Silas Marner kitap kapağı

2. bölüm / 22

Bölüm Iı.

Uygulamada Aç
Bölümü paylaş
Bu sayfayı paylaş
WhatsApp

Kitap sayfası
Bölümler 22Şu an: Bölüm Iı.

BÖLÜM II.
Yaşamları öğrenimle çeşitlenmiş insanlar bile, yabancı bir ülkeye ansızın taşındıklarında alışılmış yaşam görüşlerine, Görünmeyen’e duydukları inanca, hatta geçmiş sevinç ve acılarının gerçek birer yaşantı olduğu duygusuna sıkı sıkıya tutunmakta bazen zorlanır. Çevrelerindeki insanlar onların geçmişini bilmez, düşüncelerini paylaşmaz; ana topraklarının başka bir yüzünü gördükleri, insan yaşamının da ruhlarını beslemiş o biçimlerden ayrıldığı bu yeni yerde geçmişin simgeleri yok olur. Eski inanç ve sevgilerinden kopmuş zihinler, sürgünün Lethe’yi andıran etkisini aramış olabilir: geçmiş, bütün simgeleri silindiği için düş gibi olur; şimdi ise hiçbir anıya bağlanmadığından yine düşe benzer. Fakat onların deneyimi bile, kendi ülkesini ve halkını bırakıp Raveloe’ya yerleşen Silas Marner gibi yalın bir dokumacı üzerindeki etkiyi bütünüyle hayal etmeye yetmeyebilir. Yaygın yamaçları gören memleketiyle, ağaçların ve çitlerin onu göklerden bile sakladığı bu alçak, ormanlık bölge arasında bundan büyük bir karşıtlık olamazdı. Derin sabah sessizliğinde kalkıp çiyli böğürtlen çalılarıyla sık, püsküllü otlara baktığında burada, bir zamanlar kendisi için yüce ilahi lütufların sunulduğu kutsal yer olan Lantern Yard’da merkezlenen yaşamla herhangi bir bağı varmış gibi görünen hiçbir şey yoktu. Beyaza boyalı duvarlar; tanıdık kişilerin hafif hışırtılarla girip oturduğu küçük sıralar; önce bir tanıdık sesin, ardından ötekinin, kendine özgü bir yakarış tonuyla, hem gizemli hem tanıdık, kalbe takılan bir muska gibi ifadeler dile getirişi; papazın sorgulanmayan öğretiyi anlattığı, alışılmış hareketlerle sallanıp kitabı elinde tuttuğu kürsü; ilahinin kıtaları okunurken aralarda verilen kısa duraklamalar ve şarkıda seslerin tekrar tekrar yükselişi… Bunlar Marner’a ilahi etkilerin ulaştığı kanallardı; dinî duygularının beslendiği yuvaydı; Hristiyanlığın ve Tanrı’nın yeryüzündeki krallığının ta kendisiydi. İlahi kitabında anlamadığı sözcüklere rastlayan bir dokumacı, soyut kavramların ne olduğunu bilmez. Küçük bir çocuk da anne baba sevgisini bilmez; yalnızca sığınmak ve beslenmek için kollarını uzattığı bir yüzü ve bir kucağı tanır.

Peki Raveloe dünyası, Lantern Yard dünyasından bundan daha farklı ne olabilirdi? İhmal edilmiş bolluklarıyla tembelce duran meyve bahçeleri; geniş kilise avlusundaki büyük kilise; ayin saatinde kendi kapılarının önünde oyalanırken ona bakan erkekler; yollarda atlarını tırısa kaldıran ya da Gökkuşağı’na uğrayan, yüzleri kıpkırmızı çiftçiler; erkeklerin akşam ocağının ışığında ağır yemekler yiyip uyuduğu, kadınlarınsa öteki dünya için keten kumaş biriktiriyor gibi göründüğü çiftlik evleri… Raveloe’da Silas Marner’ın uyuşmuş inancını sarsıp acı duyumsamasına yol açacak bir söz söyleyen tek bir kişi yoktu. Dünyanın ilk çağlarında, her bölgenin kendi tanrılarıyla meskûn ve onlarca yönetildiğine inanıldığını biliyoruz. İnsan sınır oluşturan tepeleri aşınca, doğduğu günden beri yaşadığı ırmaklara, korulara ve tepelere bağlı kalan kendi tanrılarının erişiminden çıkabilirdi. Zavallı Silas da uğursuz bir tanrının huzurundan korku ya da küskünlükle kaçan ilk insanlarınkine benzer bir duyguyu belli belirsiz duyuyordu. Sokaklarda ve dua toplantılarında boşuna güvenmiş olduğu Güç, sığındığı bu topraklardan çok uzakta gibiydi. İnsanlar burada, kendisi için acıya dönüşmüş o güveni ne tanıyor ne de arıyor, bolluk içinde kaygısızca yaşıyordu. Sahip olduğu küçücük ışık öylesine dar bir alana yayılıyordu ki boşa çıkan inanç, gece karanlığını yaratmaya yeten genişlikte bir perde olmuştu.

Yaşadığı sarsıntıdan sonraki ilk işi tezgâhında çalışmak olmuş, bu işi durmaksızın sürdürmüştü. Raveloe’ya geldikten sonra, Bayan Osgood’un masa örtülerini beklediğinden önce bitirmek için neden gecenin ilerleyen saatlerine kadar çalıştığını hiç sorgulamamıştı; yaptığı iş karşılığında kadının eline vereceği parayı da önceden aklına getirmemişti. Örümcek gibi, düşünmeden, sırf içgüdüyle dokuyor gibiydi. Her insanın işi, düzenli biçimde sürdürüldüğünde kendi başına bir amaç haline gelir ve böylece yaşamındaki sevgisiz uçurumların üstüne bir köprü kurar. Silas’ın eli mekiği atmakla, gözü de emeğiyle kumaşta beliren küçük kareleri görmekle yetiniyordu. Sonra açlık kendini duyuruyordu; Silas yalnızlığında kahvaltısını, öğle ve akşam yemeğini kendisi hazırlamak, kuyudan suyunu çekmek, kazanını ateşe koymak zorundaydı. Dokumacılıkla birlikte bütün bu acil ihtiyaçlar da yaşamını, sorgusuzca çalışan bir böceğin yaşamına indiriyordu. Geçmişin düşüncesinden nefret ediyordu; aralarına karıştığı yabancılara sevgi ve yakınlık duymasını sağlayacak hiçbir şey yoktu. Gelecek kapkaranlıktı, çünkü onu düşünen Görünmez bir Sevgi yoktu. Eski dar düşünce yolu kapanınca zihni tam bir şaşkınlık içinde donup kaldı; sevgisi de en duyarlı sinirlerine inen darbeyle ölmüş gibiydi.

Sonunda Bayan Osgood’un masa örtüleri bitti ve Silas ücretini altın olarak aldı. Toptancı için çalıştığı memleketinde daha düşük ücret almış, haftalık ödeme görmüş; kazancının büyük bölümünü dindar ve hayırsever işlere ayırmıştı. Hayatında ilk kez avucuna beş parlak gine koydular. Kimse onlardan pay beklemiyordu; o da kimseyi pay vermeyi isteyecek kadar sevmiyordu. Ama önünde dokumacılıkla geçecek sayısız günden başka bir şey görmeyen biri için bu ginelerin ne önemi vardı? Bunu sormasına gerek yoktu: Avucunda onları hissetmek, ışıl ışıl yüzlerine bakmak hoşuna gidiyordu; hepsi kendisinindi. İnanç ve sevgi yaşamından koparılmış olmasının yanı sıra, dokumacılık ve açlığını giderme gibi, yaşamına başka bir unsur katıyordu. Dokumacının eli, avucu tam genişliğine ulaşmadan bile, güçlükle kazanılmış paranın dokunuşunu tanımıştı. Yirmi yıl boyunca gizemli para onun için dünyaya ait iyiliklerin simgesi ve çalışmasının doğrudan amacı olmuştu. Her kuruşun bir amacı olduğu yıllarda parayı pek sever görünmüyordu; çünkü o zaman asıl sevdiği şey, paranın ulaşacağı amaçtı. Ama şimdi bütün amaçlar yok olduğundan, paraya bakma ve emeğin karşılığını almış olma duygusuyla onu avuçlama alışkanlığı, arzu tohumlarının tutunabileceği kadar derin bir toprak oluşturmuştu. Silas alacakaranlıkta tarlalardan geçip eve yürürken parasını çıkarıp baktı; alacakaranlık koyulaştıkça para daha da parlıyor gibiydi.

Bu sıralarda, komşularıyla bir yakınlık kurma olanağı doğmuş gibi görünen bir olay yaşandı. Bir gün, tamir ettirmek üzere bir çift ayakkabı götürürken kunduracının karısını ateşin yanında oturmuş, annesinin ölümünden önce gördüğü belirtiler olan kalp hastalığı ve ödemin korkunç sıkıntılarını çekerken gördü. Bu görüntüyle anısı iç içe geçince yüreği acımayla doldu; annesinin yüksükotundan yapılmış basit bir ilaçla rahatladığını hatırlayıp doktorun hiçbir fayda sağlayamadığı Sally Oates’e onu rahatlatacak bir şey getireceğine söz verdi. Silas, bu iyilik vesilesiyle Raveloe’ye geldiğinden beri ilk kez geçmişiyle şimdiki yaşamı arasında bir bağ kurulduğunu hissetti; bu, doğasının içine çekilip kaldığı böceğinkine benzer yaşamdan kurtuluşunun başlangıcı olabilirdi. Ne var ki Sally Oates’in hastalığı onu komşular arasında büyük ilgi ve önem gören biri hâline getirmişti; Silas Marner’ın “karışımını” içince rahatlamış olması da herkesin diline düştü. Doktor Kimble ilaç verdiğinde bunun etkisini göstermesi doğaldı; ama kimsenin nereden geldiğini bilmediği bir dokumacı, bir şişe kahverengi suyla mucizeler yaratınca, işin gizemli yanı apaçık ortadaydı. Tarley’deki Bilge Kadın öleli beri böyle bir şey görülmemişti; onun hem muskaları hem de “karışımı” vardı: çocukları nöbet geçiren herkes ona giderdi. Silas Marner da onun gibilerden olmalıydı; yoksa Sally Oates’in soluğunu geri getirecek şeyin ne olduğunu nereden bilebilirdi? Demek ki onun bildiği bundan çok daha fazlasıydı. Bilge Kadın, kimsenin işitemeyeceği biçimde kendi kendine mırıldandığı sözler söylerdi; o sırada çocuğun ayak parmağına kırmızı bir ip bağlarsa başına su toplanmasını önlerdi. O zamanlar Raveloe’de, boynunda Bilge Kadın’ın küçük keselerinden birini taşıdığı için Ann Coulter’ınki gibi aptal bir çocuğu hiç olmamış kadınlar vardı. Silas Marner da pekâlâ aynı şeyleri, hatta daha fazlasını yapabilirdi; bilinmeyen yerlerden nasıl geldiği ve neden bu kadar “tuhaf göründüğü” de artık anlaşılmıştı. Ama Sally Oates doktora sakın söylememeliydi; doktorun Marner’a karşı çıkacağı kesindi. Bilge Kadın’a hep kızar, ona gidenleri bir daha kendisine yardım etmeyeceği konusunda tehdit ederdi.

Silas’ın kulübesiyle kendisi birden, boğmacayı muskayla geçirtmek ya da sütünü geri getirmek isteyen annelerin; romatizmaya veya ellerindeki yumrulara karşı ilaç isteyen erkeklerin akınına uğradı. Reddedilmemek için gelenler avuçlarında gümüş getiriyordu. Silas, küçük ilaç listesinin yanı sıra muska işinden de iyi para kazanabilirdi; ama bu koşulla sunulan para onu ayartmıyordu. Yalan söylemeye hiçbir zaman eğilim duymamıştı; giderek artan bir öfkeyle gelenleri birbiri ardına başından savdı. Bilge kişi diye ünü Tarley’e kadar yayılmıştı; insanlar yardımını istemek için uzun yürüyüşler yapmayı bırakana dek epey zaman geçti. Sonunda onun bilgeliğine duyulan umut korkuya dönüştü; çünkü muskası olmadığını, kimseyi iyileştiremeyeceğini söylediğinde ona kimse inanmıyordu. Yardımına başvurduktan sonra başına bir kaza gelen ya da hastalığı yeniden tutan herkes, bu talihsizliği Marner Usta’nın kötü niyetine ve öfkeli bakışlarına bağlıyordu. Böylece Sally Oates’e duyduğu acımayla yaptığı iyilik, ona kısa süreliğine kardeşlik duygusu vermiş olsa da Silas’la komşuları arasındaki uzaklığı artırdı ve yalnızlığını daha da derinleştirdi.

Gine, kron ve yarım kronlar yavaş yavaş bir yığın oluşturdu. Marner, olabildiğince az harcayarak günde on altı saat çalışacak gücü kendinde tutmanın yolunu ararken, kendi ihtiyaçları için daha da az para çekiyordu. Tek başına hapse kapatılan insanlar, belli uzunlukta düz çizgiler çizerek anları saymış; üçgenler hâlinde dizilmiş bu çizgilerin sayısı çoğaldıkça bu iş başlı başına bir amaca dönüşmemiş midir? Can sıkıntısı ya da yorgun bekleyiş içindeki anları, önemsiz bir hareketi veya sesi yineleyerek geçiştirmez miyiz; ta ki yineleyiş bir isteğe, alışkanlığın ilk belirtisine dönüşene dek? Bu, daha biriktirmeye başlarken hayallerinde paranın ötesinde bir amaç görmeyen insanların para biriktirme sevgisinin nasıl her şeyi kaplayan bir tutkuya dönüştüğünü anlamamıza yardım eder. Marner, onluk yığınlarının önce bir kare, sonra daha büyük bir kare oluşturacak şekilde büyümesini istiyordu; eklenen her gine kendi başına bir doyum sağlıyor, ama yeni bir arzu da doğuruyordu. Umutsuz bir bilmeceye dönüşmüş bu tuhaf dünyada, doğası daha az yoğun olsaydı belki oturup dokur, dokur; deseninin ya da dokuma bezinin sonuna bakarken bilmeceyi ve o anki duyumlarından başka her şeyi unuturdu. Oysa para, dokumasını dönemlere ayırmaya yarıyordu; hem çoğalıyor hem de yanında kalıyordu. Tıpkı tezgâhı gibi paranın da kendisinin farkında olduğunu düşünmeye başladı. Tanıdıklarına dönüşmüş bu paraları, yüzleri yabancı başka paralarla hiçbir koşulda değişmezdi. Onları eline alıyor, sayıyor; biçimleriyle renkleri, susuzluğunu gidermenin verdiği doyum gibi gelene dek tutuyordu. Ama paraları, ancak geceleri işi bittiğinde, arkadaşlıklarından keyif almak için çıkarıyordu. Tezgâhının altındaki zeminden birkaç tuğlayı kaldırmış, gine ve gümüş paralarını koyduğu demir tencereye sığacak bir oyuk açmıştı; tencereyi yerine koyduğunda tuğlaların üzerini kumla örtüyordu. Aklına sık sık ya da güçlü biçimde hırsızlık edilme düşüncesi geldiğinden değil: O günlerde kırsal bölgelerde para saklamak yaygındı. Raveloe cemaatinde birikimlerini yanında tuttuğu bilinen yaşlı işçiler vardı; paralarını muhtemelen yün yataklarının içine koyuyorlardı. Kral Alfred zamanındaki ataları kadar dürüst olmasalar da köylü komşularının hayal gücü hırsızlık planı kuracak kadar cesur değildi. Kendi köylerinde parayı kendilerini ele vermeden nasıl harcayabilirlerdi? “Kaçıp gitmeleri” gerekecekti; bu da balonla yolculuk etmek kadar karanlık ve kuşkulu bir yoldu.

Böylece Silas Marner, yıl be yıl bu yalnızlık içinde yaşadı; demir tenceredeki gineleri çoğalırken yaşamı da giderek daralıp katılaştı, başka hiçbir varlıkla ilgisi olmayan arzu ve doyumdan ibaret bir nabız atışına dönüştü. Yaşamı, dokuma ve para biriktirme işlevlerine indirgenmişti; bu işlevlerin yöneldiği bir amacı hiç düşünmüyordu. Belki inançtan ve sevgiden koparılan daha bilge insanlar da benzer bir süreçten geçmiştir; yalnız onların tezgâhı ve gine yığını yerine bilgili bir araştırmaları, zekice bir projeleri ya da sağlamca örülmüş bir kuramları olmuştur. Tuhaf biçimde Marner’ın yüzü ve bedeni, yaşamındaki nesnelerle sürekli ve mekanik bir ilişki içinde küçülüp bükülmüştü; artık tek başına durduğunda bir anlam taşımayan sapı ya da kıvrık boruyu andırıyordu. Bir zamanlar güvenle ve düşlere dalmışçasına bakan çıkık gözleri, şimdi yalnızca minicik taneler gibi çok küçük tek bir şeyi görmek için yapılmış gibiydi; onu her yerde arıyordu. Öylesine kuruyup sararmıştı ki henüz kırkına basmamış olmasına rağmen çocuklar ona hep “Yaşlı Marner Usta” derdi.

Yine de bu kuruyup solma döneminde, sevgi özünün tümüyle tükenmediğini gösteren küçük bir olay yaşandı. Her gün yaptığı işlerden biri, birkaç tarla ötedeki kuyudan su getirmekti. Raveloe’ye geldiğinden beri bunun için kahverengi toprak bir ibrik kullanıyordu; kendine edindiği pek az eşya arasında ona en değerli gereci gözüyle bakıyordu. On iki yıl boyunca hep aynı yerde duran bu ibrik, her sabah kulpunu eline sunmuştu; biçimi ona seve seve yardım etmeyi anlatıyor, kulpun avucunda bıraktığı iz de berrak, taze suya kavuşmanın verdiği doyuma karışan bir haz veriyordu. Bir gün kuyudan dönerken çit geçidinin basamağına takıldı; kahverengi ibrik de hendeğin üstünü örten taşlara hızla çarpıp üç parçaya ayrıldı. Silas parçaları topladı, yüreği kederle dolu hâlde eve taşıdı. Kahverengi ibrik artık hiçbir işe yaramayacaktı; yine de kırıklarını birbirine yapıştırdı ve bir anı olarak eski yerine dayadı.

Silas Marner’ın Raveloe’ye gelişinden sonraki on beşinci yıla dek yaşamının öyküsü budur. Gün boyu tezgâhında oturur, kulağı onun tekdüze sesine gömülür, gözlerini ağır ağır aynılaşan kahverengimsi dokumaya dikerdi; kasları öylesine düzenli biçimde yinelenen hareketlerle çalışırdı ki duraklamaları neredeyse nefesini tutmak kadar kısıtlayıcı gelirdi. Ama geceleri eğlence vaktiydi: Kepenkleri kapatır, kapıları sıkıca sürgüler, altınlarını çıkarırdı. Çok önceleri para yığını demir tencereye sığmayacak kadar büyümüştü; bunun için iki kalın deri kese yapmıştı. Keseler saklandıkları yerde yer kapmıyor, esnek yapılarıyla her köşeye uyuyordu. Gineler karanlık deri ağızlardan dökülürken nasıl da parlıyorlardı! Parasal değer bakımından gümüşün miktarı altının yanında pek azdı; çünkü başlıca işi olan uzun keten parçalarının ücreti her zaman kısmen altınla ödenirdi. Bedensel ihtiyaçlarını gümüşle karşılar, harcamak için hep şilin ve altı penilikleri seçerdi. En çok gineleri severdi ama gümüşü, emeğiyle kazanıp kendine ait olan kronları ve yarım kronları da değiştirmek istemezdi; hepsini severdi. Paraları yığınlar hâlinde yayar, ellerini içlerinde gezdirir, sonra sayıp düzgün kümeler hâlinde dizer; yuvarlak hatlarını başparmağıyla parmakları arasında hissederdi. Tezgâhındaki işi henüz tamamlanmamış olan gineleri, sanki doğmamış çocuklarıymış gibi sevgiyle düşünürdü. Yavaş yavaş, gelecek yıllar boyunca, ömrü süresince eline geçecek gineleri düşünürdü; önünde uzanan ömrünün sonu, sayısız dokuma günüyle tümüyle örtülmüştü. Tarlalardan ve patikalardan geçip işini almaya ya da teslim edip eve dönmeye gittiğinde aklının hâlâ tezgâhında ve parasında olmasına şaşmamalı; adımları, bir zamanlar tanıdığı otları aramak için çit diplerine ya da yol kenarlarına hiç sapmıyordu. Onlar da yaşamının çekilip uzaklaştığı geçmişe aitti; eskiden çimenli kıyısının genişliğinden çok aşağıya gömülüp kısacık, titreşen bir akıntıya dönüşen ve çorak kumda kendine bir oyuk açan küçük bir dere gibi.

Ama o on beşinci yılın Noel’i dolaylarında Marner’ın yaşamında ikinci büyük değişim yaşandı; öyküsü tuhaf bir biçimde komşularının yaşamına karıştı.

Bölüm etkileşimi

Okurlar bu bölümle etkileşime geçti

0okunma 0beğeni 0yorum
Bu iki tercih yalnızca bu tarayıcıda saklanır; yukarıdaki Vaveyla sayaçları gerçek uygulama verisidir.

Kategoriler ve Temalar

Kategoriler ve temalar yükleniyor…