New York'un Tarihi kitap kapağı

8. bölüm / 79

Iı. Bölüm

Uygulamada Aç
Bölümü paylaş
Bu sayfayı paylaş
WhatsApp

Kitap sayfası
Bölümler 79Şu an: Iı. Bölüm
  1. 1 Giriş.749 kelime
  2. 2 Yazarın Özürü.768 kelime
  3. 3 Duyurular. — Bu Eser Yayımlanmadan Önce Gazetelerde Çıkanlar.371 kelime
  4. 4 Yazarın Hikâyesi2.082 kelime
  5. 5 Halka.1.154 kelime
  6. 6 I. Kitap19 kelime
  7. 7 I. Bölüm1.329 kelime
  8. 8 Iı. Bölüm1.752 kelime · Okuduğun bölüm
  9. 9 Iıı. Bölüm1.239 kelime
  10. 10 Bölüm Iv.1.365 kelime
  11. 11 Bölüm V.3.242 kelime
  12. 12 İkinci Kitap8 kelime
  13. 13 Birinci Bölüm2.132 kelime
  14. 14 Bölüm Iı.1.246 kelime
  15. 15 Bölüm Iıı.1.456 kelime
  16. 16 Bölüm Iv.2.270 kelime
  17. 17 V. Bölüm878 kelime
  18. 18 Bölüm Vı.434 kelime
  19. 19 Bölüm Vıı.504 kelime
  20. 20 Bölüm Vııı.1.073 kelime
  21. 21 Bölüm Ix.1.227 kelime
  22. 22 Iıı. Kitap.9 kelime
  23. 23 Bölüm I.1.669 kelime
  24. 24 Bölüm Iı.1.930 kelime
  25. 25 Bölüm Iıı.1.502 kelime
  26. 26 Bölüm Iv.1.159 kelime
  27. 27 Bölüm V.582 kelime
  28. 28 Bölüm Vı.987 kelime
  29. 29 Bölüm Vıı.966 kelime
  30. 30 Bölüm Vııı.1.008 kelime
  31. 31 Bölüm Ix.1.211 kelime
  32. 32 Kitap Iv.7 kelime
  33. 33 Bölüm I.988 kelime
  34. 34 İkinci Bölüm647 kelime
  35. 35 Üçüncü Bölüm937 kelime
  36. 36 Dördüncü Bölüm859 kelime
  37. 37 Beşinci Bölüm791 kelime
  38. 38 Birinci Cildin Sonu. — Knıckerbocker’ın New York Tarihi. Iı. Cilt. — Giriş.254 kelime
  39. 39 NEW YORK TARİHİ DÖRDÜNCÜ KİTAP (devamı). — Altıncı Bölüm.951 kelime
  40. 40 Vıı. Bölüm428 kelime
  41. 41 Vııı. Bölüm877 kelime
  42. 42 Ix. Bölüm786 kelime
  43. 43 Bölüm X.593 kelime
  44. 44 Bölüm Xı.663 kelime
  45. 45 Bölüm Xıı.1.304 kelime
  46. 46 V. Kitap13 kelime
  47. 47 I. Bölüm1.370 kelime
  48. 48 Iı. Bölüm858 kelime
  49. 49 Iıı. Bölüm.1.016 kelime
  50. 50 Iv. Bölüm.1.325 kelime
  51. 51 V. Bölüm.869 kelime
  52. 52 Vı. Bölüm.459 kelime
  53. 53 Vıı. Bölüm.897 kelime
  54. 54 Vııı. Bölüm.989 kelime
  55. 55 Ix. Bölüm.1.539 kelime
  56. 56 Vı. Kitap.13 kelime
  57. 57 I. Bölüm.1.143 kelime
  58. 58 Bölüm Iı.1.283 kelime
  59. 59 Bölüm Iıı.1.499 kelime
  60. 60 Bölüm Iv.1.484 kelime
  61. 61 Bölüm V.1.373 kelime
  62. 62 Bölüm Vı.1.774 kelime
  63. 63 Bölüm Vıı.1.302 kelime
  64. 64 Bölüm Vııı.2.278 kelime
  65. 65 Bölüm Ix.1.773 kelime
  66. 66 Vıı. Kitap17 kelime
  67. 67 I. Bölüm1.278 kelime
  68. 68 Iı. Bölüm827 kelime
  69. 69 Bölüm Iıı.630 kelime
  70. 70 Bölüm Iv.1.356 kelime
  71. 71 Bölüm V.414 kelime
  72. 72 Bölüm Vı.909 kelime
  73. 73 Bölüm Vıı.683 kelime
  74. 74 Bölüm Vııı.813 kelime
  75. 75 Bölüm Ix.1.543 kelime
  76. 76 Bölüm X.971 kelime
  77. 77 Bölüm Xı.1.498 kelime
  78. 78 Bölüm Xıı.1.262 kelime
  79. 79 Bölüm Xııı.1.080 kelime

II. BÖLÜM
Okurumu dünyayla kısaca tanıştırıp ona dünyanın biçimi ve konumu hakkında bir fikir verdiğime göre, nereden geldiğini ve nasıl yaratıldığını merak etmesi doğaldır. Bu noktaları aydınlatmak, tarihim için kesinlikle gereklidir; çünkü bu dünya yaratılmamış olsaydı, New York kentinin bulunduğu bu ünlü adanın var olmaması kuvvetle muhtemeldi. Öyleyse tarihimin düzenli akışı, bu yerkürenin kozmogonisine, yani oluşumuna değinmemi gerektiriyor.

Şimdi okurlarımı uyarayım: Önümüzdeki bir iki bölüm boyunca bir tarihçinin şimdiye dek düştüğü en dolambaçlı labirentlerden birine dalacağım. Bu yüzden eteklerime sıkıca tutunmalarını, topuklarımdan ayrılmamalarını, sağa sola sapmamalarını öğütlüyorum; yoksa anlaşılmaz bilginin batağına saplanabilir ya da her yana uçuşup duran o sert Yunan adlarından biri beyinlerini dağıtabilir. İçlerinden biri bu tehlikeli yolculuğa benimle çıkamayacak kadar tembel ya da ödlekse, kestirme yoldan dolanıp daha kolay bir bölümün başında beni beklese iyi olur.

Dünyanın yaratılışı hakkında binlerce çelişkili anlatı var; bize Tanrı’nın vahyi son derece doyurucu bir açıklama sunsa da her filozof, ondan daha iyisini ortaya koymayı şeref borcu sayıyor. Tarafsız bir tarihçi olarak, insanoğlunu pek ziyade eğitip aydınlatmış olan bu kuramların her birinden söz etmeyi görevim sayıyorum.

Böylece bazı eski bilgeler, yeryüzünün ve tüm evren sisteminin Tanrı’nın kendisi olduğu görüşündeydi;[10] Zenophanes ve Elealıların tüm topluluğunun yanı sıra Strabon ve Aristotelesçi gezimci filozoflar okulu da bu öğretiyi en güçlü biçimde savunuyordu. Pisagor da ünlü monad, dyad ve triad sayı sistemini öğretti; kutsal dörtlüsü aracılığıyla dünyanın oluşumunu, doğanın sırlarını, müzik ve ahlakın ilkelerini açıkladı.[11] Başka bilgeler kareler ve üçgenlerden; küp, piramit ve küreden; dört yüzlü, sekiz yüzlü, yirmi yüzlü ve on iki yüzlü cisimlerden oluşan matematik sistemini benimsedi.[12] Kimileri de yerkürenin ve içindeki her şeyin dört maddi öğenin, yani hava, toprak, ateş ve suyun birleşmesiyle oluştuğunu öne süren büyük temel öğeler kuramını savundu; buna beşinci, maddi olmayan ve can veren bir ilkenin de yardım ettiğini söylediler.

Troya kuşatmasından önce yaşlı Moschus’un öğrettiği, güler yüzlü hatırasıyla Demokritos’un yeniden canlandırdığı, iyi dostların kralı Epikuros’un geliştirdiği, hayalperest Descartes’ın da modernleştirdiği büyük atom sisteminden söz etmeyi de atlamamalıyım. Ne var ki dünyanın oluştuğu söylenen atomların ezelî mi yoksa yeni mi, canlı mı cansız mı olduğunu; ateistlerin görüşüne göre rastlantıyla mı bir araya geldiklerini, yoksa teistlerin savunduğu gibi yüce bir akıl tarafından mı düzenlendiklerini araştırmaya girişmeyeceğim.[13] Dünya gerçekten duygusuz bir toprak parçası mı, yoksa bir ruhla mı canlanıyor?[14] Bu görüşü, başında büyük Platon’un bulunduğu bir filozoflar ordusu güçlü biçimde savunuyordu. Ölçülü bu bilge, cinsel birleşmenin üzerine felsefenin soğuk suyunu dökmüş, Platonik aşk öğretisini —son derece incelmiş bir ilişkiyi— benimsemişti; ama bu ilişki, hayalindeki Atlantis adasının ideal sakinlerine, yaşadığımız şu gerçekçi adayı dolduran, isyankâr etten kemikten oluşmuş sağlam ırktan çok daha uygundu.

Bu sistemlerin yanı sıra, bütün evreni düzenli üreme yoluyla meydana getiren yaşlı Hesiodos’un şiirsel tanrıbilimini ve dünyanın kaos içinde yüzen büyük bir gece yumurtasından çıktığını, bu yumurtanın da göksel boğanın boynuzlarıyla çatladığını ileri süren başkalarının akla yatkın görüşünü de anmalıyız. Burnet, bu son öğretiyi açıklamak için Dünya Kuramı’nda[15] bize bu evrensel yumurtanın biçim ve dokusunu gösteren doğru bir çizim ve betimleme sunmuş; yumurtanın kaz yumurtasına şaşırtıcı ölçüde benzediği görülmüştür. Gezegenimizin kökenine hak ettiği ilgiyi gösteren okurlarım, Mısırlı, Keldanili, Pers, Yunan ve Latin kavimlerinin antik çağdaki en derin bilgelerinin sırayla bu tuhaf kuşun kuluçkasında görev aldıklarını ve onların gaklamalarının filozoftan filozofa farklı ton ve vurgularla aktarılıp günümüze dek sürdüğünü öğrenmekten memnun olacaklardır.

Uzun zamandır ün kazanmış eski bilge sistemlerini kısaca anarken, ün kazanmış olanlara kıyasla daha az evrensel, ama aynı ölçüde dikkati ve doğru olma ihtimali bulunan başka filozofların sistemlerini de göz ardı etmeyeyim. Örneğin Brahmanların esinlenmiş Şastahlarının sayfalarında kaydedildiğine göre melek Bistnoo büyük bir domuza dönüşmüş, suların derinliklerine dalmış ve yeryüzünü dişleriyle yukarı çıkarmış. Sonra içinden kocaman bir kaplumbağa ile kocaman bir yılan çıkmış; Bistnoo yılanı kaplumbağanın sırtına dik olarak yerleştirmiş, yeryüzünü de yılanın başına koymuş.[16]

Kongo’nun siyah filozofları, dünyanın kendi ülkeleri dışında meleklerin eliyle yapıldığını; kendi ülkelerini ise Yüce Varlık’ın olağanüstü üstün olması için bizzat inşa ettiğini ileri sürer. Tanrı ülkenin sakinleri için çok uğraşmış, onları kapkara ve güzel yaratmış; ilk adamı bitirince ondan hoşnut kalıp yüzünü okşamış. Bu yüzden onun burnu ve bütün soyundan gelenlerin burnu basık olmuş.

Mohawk filozofları, hamile bir kadının gökten düştüğünü, her yer sularla kaplı olduğu için bir kaplumbağanın onu sırtına aldığını anlatır. Kadın kaplumbağanın üstünde otururken elleriyle suda kürek çekip toprağı eşelemiş; sonunda yeryüzü sudan daha yüksek olmuş.[17]

Bu eski ve yabancı filozoflardan daha nice örnek aktarmaktan vazgeçiyorum; bütün bilgilerine karşın içler acısı cehaletleri onları, okurlarımın pek azının anlayabileceği dillerde yazmaya mecbur bırakmış. Şimdi de daha anlaşılır ve moda hâline gelmiş birkaç modern ardıl kuramı kısaca anacağım.

Önce, yerkürenin başlangıçta sıvı ateşten bir küre olduğunu öne süren büyük Buffon’dan söz edeceğim. Ona göre bir kuyruklu yıldızın çarpmasıyla Güneş’ten kıvılcım gibi kopmuş; tıpkı çakmaktaşıyla çeliğin çarpışmasından kıvılcım çıkması gibi. Başlangıçta yoğun buharlarla çevriliymiş; bu buharlar zamanla soğuyup yoğunlaşmış ve yoğunluklarına göre toprak, su ve havayı oluşturmuş. Bunlar da kendi ağırlıklarına göre, merkezlerini oluşturan yanmakta ya da camlaşmış kütlenin çevresinde yavaş yavaş düzenlenmiş.

Hutton ise tersine, başlangıçta suların her yere egemen olduğunu varsayar; yeryüzünün sonunda yağmurun, ırmakların ve dağ sellerinin gücüyle aşınıp okyanusa karışacağı, başka bir deyişle bütünüyle kendi içinde çözüleceği düşüncesiyle kendini korkutur. Ne yüce fikir! Kendini ağlayarak bir pınara dönüştüren antik çağdaki hassas genç kızın ya da dilinin cinsine göre alışılmadık ölçüde geveze olduğu için beş yüz bin otuz dokuz ip soğan soymaya mahkûm edilen ve o korkunç işi yarılamadan gözlerinden akıp giden Fransa’nın Narbonne kentindeki iyi kadının hikâyesini bile geride bırakıyor.

Boylamı bulmak için araştırmalarında Ditton’la yarışan aynı parlak filozof Whistorn, Swift’in başlarına çalakalem bir kıta savurduğu o uğraşı nedeniyle, yerküre hakkında son derece hayranlık uyandırıcı bir kuramla ün kazanmıştır. Onun tahminine göre yerküre başlangıçta kaotik bir kuyruklu yıldızdı; insanlara yurt olması için seçilmiş, eksantrik yörüngesinden çıkarılmış ve bugünkü düzenli hareketiyle Güneş’in çevresinde döndürülmüştü. Yönündeki bu değişiklik, bileşenlerinin düzenlenişindeki karmaşanın yerini düzene bırakmasını sağlamıştı. Filozof, tufanın başka bir kuyruklu yıldızın sulu kuyruğundan gelen nezaketsiz bir selamla oluştuğunu da ekler; kuşkusuz bu, onun düzelmiş durumunu çekememekten kaynaklanmıştır. Böylece kıskançlığın gök cisimleri arasında bile hüküm sürebileceğini, uyumsuzluğun da şairlerin övgüyle söylediği o göksel küreler ahengini kesintiye uğratabileceğini gösteren hüzünlü bir kanıt sunar.

Burnet, Woodward ve Whitehurst’ün kuramları da dâhil olmak üzere pek çok seçkin kuramı geçiyorum; onlara hak ettikleri yeri ayırmaya zamanımın yetmemesinden büyük üzüntü duyuyorum. Sözlerimi, ünlü Dr. Darwin’in kuramıyla bitireceğim. Hem şiiri hem aklıyla, ciddi araştırmaları kadar iyi niyetli saflığıyla da tanınan bu bilgili Thebaili; Flora’nın sarayındaki bütün flörtleri, aşk maceralarını, sefahat âlemlerini ve öteki dedikodu konularını kadınlara açarak onların gönlünü nasıl da kazanmıştır. Yanıcı hayal gücüne yakışır bir kuram ortaya atmıştır. Ona göre dev kaos kütlesi birdenbire, barut fıçısı gibi patlamaya karar vermiş ve patlamanın etkisiyle Güneş’i de patlatmıştır. Güneş, uçuşu sırasında benzer bir sarsıntıyla Dünya’yı; Dünya da aynı biçimde Ay’ı patlatmış; böylece bir patlama zinciriyle bütün Güneş sistemi oluşmuş ve en düzenli biçimde harekete geçmiştir![18]

Burada değindiğim kuramların çeşitliliği —her biri enine boyuna incelendiğinde bütün parçalarıyla şaşırtıcı ölçüde tutarlıdır— öğrenim görmemiş okurlarımı belki de bir dünya yaratmanın başlangıçta sandıkları kadar zor olmadığı sonucuna vardıracaktır. Bir dünyanın kurulabileceği en az yirmi parlak yöntem gösterdim. Alıntıladığım filozoflardan herhangi birinin elinin altında kullanışlı bir kuyruklu yıldız ve felsefenin hammaddesi olan kaos bulunsaydı, bu yaşadığımız gezegen kadar iyi, kendi sözüne inanacak olursak ondan da iyi bir gezegen üretmeyi üstlenirdi; bundan kuşkum yok.

Burada, şaşkına dönmüş filozoflara büyük rahatlık sağlamak için kuyruklu yıldızları yaratan Tanrı’nın iyiliğine değinmeden edemiyorum. Onların yardımıyla doğa sisteminde, Harlequin’in mucizeler yaratan kılıcının bir pandomim gösterisinde sağladığından daha ani dönüşüm ve geçişler gerçekleşir. Modern bilgelerimizden biri yıldızlar arasında kuramsal uçuşlara çıkıp bulutlarda yolunu kaybeder ve saçmalıkla akıldışılık uçurumuna düşme tehlikesine girerse, yapacağı tek şey bir kuyruklu yıldızı sakalından yakalamak, kuyruğuna ata biner gibi binmek ve büyülü hipogrifine binmiş bir sihirbaz ya da süpürgesine atlamış Connecticutlı bir cadı gibi zaferle dörtnala uzaklaşırken “göğün örümcek ağlarını süpürmek”tir.

“At üstündeki dilenci” hakkında eski ve bayağı bir söz vardır; bu saygıdeğer filozoflara asla yakıştırmak istemem. Ama itiraf etmeliyim ki, o ateşli küheylanlardan birine bindiklerinde kimileri, bir zamanlar Phoebus’un arabasını sürmeye kalkışan Phaeton gibi şahlanıp tepiniyor. Biri kuyruklu yıldızını tam hızla Güneş’e sürüp güçlü çarpışmayla dünyayı onun içinden koparıyor; daha ölçülü bir diğeri kuyruklu yıldızını yük hayvanı gibi kullanıp Güneş’e düzenli erzak ve odun taşıtıyor; daha yanıcı yaradılışta olan üçüncüsü kuyruklu yıldızını gülle gibi dünyaya fırlatıp onu barut deposu gibi havaya uçurmakla tehdit ediyor. Dördüncüsü ise bu gezegene ve sakinlerine pek de nazik davranmayarak bir gün kuyruklu yıldızının —bunu yazarken mütevazı kalemim kızarıyor— kesinlikle dünyamıza kuyruğunu dönüp onu sular altında bırakacağını ima ediyor! Daha önce de söylediğim gibi, filozofların kuram üretmesine yardım etmek üzere kuyruklu yıldızlar Tanrı tarafından cömertçe sağlanmış olmalı.

Şimdi, aklıma gelen en önde gelen kuramlardan birkaçını ortaya koyduktan sonra, sağduyulu okurlarımı aralarından seçim yapmakta özgür bırakıyorum. Hepsi bilgili adamların ciddi düşünceleridir; birbirlerinden temelden ayrılırlar ve hepsi aynı ölçüde inanılmayı hak eder. Filozofların bir kuşağı, öncüllerinin eserlerini yıkıp yerlerine daha görkemli hayaller dikmekle uğraşır; sonra onların yerini alan kuşak da bu hayalleri yıkar ve yenilerini kurar. Böylece, böbürlenip durduğumuz bilgiyle dehanın, bizden önce gelenlerin yanılgı ve saçmalıklarını saptamaktan, ardından da gelecek kuşağın ortaya çıkaracağı yeni yanılgı ve saçmalıklar icat etmekten ibaret olduğu anlaşılıyor. Kuramlar, bilim denen oyunun yetişkin çocuklarının eğlendiği kocaman sabun köpükleridir; dürüst halk aptalca hayranlıkla bakakalır ve bu bilgince hezeyanlara bilgelik adını verir! Sokrates, filozofların bütünüyle anlaşılmaz şeylerle ya da anlaşılsalar bile keşfetmeye değmeyecek konularla uğraşan, yalnızca daha ağırbaşlı bir deli türü olduğu görüşünde haklıydı.

Bilginler kendi aralarında anlaşana dek ben, Musa’dan bize aktarılan anlatımla yetineceğim. Bu konuda Connecticut’taki becerikli komşularımızı örnek alıyorum: İlk yerleşimlerinde, daha iyisini yapmaya vakit bulana dek koloninin Tanrı’nın yasalarıyla yönetileceğini ilan etmişlerdi.

Bununla birlikte bir şey kesin görünüyor: Daha önce adı geçen filozofların oybirliğiyle verdiği güvenceye ve kendi duyularımızın kanıtına göre —duyularımız bizi aldatmaya pek yatkın olsa da ek tanıklık olarak ihtiyatla kabul edilebilir— bu yerkürenin gerçekten yaratıldığı ve kara ile sudan oluştuğu açık. Ayrıca kıtalara ve adalara ustalıkla bölünüp paylaştırıldığı da anlaşılıyor; aralarında ünlü New York adasının da, doğru yerde arayan herkesin karşısına çıkacağını cesaretle ilan ediyorum.

DİPNOTLAR:

[10]

Aristot. ap, Cic. lib. i. cap. 3.

[11]

Aristot. Metaph. lib. i. c. 5.; Idem, de Coelo, 1. iii, c.
I; Rousseau mem. sur Musique ancien. p. 39; Plutarch de Plac. Philos. lib.
i. cap. 3.

[12]

Tim. Locr. ap. Plato. t. iii. p. 90.

[13]

Aristot. Nat. Auscult. I. ii. cap. 6; Aristoph. Metaph. lib.
i. cap. 3; Cic. de Nat. Deor. lib. i. cap. 10; Justin Mart. orat. ad gent.
p. 20.

[14]

Mosheim in Cudw. lib. i. cap. 4; Tim. de anim. mund. ap.
Plat. lib. iii.; Mem. de l'Acad. des Belles-Lettr. t. xxxii. p. 19.

[15]

Kitap i, bölüm 5.

[16]

Holwell, Gent. Philosophy.

[17]

Johannes Megapolensis. Jun. Maquaas ya da Mohawk Kızılderilileri hakkında anlatı.

[18]

Drw. Bot. Garden, bölüm i. kant. i. 1. 105.

Bölüm etkileşimi

Okurlar bu bölümle etkileşime geçti

0okunma 0beğeni 0yorum
Bu iki tercih yalnızca bu tarayıcıda saklanır; yukarıdaki Vaveyla sayaçları gerçek uygulama verisidir.

Kategoriler ve Temalar

Kategoriler ve temalar yükleniyor…