Devamı

ALTINCI KİTAP
HZ. İBRAHİM
KİTÂBÜ’T-TEVHİD
Putlarla Mücadele, Teslimiyet, Hicret, Misafirperverlik ve Kâbe’nin İnşası

BİRİNCİ BÖLÜM
İbrahim’in İmtihanı ve İnsanlara Önder Kılınması
Bakara Suresi 124
Hz. İbrahim’in hayatı yalnız sözle ilan edilen bir iman değil, ağır imtihanlarla doğrulanan bir teslimiyet hayatıdır.O:
ailesiyle,
kavmiyle,
putperest düzenle,
hicretle,
ateşle,
evlat sevgisiyle
sınanmış; Allah’ın emirlerini yerine getirerek insanlara önder kılınmıştır.Bu sebeple Hz. İbrahim’in temsili kitabı:Kitâbü’t-Tevhid — Tevhid Kitabıolarak adlandırılmıştır.
Bakara Suresi 124. Ayet
İbrahim’in İlahi Emirlerle Sınanması
Allah’ın Hz. İbrahim’i birtakım emirlerle sınadığı ve onun bunları eksiksiz biçimde yerine getirdiği bildirilir.Bunun üzerine Allah, onu insanlara imam, yani önder kılacağını açıklar.Hz. İbrahim kendi soyundan gelecek kimseler için de bu önderliği ister. Allah ise zalimlerin bu ilahî ahde ulaşamayacağını bildirir.
İmtihanın Anlamı
İmtihan, Allah’ın bilmediği bir şeyi öğrenmesi anlamına gelmez. Allah kulun ne yapacağını bilir.İmtihan:
kulun imanını davranışla ortaya koyması,
iradesinin görünür hâle gelmesi,
sabır ve teslimiyetinin açığa çıkması,
sorumluluğunu yerine getirmesi
içindir.Hz. İbrahim’in imanı yalnız kalbinde kalan bir düşünce olmamıştır. Hayatının tamamında davranışa dönüşmüştür.
Emirleri Tamamlaması
Ayet, Hz. İbrahim’in kendisine verilen görevleri tamamladığını bildirir.Bu görevlerin ayrıntıları Kur’an’ın farklı bölümlerinde görülür:
Putları ve şirki reddetmesi,
babasına ve kavmine tevhidi anlatması,
ateşe atılma tehdidi karşısında geri çekilmemesi,
Allah uğrunda hicret etmesi,
ailesini ekinsiz bir vadiye yerleştirmesi,
Kâbe’nin temellerini yükseltmesi,
oğluyla teslimiyet imtihanından geçmesi.
Hz. İbrahim’in büyüklüğü yalnız bir mucize yaşamasında değil, kendisine verilen görevlerin her birinde sadakat göstermesindedir.
İnsanlara İmam Kılınması
Buradaki imamlık yalnız namazda öne geçmek anlamıyla sınırlı değildir.İmam:
yol gösteren,
örnek alınan,
insanlara doğru istikamet sunan,
iman ve ahlakta önder olan
kişidir.Hz. İbrahim:
tevhidde,
teslimiyette,
sabırda,
duada,
hicrette,
aile sorumluluğunda
insanlara örnek kılınmıştır.
Önderliğin Sorumluluğu
İnsanlara önder olmak yalnız şeref değil, ağır bir emanettir.Önder:
söylediğini yaşamalı,
insanları kendisine değil Allah’a çağırmalı,
adaleti korumalı,
güç karşısında hakikati değiştirmemelidir.
Hz. İbrahim’in önderliği soy veya dünya makamı sebebiyle değil, imtihanları başarıyla tamamlamasıyla verilmiştir.
Soyu İçin Dua Etmesi
Hz. İbrahim kendisine verilen önderliğin soyundan gelenlerde de devam etmesini istemiştir.Bu dua onun yalnız kendisini düşünmediğini gösterir.O:
gelecek nesilleri,
ailesinin imanını,
insanlığın hidayetini
önemsemiştir.Peygamber duası kişisel başarıyla sınırlı değildir; nesillerin doğru yol üzere bulunmasını da kapsar.
Zalimlerin İlahi Ahde Ulaşamaması
Allah, zalimlerin bu ahde ulaşamayacağını bildirir.Bu ifade soy bağının tek başına ilahî önderlik sağlamadığını açıklar.Bir kişi Hz. İbrahim’in soyundan gelebilir; fakat:
şirk koşar,
insanlara zulmeder,
hakkı çiğner,
ilahî sınırları bozar
ise yalnız soyu sebebiyle gerçek önderlik hakkına sahip olmaz.
Soy Değil, Ahlak ve Adalet
Hz. İbrahim’in soyundan çok sayıda peygamber gelmiştir. Ancak onun bütün nesli aynı doğruluk üzerinde kalmamıştır.Ayet şu temel ölçüyü koyar:İlahi yakınlık, yalnız kan bağıyla değil; iman, adalet ve itaatle korunur.Bu ölçü Hz. Nuh’un oğlunda ve Hz. İbrahim’in soyuyla ilgili bu ayette aynı biçimde görülür.
BİRİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim:İmtihan edildi.
Emirleri tamamladı.
İnsanlara önder kılındı.
Soyu için dua etti.
Zalimlerin bu ahde ulaşamayacağı bildirildi.Tevhid Kitabı’nın ilk dersi şudur: Gerçek önderlik soydan önce sadakat, makamdan önce adalet ve sözden önce yaşanmış teslimiyet ister.
İKİNCİ BÖLÜM
Kâbe’nin Güvenli Bir Merkez Kılınması
Bakara Suresi 125
Allah, Kâbe’yi insanlar için tekrar tekrar yönelinen bir buluşma ve güven yeri kılar. Hz. İbrahim’in makamından namaz yeri edinilmesi bildirilir.Hz. İbrahim ile Hz. İsmail’e, Allah’ın evini tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için temiz tutmaları emredilir.
Kâbe’nin İnsanlar İçin Dönüş Yeri Olması
Kâbe, insanların bir defa ziyaret edip bütünüyle unuttuğu bir mekân değildir.İnsanlar ona:
yönelir,
tekrar ziyaret eder,
ibadet eder,
ortak tevhid merkezinde buluşur.
Kâbe yalnız taşlardan meydana gelen bir yapı değil, Allah’a kulluğun ve ümmet birliğinin sembolüdür.
Güven Yeri
Allah Kâbe’yi güvenle ilişkilendirir.Güven:
canın korunması,
ibadetin huzur içinde yapılması,
düşmanlığın bırakılması,
insanların Allah’ın huzurunda eşitlenmesi
anlamlarını taşır.Kutsal mekâna saygı yalnız yapıya değil, orada bulunan insanların canına ve hakkına da saygı göstermeyi gerektirir.
Makam-ı İbrahim
İnsanlara Hz. İbrahim’in makamından namaz yeri edinmeleri bildirilir.Makam-ı İbrahim, onun Kâbe’nin inşasıyla bağlantılı hatırasını taşır.Bu makam:
emeği,
kulluğu,
teslimiyeti,
tevhid için yapılan hizmeti
hatırlatır.Hz. İbrahim’in izi taşta kalmış; asıl örnekliği ise iman ve teslimiyetinde devam etmiştir.
Allah’ın Evini Temiz Tutma Emri
Hz. İbrahim ve Hz. İsmail’e Kâbe’yi temiz tutmaları emredilir.Bu temizlik hem maddi hem manevi yön taşır.
Maddi Temizlik
İbadet mekânı:
kirden,
pislikten,
bakımsızlıktan
korunmalıdır.
Manevi Temizlik
Kâbe:
putlardan,
şirkten,
haksızlıklardan,
ibadetin özünü bozan davranışlardan
arındırılmalıdır.Allah’ın evi ifadesi, Allah’ın bir mekâna ihtiyaç duyduğu anlamına gelmez. Bu nispet, Kâbe’nin şerefini ve yalnız Allah’a ibadet için ayrıldığını gösterir.
Tavaf Edenler İçin Temizlik
Tavaf, Kâbe’nin çevresinde Allah’a kulluk niyetiyle dönmektir.Merkezde insan, put veya dünya gücü değil; tevhid bulunmaktadır.Tavaf eden kişi bedenini Kâbe’nin çevresinde döndürürken kalbini yalnız Allah’a yöneltmelidir.
İtikâfa Çekilenler
İbadete kapananlar, belirli bir süre dünya meşguliyetlerinden uzaklaşıp Allah’a yönelen kimselerdir.Kâbe’nin temiz tutulması onların:
huzur,
tefekkür,
dua,
ibadet
ortamını korur.
Rükû ve Secde Edenler
Rükû ve secde kulun Allah karşısındaki teslimiyetini gösterir.İnsan:
başını eğer,
alnını yere koyar,
kibrini bırakır,
Rabbine kulluğunu ilan eder.
Hz. İbrahim’in putlara karşı mücadelesinin amacı da insanı yaratılmışların önünde eğilmekten kurtarıp yalnız Allah’a secde ettirmektir.
İKİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Kâbe:
tevhidin merkezi,
insanların buluşma yeri,
güven alanı,
ibadet mekânı,
Hz. İbrahim’in teslimiyet hatırasıdır.
Kâbe’yi temiz tutmak yalnız taşları temizlemek değildir. İbadeti şirkten, kalbi kibirden ve toplumu haksızlıktan arındırmaktır.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Mekke İçin Güvenlik ve Rızık Duası
Bakara Suresi 126
Hz. İbrahim Rabbinden Mekke’yi güvenli bir şehir kılmasını ve halkından Allah’a ve ahiret gününe iman edenleri çeşitli ürünlerle rızıklandırmasını ister.Allah, inkâr edene de dünya hayatında bir süre faydalanma vereceğini; ardından onu ahiret azabıyla karşılaştıracağını bildirir.
Güvenlik Duası
Hz. İbrahim’in Mekke için ilk dualarından biri güvenliktir.Bu, bir şehrin yalnız binalarla kurulamayacağını gösterir.Gerçek şehir hayatı için:
can güvenliği,
huzur,
adalet,
ibadet özgürlüğü,
toplumsal düzen
gerekir.Güven bulunmadığında mal ve yapıların değeri azalır.
Rızık Duası
Mekke tarım imkânları sınırlı bir vadidir. Hz. İbrahim burada yaşayanların çeşitli ürünlerle rızıklandırılmasını istemiştir.Bu dua, insanın maddi ihtiyaçlarını küçümsemediğini gösterir.Peygamber duası:
iman,
güven,
geçim,
aile hayatı
gibi dünya ve ahiret ihtiyaçlarını birlikte kapsar.
İman Edenleri Özellikle Anması
Hz. İbrahim rızık duasında Allah’a ve ahirete iman edenleri özellikle anmıştır.Bakara Suresi 124. ayette zalimlerin ilahî ahde ulaşamayacağı bildirilmişti. Hz. İbrahim bu ölçüyü dikkate alarak duasını iman edenlerle sınırlandırmış olabilir.Ancak Allah, dünya rızkının yalnız müminlere verilmediğini bildirir.
Dünya Nimetinin Herkese Verilmesi
Allah, inkâr eden kişiye de belirli bir süre dünya nimetlerinden faydalanma verebilir.Bu önemli bir ölçüdür:Dünya zenginliği, kişinin Allah katında mutlaka üstün ve razı olunan biri olduğunu göstermez.İman eden de inkâr eden de:
yiyebilir,
mal kazanabilir,
sağlık ve güç sahibi olabilir.
Dünya hayatı genel bir imtihan alanıdır.
Geçici Faydalanma
İnkâr edenin faydalanması sonsuz değildir.Dünya hayatı:
sınırlı,
geçici,
ölümle sona eren
bir mühlet taşır.İnsan geçici nimeti nihai kurtuluş sanmamalıdır.
Dünya Rızkı ile Ahiret Kurtuluşunun Farkı
Dünya rızkı Allah’ın geniş yaratma ve verme rahmetinin parçasıdır. Ahiret kurtuluşu ise iman, tövbe ve salih amelle ilişkilidir.Bir kişinin dünyada bolluk içinde bulunması, ahirette hesaptan uzak olduğu anlamına gelmez.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim Mekke için iki temel nimet istemiştir:Güvenlik
ve
RızıkAllah ise dünya nimetlerinin mümin ve inkârcıya verilebileceğini, nihai sonucun ahirette ortaya çıkacağını bildirmiştir.Tevhid yalnız manevi sözlerden ibaret değildir. İnsanların güvenli, huzurlu ve rızka ulaşabildiği adaletli bir hayatı da önemser.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Kâbe’nin Temellerinin Yükseltilmesi
Bakara Suresi 127
Hz. İbrahim ile Hz. İsmail Kâbe’nin temellerini yükseltirken Allah’a dua eder:“Rabbimiz! Bizden kabul et. Şüphesiz sen işitensin, bilensin.”Bu ayet baba ile oğlun birlikte yaptığı kutsal hizmeti ve amelden sonra kabul duasını anlatır.
Temelleri Yükseltmek
Ayet, Hz. İbrahim ile Hz. İsmail’in Kâbe’nin temellerini yükselttiğini bildirir.Onlar:
taş taşımış,
yapıyı kurmuş,
bedenleriyle çalışmış,
ibadet mekânını yeniden yükseltmiştir.
Peygamberlik yalnız konuşmak değil, gerektiğinde elleriyle hizmet etmektir.
Baba ile Oğlun Birlikte Hizmeti
Hz. İbrahim ve Hz. İsmail’in beraber çalışması ailede iman ve hizmet ortaklığını gösterir.Baba oğluna yalnız sözle öğüt vermemiş, onu hayırlı bir işe ortak etmiştir.Çocuklara değer aktarmanın yollarından biri:
onlarla birlikte ibadet etmek,
hayırlı işlerde görev vermek,
sorumluluğu paylaşmaktır.

“Bizden Kabul Et”
Hz. İbrahim ve Hz. İsmail büyük bir ibadet yapmalarına rağmen amellerinin kesin olarak kabul edildiğini varsaymamıştır.Onlar:
yaptıklarıyla övünmemiş,
hizmetlerini yeterli görmemiş,
kabulü Allah’tan istemiştir.
Bu, ihlasın ve tevazunun işaretidir.
Amel ile Kabul Arasındaki Fark
Bir işi yapmak kulun görevidir; onu kabul etmek Allah’ın lütfudur.Amelin kabulü için:
doğru niyet,
Allah’ın emrine uygunluk,
ihlas,
zulümden uzaklık
gerekir.İnsan çok iş yapmakla değil, Allah’ın rızasına uygun ve samimi iş yapmakla kurtuluşa yönelir.
Allah’ın İşitmesi ve Bilmesi
Hz. İbrahim ile Hz. İsmail Allah’ı işiten ve bilen sıfatlarıyla anar.Allah:
dualarını işitir,
niyetlerini bilir,
görünür emeklerini ve kalplerindeki amacı görür.
İnsanların övgü göstermemesi, Allah’ın ameli bilmediği anlamına gelmez.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim ile Hz. İsmail:Kâbe’nin temellerini yükseltti.
Birlikte çalıştı.
Amelleriyle övünmedi.
Kabulü Allah’tan istedi.Tevhid Kitabı’nın yapı taşı yalnız taş değildir. İhlas, emek, aile dayanışması ve “Rabbimiz, bizden kabul et” duasıdır.
BEŞİNCİ BÖLÜM
Teslim Olan Bir Ümmet İçin Dua
Bakara Suresi 128
Hz. İbrahim ile Hz. İsmail, Allah’tan kendilerini O’na teslim olmuş kullar kılmasını ve soylarından da Allah’a teslim olan bir ümmet meydana getirmesini ister.Ayrıca ibadet yollarının kendilerine gösterilmesini ve tövbelerinin kabul edilmesini dilerler.
“Bizi Sana Teslim Olanlardan Kıl”
Hz. İbrahim zaten Allah’a teslim olmuş büyük bir peygamberdir. Buna rağmen teslimiyetinin korunması ve artırılması için dua eder.Bu, hidayetin sürekli Allah’tan istenmesi gerektiğini gösterir.İnsan:
iman ettim,
doğru yolu buldum,
artık sapmam mümkün değildir
diye kendisine güvenmemelidir.Kalbin sabit kalması Allah’ın yardımıyladır.
Teslimiyetin Anlamı
Teslimiyet:
Allah’ın birliğini kabul etmek,
emrine güvenmek,
hükmünü nefsin arzusunun önüne geçirmek,
zorlukta da kulluğu sürdürmektir.
Hz. İbrahim’in teslimiyeti daha sonra oğlunu kurban etme imtihanında en güçlü biçimde görülecektir.
Soydan Teslim Olan Bir Ümmet
Hz. İbrahim ile Hz. İsmail yalnız kendi imanlarını değil, gelecek nesilleri de düşünmüştür.Onların duası:
aileyi,
nesli,
toplumu,
gelecekteki müminleri
kapsar.Ancak dua, bütün soyun zorunlu olarak iman edeceği anlamına gelmez. Her insan kendi seçimiyle sorumludur.
İbadet Yollarını Göstermesi
Onlar Allah’tan ibadetlerini nasıl yerine getireceklerini göstermesini ister.Bu, ibadetin yalnız iyi niyetle belirlenemeyeceğini öğretir.Kul:
neyi,
nasıl,
hangi ölçüyle
yapacağını vahiyden öğrenir.İbadette yöntem de niyet kadar önemlidir.
Tövbelerin Kabulü
Hz. İbrahim ile Hz. İsmail Allah’ın tövbeleri çok kabul eden ve merhamet sahibi olduğunu anarak O’na yönelir.Peygamberler bile:
eksikliklerini,
Allah’a muhtaçlıklarını,
rahmete ihtiyaçlarını
bilir.Bu tevazu onları küçültmez; kulluk makamlarını yüceltir.
BEŞİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Bu duada dört istek vardır:Teslimiyetin korunması
Teslim olmuş bir nesil
İbadetin doğru biçimde öğrenilmesi
Tövbenin kabulüTevhid yalnız Allah’ın bir olduğunu söylemek değil; insanın kendisini, ailesini ve ibadetini bütünüyle O’nun rehberliğine teslim etmesidir.
ALTINCI BÖLÜM
İçlerinden Bir Peygamber Gönderilmesi Duası
Bakara Suresi 129
Hz. İbrahim ile Hz. İsmail, soylarından gelecek topluma kendi içlerinden bir peygamber gönderilmesini ister.Bu peygamberin:
Allah’ın ayetlerini okuması,
kitabı öğretmesi,
hikmeti öğretmesi,
insanları arındırması
için dua ederler.
Kendi İçlerinden Bir Peygamber
Bir peygamberin toplumun içinden gelmesi:
onların dilini konuşmasını,
geleneklerini tanımasını,
hayat şartlarını bilmesini,
uygulanabilir bir örnek sunmasını
sağlar.Hz. İbrahim’in bu duası, sonraki nesiller için büyük bir hidayet talebidir.İslamî anlayışta bu duanın Hz. Muhammed’in gönderilmesiyle güçlü biçimde karşılık bulduğu kabul edilir.
Ayetleri Okuması
Peygamberin ilk görevi Allah’ın ayetlerini insanlara ulaştırmaktır.Ayetleri okumak:
vahyi bildirmek,
Allah’ın sözünü duyurmak,
insanları ilahî mesajla karşılaştırmaktır.
Peygamber kendi düşüncesini vahiy yerine koymaz.
Kitabı Öğretmesi
Kitabı öğretmek, yalnız kelimeleri okumak değildir.İçine:
hükümleri açıklamak,
anlamı göstermek,
nasıl uygulanacağını öğretmek
de girer.Bilgi anlaşılmadığında ve hayata geçmediğinde amacına tam ulaşmaz.
Hikmeti Öğretmesi
Hikmet:
bilgiyi doğru yerde kullanmak,
olayların özünü kavramak,
adaletli karar vermek,
vahyin ölçüsünü hayata uygulamaktır.
Kitap bilgi verir; hikmet o bilginin doğru biçimde yaşanmasına yardım eder.
İnsanları Arındırması
Arındırma:
şirkten,
kibirden,
zulümden,
kötü ahlaktan,
kalbi bozan alışkanlıklardan
temizlenmeyi ifade eder.Peygamber eğitimi yalnız zihni bilgiyle doldurmaz. Kalbi ve davranışı da düzeltir.
Allah’ın Mutlak Üstünlüğü ve Hikmeti
Dua, Allah’ın güçlü ve hikmet sahibi olduğunun anılmasıyla tamamlanır.Allah:
peygamber göndermeye,
toplumları değiştirmeye,
duasını gerçekleştirmeye
gücü yetendir.Bütün hükmü hikmetlidir.
ALTINCI BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim ile Hz. İsmail gelecek nesiller için dört görev taşıyan bir peygamber istemiştir:Ayetleri okumak
Kitabı öğretmek
Hikmeti öğretmek
Kalpleri ve davranışları arındırmakGerçek eğitim yalnız bilgi vermek değildir. İnsanı tevhid, hikmet ve güzel ahlakla dönüştürmektir.
YEDİNCİ BÖLÜM
İbrahim’in Yolundan Kim Yüz Çevirir?
Bakara Suresi 130–132
Hz. İbrahim’in yolundan ancak kendisini değersiz ve bilgisiz duruma düşüren kimselerin yüz çevireceği bildirilir.Allah’ın onu dünyada seçtiği ve ahirette salihler arasında bulunacağı açıklanır.Ardından Hz. İbrahim’in Rabbine teslim oluşu ve oğullarına bıraktığı iman vasiyeti anlatılır.
Bakara Suresi 130. Ayet
İbrahim’in Dininden Yüz Çevirmek
Hz. İbrahim’in yolu:
tevhid,
teslimiyet,
şirkten uzaklık,
güzel ahlak,
Allah’a bağlılık
yoludur.Bu yoldan yüz çevirmek, insanın kendi yaratılışındaki hakikat arayışına zarar vermesidir.
Dünyada Seçilmesi
Hz. İbrahim dünyada peygamberlik ve örneklik için seçilmiştir.Bu seçilmişlik:
ayrıcalıklı ve sorumsuz olmak,
hatasızlık iddiasıyla insanlara üstünlük taslamak
değildir.Daha ağır görev ve daha büyük kulluk sorumluluğudur.
Ahirette Salihlerden Olması
Hz. İbrahim’in dünyadaki önderliği, ahiretteki salihlik makamıyla birlikte anılır.Dünya itibarı tek başına yeterli değildir. Asıl başarı Allah’ın huzuruna salih bir kul olarak çıkmaktır.
Bakara Suresi 131. Ayet
“Teslim Ol” Emri
Rabbi Hz. İbrahim’e teslim olmasını söylediğinde o:“Âlemlerin Rabbine teslim oldum.”anlamında cevap verir.
Gecikmeden Teslimiyet
Hz. İbrahim:
itiraz etmemiş,
şart ileri sürmemiş,
dünyevi çıkar hesabı yapmamış,
teslimiyetini ertelememiştir.
Onun bütün hayatı bu cevabın açıklaması gibidir.
Âlemlerin Rabbine Teslim Olmak
Hz. İbrahim bir kavmin, bir ülkenin veya yalnız belirli insanların Rabbine değil, âlemlerin Rabbine teslim olduğunu bildirir.Bu ifade tevhidin evrenselliğini gösterir.Allah:
bütün insanların,
bütün canlıların,
bütün varlığın
Rabbidir.
Bakara Suresi 132. Ayet
Oğullarına Bıraktığı Vasiyet
Hz. İbrahim ve Hz. Yakup, oğullarına Allah’ın onlar için dini seçtiğini, bu sebeple yalnız Allah’a teslim olmuş kimseler olarak ölmelerini vasiyet eder.
En Büyük Miras
Hz. İbrahim’in çocuklarına bıraktığı en büyük miras yalnız mal veya toprak değildir.Onlara:
tevhidi,
teslimiyeti,
kulluk sorumluluğunu
bırakmıştır.Maddi miras dünya hayatını kolaylaştırabilir. İman mirası ise insanın dünya ve ahiret yönünü belirler.
Teslimiyet Üzere Ölmek
İnsan ölüm zamanını bilemez. Bu nedenle teslimiyet üzere ölmenin yolu, teslimiyet üzere yaşamaktır.Kişi hayatı boyunca:
imanını korumalı,
tövbeyi ertelememeli,
Allah’ın ölçüsüne yönelmelidir.
Son nefes için hazırlık, bugünkü davranışlarla yapılır.
YEDİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim’in yolu:Seçilmişlikten önce kulluk,
önderlikten önce teslimiyet,
miras olarak da tevhiddir.Hz. İbrahim çocuklarına yalnız nasıl yaşayacaklarını değil, hangi iman üzere ölmeleri gerektiğini de öğretmiştir.

SEKİZİNCİ BÖLÜM
Hz. Yakup’un Oğullarına Son Sorusu
Bakara Suresi 133
Hz. Yakup’un vefatı yaklaşırken oğullarına kendisinden sonra kime kulluk edeceklerini sorduğu bildirilir.Oğulları:“Senin ilahına; ataların İbrahim, İsmail ve İshak’ın ilahı olan tek ilaha kulluk edeceğiz. Biz yalnız O’na teslim olanlarız.”anlamında cevap verir.
Son Anda Sorulan En Önemli Soru
Hz. Yakup çocuklarına:
Mallarınızı nasıl paylaşacaksınız?
Nerede yaşayacaksınız?
Hangi makama ulaşacaksınız?
diye sormamıştır.Onun temel kaygısı:“Benden sonra kime kulluk edeceksiniz?”sorusudur.Bu, peygamber ailesinde en büyük mirasın tevhid olduğunu gösterir.
“Benden Sonra” Bilinci
Hz. Yakup, kendi ölümünden sonra çocuklarının imanını koruyup korumayacağını düşünmüştür.Bir anne veya baba çocuklarının yanında bulunduğu sürece onları yönlendirebilir. Fakat gerçek eğitim, ebeveyn bulunmadığında da doğru yolun sürdürülmesidir.İman:
yalnız aile büyüğünün varlığına,
toplumsal baskıya,
geçici duygulara
bağlı kalmamalıdır.
İbrahim, İsmail ve İshak’ın Rabbi
Oğullarının cevabı peygamberler arasındaki tevhid birliğini gösterir.Hz. İbrahim’in, Hz. İsmail’in, Hz. İshak’ın ve Hz. Yakup’un Rabbi ayr ayrı ilahlar değildir.Hepsinin Rabbi:Tek olan Allah’tır.Peygamberler farklı zamanlarda yaşamış; fakat insanları aynı ilaha kulluğa çağırmıştır.
İsmail’in “Ata” Olarak Anılması
Hz. İsmail, Hz. Yakup’un doğrudan babası değil, aile büyüklerinden ve amcası konumundadır.Ayetin onu atalar arasında anması, Arapça kullanımda amcanın da geniş aile ve ata bağı içinde ifade edilebildiğini gösterir.Bu durum ayetin ana mesajını değiştirmez: Peygamber ailesinin tevhid mirası ortaktır.
Tek İlaha Kulluk
Oğullar:
farklı ilahlara,
aile putlarına,
ataların oluşturduğu bağımsız kutsallıklara
değil, tek Allah’a kulluk edeceklerini ilan etmiştir.Tevhid, aile bağını da doğru yere yerleştirir.Atalara saygı gösterilir; fakat ibadet yalnız Allah’a yapılır.
Teslimiyet İlanı
Oğullar yalnız:“Allah’a inanıyoruz.”dememiş, O’na teslim olduklarını da söylemiştir.Teslimiyet:
iman etmek,
itaat etmek,
hükmünü kabul etmek,
hayatı O’nun ölçüsüne yöneltmektir.

SEKİZİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. Yakup’un son kaygısı çocuklarının dünya düzeni değil, imanlarının devamıdır.Peygamber ailesinin gerçek mirası isim, soy ve mal değil; tek Allah’a kulluk ve teslimiyettir.
DOKUZUNCU BÖLÜM
Her Neslin Kendi Sorumluluğu
Bakara Suresi 134 ve 141
Hz. İbrahim, Hz. İsmail, Hz. İshak, Hz. Yakup ve onların imanlı nesillerinin geçmiş bir ümmet olduğu bildirilir.Onların kazandıkları kendilerine, sonraki insanların kazandıkları da kendilerine aittir. Sonraki nesiller, geçmiştekilerin yaptıklarından sorumlu tutulmayacaktır.Bu ölçü Bakara Suresi’nin 134. ve 141. ayetlerinde tekrarlanır.
Geçmiş Bir Ümmet
Peygamberler büyük ve şerefli insanlardır. Fakat onlar dünya hayatlarını tamamlamıştır.Onları sevmek ve örnek almak değerlidir. Ancak yalnız onların isimleriyle övünmek, insana otomatik kurtuluş sağlamaz.
Herkesin Kazandığı Kendisine Aittir
İnsanın değeri yalnız ailesinin geçmişine göre belirlenmez.Bir kişinin:
babası salih,
atası peygamber,
ailesi dindar
olabilir.Fakat kendisi iman ve güzel ahlak taşımıyorsa başkalarının iyilikleri onun yerine geçmez.Aynı şekilde bir insanın ailesi yanlış yolda olsa bile kendisi doğruyu seçebilir.
Soyla Övünmenin Sınırı
Hz. İbrahim’e bağlı olduğunu söylemek, onun yolunda yaşamayı gerektirir.Onun yolu:
şirki reddetmek,
Allah’a teslim olmak,
adaleti korumak,
ibadette samimi olmak,
ağır imtihanlarda sadakat göstermektir.
İbrahim’in soyundan veya dinî geleneğinden geldiğini söyleyip onun tevhid ahlakına aykırı yaşamak gerçek bağlılık değildir.
Başkalarının Günahıyla Yargılanmamak
Ayet aynı zamanda adaletli bir ölçü koyar:Hiç kimse geçmiş toplumların günahını yalnız soy bağı sebebiyle yüklenmez.İnsan kendi:
inancından,
sözünden,
davranışından,
tercihinden
sorumludur.
Tarihten Ders, Fiilden Sorumluluk
Geçmiş peygamberlerden ve toplumların sonundan ders alınır. Ancak onların amelleri insanın kendi görevini ortadan kaldırmaz.İnsan:
Hz. İbrahim’in teslimiyetini öğrenmeli,
fakat kendi teslimiyetini yaşamalıdır.
Onun duasını okumalı,
fakat kendi kalbini de düzeltmelidir.
Onun Kâbe hizmetini anmalı,
fakat kendisi de Allah’a hizmet etmelidir.

DOKUZUNCU BÖLÜMÜN ÖZÜ
Ataların şerefi insana yol gösterebilir; fakat insanın yerine yürüyemez. Her nesil kendi imanını, ahlakını ve sorumluluğunu taşır.
ONUNCU BÖLÜM
İbrahim’in Dinine Bağlılık Tartışması
Bakara Suresi 135–137
Bazı toplulukların insanlara kendi dinî kimliklerini benimsemeleri hâlinde doğru yolu bulacaklarını söyledikleri bildirilir.Buna karşılık Hz. İbrahim’in hanîf yoluna uyulması emredilir. Onun Allah’a ortak koşanlardan olmadığı vurgulanır.
Bakara Suresi 135. Ayet
Hanîf İbrahim’in Yolu
İnsanlara:“Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız.”anlamında çağrı yapanlara karşı, Hz. İbrahim’in hanîf dinine uyulduğu bildirilir.Buradaki amaç herhangi bir topluma hakaret etmek değil, hidayetin yalnız bir soy veya sonradan oluşmuş kimlik iddiasına bağlanamayacağını açıklamaktır.
Hanîf Ne Demektir?
Hanîf:
şirkten yüz çeviren,
dosdoğru biçimde Allah’a yönelen,
yaratılmış ilahları reddeden,
tevhidi koruyan
kimse demektir.Hz. İbrahim’in hanîfliği, herhangi bir putperest veya çok ilahlı sisteme bağlı olmadığını ifade eder.
İbrahim’in Şirkten Uzaklığı
Hz. İbrahim’in kavmi putlara tapıyordu. O ise:
putları sorgulamış,
onların güçsüzlüğünü göstermiş,
gök cisimlerini ilahlaştırmayı reddetmiş,
yalnız gökleri ve yeri yaratana yönelmiştir.
Bu sebeple onun adına şirk içeren bir inanç isnat edilemez.
Bakara Suresi 136. Ayet
Bütün Peygamberlere İman
Müminlere:
Allah’a,
kendilerine indirilene,
İbrahim’e,
İsmail’e,
İshak’a,
Yakup’a,
onun soyundan gelen peygamberlere,
Musa’ya,
İsa’ya,
diğer peygamberlere verilen vahye
iman ettiklerini söylemeleri emredilir.Peygamberler arasında iman bakımından ayrım yapılmaması bildirilir.
Vahiy Zincirinin Birliği
Bütün peygamberler aynı şeriat ayrıntılarıyla gelmemiş olabilir. Fakat temel çağrıları birdir:
Allah’ın birliği,
kulluk,
ahiret,
adalet,
güzel ahlak.
Bir peygamberi kabul edip diğerini sırf kavim veya çıkar sebebiyle reddetmek vahiy zincirini parçalamaktır.
“Ayrım Yapmayız” Ölçüsü
Peygamberler arasında görev ve derece farklılıkları bulunabilir. Buradaki ayrım yapmamak, bazılarına iman edip bazılarını inkâr etmemektir.Mümin:
Hz. Musa’ya inanırken Hz. İsa’yı reddetmez,
Hz. İsa’ya inanırken Hz. Muhammed’i reddetmez,
Hz. İbrahim’i severken diğer peygamberleri küçümsemez.

Bakara Suresi 137. Ayet
Aynı İmana Yönelmek
Diğer insanların da peygamberlere bildirilen bu iman esaslarına yönelmesi hâlinde hidayete ulaşacağı belirtilir.Yüz çevirirlerse ayrılık ve karşıtlık içinde olacakları bildirilir. Allah’ın peygamberini ve müminleri onlara karşı korumaya yeteceği açıklanır.
Hidayetin Ölçüsü
Hidayetin ölçüsü yalnız bir topluluk adı taşımak değildir.Ölçü:
Allah’a iman,
vahyi kabul,
peygamberleri doğrulama,
teslimiyet
üzerinde bulunmaktır.
Dinin Ayrılık Aracı Hâline Getirilmesi
İnsanlar peygamberlerin ortak tevhid mesajını bırakıp:
soy üstünlüğü,
mezhepçilik,
kavimcilik,
kişisel çıkar
üzerinden bölünebilir.Bu durumda din, insanları Allah’a yönelten yol olmaktan çıkarılıp üstünlük tartışmasının aracı hâline getirilebilir.Hz. İbrahim’in hanîf yolu bu tür kibirden uzaktır.
ONUNCU BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim’in yolu:
bir kavmin özel mülkü değil,
şirki reddeden,
bütün peygamberleri doğrulayan,
yalnız Allah’a teslim olan
tevhid yoludur.İbrahim’e gerçek bağlılık, onun adını sahiplenmekten önce onun gibi şirki terk edip Allah’a yönelmektir.
ON BİRİNCİ BÖLÜM
Allah’ın Boyası
Bakara Suresi 138
İnsanlara Allah’ın boyasına yöneldikleri bildirilir ve Allah’tan daha güzel kimin boyası olabileceği sorulur. Müminlerin yalnız Allah’a kulluk ettiği açıklanır.
“Allah’ın Boyası” İfadesi
Buradaki boya, insanın dış görünüşünü değiştiren maddi bir boya olarak anlaşılmaz.Allah’ın boyası:
imanla şekillenmek,
tevhid ahlakını taşımak,
hayatın Allah’ın ölçüsüyle renklenmesi,
kulluğun insanın karakterine işlemesi
anlamını taşır.
İmanın Karaktere İşlemesi
Gerçek iman yalnız dilde kalmaz.İnsanın:
sözünde doğruluk,
davranışında merhamet,
hükmünde adalet,
ibadetinde ihlas,
sıkıntıda sabır
olarak görünür.Allah’ın boyasıyla boyanmak, inancın kişinin bütün hayatına işlemesidir.
Dış Kimlikten İç Ahlaka
İnsan bazen:
kıyafet,
sembol,
soy,
topluluk ismi
üzerinden dindarlığını göstermeye çalışabilir.Bunların anlamı olabilir; fakat iç ahlakla desteklenmediğinde yeterli değildir.Hz. İbrahim’in tevhidi yalnız bir işaret taşımak değil, ateş karşısında bile Allah’a sadık kalmaktır.
Yalnız Allah’a Kulluk
Ayetin sonunda kulluğun yalnız Allah’a yöneltildiği bildirilir.İmanın rengi:
insanlara gösteriş,
nefsin üstünlüğü,
dünyevi çıkar
değil, Allah’a kulluktur.
ON BİRİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Allah’ın boyası, kalbin tevhidle; sözün doğrulukla; davranışın adalet ve merhametle şekillenmesidir.
ON İKİNCİ BÖLÜM
Allah Hakkında Tartışmak ve Amelde Samimiyet
Bakara Suresi 139–140
İnsanlara, Allah hem herkesin Rabbi olduğu hâlde O’nun hakkında neden tartıştıkları sorulur. Herkesin kendi amelinden sorumlu olduğu ve müminlerin Allah’a samimiyetle bağlı bulunduğu bildirilir.Ardından Hz. İbrahim, Hz. İsmail, Hz. İshak, Hz. Yakup ve onların soyunun sonradan oluşan dinî kimliklerle tanımlanamayacağı açıklanır.
Bakara Suresi 139. Ayet
Allah Hepimizin Rabbidir
Allah:
belirli bir kavmin,
yalnızca bir soyun,
tek bir bölgenin
Rabbi değildir.O bütün insanların ve âlemlerin Rabbidir.Bir topluluk Allah’ı kendi özel mülkü gibi göremez.
“Bizim Amellerimiz Bize, Sizin Amelleriniz Size”
Bu ifade sorumluluğun kişisel yönünü yeniden hatırlatır.İnsan başkasının:
ibadetiyle övünemez,
günahını haksız yere yüklenemez,
soyunu kurtuluş belgesi hâline getiremez.
Her kişi kendi amelini Allah’ın huzuruna götürür.
İhlas
Müminlerin Allah’a içtenlikle bağlı olduğu bildirilir.İhlas:
ibadeti gösterişten arındırmak,
Allah’a kulluğu menfaat için yapmamak,
kalpte başka ilahlar oluşturmamaktır.
Hz. İbrahim’in tevhidinin özü ihlastır.
Bakara Suresi 140. Ayet
Peygamberleri Sonraki Kimliklerle Tanımlamamak
Hz. İbrahim, Hz. İsmail, Hz. İshak, Hz. Yakup ve onların soyundan gelen peygamberlerin Yahudi veya Hristiyan oldukları şeklindeki iddialar sorgulanır.Bu peygamberler, bu tarihî kimliklerin ortaya çıkışından önce yaşamıştır.Onların temel kimliği:
Allah’a iman eden,
hanîf olan,
teslimiyet taşıyan peygamberler olmalarıdır.

Allah mı Daha İyi Bilir?
Ayet, Allah’ın bilgisinin insan iddialarından üstün olduğunu hatırlatır.İnsanlar tarihî kişilikleri kendi toplumsal kimliklerine mal etmek isteyebilir. Fakat peygamberlerin gerçek inancını en iyi bilen Allah’tır.
Şahitliği Gizlememek
Allah katından bilinen bir gerçeği gizleyen kişinin büyük haksızlık yaptığı bildirilir.Bilgi emanettir.Bir kişi:
gerçeği bildiği hâlde gizler,
kutsal metni çıkarına göre yorumlar,
peygamberlerin ortak mesajını örterse
ağır bir sorumluluk taşır.
ON İKİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim ve onun soyundan gelen peygamberler, sonradan oluşan kavimsel tartışmaların değil, tevhid ve teslimiyetin temsilcileridir.Peygamberleri kendi grubuna mal etmek değil, onların Allah’a teslimiyetine uymak gerekir.
ON ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Hükümdarla Diriltme ve Öldürme Tartışması
Bakara Suresi 258
Allah’ın kendisine hükümdarlık verdiği bir kişi, bu nimet sebebiyle kibirlenerek Hz. İbrahim’le Rabbi hakkında tartışır.Hz. İbrahim:“Benim Rabbim dirilten ve öldürendir.”anlamında söz söyler.Hükümdar da kendisinin dirilttiğini ve öldürdüğünü iddia eder. Bunun üzerine Hz. İbrahim Allah’ın güneşi doğudan getirdiğini, kendisinin de onu batıdan getirmesini ister.İnkârcı kişi cevap veremez hâle gelir.
Hükümdarlığın Kibre Dönüşmesi
Ayet, hükümdarlığın o kişiye Allah tarafından verildiğini bildirir.Fakat o nimeti:
şükür,
adalet,
kulluk
yerine Allah hakkında tartışmak için kullanmıştır.Nimet insana verildiğinde iki yol ortaya çıkar:Şükür ve sorumluluk
veya
Kibir ve üstünlük iddiası
“Rabbim Diriltir ve Öldürür”
Hz. İbrahim hayat ve ölümün gerçek sahibinin Allah olduğunu bildirir.İnsan:
tedavi edebilir,
birini ölümden geçici olarak kurtarmaya çalışabilir,
bir cana haksız yere son verebilir.
Fakat hayatı yoktan yaratmak ve ölümü mutlak biçimde yönetmek yalnız Allah’a aittir.
Hükümdarın Sözü
Hükümdarın iki kişiden birini serbest bırakıp diğerini öldürmek gibi bir davranışı “diriltme ve öldürme” olarak sunduğu yorumlanmıştır.Fakat bu gerçek anlamda hayat yaratmak değildir.Bir suçluyu bağışlamak:
yoktan hayat vermek,
ölü bedeni diriltmek
anlamına gelmez.Hükümdar kelimeleri kendi iktidarına uygun biçimde çarpıtmıştır.
Güneş Delili
Hz. İbrahim tartışmayı açık bir yaratılış deliline taşır:Allah güneşi doğudan getiriyor; sen onu batıdan getir.Hükümdarın buna cevap verememesi, kendi sınırlılığını ortaya koyar.İnsan toplum üzerinde büyük güce sahip olabilir; fakat evrenin düzenini kendi iradesiyle değiştiremez.
Delille Konuşma Ahlakı
Hz. İbrahim hükümdara hakaret etmek yerine anlaşılır bir delil sunmuştur.Bu, tevhid tebliğinde:
açık düşüncenin,
doğru sorunun,
gereksiz tartışmayı kesen delilin
önemini gösterir.
Zalimlerin Hidayeti
Ayetin sonunda Allah’ın zalim topluluğu hidayete erdirmeyeceği bildirilir.Buradaki zulüm:
hakkı bilerek çarpıtmak,
gücü ilahlaştırmak,
gerçeğe karşı kibirlenmektir.
İnsan zulümde ısrar ettiğinde kendi hidayet yolunu kapatır.
ON ÜÇÜNCÜ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hükümdar insanlara hükmedebildiği için hayatın ve evrenin sahibi olduğunu zannetti. Hz. İbrahim ise güneşin doğuşuyla onun aczini ortaya çıkardı.Tevhid, dünya iktidarının sınırını bilmek ve hayatın gerçek sahibinin yalnız Allah olduğunu kabul etmektir.
ON DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Ölü Şehrin Yeniden Diriltilmesi
Bakara Suresi 259
Bu ayette bir yerleşim yerinin yıkılmış hâlini gören kişinin, Allah’ın burayı ölümünden sonra nasıl dirilteceğini sorduğu anlatılır.Allah onu yüz yıl ölü bırakır, ardından diriltir. Yiyecek ve içeceğinin bozulmadığı, bineğinin ise yeniden diriltilerek kemiklerinin bir araya getirildiği gösterilir.Ayette bu kişinin adı açıkça bildirilmez. Bazı rivayetlerde farklı isimler zikredilse de kesin bir isim vermemek daha doğru olur.
Yıkılmış Şehir
Kişi:
çatıları çökmüş,
duvarları dağılmış,
hayat belirtisi kalmamış
bir yerleşim görür.Bu manzara ona yeniden dirilişin nasıl gerçekleşeceğini düşündürür.Sorusu inkâr amacı taşımak zorunda değildir; Allah’ın kudretinin nasıl tecelli edeceğini anlama arayışı olabilir.
Yüz Yıl Sonra Diriltilmesi
Allah ona ölüm ve dirilişi kendi hayatı üzerinden gösterir.Kendisine ne kadar kaldığı sorulduğunda bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldığını zanneder.Bu, ölüm hâlinde zaman algısının dünya hayatındaki gibi olmayabileceğini düşündürür.
Yiyecek ve İçeceğin Korunması
Yiyecek ve içeceğin uzun süre bozulmaması, Allah’ın koruma kudretinin işaretidir.Normal sebepler içinde bozulması beklenen şey, Allah’ın dilemesiyle korunmuştur.
Bineğin Yeniden Oluşturulması
Kemiklerin nasıl kaldırılıp birleştirildiği ve ardından etle kaplandığı gösterilir.Bu sahne yeniden dirilişin:
Allah için zor olmadığını,
bedenin dağılsa bile yeniden yaratılabileceğini,
ilk yaratılışı gerçekleştirenin tekrar yaratmaya da kadir olduğunu
gösterir.
Bilginin Açıklığa Kavuşması
Olay kendisine açıkça gösterildiğinde kişi Allah’ın her şeye gücü yettiğini bildiğini ifade eder.Bilmek bazen:
haberle,
delille,
gözlemle
farklı derecelerde güçlenebilir.
ON DÖRDÜNCÜ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Yıkılmış şehir ve dağılmış kemikler Allah’ın kudreti karşısında son değildir. İlk kez yaratan, yeniden diriltmeye de kadirdir.
ON BEŞİNCİ BÖLÜM
Hz. İbrahim’in Kalbinin Tatmin Olması
Bakara Suresi 260
Hz. İbrahim Allah’tan ölüleri nasıl dirilttiğini kendisine göstermesini ister.Allah ona inanıp inanmadığını sorar. Hz. İbrahim iman ettiğini, fakat kalbinin iyice huzur bulmasını istediğini söyler.Ardından dört kuşla ilgili uygulama emredilir ve Allah’ın mutlak üstün ve hikmet sahibi olduğu bildirilir.
İman Ettiği Hâlde Görmek İstemesi
Hz. İbrahim’in isteği inkâr sebebiyle değildir.O açıkça:“İnandım; fakat kalbim iyice huzur bulsun.”anlamında cevap verir.Bu durum iman ile daha derin kavrayış arzusunun birbirine aykırı olmadığını gösterir.
Kalbin Tatmini
İnsan bir gerçeğe inanabilir; fakat onu daha açık biçimde kavramak isteyebilir.Kalbin tatmini:
şüphenin bütünüyle giderilmesi,
bilginin güçlenmesi,
ilahî kudretin yakından görülmesi
anlamını taşır.Samimi biçimde anlamak istemek, inkârla aynı değildir.
Dört Kuşla Verilen Ders
Hz. İbrahim’e dört kuş alması, onları kendisine alıştırması veya ayetin ifade yapısına göre parçalara ayırarak farklı dağlara yerleştirmesi ve sonra çağırması emredilir.Kuşların Allah’ın emriyle kendisine gelmesi, yeniden dirilişin somut bir gösterimi olur.Ayetin uygulama ayrıntıları hakkında tefsirlerde farklı açıklamalar bulunabilir. Kesin mesaj şudur:Allah parçalanmış ve dağılmış olanı yeniden bir araya getirip diriltmeye kadirdir.
Allah’ın Üstün ve Hikmet Sahibi Olması
Allah’ın kudreti:
yeniden yaratmaya,
dağılmış parçaları toplamaya,
ölüleri diriltmeye
yeter.Hikmeti ise bütün bunları ölçü ve anlam içinde gerçekleştirdiğini gösterir.
ON BEŞİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim iman ettiği hâlde kalbinin daha derin huzura ulaşmasını istemiştir.Tevhid, soruyu yasaklamak değil; soruyu samimiyetle Allah’ın kudretini daha iyi tanımaya yöneltmektir.

ON ALTINCI BÖLÜM
Hz. İbrahim Hakkındaki Tarihî Tartışma
Âl-i İmrân Suresi 65–68
Bu ayetlerde Ehl-i kitap topluluklarının Hz. İbrahim’i kendi dinî kimliklerine nispet etme tartışması ele alınır. Kur’an, Hz. İbrahim’in Tevrat ve İncil’den önce yaşadığını hatırlatarak onun Yahudi veya Hristiyan olarak tanımlanamayacağını bildirir.Onun temel vasfı:Hanîf ve Allah’a teslim olmuş bir kul olmasıdır.
Âl-i İmrân Suresi 65. Ayet
Tevrat ve İncil’den Önce Yaşayan İbrahim
Ehl-i kitaba, Tevrat ve İncil kendisinden sonra indirilmişken Hz. İbrahim hakkında neden tartıştıkları sorulur.
Tarihî Gerçeklik
Hz. İbrahim:
Hz. Musa’dan,
Tevrat’ın indirilmesinden,
Hz. İsa’dan,
İncil’in indirilmesinden
önce yaşamıştır.Bu nedenle onu daha sonra ortaya çıkmış tarihî topluluk kimlikleriyle sınırlandırmak doğru değildir.
Peygamberi Sonraki Kimliklere Hapsetmemek
İnsanlar büyük peygamberleri kendi topluluklarının özel mülkü gibi göstermek isteyebilir.Fakat peygamberler:
insanları bir kavmin üstünlüğüne,
soyla övünmeye,
sonradan oluşturulan ayrılıklara
değil, Allah’a kulluğa çağırmıştır.Hz. İbrahim’in mirası tek bir grubun değil, onun tevhid yoluna uyan herkesin örneğidir.
Âl-i İmrân Suresi 66. Ayet
Bilinmeyen Konuda Tartışmamak
İnsanların bilgi sahibi oldukları meselelerde tartıştıkları, fakat hiçbir bilgileri bulunmayan konuda neden tartıştıkları sorulur.Allah’ın bildiği, insanların ise her şeyi bilmediği hatırlatılır.
Bilgi Sınırını Tanımak
İnsan:
bildiği konuda delille konuşmalı,
bilmediği konuda kesin hüküm vermemeli,
tarihî veya dinî iddiaları çıkarına göre şekillendirmemelidir.
Bilgi olmadan konuşmak, hakikati bulandırabilir.
Allah’ın Bilgisi
Peygamberlerin gerçek inancını en iyi bilen Allah’tır.İnsanların:
geleneği,
tarafgirliği,
toplumsal iddiası
ilahî bilginin önüne geçirilemez.
Âl-i İmrân Suresi 67. Ayet
Hanîf ve Müslim İbrahim
Hz. İbrahim’in Yahudi veya Hristiyan olmadığı; hanîf ve Allah’a teslim olmuş biri olduğu bildirilir. Onun müşriklerden olmadığı açıkça vurgulanır.
Hanîflik
Hanîflik:
bâtıl inançlardan yüz çevirmek,
şirki terk etmek,
dosdoğru biçimde Allah’a yönelmek,
tevhidi bozmadan korumaktır.
Hz. İbrahim kavminin putperestliğinden ayrılmış ve yalnız Allah’a yönelmiştir.
“Müslim” Olması
Buradaki teslimiyet, Hz. İbrahim’in Allah’ın hükmüne boyun eğen bir kul olduğunu ifade eder.O:
Rabbinden gelen emri kabul etmiş,
hayatını O’na teslim etmiş,
ağır imtihanlarda sadakat göstermiştir.
Bu kelime yalnız bir topluluk adı olarak değil, Allah’a teslimiyet vasfı olarak anlaşılmalıdır.
Şirkten Uzaklığı
Hz. İbrahim’in hayatının merkezi şirke karşı mücadeledir.O:
putları reddetmiş,
gök cisimlerinin ilah olamayacağını göstermiş,
yaratılmış hiçbir gücü Allah’a ortak kabul etmemiştir.
Bu yüzden onun adına şirk içeren bir inanç isnat etmek, hayatının temel mesajına aykırıdır.
Âl-i İmrân Suresi 68. Ayet
İbrahim’e En Yakın Olanlar
Hz. İbrahim’e en yakın insanların:
onun yoluna uyanlar,
Hz. Muhammed,
iman edenler
olduğu bildirilir.Allah’ın müminlerin dostu ve yardımcısı olduğu açıklanır.
Yakınlığın Ölçüsü
Hz. İbrahim’e yakınlık yalnız soy bağıyla kurulmaz.Gerçek yakınlık:
onun tevhidine uymak,
şirkten uzak durmak,
Allah’a teslim olmak,
adalet ve güzel ahlak taşımaktır.

İsim Değil, İzlenen Yol
Bir insan:“İbrahim’i seviyorum.”diyebilir.Fakat gerçek sevgi, onun yoluna uygun davranışla görünür.Hz. İbrahim’e bağlılık:
putlaştırılan güçleri reddetmek,
Allah’tan başkasına mutlak kulluk göstermemek,
imtihanlarda teslimiyet taşımaktır.

ON ALTINCI BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim:
sonraki tarihî kimliklerin öncesinde yaşamıştır,
hanîf olarak Allah’a yönelmiştir,
Allah’a teslim olmuş,
şirkten uzak kalmıştır.
Hz. İbrahim’e gerçek yakınlık soy, isim ve iddiayla değil; onun tevhid ve teslimiyet yoluna uymakla kurulur.
ON YEDİNCİ BÖLÜM
İbrahim’in Yoluna Uyma Emri ve Kâbe
Âl-i İmrân Suresi 95–97
Bu ayetlerde Allah’ın doğru söylediği bildirilir ve insanlara hanîf olan Hz. İbrahim’in yoluna uymaları emredilir. Ardından insanlar için kurulan ilk ibadet evi olan Kâbe’nin bereketi, hidayet oluşu ve hac ibadeti anlatılır.
Âl-i İmrân Suresi 95. Ayet
Hanîf İbrahim’in Yoluna Uymak
İnsanlara Allah’ın sözünün doğru olduğu bildirilir ve Hz. İbrahim’in hanîf dinine uymaları emredilir.Onun müşriklerden olmadığı yeniden açıklanır.
İbrahim’in Yolunun Temeli
Hz. İbrahim’in yolu:
tevhid,
teslimiyet,
ibadette ihlas,
şirkten uzaklık,
Allah’ın emirlerine sadakattir.
Bu yol, yalnız tarihî bir hatırayı anmak değil, bugünkü hayatı Allah’a yöneltmektir.
Âl-i İmrân Suresi 96. Ayet
İnsanlar İçin Kurulan İlk Ev
İnsanlar için kurulan ilk ibadet evinin Bekke’deki, yani Mekke’deki mübarek ve âlemlere hidayet kaynağı olan Kâbe olduğu bildirilir.
İlk İbadet Evi
Kâbe insanları:
tek Allah’a kulluğa,
ortak kıbleye,
ümmet birliğine,
ibadet bilincine
çağıran merkezdir.Buradaki “ilk ev” ifadesi, insanlar için ibadet maksadıyla belirlenen ilk kutsal merkez oluşunu ifade eder.
Bereket
Kâbe’nin mübarek olması:
çevresine hayır verilmesi,
ibadetlerin orada yoğunlaşması,
insanlık tarihinde tevhid merkezi olması,
dualara ve kulluğa vesile teşkil etmesi
anlamlarını taşır.Bereket yalnız maddi çokluk değil, hayrın devamlı ve etkili olmasıdır.
Âlemlere Hidayet
Kâbe belirli bir kavmin özel mabedi değildir.Onun yönü:
bütün insanları tek Allah’a çağırmak,
farklı ırk ve toplulukları aynı ibadette buluşturmak,
Hz. İbrahim’in tevhid mirasını yaşatmaktır.

Âl-i İmrân Suresi 97. Ayet
Açık İşaretler ve Makam-ı İbrahim
Kâbe’de açık işaretler ve Makam-ı İbrahim bulunduğu bildirilir. Oraya girenin güven içinde olacağı açıklanır.Yoluna gücü yeten insanların Allah için Kâbe’yi haccetmesi gerektiği bildirilir. Allah’ın bütün âlemlerden müstağni olduğu vurgulanır.
Açık İşaretler
Kâbe çevresindeki işaretler:
Hz. İbrahim’in hatırası,
Kâbe’nin tarih boyunca korunması,
hac ibadetinin devamı,
insanların oraya yönelmesi
gibi anlamlar taşır.
Güvenlik
Kâbe’nin güven yeri oluşu, oranın can ve ibadet dokunulmazlığıyla ilişkilidir.Kutsal mekâna yönelmek:
şiddeti bırakmayı,
insan hakkına saygı göstermeyi,
Allah’ın huzurunda kibri terk etmeyi
gerektirir.
Hac Sorumluluğu
Hac, yoluna gücü yeten kimselere Allah için yerine getirilmesi gereken bir ibadettir.Güç yetirme:
sağlık,
yol güvenliği,
maddi imkân,
gerekli şartların oluşması
gibi yönleri içerir.İbadet, insanın imkânı ve sorumluluğu ölçüsünde yükümlülük hâline gelir.
Allah’ın İbadete Muhtaç Olmaması
Allah insanların haccına veya diğer ibadetlerine muhtaç değildir.İbadetin faydası kula döner.Hac:
tevhidi yeniler,
insanı kibirden arındırır,
farklı toplumları eşitlik içinde buluşturur,
Hz. İbrahim’in teslimiyetini hatırlatır.

ON YEDİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim’in hanîf yolu Kâbe ile görünür bir merkeze kavuşmuştur:Tevhid
Bereket
Hidayet
Güvenlik
Hac ve teslimiyetKâbe’ye yönelmek yalnız bedeni bir mekâna çevirmek değil; kalbi Hz. İbrahim’in tevhid ve teslimiyet yoluna yöneltmektir.
ON SEKİZİNCİ BÖLÜM
Babasına Putları Sorması
En‘âm Suresi 74
Hz. İbrahim babasına, putları ilah edinmesini sorgulayarak hem onun hem de kavminin açık bir sapıklık içinde bulunduğunu bildirir.Kur’an’da babasının adı bu ayette Âzer olarak geçer.
Babaya Karşı Tevhid Sözü
Hz. İbrahim’in ilk mücadelesi uzak bir toplumla değil, en yakın çevresiyle başlamıştır.O, babasına putları ilah edinmenin yanlışlığını açıkça söylemiştir.Bu durum tevhid çağrısının:
aile baskısı,
gelenek,
duygusal yakınlık
sebebiyle gizlenemeyeceğini gösterir.
Putları İlah Edinmek
Put:
yaratılmış,
insan eliyle biçimlendirilmiş,
kendisini savunamayan,
fayda ve zararı bağımsız biçimde veremeyen
bir varlıktır.Böyle bir varlığı ilah kabul etmek akıl ve vahiy bakımından temelsizdir.
Açık Sapıklık
Hz. İbrahim babasına ve kavmine açık bir yanlış içinde olduklarını bildirir.Bu söz kişisel nefret değil, inançlarının hakikate aykırı olduğunu ortaya koyan bir uyarıdır.İnsan yakınını severken onun yanlışını doğru saymak zorunda değildir.
Aile İçinde Doğruyu Söyleme Ahlakı
Aile büyüklerine saygı göstermek gerekir. Fakat saygı:
şirke uymak,
yanlış inancı kabul etmek,
hakikati gizlemek
anlamına gelmez.Hz. İbrahim daha sonraki ayetlerde babasına yumuşak ve saygılı bir dille hitap ederken tevhid ölçüsünden ayrılmamıştır.
ON SEKİZİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Tevhid mücadelesi bazen insanın en yakın çevresinde başlar. Sevgi, yanlışı onaylamak değil; sevilen kişiyi hakikate çağırmaktır.
ON DOKUZUNCU BÖLÜM
Göklerin ve Yerin Hükümranlığının Gösterilmesi
En‘âm Suresi 75
Allah’ın Hz. İbrahim’e göklerin ve yerin hükümranlığını gösterdiği ve onun kesin bilgiye ulaşanlardan olması amaçlandığı bildirilir.
Melekûtun Anlamı
Melekût:
yaratılışın derin hükümranlığı,
varlık üzerindeki ilahî hâkimiyet,
göklerin ve yerin Allah’a ait oluşu
anlamlarını taşır.Hz. İbrahim yalnız dış görünüşe bakmamış, yaratılışın ardındaki ilahî kudreti kavramıştır.
Gökler ve Yer Üzerinde Düşünmek
Tevhid inancı kör bir taklit üzerine kurulmaz.Hz. İbrahim:
gökyüzünü,
yıldızları,
ayı,
güneşi,
doğuş ve batışı
düşünmüş; değişen ve kaybolan varlıkların ilah olamayacağını ortaya koymuştur.
Yakîn
Yakîn, sağlam ve kesin bilgi demektir.İmanın dereceleri içinde insan:
haberi öğrenir,
delilleri düşünür,
kalbiyle kesinliğe ulaşır.
Hz. İbrahim’in yaratılış üzerindeki tefekkürü onun yakînini güçlendirmiştir.
ON DOKUZUNCU BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim göğe bakarken yıldızlara bağlanmadı; onların üzerinde hüküm sahibi olan Allah’ı tanıdı.
YİRMİNCİ BÖLÜM
Yıldızın Batışı ve Geçici Varlıkların İlahlığının Reddi
En‘âm Suresi 76
Gece karanlığı Hz. İbrahim’i kuşattığında bir yıldız görür ve:“Bu benim Rabbim mi?”anlamında kavmine yönelik bir sorgulama ortaya koyar.Yıldız battığında ise batanları sevmediğini bildirir.
Bir Sorgulama Yöntemi
Bu ayetler Hz. İbrahim’in gerçekten yıldızları ilah kabul ettiği şeklinde anlaşılmamalıdır.Kur’an’ın bütün anlatımı onun daha önce doğru yol üzere bulunduğunu ve şirki reddettiğini gösterir.Buradaki sözler, kavminin gök cisimlerine bağlı inancını adım adım çürüten bir düşünme ve tartışma yöntemi olarak anlaşılır.
Yıldızın Parlaklığı
Yıldız gece karanlığında:
parlak,
dikkat çekici,
yüksek
görünür.İnsan yalnız dış görünüşe bakarsa onu büyük ve kutsal sayabilir.Fakat Hz. İbrahim görünüşün ötesindeki gerçeğe bakmıştır.
Batmak
Yıldız:
görünür,
sonra kaybolur,
belirli bir düzene bağlı hareket eder.
Kaybolan, değişen ve başkasının koyduğu düzene bağlı olan varlık mutlak ilah olamaz.
“Batanları Sevmem”
Hz. İbrahim’in bu sözü tevhidin güçlü bir ölçüsüdür.Allah:
kaybolmaz,
değişmez,
yaratılmış düzenin içinde aciz kalmaz,
kullarını terk etmez.
Kalp geçici varlıkları mutlaklaştırmamalıdır.
Dünyadaki Geçici Yıldızlar
Manevi bir tefekkür olarak insan hayatında da yıldız gibi parlayan fakat sonra kaybolan şeyler bulunur:
şöhret,
makam,
güzellik,
servet,
dünya gücü.
Bunlar nimet olabilir; fakat ilah yerine konulamaz.Bu sembolik düşünce ayetin temel anlamının yerine geçirilmemelidir. Ayetin açık mesajı gök cisimlerinin ilah olamayacağıdır.
YİRMİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Parlak olmak ilah olmak değildir. Doğan, batan ve değişen her varlık yaratılmıştır; kulluk yalnız değişmeyen Allah’a yöneltilir.
YİRMİ BİRİNCİ BÖLÜM
Ayın Batışı ve Hidayet İhtiyacı
En‘âm Suresi 77
Hz. İbrahim doğan ayı gördüğünde sorgulamasını sürdürür. Ay battığında Rabbi kendisini doğru yola iletmezse sapıklığa düşenlerden olacağını bildirir.
Ayın Daha Büyük Görünmesi
Ay yıldızdan daha büyük ve aydınlık görünür.Hz. İbrahim kavminin düşünce yolunu takip ederek daha büyük görünen varlığın da aynı sınava tabi olduğunu gösterir.Ay da:
doğar,
değişir,
batar,
kendisine verilen düzene uyar.
Bu nedenle ilah olamaz.
Hidayetin Allah’tan İstenmesi
Hz. İbrahim:“Rabbim beni doğru yola iletmezse sapıklardan olurum.”anlamında Allah’a muhtaçlığını ifade eder.Bu söz peygamberin tevazusunu gösterir.İnsan akıl sahibi olsa bile hidayeti yalnız kendi gücünden bilmemelidir.
Akıl ve Hidayet
Akıl yaratılıştaki delilleri görmeye yardım eder. Vahiy ise insanı doğru sonuca yönlendirir.İnsan:
düşünmeli,
araştırmalı,
delilleri değerlendirmeli,
fakat hidayeti Allah’tan istemelidir.
YİRMİ BİRİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Yıldızdan daha büyük görünen ay da battı. Büyüklük ve parlaklık, yaratılmış bir varlığı ilah yapmaya yetmedi.
YİRMİ İKİNCİ BÖLÜM
Güneşin Batışı ve Şirkten Uzaklığın İlanı
En‘âm Suresi 78
Hz. İbrahim doğan güneşi gördüğünde onun daha büyük olduğunu belirtir. Güneş battığında kavmine ortak koştukları varlıklardan uzak olduğunu bildirir.
Güneşin Büyüklüğü
Güneş:
yıldız ve aydan daha güçlü görünür,
ışık ve sıcaklık verir,
hayat üzerinde büyük etkiye sahiptir.
Kavmi için ilah kabul edilmeye en güçlü aday gibi görülebilir.Fakat o da batar.
Büyük Olanın da Yaratılmış Olması
Bir varlığın:
çok büyük,
faydalı,
güçlü,
insan hayatını etkileyen
olması onu ilah yapmaz.Güneş de Allah’ın yarattığı ve düzenlediği bir ayettir.
Açık Tevhid İlanı
Güneşin batmasının ardından Hz. İbrahim kavmine:“Ben sizin ortak koştuklarınızdan uzağım.”anlamında seslenir.Bu artık yalnız bir sorgulama değil, açık bir ayrılış ilanıdır.
Şirkten Uzaklaşmak
Şirkten uzaklık:
yalnız putlara secde etmemek,
yaratılmış varlıklara mutlak güç vermemek,
kalbi Allah’tan başkasına kulluk ettirmemektir.
Hz. İbrahim kavminin bütün gök cismi inançlarını reddetmiştir.
YİRMİ İKİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Güneş diğerlerinden büyük görünse de o da battı. Hz. İbrahim büyüklüğün değil, yaratılmamış ve değişmeyen Rabbin peşinden gitti.
YİRMİ ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Yüzünü Gökleri ve Yeri Yaratana Çevirmesi
En‘âm Suresi 79
Hz. İbrahim yüzünü, gökleri ve yeri örneksiz biçimde yaratana hanîf olarak çevirdiğini ve müşriklerden olmadığını bildirir.
Yüzü Allah’a Çevirmek
Yüzü çevirmek yalnız bedensel yöneliş değildir.Bu ifade:
kalbi,
niyeti,
ibadeti,
hayatın yönünü
Allah’a çevirmeyi anlatır.
Gökleri ve Yeri Yaratan
Hz. İbrahim yaratılmış gök cisimlerinden gökleri ve yeri yaratana yönelmiştir.Bu, tevhid düşüncesinin temel geçişidir:Eserden sanatkâra,
işaretten işaretin sahibine,
yaratılmıştan Yaratıcıya yönelmek.
Hanîf Olarak Yönelmek
Hanîf yöneliş:
bütün bâtıl ilahlardan ayrılmak,
yalnız Allah’a dönmek,
tevhidi eğip bozmadan korumaktır.
Hz. İbrahim’in yüzü ve kalbi tek merkeze yönelmiştir.
Müşriklerden Olmamak
Tevhid yalnız:“Allah’a inanıyorum.”demek değildir.Allah’la birlikte başka varlıklara da ilahlık özellikleri vermemek gerekir.Hz. İbrahim bu konuda açık ve kesin bir duruş sergilemiştir.
YİRMİ ÜÇÜNCÜ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim yıldızda, ayda ve güneşte durmadı. Yüzünü onların tamamını yaratana çevirdi. Tevhid, yaratılmış işaretlerden geçip doğrudan Allah’a ulaşan yöneliştir.
YİRMİ DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
Kavmiyle Delil Üzerinden Tartışması
En‘âm Suresi 80–81
Kavmi Hz. İbrahim’le Allah hakkında tartışır. O ise Allah kendisini doğru yola iletmişken kavminin tartışmasına karşı çıkar.Onların ortak koştukları varlıklardan korkmadığını; ancak Rabbinin dilediği şeyin gerçekleşeceğini bildirir. Allah’ın bilgisinin her şeyi kuşattığını hatırlatır.Ardından hangi tarafın güven içinde olmaya daha layık olduğunu sorar.
Hidayetten Sonra Tartışma
Hz. İbrahim yaratılış delilleriyle tevhidi açıklamış ve Allah’a yönelmiştir.Kavmi ise onu tekrar putlarına ve gök cisimlerine bağlamak istemiştir.O:“Allah beni doğru yola iletmişken benimle O’nun hakkında mı tartışıyorsunuz?”anlamında karşılık verir.
Sahte İlahlardan Korkmaması
Kavmi ilahlarının Hz. İbrahim’e zarar verebileceğini söylemiş olabilir.Hz. İbrahim bunlardan korkmadığını bildirir.Çünkü putların ve gök cisimlerinin Allah’tan bağımsız:
zarar verme,
koruma,
kader belirleme
gücü yoktur.
Allah’ın Dilemesi
Hz. İbrahim’in korkmaması, kendisini Allah’ın hükmünden bağımsız görmesi anlamına gelmez.O:
sahte ilahlardan korkmaz,
fakat Allah’ın irade ve kudretini kabul eder.
Gerçek tevekkül, yaratılmışlardan bağımsız korkuyu kaldırırken Allah’a karşı sorumluluğu artırır.
Allah’ın Bilgisinin Her Şeyi Kuşatması
İnsan yalnız gördüğü sınırlı parçayı bilir.Allah ise:
geçmişi,
geleceği,
gizliyi,
açığı,
kalplerdeki niyeti
bilir.Bu nedenle hükmüne güvenilir.
Güvenliği Hak Eden Taraf
Hz. İbrahim kavmine şu temel soruyu yöneltir:Allah’ın haklarında hiçbir delil indirmediği varlıkları O’na ortak koşmaktan siz korkmazken, ben sizin ortaklarınızdan nasıl korkayım? İki taraftan hangisi güvene daha layıktır?Bu soru kavmin çelişkisini ortaya çıkarır.Onlar:
yaratılmış putlardan korkuyor,
fakat Allah’a ortak koşmanın hesabından korkmuyordu.

YİRMİ DÖRDÜNCÜ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim sahte ilahların tehdidinden korkmadı. Asıl güvenliğin, Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmadan iman etmekte olduğunu bildirdi.
YİRMİ BEŞİNCİ BÖLÜM
İmanı Zulümle Karıştırmayanların Güvenliği
En‘âm Suresi 82–83
İman eden ve imanlarını zulümle karıştırmayan kimseler için gerçek güven bulunduğu ve onların doğru yola eriştiği bildirilir.Ardından bunun, Hz. İbrahim’e kavmine karşı verilen ilahî delil olduğu açıklanır.Allah’ın dilediği kulları derecelerle yükselttiği; hikmet ve bilgi sahibi olduğu bildirilir.
Buradaki Zulüm
Bu ayetteki zulüm, bağlam içinde özellikle şirk anlamıyla ilişkilendirilir.Çünkü Hz. İbrahim’in kavmi Allah’a ortak koşmaktadır.Şirk:
kulluğu yaratılmışlara yöneltmek,
Allah’a ait mutlak özellikleri başkalarına vermek,
tevhid hakkını çiğnemektir.

İmanı Şirkle Karıştırmamak
Bir insan Allah’a inandığını söyleyip aynı zamanda başka varlıklara bağımsız ilahî güçler yüklerse imanını tevhid saflığıyla korumamış olur.Hz. İbrahim’in çağrısı, imanı bütün ortaklıklardan arındırmaktır.
Gerçek Güven
Kavim putların kendilerini koruyacağını düşünüyordu.Kur’an ise gerçek güvenin:
Allah’a iman,
şirkten uzaklık,
hidayet
ile bulunduğunu bildirir.Dünya hayatında mümin de çeşitli korku ve sıkıntılar yaşayabilir. Buradaki güven, esas olarak Allah katındaki manevi güven ve nihai kurtuluştur.
Hz. İbrahim’e Verilen Delil
Yıldız, ay ve güneş üzerinden yürütülen düşünce; yaratılmışların batması ve değişmesi; göklerin ve yerin Yaratıcısına yönelme, Hz. İbrahim’in kavmine karşı güçlü delilidir.Bu delil:
açık,
akla uygun,
yaratılışa dayalı,
tevhidi gösteren
bir yapı taşır.
Derecelerle Yükseltilmek
Allah dilediği kullarını:
iman,
bilgi,
hikmet,
peygamberlik,
güzel ahlak
bakımından yükseltir.Hz. İbrahim’in yükseltilmesi, tevhid yolundaki sadakatiyle birlikte anılır.
YİRMİ BEŞİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim’in delili şu sonuca ulaşmıştır:Batan ilah olamaz.
Yaratılmış ilah olamaz.
Delilsiz ortaklar güven veremez.
Gerçek güven yalnız Allah’a şirk koşmadan iman etmektedir.Tevhid Kitabı’nın merkezindeki güven şudur: Kalp yaratılmış güçlerin korkusundan kurtulup yalnız Allah’a teslim olduğunda doğru yolunu bulur.

YİRMİ ALTINCI BÖLÜM
Babası İçin Bağışlanma Dilemesi ve Teberrî
Tevbe Suresi 113–114
Bu ayetlerde Hz. İbrahim’in babası için bağışlanma dilemesi ele alınır. Onun bu duasının, daha önce verdiği bir söz sebebiyle yapıldığı; babasının Allah’a düşman olduğu açıkça anlaşılınca ondan uzaklaştığı bildirilir.Bu bölüm, merhamet ile tevhid ölçüsünün nasıl birlikte korunacağını gösterir.
Tevbe Suresi 113. Ayet
Şirk Üzere Ölenler İçin Bağışlanma Dilememek
Müşriklerin cehennemlik oldukları açıkça belli olduktan sonra, yakın akraba olsalar bile peygamberin ve müminlerin onlar için bağışlanma dilemesinin uygun olmadığı bildirilir.
Akrabalık ile İnanç Sorumluluğu
İnsan yakınını:
sever,
onun iyiliğini ister,
doğru yola ulaşması için dua eder.
Fakat kişi şirk üzere ölmüş ve durumu kesinleşmişse, ilahî hükmün tersine bir bağışlanma talebinde bulunulmaz.Bu durum sevgisizlik değil, Allah’ın hükmüne teslimiyettir.
Hayattayken Hidayet Duası
Bir insan hayattayken onun:
doğru yolu bulması,
tövbe etmesi,
imanla tanışması
için dua edilebilir.Hz. İbrahim de babasını hayattayken uzun süre tevhid yoluna çağırmıştır.Ancak ölümden sonra hüküm kesinleştiğinde aynı durum devam etmez.
Tevbe Suresi 114. Ayet
Hz. İbrahim’in Verdiği Söz
Hz. İbrahim’in babası için bağışlanma dilemesinin, ona daha önce verdiği bir söz sebebiyle olduğu açıklanır.Babasının Allah’a düşman olduğu kendisine açıkça belli olunca ondan uzaklaşmıştır.Hz. İbrahim’in çok içli, yumuşak huylu ve sabırlı olduğu bildirilir.
Verilen Sözün Bağlamı
Hz. İbrahim babasına:
kendisi için bağışlanma dileyeceğini,
Allah’a yönelmesi için dua edeceğini
bildirmiştir.Bu söz, babasının hayattayken hidayete ulaşması umuduyla verilmiştir.Hz. İbrahim’in duası, şirki onayladığı anlamına gelmez.
Gerçek Ortaya Çıkınca Uzaklaşması
Hz. İbrahim babasının Allah’a düşmanlıkta kesinleştiğini görünce ondan teberrî etmiştir.Teberrî:
kişisel kin beslemek,
insanlık bağını yok saymak
değildir.Allah’a karşı açık düşmanlığı ve şirki onaylamamaktır.
Merhamet ile Tevhid Arasındaki Denge
Hz. İbrahim babasına karşı merhametlidir. Fakat merhametini:
şirki doğru saymaya,
ilahî hükmü değiştirmeye,
hakikati gizlemeye
dönüştürmemiştir.Bu denge Tevhid Kitabı’nın önemli ölçülerindendir:Yakınını sevmek, onun yanlışını kutsallaştırmak değildir.
Yumuşak Huyluluk
Ayet Hz. İbrahim’i içli ve yumuşak huylu olarak tanıtır.O:
kavminin hakaretine hemen öfkeyle karşılık vermemiş,
babasına güzel hitap etmiş,
insanlara dönüş fırsatı tanımıştır.
Ancak yumuşak huyluluğu inançta taviz anlamına gelmemiştir.
YİRMİ ALTINCI BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim:Babasını hidayete çağırdı.
Onun için bağışlanma dileyeceğine söz verdi.
Şirk ve düşmanlık kesinleşince ondan uzaklaştı.
Merhametini korudu, fakat tevhid ölçüsünü değiştirmedi.Tevhid, kalbi merhametsiz yapmak değildir. Sevgiyi Allah’ın hükmüne bağlı ve hakikate sadık biçimde yaşamaktır.
YİRMİ YEDİNCİ BÖLÜM
Melek Misafirler ve İshak Müjdesi
Hûd Suresi 69–73
Hz. İbrahim’e insan biçiminde gelen melek misafirler, ona ve eşine Hz. İshak’ı; ardından Hz. Yakup’u müjdeler.Bu ayetlerde Hz. İbrahim’in misafirperverliği, misafirlerin yememesi karşısındaki endişesi ve ailesine verilen ilahî müjde anlatılır.
Hûd Suresi 69. Ayet
Selamla Gelen Misafirler
Allah’ın elçileri Hz. İbrahim’e müjdeyle gelir ve ona selam verir.Hz. İbrahim de selamlarını karşılar ve gecikmeden kızartılmış bir buzağı getirir.
Selam Ahlakı
Meleklerin ilk sözü selamdır.Selam:
güven,
esenlik,
iyi niyet,
zarar vermeme
anlamı taşır.Hz. İbrahim de selamı karşılıksız bırakmamıştır.
İkramı Geciktirmemesi
Hz. İbrahim misafirlerine ikram hazırlamak için uzun süre beklememiştir.Bu, onun:
cömertliğini,
misafire verdiği değeri,
hizmette acele etmesini
gösterir.Misafirperverlik yalnız sofranın büyüklüğü değil, gönüllü ve içten ikramdır.
Buzağı İkramı
Hz. İbrahim değerli bir yiyecek hazırlamıştır.Misafirlerin kim olduğunu henüz bilmediği hâlde onlara elindekinin iyisini sunması, ihsan ahlakıdır.İnsan misafirine yalnız artanı değil, imkânı ölçüsünde güzel olanı ikram etmelidir.
Hûd Suresi 70. Ayet
Ellerinin Yemeğe Uzanmaması
Hz. İbrahim misafirlerin ellerinin yemeğe uzanmadığını görünce onları yadırgar ve içinden bir korku duyar.Onlar korkmamasını, Lût kavmine gönderildiklerini bildirir.
Korkusunun Sebebi
O dönemin örfünde misafirin ikramı yememesi:
dostluk niyetinde olmama,
beklenmedik bir tehlike
işareti olarak görülebilirdi.Hz. İbrahim’in korkusu, durumu anlayamamasından kaynaklanmıştır.
Meleklerin Yememesi
Melekler insan suretinde görünmüş olsa da yemek yememiştir.Bu olay, onların insan olmadığının anlaşılmasına vesile olmuştur.Kur’an’ın bildirdiği kesin sınır budur. Meleklerin mahiyeti hakkında ayetin ötesinde kesin ayrıntılar ileri sürülmemelidir.
Lût Kavmine Gönderilmeleri
Melekler yalnız müjde için değil, Lût kavmiyle ilgili ilahî hükmü yerine getirmek üzere gönderilmiştir.Aynı ziyaret:
Hz. İbrahim için müjde,
Lût kavmi için hüküm
taşımaktadır.İlahî elçiler aynı yolculukta rahmet ve adaletin farklı tecellilerini getirmiştir.
Hûd Suresi 71. Ayet
İshak ve Yakup Müjdesi
Hz. İbrahim’in eşi ayakta bulunurken güler. Ona Hz. İshak, onun ardından da Hz. Yakup müjdelenir.
İki Nesillik Müjde
Müjde yalnız bir evlatla sınırlı değildir.Hz. İbrahim’in ailesine:
İshak,
ardından onun oğlu Yakup
bildirilmiştir.Bu, soylarında peygamberlik ve hidayet zincirinin devam edeceğini gösteren büyük bir müjdedir.
Gülmenin Anlamı
Ayet, Hz. İbrahim’in eşinin güldüğünü bildirir. Bunun sebebi hakkında farklı yorumlar bulunabilir.Kesin olan, bu olayın ardından kendisine evlat müjdesi verilmiş olmasıdır.
Hûd Suresi 72. Ayet
Yaşlılıkta Evlat Müjdesine Şaşması
Hz. İbrahim’in eşi, kendisi yaşlı ve kocası da ihtiyar olduğu hâlde çocuk doğurmasına şaşar ve bunun hayret verici olduğunu söyler.
Sebeplerin Ötesindeki Kudret
İnsan normal şartlarda yaşlılık döneminde çocuk sahibi olmayı uzak görebilir.Fakat Allah:
sebepleri yaratan,
olağan düzeni kuran,
dilediğinde olağanüstü biçimde hükmeden
kudret sahibidir.Bu olay, insanın sebepleri Allah’ın kudretinin sınırı sanmaması gerektiğini öğretir.
Şaşırmak ile İnkâr Etmek
Hz. İbrahim’in eşinin şaşkınlığı, ilahî kudreti inkâr ettiği anlamına gelmez.Bu, beklenmedik bir müjde karşısındaki insani hayrettir.
Hûd Suresi 73. Ayet
Allah’ın Rahmeti ve Bereketi
Melekler, Allah’ın emrine mi şaştığını sorar. Allah’ın rahmetinin ve bereketinin bu ev halkı üzerinde bulunduğunu bildirir.Allah’ın övülmeye layık ve yüce olduğu açıklanır.
Peygamber Evinin Bereketi
Hz. İbrahim’in evi:
tevhidin,
misafirperverliğin,
duanın,
peygamberlik zincirinin
merkezi hâline gelmiştir.Bereket, yalnız çok evlat değil; neslin iman ve peygamberlikle devam etmesidir.
YİRMİ YEDİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Bu ziyaret üç büyük ahlakı birleştirir:Selam ve misafirperverlik
Allah’ın kudretine güven
Rahmet ve bereket müjdesiHz. İbrahim misafire ikramını sundu; Allah da onun evine nesiller sürecek bir bereket müjdesi verdi.
YİRMİ SEKİZİNCİ BÖLÜM
Lût Kavmi İçin Yakarışı
Hûd Suresi 74–76
Hz. İbrahim’in korkusu geçip kendisine müjde gelince Lût kavmi hakkında meleklerle konuşmaya başladığı bildirilir.Bu ayetler onun yumuşak huyluluğunu, insanlara duyduğu merhameti ve yaklaşan hüküm karşısındaki hassasiyetini gösterir.
Hûd Suresi 74. Ayet
Müjdeden Sonra Lût Kavmi Hakkında Konuşması
Hz. İbrahim kendisine gelen müjdenin ardından Lût kavmi hakkında elçilerle konuşur.
Başkasının Durumunu Düşünmesi
Hz. İbrahim kendi evlat müjdesiyle sevinirken başkalarının başına gelecek hükmü unutmaz.Bu, onun kalbinin yalnız kişisel nimete kapanmadığını gösterir.Gerçek merhamet:
kendi mutluluğuyla yetinmemek,
tehlikede olanları düşünmek,
kurtuluş ihtimalini aramaktır.

Hûd Suresi 75. Ayet
Yumuşak Huylu ve Allah’a Yönelen İbrahim
Hz. İbrahim’in çok yumuşak huylu, içli ve sürekli Allah’a yönelen biri olduğu bildirilir.
Hilm
Hilm:
öfke anında ölçüyü korumak,
cezalandırmada acele etmemek,
insanlara dönüş fırsatı vermek
demektir.Hz. İbrahim’in kavmi onu ateşe atmak istemiş olmasına rağmen o, insanlara karşı bütünüyle merhametini kaybetmemiştir.
İçlilik
Hz. İbrahim insanların durumu karşısında duyarsız değildir.Onların:
inkârına,
yaklaşan sonuna,
kurtuluş ihtimaline
karşı derin bir hassasiyet taşır.
Allah’a Yönelmek
Onun merhameti kendi nefsinden bağımsız değildir. Sürekli Allah’a yönelir ve hükmü O’na bırakır.Bu, merhametin ilahî ölçüden ayrılmamasını sağlar.
Hûd Suresi 76. Ayet
İlahi Hükmün Kesinleşmesi
Melekler Hz. İbrahim’e bu konuşmadan vazgeçmesini, Rabbinin hükmünün geldiğini ve geri çevrilemeyecek azabın kavme ulaşacağını bildirir.
Merhametin Hüküm Karşısındaki Sınırı
Hz. İbrahim’in merhameti büyüktür. Fakat ilahî hüküm kesinleştiğinde ona teslim olur.Kul:
dua eder,
öğüt verir,
kurtuluş ister.
Ancak Allah’ın tam bilgi ve adaletle verdiği kesin hükmü değiştiremez.
Lût’un Kurtuluşu
Meleklerin gelişi Lût kavminin tamamının ayrım gözetmeden yok edileceği anlamına gelmez.Hz. Lût ve iman edenler kurtarılacak; zulümde kesinleşenler hükümle karşılaşacaktır.Bu, ilahî adaletin insanlar arasında iman ve davranış farkını gözettiğini gösterir.
YİRMİ SEKİZİNCİ BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim:Müjde aldı.
Kendi sevincine kapanmadı.
Lût kavminin kurtuluşunu düşündü.
Merhametle konuştu.
Hüküm kesinleşince Allah’a teslim oldu.Tevhid, merhameti ortadan kaldırmaz; merhameti ilahî adalet ve hikmetle dengeler.
YİRMİ DOKUZUNCU BÖLÜM
Mekke’yi Güvenli Kılma Duası
İbrahim Suresi 35–36
Hz. İbrahim Mekke için güvenlik ister ve kendisiyle çocuklarını putlara kulluk etmekten uzak tutması için Allah’a dua eder.Putların birçok insanı saptırdığını bildirir. Kendisine uyanların kendisinden olduğunu; karşı gelenlerin hükmünü ise Allah’ın bağışlama ve merhametine bırakır.
İbrahim Suresi 35. Ayet
Güvenli Şehir Duası
Hz. İbrahim:“Rabbim! Bu şehri güvenli kıl.”anlamında dua eder.Bu dua, güvenliğin büyük bir nimet olduğunu yeniden gösterir.Bir şehirde:
ibadet,
aile hayatı,
ticaret,
eğitim
ancak güven içinde sağlıklı biçimde sürdürülebilir.
Putlardan Uzak Tutulma Duası
Hz. İbrahim kendisini ve çocuklarını putlara tapmaktan uzak tutması için Allah’a dua eder.Bu, onun tevhid mücadelesine rağmen kendi imanına güvenip gevşemediğini gösterir.İnsan:
şirki tanımış,
putlarla mücadele etmiş
olsa bile kalbinin korunmasını Allah’tan istemelidir.
Çocuklar İçin Manevi Koruma
Hz. İbrahim çocukları için yalnız:
sağlık,
zenginlik,
dünya başarısı
istememiştir.En büyük duası onların şirkten korunmasıdır.Bu, ailenin manevi güvenliğinin maddi güvenlik kadar önemli olduğunu gösterir.
İbrahim Suresi 36. Ayet
Putların Birçok İnsanı Saptırması
Hz. İbrahim putların birçok insanın sapmasına sebep olduğunu bildirir.Burada putların bağımsız iradeyle insanları zorla saptırdığı anlamı yoktur.İnsanlar:
onlara inanmış,
çevrelerinde yanlış düzen kurmuş,
başkalarını da bu inanca çağırmıştır.

Kendisine Uyanların Ondan Olması
Hz. İbrahim kendisine uyan kişinin kendisinden olduğunu söyler.Buradaki yakınlık yalnız soy yakınlığı değildir.Onun yoluna uyan kişi:
tevhidi korur,
şirki reddeder,
Allah’a teslim olur.
Bu yönüyle manevi bağlılık kan bağından daha geniştir.
Karşı Gelenleri Allah’a Bırakması
Hz. İbrahim kendisine karşı gelenlerin hükmünü Allah’a bırakır ve O’nun bağışlayan, merhamet eden olduğunu anar.Bu dua:
günahı önemsiz görmek,
şirki onaylamak
anlamına gelmez.Hz. İbrahim hükmü kendisi vermek yerine Allah’ın adalet ve rahmetine teslim eder.
YİRMİ DOKUZUNCU BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim’in Mekke duasında:Şehrin güvenliği
Ailenin şirkten korunması
Tevhid yoluna uyanlarla manevi bağ
Karşı gelenlerin hükmünü Allah’a bırakmabir araya gelir.Aileyi korumak yalnız dış tehlikelerden sakınmak değildir. Kalbin putlarını ve yanlış bağlılıklarını da fark ederek Allah’a sığınmaktır.
OTUZUNCU BÖLÜM
Ekinsiz Vadiye Bırakılan Aile
İbrahim Suresi 37
Hz. İbrahim, soyundan bir bölümünü Allah’ın kutsal evinin yanında, ekin bulunmayan bir vadiye yerleştirdiğini bildirir.Bunu namazı dosdoğru kılmaları için yaptığını söyler. İnsanların gönüllerini onlara yöneltmesini ve çeşitli ürünlerle rızıklandırılmalarını diler.
Ekinsiz Vadi
Mekke doğal şartları bakımından:
tarımı sınırlı,
suyu az,
çetin
bir bölgedir.Hz. İbrahim ailesini görünürde imkânların az olduğu bir yere bırakmıştır.Bu, Allah’ın emrine güvenen büyük bir teslimiyet örneğidir.
Kutsal Evin Yanı
Vadinin maddi imkânı sınırlı olsa da manevi merkezi Kâbe’dir.Hz. İbrahim hayatın ölçüsünü yalnız:
verimli toprak,
ekonomik imkân,
rahatlık
üzerine kurmamıştır.Allah’a kulluğun merkezi, maddi yoksunluğun içinde büyük bir bereket kaynağı olabilir.
Namazın Kurulması
Hz. İbrahim ailesini oraya yerleştirmesinin temel amaçlarından birini şöyle açıklar:Namazı dosdoğru kılsınlar.Bu, ibadetin hayatın merkezine yerleştirilmesini gösterir.Şehir, ev ve aile yalnız dünya geçimi için değil, kulluk için de kurulur.
Gönüllerin Onlara Yönelmesi
Hz. İbrahim insanların kalplerinin ailesine ve bu kutsal mekâna yönelmesini ister.Bu dua:
ziyaret,
sevgi,
toplumsal bağ,
yalnızlığın giderilmesi
anlamlarını taşır.Mekke zamanla dünyanın farklı yerlerinden insanların yöneldiği bir merkez olmuştur.
Ürünlerle Rızıklandırılma
Ekinsiz bir vadide yaşam sürdürebilmek için dışarıdan rızık gelmesi gerekir.Hz. İbrahim Allah’tan onlara çeşitli ürünler vermesini ister.Bu dua, tevekkülün maddi ihtiyacı inkâr etmek olmadığını gösterir.Kul ibadet için yaşarken geçimini ve ailesinin ihtiyacını da Allah’tan ister.
Şükür Amacı
Duanın sonunda onların şükretmesi umulur.Rızkın amacı yalnız tüketmek değildir.Nimet:
Allah’ı anmaya,
kulluğu sürdürmeye,
iyilik yapmaya
vesile olmalıdır.
OTUZUNCU BÖLÜMÜN ÖZÜ
Hz. İbrahim ailesini:Ekinsiz bir vadiye,
Kâbe’nin yanına,
namazı kurmaları içinyerleştirmiştir.Ardından:İnsanların sevgisini,
rızkı
ve şükrüistemiştir.Tevhid, imkânın çokluğuna güvenmek değil; Allah’ın emrine uyarak çorak görünen yerde bile ibadet ve bereket umudunu korumaktır.