıp yere yattım, kendimi Kutsal Meryem Ana’ya emanet ettim ve ölmek için başımı örttüm. Az sonra evin sahibi döndü. Kapısında yattığımı görünce başımı açtı, ağarmış saçlarıma acıdı, beni eve alıp yemek verdi. İşte señores, görüyorsunuz: insan Meryem Ana’nın koruyuculuğuna her zaman güvenmeli.”
Yaşlı adam, dik ve sarp dağının üzerinde bütün heybetiyle görünen memleketi Archidona’ya gidiyordu. Kalenin harabelerini gösterdi. “Granada savaşları sırasında bu kalede bir Mağribi kralı yaşarmış,” dedi. “Kraliçe Isabella büyük bir orduyla buraya saldırmış; ama kral bulutların arasındaki kalesinden aşağı bakıp onunla alay etmiş! Bunun üzerine Meryem Ana kraliçeye görünmüş, dağlarda daha önce hiç kimsenin bilmediği gizemli bir yoldan onu ve ordusunu yukarı çıkarmış. Mağribi kraliçeyi görünce şaşırmış; atıyla bir uçurumdan atlayınca parçalanmış! Atının nallarının izleri,” dedi yaşlı adam, “bugün bile kayanın kıyısında görülebilir. Bir de şuraya bakın, señores; kraliçeyle ordusunun tırmandığı yol orada. Dağın yamacında şerit gibi görünüyor; ama mucize şu ki, uzaktan seçildiği hâlde yanına varınca kayboluyor!”
Gösterdiği o hayalî yol, kuşkusuz, uzaktan dar ve belirgin görünen, yaklaştıkça genişleyip belirsizleşen kumlu bir dağ yarıntısıydı.
Şarap ve ziyafet yaşlı adamın içini ısıttıkça, Mağribi kralın kalenin altında bıraktığı gömülü hazineye dair bir hikâye anlattı. Kendi evi, kalenin temellerinin bitişiğindeydi. Rahip ile noter hazineyi üç kez rüyalarında görmüş, rüyalarında gösterilen yerde kazıya başlamışlardı. Kendi damadı geceleri kazmalarının ve küreklerinin sesini duymuştu. Ne bulduklarını kimse bilmiyordu; birden zenginleşmişler ama sırrı kendilerine saklamışlardı. Böylece yaşlı adam bir zamanlar talihin hemen yanı başında yaşamış, ama onunla aynı çatı altına girmesi hiç nasip olmamıştı.
İspanya’nın dört bir yanında pek sevilen, Mağribilerin gömdüğü hazinelere dair hikâyelerin en çok yoksullar arasında anlatıldığını fark etmiştim. İyi yürekli doğa, elle tutulur şeylerden yoksun olanları hayallerle avutuyor. Susamış adam çeşmeler, çağlayan dereler düşler; aç adam ziyafetler, yoksul adam gizli altın yığınları. Bir dilencinin hayal gücünden daha zengin bir şey kuşkusuz yoktur.
Öğleden sonraki yolculuğumuz bizi dağların Puerta del Rey, yani Kral Geçidi denilen sarp ve engebeli bir boğazından geçirdi. Granada topraklarına açılan büyük geçitlerden biriydi; Kral Ferdinand ordusunu buradan geçirmişti. Gün batımına doğru yol bir tepenin çevresinde kıvrılarak bizi, Ferdinand’ı surlarından geri püskürtmüş ünlü küçük sınır kenti Loxa’yı göreceğimiz yere getirdi. Arapça adı “koruyucu” anlamına gelir; Granada ovasının ileri karakollarından biri olarak bu adı hak ediyordu. Burası, Boabdil’in kayınpederi, gözü pek yaşlı savaşçı Ali Atar’ın kalesiydi; Boabdil de birliklerini burada toplamış, yaşlı alcayde’nin ölümü ve kendisinin tutsak düşmesiyle sonuçlanan o felaketli akın için buradan çıkmıştı. Dağ geçidinin kapısında sayılabilecek bu hâkim konumu yüzünden Loxa’ya boşuna Granada’nın anahtarı denmemiş. Kent vahşi bir güzelliğe sahipti; kurak bir dağın yamacına kurulmuştu. Kentin ortasından yükselen kayalık bir tepenin üstünde Mağribi alcazarının, yani kalesinin kalıntıları vardı. Xenil Irmağı, kayaların, koruların, bahçelerin ve çayırların arasından kıvrılarak eteğini yıkıyor, Mağribi yapımı bir köprüyle aşılıyordu. Kentin yukarısında her yer yabanıl ve çorak, aşağısında ise bitki örtüsü zengin, yeşillik taptazeydi. Irmak da benzer bir karşıtlık sergiliyordu: Köprünün üst tarafında sakin ve otlarla kaplıydı; koruları ve bahçeleri yansıtıyordu. Alt tarafında ise hızlı, gürültülü ve coşkuluydu. Granada’nın kraliyet dağları Sierra Nevada, sürekli karla taçlanmış hâlde, bu çeşit çeşit manzaranın uzak sınırını çiziyordu. Burası, romantik İspanya’nın en karakteristik görünümlerinden biriydi.
Kentin girişinde atlarımızdan indik. Sancho’ya atları hana götürmesini söyledik; biz de çevrenin eşsiz güzelliğinin tadını çıkarmak için dolaşmaya koyulduk. Güzel bir alameda’ya, yani halka açık gezinti yoluna çıkan köprüden geçerken akşam duası vakti çanları çaldı. Sesi duyan yolcular, ister işleri ister keyifleri için yolda olsunlar, durup şapkalarını çıkardılar, haç çıkardılar ve akşam duasını okudular. Bu dindar gelenek, İspanya’nın ücra köşelerinde hâlâ titizlikle sürdürülüyor. Akşam sahnesi baştan sona ağırbaşlı ve güzeldi. Hava yavaş yavaş kararırken, yeni ay alameda’daki yüksek karaağaçların arasından parlamaya başladı; biz de gezintimizi sürdürdük. Sakin keyfimizi, uzaktan bize seslenen sadık seyisimizin sesi bozdu. Nefes nefese yanımıza geldi. “Ah, señores,” diye bağırdı, “el pobre Sancho no es nada sin Don Quixote.” (“Zavallı Sancho, Don Quixote olmadan bir hiç.”) Hana gelmeyişimiz onu telaşlandırmıştı. Loxa dağlarda, kaçakçılarla, büyücülerle ve cehennemlerle dolu öyle yabanıl bir yerdi ki başımıza ne gelmiş olabileceğini kestiremiyordu. Bizi aramak için yola çıkmış, köprünün öbür yanına geçtiğimizi anlayana kadar karşılaştığı herkese bizi sormuş; sonunda büyük sevinçle alameda’da gezindiğimizi görmüştü.
Bizi götürdüğü hanın adı Corona, yani Taç’tı. Halkı eski zamanların gözü pek, ateşli ruhunu hâlâ taşıyor gibiydi; han da buranın karakterine pek uygundu. Hancı kadın genç ve güzel bir Endülüs duluydu. Siyah ipekten, pul püsküllü, vücuduna oturan basquina’sı zarif bedeninin ve yuvarlak, esnek uzuvlarının kıvrımlarını ortaya çıkarıyordu. Adımları sağlam ve çevikti; kara gözleri ateş saçıyordu. Cilveli tavrı ve türlü türlü takısı, beğenilmeye alışık olduğunu gösteriyordu.
Yaşı kendisininkine yakın erkek kardeşi de ondan geri kalmıyordu; ikisi de tam birer Endülüs majo’su ve maja’sıydı. Erkek kardeş uzun boylu, güçlü yapılı ve biçimliydi; zeytin tonlu açık teni, parlayan kara gözleri ve çenesinin altında birleşen kıvırcık kestane rengi favorileri vardı. Vücuduna göre dikilmiş, gümüş düğmeleri bolca işlenmiş kısa yeşil kadife bir ceket giymişti; ceplerinin ikisinde de beyaz mendil vardı. Aynı kumaştan pantolonunun kalçadan dizlerine kadar düğme sıraları uzanıyordu. Boynunda, göğsünde düzgünce plise edilmiş gömleğin üstünde, bir halkadan geçirilmiş pembe ipek mendil; belinde de ona uyan bir kuşak vardı. En ince kızıl kahverengi deriden zarifçe işlenmiş bottinas’ları, yani tozlukları, baldır kısmında çorabını gösterecek kadar açıktı; kızıl kahverengi ayakkabıları biçimli ayağını ortaya çıkarıyordu.
Kapının önünde dururken bir atlı çıkageldi ve onunla alçak sesle, ciddi ciddi konuşmaya başladı. Benzer biçimde, neredeyse aynı gösterişle giyinmişti. Otuzlarında, tıknaz, güçlü Roma yüz hatlarına sahip, yakışıklı ama çiçek bozuğu izleri hafifçe belli olan bir adamdı; rahat, gözü pek, hatta biraz da cüretkâr bir havası vardı. Güçlü kara atı püsküllerle ve gösterişli koşumlarla süslenmişti; eyerinin arkasında ağızları geniş bir çift tüfek asılıydı. Ronda dağlarında gördüğüm kaçakçılardan birine benziyordu; hancı kadının erkek kardeşiyle de arası belli ki iyiydi. Hatta yanılmıyorsam, dul kadının gözdesiydi. Doğrusu hanın ve içindekilerin tümünde kaçakçı havası vardı; bir köşede gitarın yanında da bir tüfek duruyordu. Sözünü ettiğim atlı akşamı handa geçirdi, birkaç gözü pek dağ romansını büyük bir coşkuyla söyledi. Biz akşam yemeğindeyken, iki zavallı Asturyalı içeri girip perişan hâlde yiyecek ve geceyi geçirecek bir yer istedi. Dağlardaki bir panayırdan dönerken haydutlar önlerini kesmiş; ticaret mallarının tamamını taşıyan atlarını çalmış, paralarını ve giysilerinin çoğunu almış, karşı koymaya çalıştıkları için onları dövüp yolda neredeyse çıplak bırakmışlardı. Yol arkadaşım, ona özgü çabuk ve cömert bir davranışla, ikisine akşam yemeği ve yatak verilmesini söyledi; evlerine doğru yollarına devam edebilmeleri için de bir miktar para verdi.
Mağribi Kapısı, Ronda.
Akşam ilerledikçe sahnedeki kişiler çoğaldı. Güçlü yapılı, altmışlarında iri bir adam, hancı kadınla laflamak için gezinerek içeri girdi. Üzerinde sıradan Endülüs giysileri vardı; koltuğunun altında kocaman bir kılıç taşıyor, kalın bıyıklar bırakıyor ve heybetli, kasıla kasıla yürüyen bir tavır sergiliyordu. Herkes ona büyük saygı gösteriyor gibiydi.
Sancho’muz bize fısıldayarak onun Loxa’nın kahramanı ve savunucusu, yiğitliği ve kolunun gücüyle ünlenmiş Don Ventura Rodriguez olduğunu söyledi. Fransız işgali sırasında uyuyan altı süvariyi baskına uğratmış; önce atlarını ele geçirmiş, sonra kılıcıyla üzerlerine yürüyüp birkaçını öldürmüş, geri kalanları esir almıştı. Kral bu başarısı için ona günde bir peseta—bir duro ya da doların beşte biri—ödüyor, bir de Don unvanını vermişti.
Kabarık sözlerini ve tavırlarını izlemek beni eğlendiriyordu. Övüngenliği cesareti kadar belirgin, tam bir Endülüslüydü. Kılıcı hep elinde ya da koltuğunun altındaydı. Bir çocuğun bebeğini taşıması gibi onu sürekli yanında gezdiriyor, Santa Teresa’sı diye çağırıyor ve “Onu çektiğimde yer titrer,” (tiembla la tierra) diyordu.
Bu renk renk topluluğun farklı konularını dinleyerek geç vakte kadar oturdum. İspanyol hanlarının insanı rahatlatan kaygısızlığıyla herkes birbirine karışmıştı. Kaçakçı şarkıları, haydut hikâyeleri, gerilla kahramanlıkları ve Mağribi efsaneleri anlatılıyordu. Sonuncularını güzel hancı kadın anlattı; Loxa’nın infiernos’larını, yani cehennemlerini şiirsel bir dille tasvir etti: Yeraltı derelerinin ve şelalelerinin gizemli sesler çıkardığı karanlık mağaralar. Halk, Mağribiler zamanından kalma para basıcılarının oraya kapatıldığına ve Mağribi krallarının hazinelerini bu mağaralarda sakladığına inanıyor.
Bu eski savaşçı kentte gördüklerim ve işittiklerim hayal gücümü ateşlemiş hâlde yatağa çekildim. Daha yeni uykuya dalmıştım ki, La Mancha kahramanını bile şaşkına çevirebilecek korkunç bir gürültü ve patırtıyla uyandım; onun İspanyol hanlarındaki deneyimi zaten baştan sona gürültü patırtıydı. Bir an için Mağribiler kente yeniden saldırmış ya da hancı kadının sözünü ettiği cehennemler serbest kalmış sandım. Üstüm başım yarı giyinik, ne olup bittiğini görmek için dışarı fırladım. Meğer olan biten, yaşlı bir adamla dolgun yapılı genç bir kadının düğününü kutlayan bir şarivariymiş. Yaşlı adama geliniyle ve serenadıyla mutluluk dileyip daha sessiz yatağıma döndüm; sabaha kadar deliksiz uyudum.
Giyinirken penceremden halkı seyredip vakit geçirdim. Üzerlerine gerçek İspanyol tarzında atılmış kahverengi pelerinleriyle, düzgün ve gösterişli Endülüs giysileri içindeki yakışıklı genç erkek grupları vardı. Küçük, yuvarlak majo şapkalarını, kendilerinden emin, kurnazca bir havayla başlarına oturtmuşlardı. Ronda’nın züppe dağlıları arasında fark ettiğim o mağrur bakışlara sahiptiler. Gerçekten de Endülüs’ün bu yöresi böyle canlı, gözü pek tiplerle dolu. Kasaba ve köylerde aylak aylak dolaşıyor, bol bol vakitleri ve paraları varmış gibi görünüyorlardı; “binecek atları, kuşanacak silahları” vardı. Dedikoduyu seviyor, çok sigara içiyor, gitarı çalmayı biliyor, güzel majalarına beyitler söylüyor ve boleroyu ustalıkla oynuyorlardı. İspanya’nın her yerinde erkekler ne kadar yoksul olurlarsa olsunlar, bir beyefendiye yaraşır ölçüde boş vakte sahip gibiydiler; gerçek bir caballero’nun hiç acele etmemesi gerektiğini düşünüyorlardı. Ama Endülüslüler hem neşeli hem de rahat tavırlıydı; aylaklığın o sefil izlerini taşımıyorlardı. Dağlarda ve Endülüs’ün deniz kıyılarında yaygın olan maceralı kaçakçılık, kuşkusuz bu mağrur karakterin temelinde yatıyordu.
Bu grupların giysilerinin karşısında, eşya yüklü bir eşeği götüren iki uzun bacaklı Valencialı’nın kıyafeti göze çarpıyordu; tüfekleri, gerektiğinde kullanıma hazır biçimde, eşeğin sırtında çapraz asılıydı. Yuvarlak ceketler (jalecos), dizlerine ancak ulaşan ve kilt gibi görünen geniş keten bragas’lar, yani kısa pantolonlar; bellerine sıkıca doladıkları kırmızı faja’lar, yani kuşaklar; esparto otundan sandaletler giyiyorlardı. Başlarına sarığa benzeyen, renkli mendiller bağlamışlardı ama başlarının tepesi açıktaydı. Kısacası, tüm görünümleri geleneksel Mağribi izlerini taşıyordu.
Loxa’dan ayrılırken, atı da silahları da yerinde, bir süvari bize katıldı; arkasından da escopetero, yani bir tüfekli muhafız, yaya olarak geliyordu. Bizi nazikçe selamladı ve kısa süre içinde kim olduğunu öğrendik. Gümrüklerin başıydı; daha doğrusu, kaçakçıları gözetlemek için yollarda devriye gezen silahlı bir birliğin başı olduğunu tahmin ediyorum. Escopetero da muhafızlarından biriydi. Sabah yolculuğumuz sırasında, İspanya’da melez bir şövalye sınıfına dönüşmüş kaçakçılar hakkında ondan bazı ayrıntılar öğrendim. Söylediğine göre Endülüs’e ülkenin çeşitli yerlerinden, ama özellikle La Mancha’dan geliyorlardı. Bazen belirlenmiş bir gecede Cebelitarık’ın meydanından ya da sahilinden karşıya kaçırılacak malları teslim almaya, bazen de belli bir gecede kıyının belirli bir noktasında bekleyecek bir gemiyle buluşmaya geliyorlardı. Bir arada kalıyor, geceleri yol alıyorlardı. Gündüzleri dağların yarıntılarında ya da ıssız çiftlik evlerinde saklanıyorlardı; kaçak mallarından aileye bolca armağan verdikleri için buralarda genellikle iyi karşılanıyorlardı. Dağ köylerindeki kadınların ve çiftlik evlerinde yaşayanların taktığı süslerin ve takıların çoğu, neşeli ve eli açık kaçakçıların armağanıydı.
Geminin kendileriyle buluşacağı kıyı kesimine varınca, geceleri kayalık bir burundan ya da burun çıkıntısından çevreyi gözlüyorlardı. Kıyıya yakın bir yelken gördüklerinde önceden kararlaştırılmış bir işaret veriyorlardı; bazen pelerinin kıvrımları altından bir feneri ansızın üç kez gösteriyorlardı. İşarete karşılık verilirse sahile inip işi çabucak bitirmeye hazırlanıyorlardı. Gemi kıyıya iyice yanaşıyor, bütün tekneleri kaçak malları karaya çıkarmakla uğraşıyordu. Mallar at sırtında taşınmaya uygun, sıkıca bağlanmış küçük paketlere konmuştu. Paketler aceleyle kumsala atılıyor, bir o kadar aceleyle toplanıp atlara yükleniyor, ardından kaçakçılar şangır şungur dağlara doğru yola koyuluyordu. En sarp, en yabanıl ve en ıssız yollardan gidiyorlardı; oralarda peşlerine düşmek neredeyse boşunaydı. Gümrük muhafızları bunu denemiyor, başka bir yol izliyordu. Dağlardan yükleri ağzına kadar dolu dönen çetelerden haber alınca kalabalık bir kuvvetle, kimi zaman on iki piyade ve sekiz atlıyla yola çıkıp dağ geçidinin ovaya açıldığı yerde mevzileniyorlardı. Geçidin biraz içinde pusuya yatan piyadeler, çetenin geçip gitmesine izin veriyor, sonra ayağa kalkıp ateş açıyordu. Kaçakçılar ileri atılıyor, ama önlerinde atlılarla karşılaşıyorlardı. Vahşi bir çatışma başlıyordu. Kaçakçılar sıkıştırılırlarsa gözlerini karartıyorlardı. Bazıları atlarından inip atlarını siper ediyor, sırtlarının üzerinden ateş ediyordu; başkaları düşmanı yavaşlatmak için ipleri kesip yükleri yere düşürüyor ve atlarıyla kaçmaya çalışıyordu. Kimileri bu yolla yüklerini kaybedip kurtuluyor, kimileri atlarıyla ve yükleriyle birlikte yakalanıyordu; başkalarıysa her şeyi bırakıp dağlara tırmanarak kaçıyordu. Açgözlü kulaklarla anlatılanları dinlemiş olan Sancho, “İşte o zaman se hacen ladrones legitimos,” diye bağırdı; “meşru haydutlara dönüşüyorlar.”
Sancho’nun böyle bir işi meşru bir meslek saymasına gülmeden edemedim; ama gümrüklerin başı, kaçakçılar bu duruma düşüp köşeye sıkışınca yollara düşmeye hakları olduğunu düşündüklerini anlattı. Kaçakçı gibi donanıp atlanmaya yetecek kadar para toplayana dek yolcuları haraca bağlıyorlarmış.
Öğleye doğru yol arkadaşımız bize veda edip escopetero’suyla birlikte sarp bir dağ geçidine saptı. Kısa süre sonra da dağlardan çıkıp dillere destan Granada ovasına girdik.
Son öğle yemeğimizi bir dere kıyısındaki zeytin ağaçlarının altında yedik. Klasik çağlardan izler taşıyan bir yerdeydik; çünkü çok yakında Soto de Roma’nın koruları ve meyve bahçeleri vardı. Uydurma bir geleneğe göre burası, Kont Julian’ın kızı Florinda’yı avutmak için kurduğu bir sığınaktı. Granada’nın Mağribi krallarının kır gezisi yaptığı bu yer, modern zamanlarda Wellington Dükü’ne verilmişti.
Değerli yoldaşımız, heybesinin içindekileri son kez çıkarırken yüzüne yarı kederli bir ifade takındı. Yolculuğumuzun bitmek üzere olduğuna yanıyordu; böyle süvarilerle dünyanın öbür ucuna kadar gidebileceğini söyledi. Yine de yemeğimiz, böylesine güzel koşullar altında, neşeyle geçti. Gökyüzünde tek bir bulut yoktu. Dağlardan esen serin yeller güneşin sıcağını hafifletiyordu. Önümüzde uçsuz bucaksız, görkemli ova uzanıyordu. Uzakta romantik Granada, Elhamra’nın kızıl kuleleriyle taçlanmıştı; onun çok yukarısında Sierra Nevada’nın karlı dorukları gümüş gibi parlıyordu.
Yemeğimizi bitirince pelerinlerimizi serip açık havada son siestamıza yattık; çiçeklerin arasında vızıldayan arılar ve zeytin ağaçlarının arasındaki güvercinlerin sesi bizi uyuttu. Bunaltıcı saatler geçince yeniden yola koyulduk. Bir süre sonra katırına binmiş, tıknaz ve kurbağaya benzeyen küçük bir adamı geçtik. Sancho’yla sohbete koyuldu; yabancı olduğumuzu anlayınca bizi iyi bir hana götürmeyi üstlendi. Bir escribano, yani noter olduğunu, şehri avucunun içi gibi bildiğini söyledi. “Ah Dios, Señores! Ne şehir göreceksiniz! Ne sokaklar! Ne meydanlar! Ne saraylar! Bir de kadınları var—ah, Santa Maria purisima—ne kadınlar!” “Sözünü ettiğiniz han,” dedim, “iyi bir yer olduğundan emin misiniz?”
“İyi mi! Santa Maria! Granada’nın en iyisi. Salones grandes—camas de lujo—colchones de pluma (büyük salonlar—lüks yatak odaları—kuş tüyü yataklar). Ah, Señores, Elhamra’da Kral Chico gibi ağırlanacaksınız.”
“Peki atlarıma nasıl bakacaklar?” diye sordu Sancho.
“Kral Chico’nun atlarına baktıkları gibi. Chocolate con leche y bollos para almuerza (kahvaltıda sütlü çikolata ve tatlı çörekler),” dedi ve yoldaşımıza manalı bir göz kırptı.
Bu kadar tatmin edici bilgilerden sonra bu konuda daha fazlasını istemeye gerek kalmamıştı. Böylece usulca yolumuza devam ettik; tıknaz küçük noter önden gidiyor, Granada’nın görkemine ve handa bizi bekleyen eğlenceli günlere dair her an yeni bir haykırışla bize dönüyordu.
Böylece bize yol gösteren adamla birlikte aloe ve Hint inciri çitlerinin arasından, ovayı süsleyen bahçeler denizinin içinden geçtik ve günbatımına doğru şehrin kapılarına vardık. İşgüzar küçük rehberimiz bizi bir sokaktan geçirip ötekine soktu; sonunda, kendini pekâlâ evindeymiş gibi gösterdiği bir hanın avlusuna girdi. Hancıya Hristiyan adıyla seslendi ve bizi, en iyi odalarıyla en gösterişli sofrasına layık iki pek değerli beyefendi olarak ona emanet etti. Bu sahne bize, Gil Blas’ı Pennaflor’daki hanın hancı karısıyla kocasına böylesine tantanayla tanıtan, ona akşam yemeğinde alabalık ısmarlatıp onun hesabına oburca yiyen o üstten bakan yabancıyı hatırlattı. “Elinizde ne olduğunun farkında değilsiniz,” diye seslenmişti hancıya ve karısına. “Evinizde bir hazine var. Şu genç beyefendiye bakın: dünyanın sekizinci harikası! Santillane’li Señor Gil Blas’a bu evde hiçbir şey fazla iyi gelemez; onu bir prens gibi ağırlamak gerekir.”
Küçük noterin, Pennaflor’daki benzeri gibi, hesabımıza alabalık yemesini istemediğimizden onu akşam yemeğine çağırmadık. Bunun için kendimizi nankörlükle suçlamamıza da gerek kalmadı; çünkü sabah olmadan, hancının kuşkusuz iyi bir dostu olan küçük serserinin bizi Granada’nın en döküntü hanlarından birine düşürdüğünü anladık.
Piedralga Cassla.
Bölüm etkileşimi
