Elhamra kitap kapağı

2. bölüm / 34

Sunuş

Uygulamada Aç
Bölümü paylaş
Bu sayfayı paylaş
WhatsApp

Kitap sayfası
Bölümler 34Şu an: Sunuş

SUNUŞ
Elhamra’da Washington Irving’i unutmamak mümkün değildir. Tek bir kitabıyla, sade, yumuşak huylu ve iyi kalpli Amerikalı edebiyatçı, hakkında yazdığı Boabdil ve Lindaraxa kadar, Mağribi Kızıl Sarayı’nın da unutulmaz bir kişisi hâline geldi. Oysa belki de hiçbir kitap, ün kazanmayı böylesine kendiliğinden başaramamıştır. Irving 1828’de Granada’yı ziyaret etti. Ertesi yıl geri döndüğünde, Elhamra’daki Vali daireleri ona kalması için ayrıldı. Orada birkaç hafta geçirdi; yere duyduğu sevgi her gün, her saat biraz daha büyüdü. Avlularını ve bahçelerini anlatmaya, efsanelerini kayda geçirmeye onu bu bağlılık, başka hiçbir karmaşık amaç değil, yöneltti. Bu eser, boş vakitlerinde oyalanmak için yaptığı bir çalışmaydı; biri ciddi, bugün neredeyse unutulmuş iki tarih kitabından ilkinin tamamlanmasıyla ötekine başlaması arasındaki zamanı dolduruyordu.

O günlerde İspanya ya da İspanyol olan herhangi bir şey hakkında böylesine doğal yazabilecek başka pek az kişi vardı. Çünkü 1829’da Alhamar ile Yusef’in surları içinde Mateo ve Dolores’in gevezeliklerini dinlerken Paris’te Alfred de Musset Contes d’Espagne’ını yazıyor, Victor Hugo da Orientales’in yeni bir baskısını yayımlıyordu. Bir yıl sonra Comédie Française’de Hernani savaşları kopacaktı; birkaç yıl geçince Théophile Gautier Pireneler’i aşmak üzere yola çıkacaktı. Romantizmin öncüsü Châteaubriand’ın Elhamra’yı tek sözcükle geçiştirebildiği günler geride kalmıştı. Hugo bütün bakışları Doğu’ya çevirerek İspanya’nın da Şarklı olduğunu ilan etmişti; onun izleyicileri için Irving’in tek derdi zevk almak olan yolculuğunu anlattığı bu ülkeye, ister düşlerinde ister gerçekten yaptıkları yolculuk, edebî inançlarını açıklamaya bir bahaneydi. Irving ise, yetenekleri ne olursa olsun, bir davanın yükünü taşımıyor, gösterişe kapılmıyordu. Romantikleri ya da İspanya’nın devrimdeki rolünü duyduğuna inanmak için bir neden yok; oysa fırtına kopmak üzereyken Paris’te bulunmuş, ünlü kırmızı yeleğin halkın gözüne sokulmasından sonra geri dönmüştü. Her hâlükârda, bugünün özgün dehaları gibi, bildiklerini kendine sakladı.

Irving’i İspanya’ya götüren edebiyat çalışmalarıydı. Birkaç yıl önce, 1818’de, kardeşinin işinin bütünüyle çöküşüne tanık olmuştu. Bu, o zamana dek sakin ve renksiz geçen hayatındaki ikinci önemli olaydı. İlki, evleneceği genç kadının ölümüydü; bu kayıp onda ne ilgi ne de hırs bırakmıştı. Çalışması gerekmiyordu, üstelik sağlığı da pek iyi değildi. Biraz seyahat etti: zeki, duyarlı ve gözlemci bir turist olarak. Biraz yazdı; Knickerbocker’la yazar olduğunu keşfetti. Ne var ki otuz beş yaşına gelene dek yazdıkları gelişigüzel şeylerdi; kardeşinin iflası onu edebiyatı meslek edinmeye mecbur etti.

Sketch-Book, Bracebridge Hall ve Old Christmas’ı yayımladıktan, eserleri bugünkü yazar kuşağını bile tatmin edecek türden bir ilgi gördükten sonra—ki onlar eserlerin değerini kendilerine ödenen parayla ölçer—biri, İspanyol yazar Navarrete’nin üzerinde çalıştığı Kolomb’un yolculuklarını çevirmesini önerdi. Söylentiye göre Murray çeviri için yüklüce bir peşinat verecekti. Ne var ki akıllı adam Murray emin olmak istiyordu: önce yazmanın bir bölümünü görmek istedi. Irving işe başlamadan bu mümkün değildi. Madrid’deyken, kendisine hiçbir güvence verilmemiş olmasına karşın, çevirmenlik rolünün tarihçilikten daha az hoşuna gittiğini fark etti; İspanya çalışması da sonunda Kolomb’un Hayatı’na dönüştü. St. Isidoro Cizvit Kütüphanesi’nin eski kroniklerinde “zengin cevherleri kazarken”, incelediği tarihin bir yan konusu onu hepsinden çok büyüledi: Granada’nın Fethi. Hudson kıyılarında çocukken oynadığı günlerden beri, Vega’da altın ve gümüş zırhlarıyla şahlanan İspanyol şövalyesiyle savaş yolunda baltasını sallayan Kızılderili arasında bağlılığı bölünmüş olan Irving’i, bu parlak tarihî olay çoktan büyülemişti. Artık ara sıra Kolomb’u unutuyor, Fethi kendi anlatacağı yeni bir öyküye dönüştürmek için malzeme topluyordu. Başka belgeleri incelemek üzere bir bahar günü (1828), badem ağaçları çiçek açmışken Endülüs’e doğru yola koyuldu; Granada da elbette yolunun üzerindeydi. Böylece rastlantı onu Elhamra’ya getirdi; 1829’da Vali’nin inceliğiyle yaşlı Antonia Teyze’nin iyiliği sayesinde, güzel Elizabeth of Parma’nın odalarında kalmaya başladı. Odalar, Lindaraxa Bahçesi’ndeki portakal ağaçlarıyla fıskiyelere bakıyordu.

Elhamra, gelip geçici ziyaretçiye büyüsünün ancak yarısını gösterir. Kendi deneyimimden biliyorum: alışkanlık onun sonsuz çeşitliliğini köreltmez; duvarlarında ışıkla gölgenin oyununu her gün izledikçe, her gün onun için yapılmış aylak düşlere kendimizi bıraktıkça güzelliği artar. Bir yaz, temmuz ve ağustos boyunca salonlarıyla avluları beni Endülüs’ün yakıcı, göz kamaştırıcı güneşinden korudu; haftalar geçtikçe orada beni tutan büyü güçlendi. Gautier için, Aslanlı Avlu’da uyuduğu tek gece bu yere yeni bir güzellik katmıştı. Ama gece gündüz Elhamra Irving’indir: o, burayı yönetimi utanç verici ölçüde kötü bir müzeye ve turistler için antika dükkânına ek binaya dönüşmeden önce görmüştü; hikâyelerinin hepsini duymuş, duymadıklarını da uydurmaya vakit bulmuştu. Ta ki Londra’daki Amerikan Elçiliği’nde işe yaramaz ve gereksiz bir diplomatik göreve atanıp oradan çağrılana dek.

Kitap iki yılı aşkın bir süre sonra, 1832’de yayımlandı. Bir bakıma kalem işçisi olan Irving’in, en ufak bir vesileyle yayımlanıp basılmaya koşmayacak kadar özsaygısı vardı. İngiliz yayıncıları Colburn ve Bentley’di; onların baskısı, Philadelphia’daki Lea ve Carey’nin hazırladığı Amerikan baskısından birkaç ay önce çıktı. Aynı yıl Paris’te iki baskı daha yayımlandı: biri Galignani’den, öteki Baudry’nin Yabancı Eserler Kitaplığı’ndan; Fournier de Fransızca çevirisini bastı. Elhamra hemen başarı kazandı. De Musset ile Victor Hugo, Fransa’daki geniş kitleyi Pireneler’in ötesindeki ülkeye karşı yine kayıtsız bırakmışlardı. Irving ise İngiltere ve Amerika’da büyük bir alkış fırtınası kopardı; bir anda, Romantiklerin ganimet diye kapmak isteyeceği İspanya’yı, hor gördükleri “burjuvaların” avı hâline getirdi. Alkışlayanlar yalnızca geniş kitleler değildi. İngiltere’de kitabı sevinçle karşılamayan pek az edebiyatçı vardı.

Bugün, sadakatsizlik sayılmayacak biçimde, bu başarıya biraz şaşılabileceğini düşünüyorum. Elhamra ilk baskısında kesinlikle ham ve yapmacıklıdır; yine de onu Roscoe’nun üç yıl sonra David Roberts’ın çizimlerine metin olsun diye yayımladığı tumturaklı paçavrayla karşılaştırınca bir başyapıt olduğu görülür. Okurlarından daha eleştirel olan Irving, kitabın gözden geçirilmesi gerektiğini biliyordu. Alexander Everett’e yazdığı bir mektupta bir keresinde şöyle demişti: “Halk üzerinde etkisini çoktan bırakmış bir kitabı geliştirmeye çalışmak genellikle boşa emektir.” Buna rağmen, New Yorklu yayıncı Putnam için eserlerinin toplu baskısını hazırlarken, 1857’de Elhamra’yı neredeyse baştan yazdı; bu süreçte kitap çok şey kazandı. Değişiklikler yeni bölümler eklemekten ya da eskileri yeniden düzenlemekten çok, metnin kendisinde yapılan dokunuşlardı: burada yerel renklerin hafifçe belirginleştirilmesi, orada bir cümlenin yuvarlanması, bir olayın geliştirilmesi. Örneğin son hâlinde böylesine neşeli ve canlı olan “Yolculuk”, başlangıçta yalnızca çıplak bir olgu aktarımıydı; yolda yaşanan küçük serüvenlere yer yoktu: Sevilla yakınlarındaki eski değirmende mola, yolculuğa resimsi bir değer katan Archidona, Antiquero ve Osuna’ya kısa bakışlar, Loxa hanındaki sohbet ve öyküler. Daha az takdire değer bir başka değişiklik, sonraki baskılarda Wilkie’ye ithafın çıkarılmasıdır. Bu, İngiliz ressama hoş bir saygı duruşuydu. Wilkie de arkadaşları Lewis ve Roberts gibi, Fransız Marilhat ile Decamps’ı, Fromentin ve Delacroix’yı Doğu’ya götüren Oryantalizm dalgasına kapılmıştı; bu dalganın gücü Regnault döneminde bile tükenmemişti. İthaf güzel yazılmış, içten ve takdir doluydu; iki adamın Toledo ve Sevilla’da birlikte yaptığı gezintileri, ikisinin de sevmeyi öğrendiği ülkeye geçişinin izi olarak Mağribîlerin bıraktığı güzelliğe duydukları ortak ilgiyi tatlılıkla hatırlatıyordu. Yazarla ressam arasındaki dostluğun anısı olarak, bu ithafı kitaptaki tarihî bölümlerden herhangi birinden daha kolay gözden çıkaramazdık.

Gözden geçirilmiş baskıda bile, bugün yazarı küçümsemek moda olduğundan, Irving’in başarısını hafife almak kolaydır. Elhamra’da Borrow’un Bible in Spain’indeki görkemli melodram, Gautier’nin anlatısındaki resimsellik yoktur. Wilkie’nin yapmasını istediği, Arap baharatı serpilmiş, “Harun Reşid tarzı bir şey” olmaktan da çok uzaktır. Kusurları yalnızca eksikliklerden ibaret değildir. Bazen sıkıcıdır. Tekrarlara boğulur. Bazı sıfatlar can sıkıcı bir ısrarla yeniden karşımıza çıkar. Vega çiçek içindedir, savaş kanlıdır, Mağribî güzelin güzelliği gereğinden çok kez vurgulanır. Daha da kötüsü, betimlemeler yinelenir; sanki sayfa doldurmak için ya da kolay yazan birinin gevezeliğiyle, neredeyse aynı parça tekrar tekrar karşımıza çıkar. Hatta tarihî bölümlerin çoğu, sırf elinin altında bulundukları ve onlardan kurtulmanın daha iyi bir yolunu bilmediği için kitaba öylesine açıkça sıkıştırılmış, sonra da belli etmeden aralara serpiştirilmiştir. Bu yüzden onları bugünkü baskıdan bütünüyle çıkarmakta tereddüt etmeye gerek yok. Düzenlenmiş bir Tom Jones ya da sansürlenmiş bir Shakespeare saçma olabilir. Ama Elhamra’dan bazı bölümleri çıkarmak, okurun onları atlarken yapacağı işi önceden görmektir. Hiçbir şey kaybedilmez; önemli olgularla betimlemeler kitabın başka yerlerinde daha canlı ve eğlenceli biçimde zaten anlatılmıştır.

Böylesine sevilen bir eserin yeni baskısını kusurlarına işaret ederek sunmak belki de yersiz görünebilir. Ama Irving hakkında dürüst konuşabiliriz. Elhamra’nın daha ciddi lekeleri olsaydı bile, büyüsü en sert eleştirinin sınavından yine de zaferle çıkardı. Çünkü Irving’in üslubunda incelik ya da zarafet ne kadar eksik olursa olsun, her zaman daha iyi bir ad bulamadığımız için “çekicilik” dediğimiz o özellikle ayırt edilir. Lowell bu niteliği şiirde ya da kokuda bulduğunda nasıl tanımlamakta zorlandıysa, onu tanımlamak da öyle zordur. Ama Washington Irving’in yazdıklarının hepsinde vardır bu; çağdaşlarının ona yönelttiği bol övgünün de anahtarıdır: Elhamra’nın Fethi’ni bir başyapıt ilan eden Coleridge’in, İngiliz diline açıklık kattığına inanan Campbell’ın; Byron, Scott ve Southey’nin; bir zamanlar Irving’in lime lime olmuş kitapları ceplerini dolduran Dickens’ın; Amerikalıyı Goldsmith’e benzetip onu “daha hafif anlatımımızın en çekici ustalarından biri” diye niteleyen Thackeray’in övgüsünün.

Bu beğenilme gücünün büyük bölümü, hiç kuşkusuz, Irving’in en iyi hâlindeki üslubunun sadeliğinden ve içtenliğinden gelir. Dağınık anlatmaya yatkınlığına, süslü anlatım merakına rağmen, anlatacak bir öyküsü olduğunda çocukların “Bir varmış bir yokmuş” sözü kadar sade ve doğrudan yazabilir. Pek çok öyküsüne böyle başlaması da yerindedir; çünkü Elhamra efsaneleri, büyümüş çocuklar için anlatılan öykülerden başka bir şey değildir. Romantik olan her şeye duyduğu sevginin içtenliğinden de kuşku duyulamaz. Zaten söylediğine inanmadığı ve söylediklerini bütün kalbiyle öylesine sahici biçimde dile getirmediği pek enderdir; öyle ki, yanlış şey karşısında hayranlık gözyaşları dökmek için kendini zorlayan De Amicis’in ya da bütün İspanya’yı kan, şehvet ve ölüm sisi içinden gören Maurice Barrès’in duygularından kuşku duyduğunuz yerde, Irving’e inanırsınız. Irving’i Elhamra’yı övmeye yönelten, buraya duyduğu güçlü bağlılıktı; yazma arzusu bu bağlılığı yaratmış değildi. Bazı eleştirmenlerine göre, yazılarında da karakterinde olduğu gibi mizah ve duygu ağır basıyordu. Bu, talihli bir bileşimdir: duygusu çoğu kez taşacak gibi olsa da nadiren coşkunluğa dönüşür; çünkü onu, kendisini pek seyrek terk eden mizah anlayışı dengede tutar. Gözlem gücü daha da yararlıydı. Gözlerini kullanabiliyordu. Her şeyi kendi gözüyle görebiliyordu. İnsanların karakterini de çabucak fark ederdi. Bazen yanıldığı olur. Manzaralarında Alhama’nın mor dağları, resme en çok yakışacağını düşündüğü yerde yükselir; Sierra Nevada’nın yamaçlarındaki kar ise, yaz ortasında her yanını kahverengi gördüğüm hâlde, düşünceli bir incelikle hiç erimez. Adalet Kapısı’ndaki el ve anahtar işaretlerini yalnızca geleneğin büyüteciyle görebilmiştir: kurguda devasa, gerçekteyse öylesine küçük simgelerdir ki, Granada’daki her kitap, gazete ve paragraf, her dilenci ve dolandırıcı turist simsarı—rehber demek istiyorum—insana onları aramasını söylemese insan gözden kaçırabilir. Ama bunlar küçük uyumsuzluklardır. Esas noktalarda gözlemi onu yanıltmamıştır. Malaga’daki boğa güreşini anlatan Gautier’nin harika tasviri kadar güçlü ve parlak tek bir pasajı bulunmayabilir; ama izlenimleri öylesine berrak, kayıtları öylesine sadıktır ki, daha ince bir söz ustasının başarısı belki belirsizce hatırlanırken onun kitabının etkisi kalır. Sevilla ile Granada arasındaki ülkenin sert görkemine ve yalçın heybetine insanı en iyi Irving hazırlar. Artık yol trenle alınabilir. Ama onun gibi—bizim de yaptığımız gibi—karayoluyla seyahat etmek, kurak dağlarıyla sarp geçitlerinin, aralarına uzanan hoş vadiler ve ovalar kadar abartısız olduğunu görmektir. Çünkü İspanya, çoğu gezginin hayal etmek, çoğu ressamın resmetmek istediği gibi baştan sona neşe dolu değildir; La Mancha’nın çorak tepelerinde Don Kişot’u resmeden Daumier bu konuda istisnadır. Granada’da ve Elhamra’da hiçbir şey bize bütünüyle beklenmedik gelmiyorsa, bunun nedeni her şeyi önceden Irving’le birlikte görmüş olmamızdır: yüksek Comares Kulesi’nden ve Elçiler Salonu’nun pencerelerinden; ya da sessiz Saray’ın hamamları, mescidi ve avlularından geçip vadiyi aşarak daha serin Generalife bahçelerine, ardından Albayzín’e tırmanıp zirvesindeki beyaz kiliseye ulaşırken.

Irving’in zamanından bu yana Elhamra’da pek çok şey değişti. Onun güllerle dolu gördüğü Aslanlı Avlu, güller sökülünce güzelliğini yitirdi. Bulduğu terk edilmişlik, bugünkü restorasyon ve sahte düzen görüntüsünden daha resimseldi. Irving, o dönemin kumandanı Don Francisco de Serna’nın Saray’ı onarmak ve kaçınılmaz çöküşünü durdurmak için gösterdiği çabaları fark etmişti. De Serna’nın öncülleri görevlerini aynı sadakatle yerine getirmiş olsaydı, diye düşünüyordu, Elhamra bugün hâlâ Mağribîlerin ya da en azından İspanyol kraliyetinin bıraktığı hâle çok yakın olabilirdi. İnsan merak ediyor: Bugünkü yönetimi görse ne derdi? Açıkça ihmal etmek, çoğu zaman sahte bir gayretten daha az zararlıdır. Gözetlenen, dırdır edilen ve bürokrasiyle bunaltılan araştırmacı resmî denetimden yarar görmedi; sorumluluğun hoş sohbetli yaşlı bir kadından yarım düzine tembel rehbere devredilmesi de Saray’ı daha güvenli kılmadı. Elçiler Salonu’nun ön odasındaki yanık tavan, yeni görevlilerin ne kadar dikkatsiz olabildiğini gösteriyor; avlulara ve salonlara saçılmış kibritlerle sigara izmaritleri de böylesine anlamlı bir uyarının boşa gittiğini anlatıyor. Restoratör Elhamra’da serbest bırakılmışsa, Generalife’da da uykulu İspanyolu Genç İtalya’nın daha canlı yöntemleriyle tanıştırmaya hevesli görünen İtalyan bir mülk sahibi var. Bir zamanlar eşi olmayan o caddenin boyunca, Zoraïde kadar yaşlı selviler şimdiden acımasızca kesildi; insan bu yıkımın sonun başlangıcı olmasından korkuyor.

Granada’da son altmış yılda ne gibi değişiklikler yaşanmış olursa olsun, Irving’in kitabının popülerliği zamanla azalmadı. Ford’un, Murray’nin ya da Hare’in kitabı onun yerini dolduramadı. Turistler, anısını yaşattığı surların içinde kitabı, dindarların Floransa’da Ruskin’i okuması kadar özenle okuyor. Aslanlı Avlu’da ve Lindaraxa Bahçesi’nde başucu kitabı sayılıyor. Sultana’ların yüksek seyir balkonunda ve Fortuny’nin resim yaptığı mescit avlusunda öğrencilerin el kitabı. İspanyolca çevirisi, daha eşiği geçerken neredeyse elinize tutuşturuluyor. Saray’daki Irving odaları hep kilitli tutuluyor; böylece rehber, insanların yarısının görmek istediği bir daireyi sözüm ona özel bir iyilik yaparak açmak için fazladan ücret alabiliyor. “Rip Van Winkle” ve “Knickerbocker” vapurları Hudson’da gidip gelirken, Elhamra’nın gölgesinde de Washington Irving Oteli yükseliyor. Her koruda, her bahçede dolaştığı söylenen ruhlar ve hortlaklar bile onun yaratısı; İspanyollar bunu size hemen anlatır. Ne var ki Irving’in—onların gündelik söyleyişindeki adıyla “Vashington”ın—kim olduğunu açıklayabilecekleri pek azdır. Böylece adı burayla öylesine özdeşleşmiştir ki, New York ayakta kaldıkça Diedrich Knickerbocker nasıl hatırlanacaksa, Kızıl Saray Vega’ya baktığı ve Mağribîlerin geleneği Granada’da yaşadığı sürece Washington Irving de unutulmayacaktır.

Elizabeth Robins Pennell.

Bölüm etkileşimi

Okurlar bu bölümle etkileşime geçti

0okunma 0beğeni 0yorum
Bu iki tercih yalnızca bu tarayıcıda saklanır; yukarıdaki Vaveyla sayaçları gerçek uygulama verisidir.

Kategoriler ve Temalar

Kategoriler ve temalar yükleniyor…