Bölümler 30Şu an: Altıncı Bölüm
- 1 Yazarın Notu1.759 kelime
- 2 Birinci Kısım: Madenin Gümüşü — Birinci Bölüm1.144 kelime
- 3 İkinci Bölüm1.332 kelime
- 4 Üçüncü Bölüm1.229 kelime
- 5 Dördüncü Bölüm2.367 kelime
- 6 Beşinci Bölüm1.999 kelime
- 7 Altıncı Bölüm8.901 kelime · Okuduğun bölüm
- 8 Yedinci Bölüm1.841 kelime
- 9 Sekizinci Bölüm7.894 kelime
- 10 İkinci Kısım — Isabel’ler — Birinci Bölüm1.902 kelime
- 11 İkinci Bölüm1.368 kelime
- 12 Üçüncü Bölüm1.755 kelime
- 13 Dördüncü Bölüm2.705 kelime
- 14 Beşinci Bölüm7.114 kelime
- 15 Altıncı Bölüm3.100 kelime
- 16 Yedinci Bölüm10.216 kelime
- 17 Sekizinci Bölüm7.058 kelime
- 18 Üçüncü Kısım: Deniz Feneri — Birinci Bölüm3.250 kelime
- 19 İkinci Bölüm4.250 kelime
- 20 Üçüncü Bölüm3.942 kelime
- 21 Dördüncü Bölüm4.280 kelime
- 22 Beşinci Bölüm2.053 kelime
- 23 Altıncı Bölüm1.710 kelime
- 24 Yedinci Bölüm2.114 kelime
- 25 Sekizinci Bölüm5.621 kelime
- 26 Dokuzuncu Bölüm6.858 kelime
- 27 Onuncu Bölüm6.612 kelime
- 28 On Birinci Bölüm3.860 kelime
- 29 On İkinci Bölüm4.537 kelime
- 30 On Üçüncü Bölüm4.275 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
ALTINCI BÖLÜM
O sırada Nostromo ülkede, Kaptan Mitchell’in bu olağanüstü keşfinin değerine ilişkin kanaatini doruğa çıkaracak kadar uzun süredir bulunuyordu. Besbelli, sahip olmanın haklı bir övünç nedeni sayılacağı o paha biçilmez astlardan biriydi. Kaptan Mitchell insan sarrafı olmakla övünürdü—ama bencil değildi—ve gururunun saf coşkusuyla, Nostromo’yu er ya da geç Sulaco’daki her Avrupalıyla kişisel olarak tanıştıracak, onu kendi yaşam alanında verimlilik harikası, her işe koşan bir adama dönüştürecek şu “Mavnacılar Kaptanım’ı sana ödünç vereyim” alışkanlığını geliştirmeye başlamıştı.
“Bu adam bana canı gönülden bağlı!” diye ileri sürerdi Kaptan Mitchell. Belki kimse bunun neden böyle olması gerektiğini açıklayamazdı ama aralarındaki ilişkiye bakıldığında bu sözü kuşkuyla karşılamak imkânsızdı; tabii insanlığa büyük bir güvensizliği bir şekilde belli eden kısa, umutsuz kahkahalarıyla, acı ve tuhaf bir kişilik olan Doktor Monygham gibi biri değilse. Gerçi Doktor Monygham ne kahkahasını ne de sözlerini bol keseden harcardı. En iyi zamanında bile acı bir suskunluğa gömülürdü. En kötü zamanlarında insanların açıkça küçümseyen dilinden korktuğu olurdu. İnsanların güdülerine duyduğu inançsızlığı ancak Bayan Gould belli sınırlar içinde tutabilirdi. Yine de bir keresinde, Nostromo’yla ilgisi olmayan bir durumda ve kendine göre yumuşak bir sesle ona da şöyle demişti: “Doğrusu, bir insandan başkalarını kendisi hakkında düşünebildiğinden çok daha iyi düşünmesini beklemek son derece akıl dışı.”
Bayan Gould konuyu hemen kapatmıştı. İngiliz doktor hakkında tuhaf söylentiler dolaşıyordu. Yıllar önce, Guzman Bento döneminde, ihanet sonucu açığa çıkan ve insanların deyişiyle kana boğularak bastırılan bir komploya karıştığı fısıldanıyordu. Saçları ağarmış, tüysüz, çizgilerle dolu yüzü tuğla tozu rengini almıştı; flanel gömleğinin iri ekose deseniyle lekeli eski Panama şapkası, Sulaco’nun görgü kurallarına meydan okumayı âdet edindiğinin işaretleriydi. Giysilerinin kusursuz temizliği olmasa, dünyanın neredeyse her yabancı ülkesindeki koloni ileri gelenlerinin gözünde ahlaki bir utanç kaynağı olan o sorumsuz Avrupalılardan biri sanılabilirdi. Sulaco’nun genç hanımları, Anayasa Caddesi boyunca uzanan balkonları güzel yüz kümeleriyle süslerken, doktorun topallayarak ve başı eğik geçişini, ekose flanel gömleğinin üzerine gelişigüzel geçirdiği kısa keten ceketiyle görünce birbirlerine, “Bakın, Senyor doktor Dona Emilia’yı görmeye gidiyor. Küçük ceketini de giymiş,” derlerdi. Çıkarımları doğruydu; daha derin anlamıysa saf akıllarından gizli kalırdı. Üstelik doktor üzerine kafa yormazlardı. Yaşlı, çirkin, bilgili ve biraz da “loco”ydu; halkın sandığı gibi azıcık deli, hatta belki bir büyücü. Küçük beyaz ceket aslında Bayan Gould’un insanileştirici etkisine bir tavizdi. Kuşkucu, acı sözler söyleme alışkanlığı olan doktorun, ülkede İngiliz Senyora diye tanınan kadının kişiliğine duyduğu derin saygıyı göstermesinin başka yolu yoktu. Bu saygı nişanesini gerçekten büyük bir ciddiyetle sunuyordu; onun gibi bir adam için küçük bir şey değildi. Bayan Gould da bunu tümüyle anlıyordu. Bu belirgin saygı gösterisini ona dayatmayı asla aklından geçirmezdi.
Eski İspanyol evini (Sulaco’nun en güzel örneklerinden birini), yaşamın küçük inceliklerini sunmak için açık tutardı. Değerleri keskin bir sezgiyle kavradığından, bunları sadelik ve zarafetle sunardı. İnsan ilişkileri sanatında, incelikli bir kendini unutma ve herkesi anladığını hissettirme becerisinden oluşan bu sanatta, olağanüstü yetenekliydi. Charles Gould (Costaguana’da üç kuşaktır yerleşik olan Gould ailesi, eğitimleri ve eşleri için hep İngiltere’ye giderdi), her erkek gibi bir genç kızın sağlam sağduyusuna âşık olduğunu sanmıştı; ama örneğin bütün ölçüm kampının—en genç delikanlıdan olgun başlarına kadar—Sierra’nın yüksek doruklarında Bayan Gould’un evinden sık sık söz etmesinin nedenleri tam olarak bunlar değildi. Sulaco’nun yukarısında, kar çizgisinin kıyısında nasıl içtenlikle hatırlandığını biri ona anlatsaydı, kısık bir kahkaha atıp gri gözlerini şaşkınlıkla büyüterek onlar için hiçbir şey yapmadığını söylerdi. Ama hemen ardından, aklını işe koyan becerikli bir havayla bir açıklama bulurdu. “Elbette bu delikanlılar burada herhangi bir biçimde konukseverlikle karşılaşınca şaşırdılar. Sanırım memleketlerini özlüyorlar. Herkesin her zaman birazcık memleket özlemi çekmesi gerekir herhalde.”
Memleket hasreti çeken insanlara her zaman üzülürdü.
Charles Gould, tıpkı kendisinden önce babası gibi ülkede doğmuştu. İnce yapılı ve uzun boylu; gür kızıl bıyıklı, düzgün çeneli, açık mavi gözlü, kumral saçlı ve ince, taze, kırmızı yüzlüydü; denizin ötesinden yeni gelmiş birine benziyordu. Büyükbabası, Carabobo savaş meydanında büyük Kurtarıcı’nın ülkesinin kurtarıcıları diye selamladığı ünlü İngiliz lejyonunda, Bolivar’ın yanında bağımsızlık uğruna savaşmıştı. Charles Gould’un amcalarından biri, Federasyon günlerinde Sulaco vilayetinin (o zamanlar bir eyaletti) seçilmiş başkanı olmuş; sonradan barbar Birlikçi general Guzman Bento’nun emriyle bir kilisenin duvarına dizilerek kurşuna dizilmişti. Daha sonra Sürekli Başkan olup acımasız ve zalim tiranlığıyla ün salan Guzman Bento’nun yüceltilmesi, halk söylencesinde kanlı bir hayalete dönüştü: ülkeyi dolaşan bu hayaletin cesedini Şeytan’ın ta kendisi, Sta. Marta’daki Meryem’in Göğe Kabulü Kilisesi’nin orta nefindeki tuğla türbeden alıp götürmüştü. En azından rahipler, büyük sunağın önünde hayretle içeri akın ederek tuğladan çirkin tabutun yan tarafındaki deliğe bakan yalınayak kalabalığa, cesedin kayboluşunu böyle açıklamışlardı.
Acımasızlığıyla hatırlanan Guzman Bento, Charles Gould’un amcasından başka çok sayıda insanı da öldürtmüştü; ama aristokrasi davası uğruna şehit düşmüş bir akrabaları bulunduğundan, Sulaco Oligarkları (Guzman Bento döneminin söyleyişi buydu; şimdi Blanco’lar diye anılıyor, federal düşünceden vazgeçmişlerdi) —yani saf İspanyol soyundan gelen aileler— Charles’ı kendilerinden biri sayıyordu. Böyle bir aile geçmişiyle Don Carlos Gould’dan daha Costaguanalı kim olabilirdi? Ne var ki görünüşü öylesine ayırt ediciydi ki halk arasında yalnızca Inglez, yani Sulaco’nun İngiliz’i diye anılırdı. Sulaco’da pek rastlanmayan, bir tür sapkın hacı sayılabilecek sıradan bir turistten bile daha İngiliz görünüyordu. Yeni gelmiş demiryolu mühendislerinden, karısı tarihinden aşağı yukarı iki ay sonra eline ulaşan Punch sayılarındaki av sahnesi resimlerinden çıkmış herkesten daha İngiliz’di. Onun İspanyolcayı (yerlilerin deyişiyle Kastilyacayı) ya da köylülerin yerli ağızlarını böylesine doğal konuştuğunu duymak insanı şaşırtırdı. Aksanı hiçbir zaman İngiliz aksanı olmamıştı; yine de Costaguana’nın bu atadan kalma Gould’larında —kurtarıcılar, kâşifler, kahve yetiştiricileri, tüccarlar, devrimciler— öylesine silinmez bir şey vardı ki, kendi binicilik tarzına sahip bir kıtada üçüncü kuşağın tek temsilcisi olan Charles, at üstündeyken bile baştan sona İngiliz görünürdü. Bunu, dünyada ata binmeyi kendilerinden başka kimsenin bilmediğini düşünen geniş düzlüklerin adamları Llaneroların alaycı bakış açısından söylemiyoruz. Yerinde ve yüce bir deyişle, Charles Gould bir kentaur gibi ata binerdi. Binicilik onun için özel bir egzersiz biçimi değildi; aklı ve bedeni sağlıklı her insanın dümdüz yürümesi gibi, doğuştan gelen bir yetenekti. Yine de madene giden tekerlek izleriyle dolu öküz arabası yolunun yanında tırısa kalktığında, İngiliz giysileri ve ithal eyer takımıyla, dünyanın öte yanındaki yemyeşil bir çayırdan o rahat ve hızlı pasotrote yürüyüşüyle az önce Costaguana’ya gelmiş gibi görünürdü.
Yolu, halkın Camino Real dediği eski İspanyol yolundan geçecekti. Bu yol, yaşlı Giorgio Viola’nın nefret ettiği o krallıktan geriye kalmış, hem olgusu hem adıyla ayakta duran tek izdi; krallığın gölgesi bile ülkeden silinip gitmişti. Alameda’nın girişinde ağaçların önünde bembeyaz yükselen büyük IV. Carlos atlı heykelini, kasabalı dilencilerle çevre köylerden gelen ve kaidenin basamaklarında uyuyanlar yalnızca Taş At diye bilirdi. Öteki Carlos, parçalı kaldırımda nal sesleri hızla yankılanırken sola saptı. İngiliz giysileri içindeki Don Carlos Gould da, uykudaki leperoların üstünde kaidesinde atını dizginleyen, mermer kolunu tüylü şapkanın mermer kenarına doğru kaldırmış hükümdar şövalyesi kadar yadırgatıcı görünüyordu; ama ondan çok daha yerli yerindeydi.
Hava koşullarından yıpranmış atlı kral heykeli, selam verir gibi belli belirsiz duran haliyle, adını bile elinden almış siyasi değişimlere karşı anlaşılmaz bir göğüs geriyor gibiydi. Ama halkın yakından tanıdığı öteki atlı da, güzel biçimli, arduvaz renginde, bir gözü beyaz atının üstünde diri ve tetikte dururken duygularını belli etmiyordu. Aklı, Avrupa’daki evinde özel ve kamusal görgü kurallarının tutkuya kapılmayan sağlamlığıyla korunuyormuş gibi dengeliydi. Sulaco hanımlarının yüzlerini inci tozuna bulayıp güzel ve canlı gözleri olan beyaz alçı heykellere benzemelerini; kasabanın kendine özgü dedikodusunu; bir de süregiden siyasi değişiklikleri, bitmek bilmeyen “ülkeyi kurtarma” girişimlerini aynı sakinlikle kabullenirdi. Karısına göre bunlar, yozlaşmış çocukların korkunç bir ciddiyetle oynadığı, cinayet ve yağmayla dolu çocukça bir oyundu. Costaguana’daki yaşamının ilk günlerinde küçük hanım, ülkenin kamu işlerini, yöntemlerinin beraberinde getirdiği vahşetin gerektirdiği kadar ciddiye alamadığı için öfkeden ellerini sıkardı. Bunlarda safça bahanelerin komedisini görür, kendi dehşetli öfkesi dışında neredeyse hiçbir şeyi sahici bulmazdı. Charles ise çok sakince, uzun bıyıklarını burarak bunları tartışmayı tümden reddederdi. Yine de bir keresinde ona yumuşakça şöyle dedi—
“Canım, burada doğduğumu unutuyor gibisin.” Bu birkaç söz, sanki birdenbire karşısına çıkan bir açıklamaymış gibi onu duraksattı. Belki de insanın bu ülkede doğmuş olması gerçekten fark yaratıyordu. Kocasına duyduğu güven büyüktü; hep de öyle olmuştu. Daha ilk günden beri duygusallıktan uzaklığı ve zihninin dinginliğiyle hayal gücünü etkilemişti; bu dinginliği, yaşam işini kusursuzca becerebilmenin işareti saymıştı. Karşı sokaktaki komşuları Don Jose Avellanos; devlet adamı, şair, kültürlü bir kişi, ülkesini Avrupa’daki çeşitli saraylarda temsil etmiş ve zalim Guzman Bento döneminde devlet tutsağı olarak tarifsiz aşağılanmalara uğramıştı. Dona Emilia’nın salonunda, Carlos’un İngiliz karakterinin bütün özelliklerine, gerçekten yurtsever bir yüreğin eşlik ettiğini söyleyip dururdu.
Bayan Gould gözlerini kocasının ince, kırmızı ve güneşten yanmış yüzüne kaldırdığında, yurtseverliği hakkında söylenenleri duymuş olması gereken kocasının yüzünde en ufak bir kıpırtı göremedi. Belki madenden dönüşünde attan yeni inmişti; günün en sıcak saatlerini önemsemeyecek kadar İngiliz’di. Beyaz keten giysiler ve kırmızı kuşak içindeki Basilio, avluda bir an topuklarının arkasına çömelip ağır, küt mahmuzlarını çözmüştü; ardından Senyor İdareci merdivenlerden galeriye çıkacaktı. Kemerlerin pilastrları arasındaki korkuluk boyunca sıralanan saksı bitkileri, yaprakları ve çiçekleriyle koridoru aşağıdaki avludan gizliyordu. Güney Amerika evinin gerçek ocağı olan taş döşeli avluda, ev yaşamının sakin saatleri taşların üzerinde yer değiştiren ışık ve gölgelerle belli olurdu.
Senyor Avellanos hemen her gün saat beşte avludan geçerdi. Don Jose çay saatinde uğramayı seçerdi; çünkü Dona Emilia’nın evindeki İngiliz âdeti, ona Londra’da St. James Sarayı’nda tam yetkili elçi olarak yaşadığı günleri hatırlatırdı. Çayı sevmezdi. Genellikle Amerikan koltuğunda sallanır, küçük, parlak, bakımlı çizmelerini ayak dayanağına uzatır; fincanı uzun süre ellerinde tutarken, yaşındaki bir adamda hayranlık uyandıracak türden, kendinden hoşnut bir ustalıkla uzayıp giden konuşmalar yapardı. Kısacık kesilmiş saçları bembeyaz, gözleri kömür karasıydı.
Charles Gould’un salona girdiğini görünce başını belli belirsiz sallayıp süslü söylevini sonuna kadar sürdürürdü. Ancak o zaman şöyle derdi—
“Carlos, dostum, günün sıcağında San Tome’den at sürüp geldin. Her zamanki İngiliz canlılığı. Öyle değil mi? Ne dersin?”
Çayın hepsini bir kerede, tek yudumda içti. Bu gösteriyi mutlaka hafif bir ürperti ve istemsiz, alçak sesli bir “brrr” izlerdi; “Harika!” diye aceleyle haykırması bu sesi bastırmaya yetmezdi.
Sonra boş fincanı, gülümseyerek uzattığı genç dostunun eline bırakır ve görünüşe göre yalnızca akıcı konuşmanın verdiği keyifle, San Tome madeninin yurtsever niteliğini uzun uzadıya anlatmayı sürdürürdü. Yaslanmış bedeni, Amerika Birleşik Devletleri’nden ihraç edilen türden bir sallanan sandalyede öne arkaya sallanırdı. Casa Gould’un en büyük salonunun tavanı başının çok yukarısında uzanan bembeyaz bir düzlük oluşturuyordu. Bu yüksek tavan, kahverengi ahşaptan, deri oturaklı, ağır ve dik İspanyol sandalyeleriyle alçak, her yanı minderli Avrupa mobilyalarının karışımını cüceleştiriyordu; mobilyalar, çelik yaylarla at kılından tıka basa doldurulmuş, küçük bodur canavarları andırıyordu. Küçük masaların üzerinde ıvır zıvır süsler, duvardaki mermer konsolların üstünde aynalar vardı. İki koltuk grubunun altında birer kare halı uzanıyor, her grubun ortasında derin bir kanepe duruyordu; kırmızı karoların üstüne daha küçük kilimler serpiştirilmişti. Tavandan yere kadar inen üç pencere balkona açılıyor, koyu renk perdelerin dikey kıvrımlarıyla çevreleniyordu. İnce bir çuha çiçeği rengine boyanmış dört yüksek, düzgün duvarın arasında eski günlerin görkemi hâlâ sürüyordu. Küçük başı ve ışıldayan saç bukleleriyle, ince bir maun masanın önünde tül ve dantelden bir bulutun içinde oturan Bayan Gould, gümüş ve porselen kaplardan sunulmuş zarif iksirlerin önünde hafifçe poz veren bir periyi andırıyordu.
Bayan Gould, San Tome madeninin öyküsünü biliyordu. İlk zamanlarda çoğunlukla kölelerin sırtına indirilen kırbaçlarla işletilmiş, ürettiği madenin bedeli insan kemiklerinin ağırlığıyla ödenmişti. İşletilmesi sırasında koca Kızılderili kabileleri yok olmuştu. Sonra maden terk edilmişti; çünkü bu ilkel yöntemle, ağzına ne kadar çok ceset atılırsa atılsın, kâr getirmez olmuştu. Ardından unutulup gitti. Bağımsızlık Savaşı’ndan sonra yeniden keşfedildi. Bir İngiliz şirketi işletme hakkını aldı ve öylesine zengin bir damar buldu ki peş peşe gelen hükümetlerin zorla aldıkları da, yarattıkları ücretli madenci nüfusuna askere alma görevlilerinin düzenli aralıklarla yaptığı baskınlar da şirketin azmini kıramadı. Ama sonunda, ünlü Guzman Bento’nun ölümünü izleyen uzun darbe bildirileri kargaşasında, başkentten gönderilen elçilerin isyana kışkırttığı yerli madenciler İngiliz yöneticilerine saldırıp hepsini öldürdü. Hemen ardından Sta. Marta’da yayımlanan Resmî Gazete’de çıkan müsadere kararnamesi şu sözlerle başlıyordu: “Yabancıların ezici baskısına haklı bir öfkeyle kapılan, yoksul düşmüş halde servetlerini aramaya geldikleri ülkeye duydukları sevgiden çok sefil kazanç hırsıyla güdülenen San Tome madencileri ve sair...” Kararname şu bildiriyle bitiyordu: “Devlet başkanı, merhamet yetkisini tümüyle kullanmaya karar vermiştir. Uluslararası, insani ve ilahi bütün yasalara göre artık ulusal mülk olarak Hükümete intikal eden maden, kutsal liberal ilkeleri savunmak üzere çekilen kılıç, sevgili ülkemizin mutluluğunu güvence altına alma görevini tamamlayana dek kapalı kalacaktır.”
San Tome madeninden yıllarca bir daha söz edilmedi. Hükümetin yağmadan ne çıkar umduğu bugün kestirilemez. Costaguana’ya, kurbanların ailelerine sadaka denecek kadar küçük bir para tazminatı güçlükle ödetildi; sonra konu diplomatik yazışmalardan düştü. Fakat daha sonra başka bir hükümet bu değerli varlığı hatırladı. Sıradan bir Costaguana hükümetiydi —altı yılda kurulmuş dördüncü hükümet— ama fırsatlarını aklı başında değerlendirdi. San Tome madenini kendi ellerinde değersiz kalacağına dair gizli bir kanaatle hatırladı; öte yandan gümüş madeninin, yerin altından metal çıkarma sefil işi dışında ne amaçlarla kullanılabileceğini de zekice kavramıştı. Costaguana’nın uzun süre en zengin tüccarlarından biri olmuş Charles Gould’un babası, art arda gelen hükümetlere verdiği zorunlu borçlarda servetinin önemli bir bölümünü çoktan yitirmişti. Soğukkanlı bir adamdı; alacaklarını dayatmayı aklından bile geçirmezdi. San Tome madeninin süresiz işletme imtiyazı birdenbire borcunun tam karşılığı olarak ona sunulunca dehşete kapıldı. Hükümetlerin nasıl işlediğini bilirdi. Gerçi bu işin amacı kuşkusuz kapalı kapılar ardında derinlemesine düşünülmüştü, ama imzalaması için önüne aceleyle konan belgede apaçık ortadaydı. Üçüncü ve en önemli madde, imtiyaz sahibinin tahmini maden üretimi üzerinden beş yıllık imtiyaz payını derhal Hükümete ödemesini şart koşuyordu.
Büyük Gould kendisini bu ölümcül lütuftan birçok gerekçe ve yakarışla kurtarmaya çalıştı, ama başarılı olamadı. Madencilikten anlamıyordu; imtiyazını Avrupa piyasasına çıkaracak imkânı yoktu; işletme olarak maden diye bir şey kalmamıştı. Binalar yanıp kül olmuş, maden ekipmanı yok edilmiş, madenci nüfusu yıllar, yıllar önce yöreden silinmişti. Yolun kendisi de, deniz yutmuşçasına, tropik bitki örtüsünün taşkını altında kaybolmuştu. Ana galeri girişten yüz yard içeride çökmüştü. Artık terk edilmiş bir maden değildi; Sierra’da yabanıl, erişilmez, kayalık bir geçide dönüşmüştü. Yeri kaplayan, birbirine dolanmış dikenli sarmaşıkların altında yanmış kereste izlerine, kırık tuğla yığınlarına ve şekilsiz birkaç paslı demir parçasına rastlanabilirdi. Büyük Gould o ıssız yeri süresiz elinde tutmayı istemiyordu. Hatta gecenin sessiz saatlerinde zihninde beliriveren manzarası, onu saatler süren öfkeli ve huzursuz bir uykusuzluğa sürüklemeye yetiyordu.
Ne var ki dönemin Maliye Bakanı, yıllar önce Bay Gould’un kendisinden küçük bir para yardımı istemesini talihsiz biçimde geri çevirdiği bir adamdı. Gould, başvuranın azılı bir kumarbaz ve dolandırıcı olduğunu, ayrıca uzak bir taşra bölgesinde zengin bir çiftlik sahibine yönelik silahlı soyguna karıştığından neredeyse kesin olarak kuşkulanıldığını gerekçe göstermişti; üstelik adam o sırada yargıçlık görevini yürütüyordu. Şimdi o siyasetçi yüksek mevkiye ulaşmış, Senyor Gould’a —zavallı adama— kötülüğe iyilikle karşılık verme niyetini ilan etmişti. Sta. Marta salonlarında bu kararını yumuşak ama amansız bir sesle, hain bakışlar eşliğinde tekrar tekrar dile getiriyordu. Öyle ki Bay Gould’un en iyi dostları, konuyu kapatmak için rüşvet vermeye kalkışmaması konusunda onu ciddi ciddi uyardı. Bu işe yaramazdı; hatta pek güvenli de olmazdı. Maliye Bakanlığının yanındaki, laikleştirilmiş bir manastırın duvarları içinde kendisine oda ayrılan, Fransız asıllı, gür sesli, iri yapılı bir hanım da aynı fikirdeydi. Söylediğine göre yüksek rütbeli bir subayın kızıydı (officier superieur de l’armee). Bay Gould adına usulünce ve uygun bir armağanla kendisine başvurulduğunda başını kederle salladı. İyi yürekliydi ve üzüntüsü içtendi. Yapamayacağı bir şey karşılığında para alamayacağını düşünüyordu. Nazik görevi üstlenen Bay Gould’un dostu sonradan, hükümetle yakından ya da uzaktan bağlantılı karşılaştığı tek dürüst kişinin o olduğunu söylerdi. “Olmaz,” demişti kadın, kendine özgü umursamaz, boğuk bir sesle; bilinmeyen anne babanın çocuğuna daha çok yakışan söz kalıpları kullanmış, bir generalin yetim kızına pek uymayan bir dil tutturmuştu. “Hayır, bu iş olmaz. İmkânsız, delikanlı. Yine de yazık. Ah, kahretsin! Ben kendi insanımı soymam. Ben bakan değilim ki! Küçük çantanızı alıp gidebilirsiniz.”
Bir an, kırmızı dudaklarını ısırarak, nüfuzunu yüksek mevkilerde satmasını yöneten katı ilkelerin zorbalığına içinden hayıflandı. Sonra anlamlı bir tavırla ve biraz sabırsızlıkla, “Hadi,” diye ekledi, “şu adamınıza iyice söyleyin —anlıyor musunuz?— hapı yutması gerek.”
Bu uyarıdan sonra imzalayıp ödemekten başka çare yoktu. Bay Gould hapı yutmuştu; sanki beyni üzerinde doğrudan etkili, ince bir zehirle hazırlanmış gibiydi. Hemen madenin derdine düştü. Hafif edebiyatı iyi bildiğinden, bu dert zihninde omuzlarına yapışmış Denizler İhtiyarı biçimini aldı. Vampirler de görmeye başladı. Bay Gould yeni durumunun sakıncalarını kendi gözünde büyütüyordu, çünkü ona duygularıyla bakıyordu. Costaguana’daki konumu öncekinden kötü değildi. Ama insan son derece muhafazakâr bir yaratıktır; kesesini hedef alan bu rezaletin aşırı yeniliği hassasiyetini incitmişti. Guzman Bento’nun ölümünden sonra hükümetler ve devrimler oyununu oynayan grotesk ve katil çeteler çevresindeki herkesi soyuyordu. Deneyimleri ona şunu öğretmişti: yağma, meşru beklentilerinin gerisinde kalsa bile Başkanlık Sarayı’nı ele geçiren hiçbir çete bahane bulamadığı için eli boş kalacak kadar beceriksiz değildi. Yoldan geçen, yalınayak asker kılığına girmiş korkuluklardan herhangi bir albay, sıradan bir sivile 10.000 dolarlık alacağını kuvvetli ve kesin sözlerle kabul ettirebilirdi; kendi umudunu ise hiç değilse 1.000 dolarlık bir bahşişe sabitlerdi. Bay Gould bunu çok iyi biliyor, sabırla daha iyi günleri bekliyordu. Ama yasal ve ticari biçimlerin ardına saklanılarak soyulmak, hayal gücünün kaldıramayacağı bir şeydi. Baba Gould’un bilge ve dürüst karakterinin bir kusuru vardı: biçime gereğinden fazla önem verirdi. Bakışları önyargılarla gölgelenmiş insanlarda sık görülen bir zaaftır bu. Bu olayda, sapkın bir adaletin kötücüllüğü vardı; geçirdiği ahlaki sarsıntıyla güçlü bedenini vurdu. “Bu iş beni öldürecek,” diye günde birçok kez tekrarlardı. Gerçekten de o zamandan sonra ateş, karaciğer ağrıları ve en çok da başka hiçbir şeyi düşünememenin kemirici sıkıntısı başladı. Maliye Bakanı intikamının derin inceliğini kavrayamazdı. Bay Gould’un o sırada eğitimi için İngiltere’de bulunan on dört yaşındaki oğlu Charles’a yazdığı mektuplar bile sonunda neredeyse yalnızca madenden söz eder oldu. Madenin adaletsizliğine, zulmüne, rezaletine yakınırdı; her açıdan bu madene sahip olmanın ölümcül sonuçlarını, bütün kasvetli çıkarımları sayfalarca anlatır, lanetin görünüşte sonsuzluğunu dehşet dolu sözlerle dile getirirdi. Çünkü imtiyaz kendisine ve soyundan gelenlere sonsuza dek verilmişti. Oğluna Costaguana’ya asla dönmemesi, oradaki mirasının hiçbir parçasını istememesi için yalvarırdı; o miras rezil imtiyazla lekelenmişti. Ona asla dokunmamalı, yanına yaklaşmamalı, Amerika’nın varlığını unutmalı ve Avrupa’da ticaret hayatına atılmalıydı. Her mektup, hırsızlar, entrikacılar ve haydutlar mağarasında fazla uzun süre kalmış olmanın acı pişmanlığıyla sona ererdi.
Gümüş madenine sahip olduğu için geleceğinin karardığını durmadan işitmek, on dört yaşındaki bir çocuk için söylenenlerin asıl anlamı bakımından pek önemli değildi; ama anlatılış biçimi ister istemez merakını uyandırıp dikkatini çekiyordu. Zamanla, önce öfkeli yakınmalar karşısında yalnızca şaşıran, ama babasına da üzülen çocuk, oyun ve derslerinden fırsat buldukça konuyu zihninde evirip çevirmeye başladı. Bir yıl kadar sonra, mektuplardaki uzun açıklamalardan şuna kesin olarak kanaat getirmişti: Costaguana Cumhuriyeti’nin Sulaco eyaletinde bir gümüş madeni vardı; zavallı Amca Harry de yıllar önce orada askerler tarafından vurulmuştu. Madenle yakından bağlantılı, görünüşe göre bir kâğıda yazılmış, “haksız Gould İmtiyazı” denen bir şey daha vardı. Babası bu kâğıdı başkanların, yargı mensuplarının ve devlet bakanlarının “yüzlerine fırlatıp yırtmayı” pek istiyordu. Çocuk, bu kişilerin adlarının bir yıl boyunca bile pek aynı kalmadığını fark etmişti; yine de babasının bu isteği sürüp gidiyordu. Mademki bu iş haksızdı, çocuğa babasının isteği son derece doğal görünüyordu; ama işin neden haksız olduğunu bilmiyordu. Sonraları, bilgisi arttıkça, babasının mektuplarına korkunç bir Binbir Gece Masalları havası veren Denizler İhtiyarı, vampirler ve hortlakların hayalî müdahalelerinden işin yalın gerçeğini ayıklamayı başardı. Sonunda delikanlı, San Tome Madeni’yle, denizin öte yakasından bu hüzünlü ve öfkeli mektupları yazan yaşlı adam kadar yakın bir ilişki kurdu. Maden işletmediği için kendisine birkaç kez ağır para cezaları kesilmişti; ayrıca gelecekteki imtiyaz payları bahanesiyle ondan başka paralar da alınmıştı. Cumhuriyet’in böylesine değerli bir imtiyazını cebinde taşıyan biri, Hükûmete maddi yardımda bulunmayı reddedemezdi. “Servetimin son kalanı da değersiz makbuzlar karşılığında elimden gidiyor,” diye öfkeyle yazıyordu; üstelik ülkesinin ihtiyaçlarından yararlanarak olağanüstü kazançlar sağlamayı bilmiş bir kişi diye gösteriliyordu. Avrupa’daki genç adamın ilgisi, böylesine bir söz ve tutku fırtınasına yol açabilen o şeye giderek daha çok yöneliyordu.
Her gün bunu düşünüyordu ama acı duymadan. Bu, zavallı babası için talihsiz bir mesele olabilirdi; bütün hikâye Costaguana’nın toplumsal ve siyasal yaşamına da tuhaf bir ışık tutuyordu. Babasına duyduğu yakınlık, meseleyi sakin ve düşünceli biçimde değerlendirmesine engel olmuyordu. Kendi duyguları incinmemişti; bir başkasının, kendi babamız olsa bile, bedensel ya da ruhsal ıstırabına karşı hak ettiği gibi ve uzun süre öfke duymak zordur. Charles Gould yirmi yaşına geldiğinde, o da San Tome Madeni’nin büyüsüne kapılmıştı. Ama bu, gençliğine daha uygun başka türden bir büyülenmeydi; büyülü bileşimine bezgin öfke ve umutsuzluk yerine umut, güç ve özgüven giriyordu. Yirmi yaşını geçtikten sonra, Costaguana’ya dönmemesi yönündeki kesin tembih dışında kendi kararlarına bırakılınca, maden mühendisi olmaya hazırlanmak için Belçika ve Fransa’da öğrenimini sürdürdü. Ne var ki çalışmalarının bilimsel yönü zihninde belirsiz ve eksik kalmıştı. Madenler onda dramatik bir ilgi uyandırıyordu. İnsanların farklı karakterlerini inceler gibi, madenlerin kendine özgü yanlarını da kişisel bir gözle araştırıyordu. Dikkate değer kişileri merakla ziyarete gider gibi madenleri geziyordu. Almanya’da, İspanya’da, Cornwall’da madenlere gitti. Terk edilmiş işletmeler onu derinden büyülüyordu. Issızlıkları, nedenleri çeşitli ve derin olan insan sefaletinin görüntüsü gibi onu etkiliyordu. Bu madenler değersiz olabilirdi; ama yanlış anlaşılmış da olabilirlerdi. Gelecekteki karısı, maddi şeyler dünyasına karşı bu adamın derin duyarlılıkla, neredeyse sessizce sürdürdüğü tavra hükmeden gizli ruh hâlini fark eden ilk, belki de tek kişiydi. Düz bir zeminden kolayca havalanamayan kuşlar gibi yarı açık kanatlarıyla oyalanıp duran ona duyduğu sevinç, kendisini bir anda göklere yükselebileceği bir dorukta buldu.
İkisi İtalya’da tanışmıştı. Gould’un müstakbel eşi, yıllar önce orta yaşlı, yoksul bir İtalyan markiziyle evlenmiş yaşlı, solgun teyzesinin yanında kalıyordu. Teyzesi şimdi, hayatını ülkesinin bağımsızlığına ve birliğine adamayı bilmiş o adamın yasını tutuyordu. O, yaşlı Giorgio Viola’nın artık sürüklenen bir kalıntısı olduğu bu dava uğruna ölen en gençler kadar cömertliğinde coşkulu olmayı da bilmişti. Bir deniz zaferinden sonra kırık bir serenin umursanmadan sürüklenip gitmesine göz yumulur ya, o da öylece savrulan bir kalıntıydı. Markiza, eski ve harap bir sarayın birinci katındaki köşelerden birinde sessiz, fısıltılı bir hayat sürüyordu. Siyah giysileri ve alnına sardığı beyaz şeritle bir rahibeye benziyordu. Aşağı kattaki büyük, boş salonların boyalı tavanları altındaysa kiracı çiftçinin bütün ailesiyle birlikte ürünler, kümes hayvanları, hatta sığırlar barınıyordu.
İki genç Lucca’da tanışmıştı. O karşılaşmadan sonra Charles Gould hiçbir madeni ziyaret etmedi; yalnız bir kez birlikte arabayla mermer ocaklarını görmeye gittiler. Oradaki çalışma madenciliğe benziyordu; çünkü o da hazinenin ham maddesini topraktan söküp çıkarmaktı. Charles Gould, büyük sözlerle içini dökmedi. Onun gözü önünde yaşamaya ve düşünmeye devam etti. Samimiyetin gerçek yolu budur. Sık sık söylediği şeylerden biri şuydu: “Bazen zavallı babamın San Tome işini yanlış değerlendirdiğini düşünüyorum.” Bu düşünceyi uzun uzun, içtenlikle tartışıyorlardı; sanki dünyanın öteki ucundaki bir zihni etkileyebilirlermiş gibi. Oysa bu konuyu konuşmalarının asıl nedeni, aşk duygusunun her konuya girip uzak sözlerde bile tutkuyla yaşayabilmesiydi. Bu yüzden, nişanlıyken bu konuşmalar Bayan Gould için çok değerliydi. Charles, babasının İmtiyaz’dan kurtulmaya çalışırken gücünü tükettiğini ve kendini hasta ettiğini düşünüyordu. “Sanırım bu işi böyle ele almak doğru değil,” diye kendi kendine düşünür gibi sesli sesli söylendi. Onurlu bir adamın kendini planlara ve entrikalara vermesine açıkça şaşıran nişanlısına Charles, onun şaşkınlığını anlayan yumuşak bir kaygıyla, “Onun orada doğduğunu unutmamalısın,” derdi.
O da kıvrak zekâsını bu söz üzerinde çalıştırır, ardından onun bütünüyle isabetli bulduğu tutarsız karşılığı verirdi; çünkü gerçekten de öyleydi—
“Peki ya sen? Sen de orada doğdun.”
Vereceği yanıtı biliyordu.
“O başka. Ben on yıldır uzaktayım. Babamın hiç bu kadar uzun bir ayrılığı olmadı; hem onunki otuz yılı aşkın zaman önceydi.”
Babasının ölüm haberini aldıktan sonra ağzını açtığı ilk kişi oydu.
“Onu bu öldürdü!” dedi.
Haberi alıp kasabadan dosdoğru çıkmış; öğle güneşinde beyaz yol boyunca dosdoğru yürürken ayakları onu yıkık sarayın salonunda onunla karşı karşıya getirmişti. Salon görkemli ve çıplaktı; duvarın boş bir panosunda, nemden ve yaştan kararmış uzun bir damask kumaş şeridi yer yer aşağı sarkıyordu. İçeride yalnızca bir yaldızlı koltuk vardı; sırtı kırıktı. Sekizgen sütun biçimli bir sehpanın üzerinde, yontma maskeler ve çiçek çelenkleriyle süslü ağır bir mermer vazo duruyordu; baştan aşağı çatlamıştı. Charles Gould’un çizmeleri, omuzları ve iki siperlikli kasketi yolun beyaz tozuyla kaplanmıştı. Kasketinin altından sızan su yüzüne akıyor, çıplak sağ elinde kalın bir meşe sopası tutuyordu.
Büyük hasır şapkasındaki güllerin altında yüzü bembeyaz kesilmişti. Eldivenliydi; berrak bir güneş şemsiyesini sallıyordu. Bağın duvarı yakınında üç kavak ağacının durduğu tepenin eteğinde onu karşılamaya çıkarken yakalanmıştı.
“Onu bu öldürdü!” diye tekrarladı. “Daha yaşayacak çok yılı vardı. Bizim aile uzun yaşar.”
Kadın, bir şey söyleyemeyecek kadar şaşkındı. Charles çatlamış mermer vazoya, biçimini belleğine sonsuza dek kazımaya karar vermiş gibi, delip geçen ve kıpırtısız bir bakışla dalmıştı. Ancak birden ona dönüp, sözünü tamamlayamadan iki kez, “Yanına geldim—dosdoğru sana geldim—” diye kekeleyince, Costaguana’da yalnızlık ve azap içinde ölmenin büyük acısı bütün sefaletiyle kadının içine çöktü. Charles elini tuttu, dudaklarına götürdü. Bunun üzerine kadın şemsiyesini düşürüp yanağına dokundu, “Zavallı çocuk,” diye mırıldandı ve şapkasının aşağı kıvrılan kenarının altında gözlerini kuruladı. Sade beyaz elbisesi içinde pek ufak görünüyordu; soylu salonun yıpranmış görkemi içinde ağlayan kayıp bir çocuk gibiydi. Charles yanında duruyor, yine mermer vazoya tamamen hareketsizce bakıyordu.
Sonra sessizce uzun bir yürüyüşe çıktılar; derken Charles birden haykırdı—
“Evet. Ama keşke bu işle doğru dürüst uğraşsaydı!”
Sonra durdular. Tepelerde, yollarda, zeytin ağaçlarıyla çevrili tarlalarda uzun gölgeler yatıyordu: kavakların, geniş kestanelerin, çiftlik binalarının, taş duvarların gölgeleri. Havada ince, canlı bir çan sesi yankılanıyor, gün batımının parıltısının atan nabzını andırıyordu. Kadının dudakları, Charles’ın ona alışılmış bakışıyla bakmamasına şaşmış gibi hafifçe aralandı. Alışılmış bakışı koşulsuzca onaylayıcı ve dikkatliydi. Onunla konuşurken kaygılı ve saygılı bir diktatör kesilirdi; bu tavır kadının çok hoşuna giderdi. Charles’ın vakarını zedelemeden onun gücünü doğruluyordu. Küçük ayaklı, küçük elli, küçük yüzlü bu incecik kızın iri saç bukleleri yüzüne sevimli bir ağırlık veriyordu; epey büyük ağzı, yalnızca aralanmasıyla bile insana içtenlik ve cömertlik kokusu üflüyor gibiydi. Deneyimli bir kadının ince eleyip sık dokuyan ruhuna sahipti. Her şeyden ve her türlü iltifattan önce, seçtiği kişiden duyduğu gururu gözetirdi. Ama şimdi Charles ona hiç bakmıyordu; bakışı, genç bir kızın başının ötesindeki hiçliğe dikilen bir erkeğe yaraşır biçimde gergin ve akıl dışıydı.
“Evet, haksızlıktı. Zavallı ihtiyarı iyice yoldan çıkardılar. Ah, neden dönüp yanına gitmeme izin vermedi? Ama artık bu işle nasıl uğraşacağımı biliyorum.”
Bu sözleri büyük bir güvenle söyledikten sonra kadına baktı; hemen ardından sıkıntı, kararsızlık ve korkuya kapıldı.
Şimdi bilmek istediği tek şey, dediğine göre, kadının onu yeterince sevip sevmediği, onunla bu kadar uzaklara gitme cesaretini gösterip gösteremeyeceğiydi. Kararlı bir adam olmasına rağmen bu soruları kaygıdan titreyen bir sesle sordu.
Seviyordu. Sevecekti. Sulaco’daki bütün Avrupalıların gelecekteki ev sahibesi, hemen o anda ayaklarının altından yerin çekildiğini bedensel olarak hissetti. Her şey, çanın sesi bile, bütünüyle yok oldu. Ayakları yeniden yere basınca çan vadide hâlâ çalıyordu. Ellerini saçlarına götürdü, hızla soluk aldı ve taşlı yolda bir aşağı bir yukarı göz gezdirdi. İçinin rahatlamasına yetecek kadar tenha, bomboştu. O sırada Charles bir ayağını kuru ve tozlu hendeğe basıp açık güneş şemsiyesini yerden aldı. Şemsiye, davul vuruşlarını andıran askerî bir sesle sıçrayarak onlardan uzaklaşmıştı. Charles onu ciddi bir yüzle, biraz morali bozulmuş hâlde kadına uzattı.
Geri döndüler. Kadın koluna elini geçirdikten sonra Charles’ın ilk söylediği sözler şunlardı—
“Neyse ki bir sahil kasabasına yerleşebileceğiz. Adını duymuşsundur. Sulaco. Zavallı babamın o evi almış olmasına çok seviniyorum. Yıllar önce büyük bir ev satın almıştı; eskiden Occidental Eyaleti denen yerin başlıca şehrinde her zaman bir Casa Gould bulunsun istemişti. Zavallı babam iş için Amerika Birleşik Devletleri’ndeyken, annemle küçük bir çocuk olarak bir yıl boyunca orada yaşamıştım. Casa Gould’un yeni hanımı sen olacaksın.”
Daha sonra, bağlara, mermer tepelere, Lucca’nın çamlarına ve zeytinliklerine bakan, Palazzo’nun oturulan köşesinde şunları da söyledi—
“Sulaco’da Gould adı her zaman büyük saygı görmüştür. Amca Harry bir süre devletin başındaydı; önde gelen aileler arasında büyük bir ün bıraktı. Burada kastettiğim, hükûmetlerin sefil farsına hiç karışmayan saf Kreol aileleridir. Amca Harry bir maceracı değildi. Costaguana’da biz Gould’lar maceracı değiliz. O bu ülkenin insanıydı ve ülkesini severdi ama düşünceleri bakımından özünde bir İngiliz olarak kaldı. Çağının siyasal sloganını kullandı: Federasyon. Ama siyasetçi değildi. Salt akılcı özgürlüğe duyduğu sevgi ve baskıdan nefret ettiği için toplumsal düzeni savundu. Onun öyle boş işlerle ilgisi yoktu. Doğru göründüğü için kendi bildiği yoldan işe koyuldu; benim de bu madeni ele almam gerektiğini hissettiğim gibi.”
Bunları ona, çocukluğunun geçtiği ülkenin anıları zihnini, o kıza duyduğu aşk kalbini, San Tome İmtiyazı da düşüncelerini doldurduğu için anlatıyordu. Ayrıca, hâlâ Avrupa’nın bir yerlerinde olan, San Francisco’dan bir Amerikalıyı bulmak üzere birkaç günlüğüne ondan ayrılması gerektiğini söyledi. Birkaç ay önce, maden bölgesinde bulunan, tarihi eski bir Alman kasabasında onunla tanışmıştı. Amerikalının yanında kadınları vardı; ama ortaçağdan kalma evlerin eski kapılarını ve burçlu köşelerini bütün gün çizdikleri sırada yalnız görünüyordu. Charles Gould’un yanındaysa madenden hiç ayrılmayan bir yoldaş vardı. Öteki adam madencilik girişimleriyle ilgileniyor, Costaguana hakkında bir şeyler biliyor ve Gould adına yabancı değildi. Yaş farkları sayesinde birbirleriyle oldukça içten bir yakınlık içinde konuşmuşlardı. Charles şimdi keskin zekâlı, kendisiyle kolay ilişki kurulabilen o sermayedarı bulmak istiyordu. Costaguana’daki babasının servetinin hâlâ hatırı sayılır ölçüde olduğunu sanmıştı; oysa devrimlerin alçak potasında eriyip gitmiş gibiydi. İngiltere’de yatırılmış yaklaşık on bin sterlin dışında, Sulaco’daki ev, uzak ve vahşi bir bölgede orman işletme hakkına dair belirsiz bir imtiyaz ve zavallı babasını mezarın eşiğine dek izleyen San Tome İmtiyazı’ndan başka hiçbir şey kalmamış görünüyordu.
Bunları açıkladı. Ayrıldıklarında vakit epey ilerlemişti. Kadın daha önce kendisini hiç böylesine büyüleyici bir hâlde göstermemişti. Gençliğin tuhaf bir yaşam, uzak diyarlar ve içinde serüven, mücadele havası taşıyan bir gelecek için duyduğu bütün heves; ince bir hak arama ve fethetme düşüncesiyle birlikte kadını yoğun bir heyecanla doldurmuştu. Kadın, bu heyecanın kaynağı olan Charles’a daha açık ve daha ince bir şefkat gösterisiyle karşılık verdi.
Onu bırakıp tepeden aşağı yürüdü. Yalnız kaldığı anda ciddileşti. Ölümün gündelik düşüncelerimizin akışında yaptığı onarılmaz değişiklik, zihinde belirsiz ama keskin bir rahatsızlık olarak hissedilebilir. Zavallı babası hayattayken onu eskisi gibi düşünmesinin artık hiçbir irade çabasıyla mümkün olmayacağını hissetmek Charles Gould’a acı veriyordu. Babasının canlı sureti artık onun elinde değildi. Kendi kimliğini derinden etkileyen bu düşünce göğsünü kederli ve öfkeli bir eylem arzusuyla doldurdu. Bu konuda içgüdüsü şaşmazdı. Eylem teselli verir. Düşüncenin düşmanı, hoş okşayıcı yanılsamaların dostudur. Kaderler üzerinde egemenlik duygusunu ancak eyleme geçerek bulabiliriz. Onun eylem alanı besbelli ki madendi. Bazen ölülerin ciddi dileklerine itaat etmemek gerektiğini bilmek şarttır. İtaatsizliğini, bir tür kefaret olarak, elinden geldiğince eksiksiz kılmaya kesin karar verdi. Maden saçma bir ahlaki felaketin nedeni olmuştu; işletilmesi ciddi ve ahlaki bir başarıya dönüştürülmeliydi. Bunu, ölen adamın anısına borçluydu. Charles Gould’un duyguları, sözcüğün tam anlamıyla, işte böyleydi. Düşünceleri San Francisco’da ya da başka bir yerde büyük miktarda sermaye bulmanın yollarına yöneldi. Arada aklına şu genel düşünce de geldi: Ölenlerin öğütleri güvenilir bir kılavuz olamaz. Hiçbiri, herhangi bir kişinin ölümünün dünyanın görünüşünde ne büyük değişiklikler yaratabileceğini önceden bilemezdi.
Madenin tarihindeki son dönemi Bayan Gould kendi deneyiminden biliyordu. Bu, özünde evlilik hayatının tarihiydi. Gould’ların Sulaco’daki köklü konumunun örtüsü onun küçük bedenine bolca inmişti; ama bu tuhaf giysinin kendine özgü yanlarının karakterindeki canlılığı bastırmasına izin vermiyordu. Bu canlılık, mekanik bir neşeden değil, hevesli bir zekâdan kaynaklanıyordu. Bayan Gould’un zihninin erkeksi olduğu sanılmamalı. Erkek zihnine sahip bir kadın daha üstün bir verimlilik varlığı değildir; yalnızca farklılaşması tamamlanmamış, ilgi çekici biçimde kısır ve önemsiz bir olgudur. Dona Emilia’nın zekâsı kadınsıydı; Sulaco’yu da bencillikten uzaklığına ve şefkatine yol açarak fethetmişti. Büyüleyici bir sohbetçiydi ama geveze değildi. Önyargıları savunmakla ne kadar ilgisizse kuramlar kurup yıkmakla da o kadar ilgisiz olan yürek bilgeliğinin elinde rastgele sözcükler bulunmaz. Dile getirdiği sözler dürüstlük, hoşgörü ve merhamet eylemlerinin değerini taşır. Bir kadının gerçek şefkati, erkeğin gerçek erkekliği gibi, fetheden türden eylemlerle ifade edilir. Sulaco’nun hanımları Bayan Gould’a hayrandı. Bayan Gould, evlendikten yaklaşık bir yıl sonra Sulaco’daki yeni evinde ağırlamak zorunda kaldığı San Francisco’dan üç beyefendiden birine hoşça şöyle demişti: “Bana hâlâ biraz ucube gözüyle bakıyorlar.”
Bunlar onun denizaşırı ülkelerden gelen ilk konuklarıydı; San Tome madenini görmeye gelmişlerdi. Onlara göre kadın son derece hoş şakalar yapıyordu; Charles Gould ise ne yaptığını çok iyi bilmesinin yanı sıra gerçek bir iş bitirici olduğunu göstermişti. Bu gerçekler, konukların karısına karşı da olumlu duygular beslemesini sağlamıştı. Hafif bir ironiyle keskinleşen, kuşku götürmez bir coşku, kadının maden hakkında konuşmasını konukları için son derece büyüleyici kılıyor; onlarda saygı dolu, ciddi ve hoşgörülü gülümsemelere yol açıyordu. Başarının idealist bir yorumundan ne ölçüde esinlendiğini bilselerdi, belki de zihninin hâline, İspanyol-Amerikalı hanımların bedeninin yorulmak bilmez çalışmasına şaşırdıkları kadar şaşarlardı. Kendi deyişiyle onlar için “biraz ucube” olurdu. Ne var ki Gould’lar özünde ketum bir çiftti; konukları da ayrılırken, gümüş madenini işletmenin basit kâr amacı dışında başka bir niyetlerinden kuşkulanmamıştı. Bayan Gould, onları limana götürmek için iki beyaz katırın çektiği kendi arabasını hazırlatmıştı; Ceres onları oradan alıp zenginlerin Olimpos’una taşıyacaktı. Dördüncü kişi olarak yanlarında bulunan Kaptan Mitchell, vedalaşma fırsatını yakalayıp Bayan Gould’a alçak sesle, gizlice mırıldandı: “Bu bir dönüm noktası.”
Bayan Gould İspanyol evinin avlusunu severdi. Geniş taş merdivenlere, duvardaki bir nişten mavi giysili Madonna sessizce bakardı; taçlı çocuk kolunda otururdu. Sabahın erken saatlerinde, taş döşeli dörtgen avlunun kuyusundan belli belirsiz sesler yükselirdi; çiftler hâlinde su sarnıcına içmeye götürülen atlarla katırların ayak sesleri de bunlara karışırdı. İnce bambu saplarından oluşan bir küme, dar, kılıç biçimli yapraklarını kare havuzun üzerine sarkıtmıştı. Tombul arabacı, kenarda paltosuna sarınmış oturuyor, yularların uçlarını elinde tembelce tutuyordu. Çıplak ayaklı hizmetçiler aşağıdaki karanlık, alçak kapılardan çıkıp bir o yana bir bu yana geçiyordu: yıkanmış çarşaflarla dolu sepetleri taşıyan iki çamaşırcı kız; günün ekmeğini tepside getiren fırıncı; kendi oda hizmetçisi Leonarda ise kuzgun karası saçlarının üzerinde kaldırdığı elinden sallanan, kolalanmış jüponları güneş ışığının eğik gelişinde göz kamaştıracak kadar beyaz parlayan bir demet hâlinde taşıyordu. Sonra yaşlı kapıcı içeri topallayarak girer, taş döşemeyi süpürür ve ev güne hazır olurdu. Dörtgen avlunun üç yanındaki yüksek odaların hepsi birbirine ve ferforje korkulukları, çiçek bordürü olan koridora açılırdı. Oradan, tıpkı Orta Çağ kalesinin hanımefendisi gibi, Casa’ya giriş çıkışları yukarıdan izleyebilirdi; gür ses veren kemerli kapı da eve ağırbaşlı bir ihtişam havası katardı.
Kuzeyden gelen üç konuğun arabasının uzaklaşışını seyretmişti. Gülümsedi. Üç kol aynı anda üç şapkaya uzandı. Yanlarında bulunan dördüncü kişi Kaptan Mitchell, gösterişli bir konuşmaya çoktan başlamıştı. Sonra oyalanıp kaldı. Koridorun uzun, düz perspektifi boyunca ağır adımlarla yürürken, düşünceleri yavaş adımlarına yetişsin diye yüzünü orada burada duran çiçek kümelerine yaklaştırarak oyalanmayı sürdürdü.
Aroa’dan getirilmiş, rengârenk tüy işiyle süslü, püsküllü bir Hint hamak sabah güneşini alan bir köşeye düşünülerek asılmıştı; çünkü Sulaco’da sabahlar serindir. Resepsiyon odalarının açık cam kapılarının önündeki Atatürk çiçekleri büyük kümeler hâlinde alev alev yanıyordu. Altın gibi parıldayan kafesindeki iri yeşil papağan, zümrüt kadar parlaktı; vahşice “Costaguana yaşasın!” diye haykırdı, sonra Bayan Gould’un sesini taklit ederek iki kez tatlı tatlı “Leonarda! Leonarda!” diye seslendi ve birden hareketsizliğe, sessizliğe büründü. Bayan Gould galerinin sonuna vardı ve başını kocasının odasının kapısından içeri uzattı.
Charles Gould alçak bir tahta tabureye bir ayağını koymuş, mahmuzlarının kayışlarını çoktan bağlıyordu. Madene dönmek için acele etmek istiyordu. Bayan Gould içeri girmeden odaya göz gezdirdi. Uzun, geniş, cam kapaklı kitaplıklardan biri kitaplarla doluydu; rafsız, kırmızı çuha kaplı diğerindeyse ateşli silahlar dizilmişti: Winchester karabinleri, tabancalar, birkaç çifte ve hatta iki çift çift namlulu kılıf tabanca. Aralarında, kırmızı kadifeden bir şeridin üzerinde tek başına duran eski bir süvari kılıcı asılıydı. Bir zamanlar Occidental Eyaleti’nin kahramanı Don Enrique Gould’a ait olan bu kılıcı, ailenin kuşaktan kuşağa dostu Don Jose Avellanos armağan etmişti.
Bunun dışında sıvalı beyaz duvarlar, Dona Emilia’nın kendi yaptığı San Tome Dağı suluboya taslağı dışında bomboştu. Kırmızı kiremit döşeli zeminin ortasında planlarla ve kâğıtlarla dolu iki uzun masa, birkaç sandalye ve madenden çıkarılmış cevher örneklerinin sergilendiği cam bir vitrin duruyordu. Bayan Gould bütün bunlara sırayla bakıp, zengin ve girişimci bu adamların madenin geleceği, işletilmesi ve güvenliği üzerine konuşmalarının neden kendisini sabırsız ve huzursuz ettiğini, oysa kocasıyla maden hakkında saatlerce bıkmadan, zevkle konuşabildiğini yüksek sesle merak etti. Sonra gözkapaklarını anlamlı biçimde indirip ekledi—
“Bu konuda ne hissediyorsun, Charley?”
Kocasının sessizliğine şaşırınca gözlerini kaldırıp açtı; solgun çiçekler kadar güzeldi. Mahmuzları bitirmiş, bıyığını iki eliyle yatay biçimde burarken uzun bacaklarının yüksekliğinden onu görünüşüne duyduğu açık hayranlıkla süzüyordu. Böylece süzüldüğünün farkında olmak Bayan Gould’u memnun etti.
“Önemli adamlar,” dedi.
“Biliyorum. Ama konuşmalarını dinledin mi? Burada gördüklerinden hiçbir şey anlamış görünmüyorlar.”
“Madeni gördüler. Bundan da işe yarar bir şey anladılar,” diye araya girdi Charles Gould, konukları savunarak; ardından karısı üç adamın en önemlisinin adını andı. Finans ve sanayi dünyasında önemli biriydi. Adını milyonlarca kişi bilirdi. O kadar önemliydi ki doktorlar üstü örtülü tehditlerle uzun bir tatil yapmasında ısrar etmeselerdi faaliyetlerinin merkezinden bu kadar uzağa asla yolculuk etmezdi.
“Bay Holroyd’un dindarlığı,” diye sürdürdü Bayan Gould, “katedraldeki süslenip püslenmiş azizlerin bayağılığı karşısında sarsılıp tiksinmişti; buna, tahta ve yaldıza tapınmak diyordu. Ama bana kalırsa kendi Tanrı’sını, kiliselere yapılan bağışlardan sonunda payını alan nüfuzlu bir ortak gibi görüyordu. Bu da bir çeşit putperestlik. Her yıl kiliselere bağış yaptığını söyledi bana, Charley.”
“Bir sürü,” dedi Bay Gould, karısının yüz ifadesinin değişkenliğine içinden hayret ederek. “Ülkenin her yerinde. Böyle cömertlikleriyle tanınır.” “Övünmedi,” dedi Bayan Gould titizce. “Gerçekten iyi biri olduğuna inanıyorum ama çok budala! Tanrısına şifa için gümüşten küçük bir kol ya da bacak sunan yoksul bir chulo hem daha akla yatkın hem de daha dokunaklı.”
“Gümüş ve demirden oluşan devasa şirketlerin başında,” diye belirtti Charles Gould.
“Ah, evet! Gümüş ve demir dini. Gerçi pek nazik biri; ama merdivendeki, tahta ve boyadan ibaret Madonna’yı ilk gördüğünde korkunç ciddi bir hâl aldı. Yine de bana bir şey demedi. Sevgili Charley, o adamların kendi aralarında konuştuklarını duydum. Yeryüzündeki bütün ülke ve uluslara, karşılığında büyük bir bedel alarak, gerçekten su taşıyıp odun kıran kişiler olmak mı istiyorlar?”
“İnsanın bir amaca yönelik çalışması gerekir,” dedi Charles Gould belirsizce.
Bayan Gould kaşlarını çatarak onu baştan aşağı süzdü. Binici pantolonu, deri tozluklarıyla (Costaguana’da daha önce hiç görülmemiş bir giysi), gri flanel Norfolk ceketi ve alev alev yanan o kocaman bıyıklarıyla, beyefendiliğe geçmiş bir süvari subayını, bir çiftlik beyefendisini andırıyordu. Bu bileşim Bayan Gould’un zevkine uygundu. “Zavallı oğlan ne kadar zayıf!” diye düşündü. “Kendini fazla çalıştırıyor.” Yine de ince çizgili, keskin, kızıl yüzünün ve uzun uzuvlu, sıska bedeninin soylu ve seçkin bir havası olduğu inkâr edilemezdi. Bayan Gould’un gönlü yumuşadı.
“Yalnızca ne hissettiğini merak ettim,” diye yumuşakça mırıldandı.
Son birkaç gündür Charles Gould konuşmadan önce iki kez düşünmekle öylesine meşguldü ki duygularının hâline pek kafa yoracak vakti olmamıştı. Ama evlilikleri uyumluydu; yanıtını bulmakta zorlanmadı.
“En güzel duygularımın emanetçisi sensin, sevgilim,” dedi hafifçe; bu kapalı sözde öyle çok gerçek vardı ki o anda karısına karşı minneti ve şefkati iyice arttı.
Yine de Bayan Gould bu yanıtı hiç de kapalı bulmuş görünmüyordu. İnce bir sevinçle yüzü aydınlandı; kocası daha şimdiden ses tonunu değiştirmişti.
“Ama ortada gerçekler var. Madenin bir maden olarak değeri kuşku götürmez. Bizi çok zengin edecek. Onu işletmek, benim sahip olduğum—dünyada on bin başka adamın da sahip olduğu—teknik bir bilgi meselesi. Ama güvenliği, bir girişim olarak varlığını sürdürmesi ve ona para yatıran insanlara—yabancılara, pek tanımadığımız yabancılara—getiri sağlaması bütünüyle benim ellerime bırakılmış. Varlıklı ve nüfuzlu bir adamın güvenini kazandım. Bunu sana çok doğal geliyor, öyle mi? Eh, bilmiyorum. Neden kazandığımı bilmiyorum ama gerçek bu. Bu gerçek her şeyi mümkün kılıyor; çünkü olmasaydı babamın isteklerini hiçe saymayı aklımdan bile geçirmezdim. İmtiyazı, bir spekülatörün değerli bir hakkı bir şirkete sattığı gibi satmazdım: nakit ve hisse karşılığında, mümkünse sonunda zengin olmak, her hâlükârda hemen cebime biraz para koymak için. Hayır. Mümkün olsaydı bile—ki bundan kuşkuluyum—bunu yapmazdım. Zavallı babam anlamamıştı. Yıkıcı bu şeye tutunup tam da böyle bir fırsatın çıkmasını bekleyeceğimden, sefil bir hayat sürerek ömrümü tüketeceğimden korkuyordu. Yasağının asıl anlamı buydu; biz de onu bile isteye bir yana bıraktık.”
Koridorda bir aşağı bir yukarı yürüyorlardı. Kadının başı kocasının omzuna ancak yetişiyordu. Aşağı uzattığı kolu beline dolanmıştı. Mahmuzları hafifçe şıngırdıyordu.
“Beni on yıldır görmemişti. Beni tanımıyordu. Benim iyiliğim için benden ayrılmıştı ve geri dönmeme asla izin vermezdi. Mektuplarında hep Costaguana’dan ayrılmaktan, her şeyi bırakıp kaçmaktan söz ederdi. Ama fazla değerli bir avdı. En ufak kuşkuda onu hapishanelerinden birine atarlardı.”
Mahmuzlu ayakları yavaşça şıngırdıyordu. Yürürlerken karısına doğru eğilmişti. İri papağan başını yana eğip adımlarını izliyor, yuvarlak ve kırpmadığı gözünü üzerlerinden ayırmıyordu.
“Yalnız bir adamdı. On yaşından beri benimle sanki büyümüşüm gibi konuşurdu. Avrupa’dayken her ay bana mektup yazardı. On yıl boyunca hayatımın her ayında on, on iki sayfa. Ama sonuçta beni tanımıyordu! Bir düşünsene—tam on yıl uzakta; yetişip erkek olduğum yıllarda. Beni tanıyamazdı. Sence tanıyabilir miydi?”
Bayan Gould başını olumsuz anlamda salladı; kocası, savının gücü karşısında tam da böyle yapmasını beklemişti. Ama başını yalnızca, Charles’ını gerçekten olduğu gibi kendisinden başka kimsenin tanıyamayacağını düşündüğü için sallıyordu. Bu apaçık ortadaydı. Hissedilebiliyordu. Kanıt gerektirmiyordu. Nişanlandıklarını bile öğrenemeden ölen zavallı Bay Gould kıdemli ise, her türlü bilgiyi ona yakıştırmak için fazla silik bir figür olarak kalmıştı.
“Hayır, anlamamıştı. Bana kalırsa bu maden satılacak bir şey olamazdı. Asla! Bunca acı çektikten sonra onu yalnızca para uğruna elleyemezdim,” diye sürdürdü Charles Gould; karısı da onaylarcasına başını omzuna bastırdı.
Bu iki genç, kendi hayatlarının umut dolu aşkın görkeminde birleştiği sırada perişan biçimde sona ermiş o hayatı hatırlıyordu. Bu görkem, en sağduyulu zihinlere bile yeryüzünün bütün kötülüklerine karşı iyiliğin zaferi gibi görünür. Hayat planlarına, belirsiz bir onarma fikri girmişti. Bu fikir savlarla desteklenemeyecek kadar belirsiz olduğu için daha da güçlüydü. Kadının adanmışlık içgüdüsüyle erkeğin eylem içgüdüsünün en güçlü yanılsamalardan en kuvvetli itkiyi aldığı anda karşılarına çıkmıştı. Yasağın kendisi başarıyı zorunlu kılıyordu. Sanki bitkinlik ve umutsuzluğun doğaya aykırı yanılgısına karşı hayatı güçlü biçimde kavrayışlarını doğrulamakla ahlaken yükümlüydüler. Zenginlik düşüncesi akıllarında varsa, yalnızca bu öteki başarıyla iç içe olduğu ölçüde vardı. Küçük yaşta öksüz kalan, serveti olmayan ve entelektüel uğraşlarla dolu bir ortamda yetişen Bayan Gould, büyük servetin nasıl bir şey olduğunu hiç düşünmemişti. Bunlar ona çok uzaktı; arzu edilir şeyler olduklarını öğrenmemişti. Öte yandan mutlak yoksulluğu da hiç tanımamıştı. Teyzesi Markiza’nın yoksulluğu bile incelmiş bir zihin için katlanılmaz değildi; büyük bir kederle uyum içindeymiş gibi görünüyordu: soylu bir ülkü uğruna sunulmuş bir kurbanın çileci niteliğini taşıyordu. Böylece maddiyatçılığın en haklı sayılabilecek izi bile Bayan Gould’un karakterinde yoktu. Şefkatle (çünkü Charley’nin babasıydı), biraz da sabırsızlıkla (çünkü zayıf bir adamdı) düşündüğü ölü adam bütünüyle haksız çıkarılmalıydı. Refahlarının tek gerçek, maddi olmayan yanını lekesiz tutmak için başka çare yoktu!
Charles Gould ise zenginlik düşüncesini ön planda tutmak zorunda kalmıştı; ama onu amaç değil, araç olarak sunuyordu. Maden iyi bir iş değilse ona dokunulamazdı. Girişimin bu yönünü vurgulaması gerekiyordu. Sermaye sahibi insanları harekete geçirecek manivelası buydu. Charles Gould madene inanıyordu. Madende bilinebilecek her şeyi biliyordu. Maden hakkındaki inancı, büyük bir belagatle dile getirilmese de bulaşıcıydı; oysa iş insanları da âşıklar kadar sık iyimser ve hayalperest olurlar. Bir kişilikten sanıldığından çok daha sık etkilenirler; Charles Gould ise sarsılmaz güveniyle büsbütün ikna ediciydi. Üstelik muhatap olduğu adamlar, Costaguana’da madenciliğin harcanan çabaya fazlasıyla değecek bir kazanç oyununa dönüştürülebileceğini herkesçe bilinen bir gerçek olarak kabul ediyordu. İş insanları bunu çok iyi bilirdi. Asıl zorluk işe girişmekte başka yerdeydi. Buna karşılık, Charles Gould’un sesinde dingin ve amansız bir kararlılık seziliyordu. İş insanları bazen dünyanın genel yargısının saçma bulacağı eylemlere girişir; kararlarını görünüşte ani ve insani gerekçelere dayanarak verirler. Charles Gould, San Francisco’dan geçerken kendi bakış açısını açıkça anlattığı nüfuzlu kişi, “Pekâlâ,” demişti. “Sulaco’nun madencilik işlerinin ele alındığını varsayalım. O zaman işin içinde şunlar bulunur: önce, her şey yolunda olan Holroyd şirketi; sonra, yine her şey yolunda olan Costaguana yurttaşı Bay Charles Gould; son olarak da Cumhuriyet Hükümeti. Şimdiye kadar bu, Atacama güherçile yataklarının ilk işletmeye alınışına benziyor: orada bir finans şirketi, Edwards adında bir beyefendi ve—bir hükümet vardı; daha doğrusu iki hükümet, iki Güney Amerika hükümeti. Sonunun ne olduğunu biliyorsunuz. Savaş çıktı; yıkıcı ve uzun bir savaş çıktı, Bay Gould. Ama burada anlaşmadan ganimet koparmak için pusuda bekleyen yalnızca bir Güney Amerika hükümeti olmasının avantajı var. Bu bir avantaj; ama kötülüğün dereceleri vardır ve o hükümet de Costaguana Hükümeti.”
Böyle konuşmuştu bu nüfuzlu kişi; memleketinin büyüklüğüne yaraşır ölçekte kiliseleri bağışlarla donatan milyoner. Doktorlar da ona korkunç, üstü örtülü tehditlerle konuşmuştu. İri yapılı, ağırkanlı bir adamdı; sessiz, güçlü gövdesi geniş ipek yakalı frakına üstün bir ağırbaşlılık katıyordu. Saçları demir grisi, kaşları hâlâ siyahtı; heybetli profili eski bir Roma sikkesindeki Sezar başını andırıyordu. Ama soyu Alman, İskoç ve İngiliz; uzak atalarında Danimarka ve Fransız kanı da vardı. Bu karışım ona bir Püriten mizacı ve doyumsuz bir fetih hayali vermişti. Avrupa’dan gelen konuğun yanında getirdiği sıcak tanıştırma mektubu ve insanlarda amaçları ne olursa olsun ciddiyetle kararlılığa karşı duyduğu akıl dışı yakınlık nedeniyle konuğuna karşı bütünüyle yumuşak davranmıştı.
“Costaguana Hükümeti elindeki kozları sonuna kadar oynayacak; bunu sakın unutmayın, Bay Gould. Peki Costaguana nedir? Yüzde on faizli borçların ve başka budalaca yatırımların dibi görünmeyen bir kuyusudur. Avrupa sermayesi yıllardır oraya avuç avuç döküldü. Bizimki hariç, tabii. Biz bu ülkede yağmur yağdığında içeri girecek kadarını biliriz. Oturur, seyrederiz. Elbette bir gün biz de işe karışacağız. Kaçınılmaz bu. Ama acelemiz yok. Tanrı’nın bütün evrenindeki en büyük ülke söz konusu olunca zaman bile beklemek zorunda. Her konuda sözü biz söyleyeceğiz: sanayide, ticarette, hukukta, gazetecilikte, sanatta, siyasette ve dinde; Horn Burnu’ndan Smith Sound’a, hatta Kuzey Kutbu’nda el atmaya değecek bir şey çıkarsa onun da ötesine kadar. Sonra dünyanın uzak adalarına ve kıtalarına sıra gelecek. Dünya istese de istemese de işlerini biz yürüteceğiz. Dünya buna engel olamaz; sanırım biz de olamayız.”
Bunları, genel fikirleri dile getirmekte pek becerikli olmayan zekâsına uygun sözlerle kadere duyduğu inancı anlatmak için söylemişti. Onun zekâsı olgularla beslenmişti; hayal gücü tek bir büyük olgudan, gümüş madeninden, kalıcı biçimde etkilenmiş olan Charles Gould da dünyanın geleceğine ilişkin bu kurama itiraz etmedi. Bir an için kulağına hoş gelmediyse, bunun nedeni böylesine muazzam olasılıkların birden dile getirilmesinin önündeki işi neredeyse hiçliğe indirmesiydi. Kendisi, planları ve Occidental Eyaleti’nin bütün maden zenginliği bir anda tüm büyüklüklerini yitirmiş gibi görünmüştü. Bu duygu hoş değildi; ama Charles Gould budala değildi. Şimdiden olumlu bir izlenim bıraktığını hissediyordu; bu gurur okşayıcı bilincin yardımıyla yüzünde beliren belli belirsiz gülümsemeyi iri yapılı muhatabı, ölçülü ve hayranlık dolu bir onay gülümsemesi sandı. O da sakince gülümsedi; bunun üzerine Charles Gould, insanların değer verdikleri bir umudu savunurken sergiledikleri zihinsel çeviklikle, amacının görünürdeki önemsizliğinin başarıya ulaşmasını kolaylaştıracağını düşündü. Kişiliği ve madeni, şu ya da bu yönde pek büyük bir önem taşımadıkları için, eylemlerini böylesine görkemli bir kadere bağlayan bu adamın desteğini alacaktı. Charles Gould bu düşünceyle küçük düşmüş hissetmedi, çünkü maden onun gözünde hâlâ eskisi kadar büyüktü. Başkalarının kadere ilişkin uçsuz bucaksız tasavvurları, San Tome madenini kurtarma arzusunun görünümünü küçültemezdi. Amacının kesinliğiyle, yeri belli ve sınırlı bir süre içinde kesinlikle ulaşılabilir oluşuyla karşılaştırıldığında, öteki adam bir anlığına önemsiz, hayalci bir idealist gibi göründü.
İri yapılı, yüce gönüllü büyük adam onu düşünceli gözlerle süzüyordu. Kısa sessizliği bozduğunda, Costaguana havasında imtiyazların uçuştuğunu söyledi. Kandırılmaya can atan herhangi bir saf kişi, ilk atışta bir imtiyaz koparabilirdi.
“Konsoloslarımızın ağzını bunlarla kapatırlar,” diye sürdürdü, gözlerinde sevecen bir küçümseme parıltısıyla. Ama hemen ciddileşti. “Paraya tamah etmeyen, onların entrikalarından, komplolarından ve hiziplerinden uzak duran vicdanlı, dürüst bir adamın pasaportu kısa sürede eline verilir. Anladınız mı, Bay Gould? İstenmeyen kişi olur. Hükümetimizin doğru dürüst bilgi alamamasının nedeni bu. Öte yandan Avrupa’yı bu kıtadan uzak tutmak gerek; bizim uygun biçimde müdahale edeceğimiz zamanın henüz gelmediğini sanıyorum. Ama biz burada bu ülkenin hükümeti değiliz; saf da değiliz. Sizin işinizde sorun yok. Bizim için asıl mesele, ikinci ortağın, yani sizin, üçüncü ve istenmeyen ortağa karşı ayakta kalabilecek doğru kişi olup olmadığınız. O üçüncü ortak da Costaguana Hükümeti’ni yöneten şu ya da bu ulu ve güçlü haydut çetesi. Ne dersiniz, Bay Gould?”
Charles Gould’un yılmayan gözlerine dikkatle bakmak için öne eğildi. Gould, babasının mektuplarıyla dolu büyük kutuyu hatırlayarak, yılların biriktirdiği küçümseme ve acıyı yanıtının sesine yükledi—
“Bu adamları, yöntemlerini ve siyasetlerini tanımam konusunda kendimden eminim. Çocukluğumdan beri bu tür bilgilerle beslendim. Aşırı iyimserliğin yol açacağı hatalara düşecek biri değilim.”
“Düşmezsiniz, öyle mi? Güzel. İhtiyacınız olan şey incelik ve metanet; arkanızdaki desteğe güvenip biraz blöf de yapabilirsiniz. Ama fazla ileri gitmeyin. İşler dürüstçe yürüdüğü sürece yanınızda olacağız. Büyük bir belaya da bulaşmayacağız. Girişmeye razı olduğum deneme bu. Bir miktar riski var, üstleneceğiz; ama kendi payınızı taşıyamazsanız zararımıza katlanır, sonra da—bu işi bırakırız. Bu maden bekleyebilir; bildiğiniz gibi daha önce de kapalı kaldı. Şunu anlamalısınız: hiçbir koşulda kötü paranın ardına iyi para atmayı kabul etmeyiz.”
Büyük nüfuz sahibi o zaman, özel çalışma odasında böyle konuşmuştu; gösteriş düşkünü bir halkın gözünde çok önemli sayılan başka adamların elinin bir işaretiyle hevesle koşuşturduğu büyük bir şehirde. Aradan bir yıldan biraz fazla zaman geçtikten sonra Sulaco’da beklenmedik biçimde ortaya çıktığında, servetinin ve nüfuzunun sağladığı açıklıkla tavizsiz tutumunu daha da vurgulamıştı. Yapılanları ve özellikle birbirini izleyen adımların atılış biçimini incelemek, Charles Gould’un kendi payını taşıyabileceğine onu iyice inandırdığı için, belki de bu kez daha az çekinmişti.
“Bu genç adam,” diye düşündü kendi kendine, “bir gün bu ülkede nüfuz sahibi olabilir.”
Bu düşünce hoşuna gitmişti; çünkü o güne dek bu genç adam hakkında yakınlarına anlatabildiği tek şey şuydu—
“Kayınbiraderim onu madenlerin yakınındaki o eski, küçük Alman kasabalarından birinde tanımış, eline bir mektup verip bana göndermişti. Costaguana Gould’larından biri; safkan İngiliz, ama hepsi bu ülkede doğmuş. Amcası siyasete atılmış, Sulaco’nun son Eyalet Başkanı olmuş ve bir muharebeden sonra vurulmuş. Babası Sta. Marta’da tanınmış bir iş adamıymış; siyasetten uzak durmaya çalışmış ama bir sürü devrimin ardından mahvolmuş halde ölmüş. Costaguana dediğin, işte bu kadar.”
Elbette o, yakınlarının bile güdülerini sorgulayamayacağı kadar büyük bir adamdı. Dış dünya, eylemlerinin gizli anlamını saygıyla merak etmekte özgürdü. Öylesine büyük bir adamdı ki, “Hıristiyanlığın daha saf biçimlerine” cömertçe destek vermesi—kilise yaptırmaya indirgenmiş saf biçimi Bayan Gould’u eğlendiriyordu—hemşehrilerince dindar ve alçakgönüllü bir ruhun ifadesi sayılıyordu. Oysa mali çevresinde San Tome madeni gibi bir işe girişmesi saygıyla karşılanmakla birlikte, daha çok ölçülü şakalaşmalara konu oluyordu. Bu, büyük adamın bir hevesiydi. Büyük Holroyd binasında—iki sokağın köşesinde yükselen, demir, cam ve taş bloklardan devasa bir yapı; telgraf tellerinin örümcek ağı gibi yukarıda birbirine uzandığı bu binada—başlıca bölümlerin yöneticileri, San Tome işinin sırlarına ortak edilmediklerini anlatan nükteli bakışlar değiş tokuş ediyordu. Costaguana postası (hiçbir zaman kabarık olmazdı—oldukça ağır tek bir zarftan ibaretti) açılmadan doğruca büyük adamın odasına götürülürdü; oradan bu postayla ilgili hiçbir talimat çıkmamıştı. Ofiste, mektupları kendi eliyle yanıtladığı—hem de dikte ettirmeden, kalem ve mürekkeple bizzat yazarak, ayrıca kutsal olmayan gözlerden uzak özel kopya defterine bir suret çıkardığı varsayılıyordu—diye fısıldaşılıyordu. Büyük iş düzeninin on bir katlı atölyesinde küçük birer dişliden ibaret, küçümseyici gençlerden bazıları büyük şefin sonunda aptalca bir iş yaptığını ve bu budalalığından utandığını açıkça söylüyordu. Yaşlı, önemsiz ama en iyi yıllarını yiyip bitirmiş bu işe romantik bir saygıyla bağlı başkalarıysa, karanlık ve bilmiş bir havayla bunun uğursuz bir işaret olduğunu, Holroyd bağlantısının er ya da geç Costaguana Cumhuriyeti’ni bütünüyle, çivisine kadar ele geçireceğini mırıldanıyordu. Oysa gerçeğe en yakın açıklama, bunun bir hobi olduğuydu. Büyük adamın San Tome madeniyle bizzat ilgilenmek hoşuna gidiyordu; öyle ki bu hobi, şaşırtıcı sayılacak kadar uzun yıllar sonra çıktığı ilk tam tatiline yön verdi. Orada büyük bir işletmeyi, sıradan bir demiryolu yönetim kurulunu ya da sanayi şirketini yönetmiyordu. Bir adamı yönetiyordu! Başarı, alışılmadık ve tazeleyici nedenlerle onu çok sevindirirdi; ama aynı duygunun öteki yüzü gereği, başarısızlığın ilk işaretinde bu işi tümüyle bırakması gerekirdi. Bir adam gözden çıkarılabilirdi. Gazeteler ne yazık ki Costaguana yolculuğunu ülkenin dört bir yanında tantanayla duyurmuştu. Charles Gould’un işlerini yürütme biçiminden hoşnut kaldıysa, desteğine ilişkin güvencelerine daha da sert bir ton kattı. Bayan Gould’un beyaz katırlarının arkasında, şapkasını eline almış halde avludan çıkmasından yarım saat kadar önceki son görüşmelerinde bile Charles’ın odasında şöyle demişti—
“Kendi bildiğiniz yoldan ilerleyin; ayakta kaldığınız sürece size nasıl yardım edeceğimi bilirim. Ama zamanı geldiğinde sizi gözden çıkarmasını da biliriz, bundan emin olabilirsiniz.”
Charles Gould’un tek yanıtı şu olmuştu: “Makineleri istediğiniz zaman göndermeye başlayabilirsiniz.”
Büyük adam bu sarsılmaz güvenceyi beğenmişti. Bunun sırrı, Charles Gould’un gözünde bu tavizsiz koşulların kabul edilebilir olmasıydı. Böylece maden, çocukken ona yüklediği kimliği koruyor ve yalnızca kendisine bağlı kalıyordu. Ciddi bir işti; o da aynı ciddiyetle yaklaşıyordu.
“Elbette,” dedi karısına; ayrılmış konuğuyla yaptığı son konuşmayı kastediyordu. Papağanın huysuz bakışları üzerlerindeyken koridorda ağır ağır volta atıyorlardı. “Öyle bir adam bir işe istediği zaman girişir, istediği zaman bırakır. Yenilgi duygusuna kapılmaz. Yarın boyun eğmek zorunda kalabilir ya da ölebilir; ama büyük gümüş ve demir çıkarları ayakta kalır ve bir gün dünyanın geri kalanıyla birlikte Costaguana’yı da ele geçirir.”
Kafesin yakınında durmuşlardı. Papağan, bildiği bir sözcüğü duyunca araya girmek istedi. Papağanlar çok insancıldır.
“Yaşasın Costaguana!” diye haykırdı kendini önemsetircesine; ardından tüylerini kabartıp parıldayan tellerin ardında kendinden memnun, uykulu bir havaya büründü.
“Peki buna inanıyor musun, Charley?” diye sordu Bayan Gould. “Bana çok korkunç bir maddecilik gibi geliyor ve—”
“Canım, bunun benim için önemi yok,” diye sözünü kesti kocası, makul bir sesle. “Gördüğüm şeylerden yararlanırım. Söyledikleri kaderin sesi mi, yoksa süslü sözlerden ibaret bir aldatmaca mı, benim için ne fark eder? İki Amerika’da da şu ya da bu türden bol bol etkileyici söz edilir. Yeni Dünya’nın havası nutuk sanatına elverişli galiba. Sevgili Avellanos’un burada saatlerce konuşabildiğini unuttun mu—?”
“Ama o farklı,” diye itiraz etti Bayan Gould, neredeyse incinmiş gibi. Söylediği şeyin konuyla ilgisi yoktu. Don Jose, tatlı dilli, iyi bir adamdı; güzel konuşur, San Tome madeninin büyüklüğü konusunda coşardı. “Onları nasıl karşılaştırabilirsin, Charles?” diye sitemle haykırdı. “O acı çekti; yine de umudunu koruyor.”
Bayan Gould, insanların iş yapma becerisine—bunu hiçbir zaman sorgulamazdı—çok şaşırıyordu; çünkü apaçık pek çok konuda tuhaf biçimde sersemce davranıyorlardı.
Charles Gould, karısının kaygılı şefkatini hemen üzerine çeken yorgun ama sakin bir tavırla, kimseyi kimseyle karşılaştırmadığını söyledi. Sonuçta kendisi de Amerikalıydı; belki her iki türden etkileyici konuşmayı anlayabiliyordu—“anlamaya çalışmaya değerse,” diye ekledi sertçe. Ama kendisi, halkından hiç kimsenin üç kuşaktır soluduğundan daha uzun süre İngiltere havasını solumuştu; bu yüzden gerçekten affedilmesini rica ediyordu. Zavallı babası da güzel konuşabilirdi. Sonra karısına, babasının son mektuplarından birindeki şu satırları hatırlayıp hatırlamadığını sordu: Bay Gould, “Tanrı bu ülkelere öfkeyle bakıyor olmalı; yoksa Kıtaların Kraliçesi’nin üzerine çöken ürkütücü entrika, kan dökme ve suç karanlığında bir umut ışığının süzülmesine izin verirdi,” diye yazmıştı.
Bayan Gould bunu unutmamıştı. “Bana okumuştun, Charley,” diye mırıldandı. “Çarpıcı bir ifadeydi. Baban bu korkunç üzüntüyü ne derinden hissetmiş olmalı!”
“Soyulmayı sevmezdi. Bu onu çileden çıkarırdı,” dedi Charles Gould. “Ama bu benzetme işimizi görür. Burada gereken şey hukuk, dürüstlük, düzen ve güvenlik. Herkes bunlar üzerine nutuk çekebilir; ben maddi çıkarlara güveniyorum. Maddi çıkarlar bir kez sağlam bir yer edinsin, varlıklarını sürdürebilmelerinin tek koşulunu dayatmak zorunda kalırlar. Hukuksuzluk ve düzensizlik içindeki bu ülkede para kazanmanın haklılığı da burada. Talep ettiği güvenlik, ezilen halkla paylaşılmak zorundadır; işte bu yüzden haklıdır. Ardından daha iyi bir adalet gelir. Umut ışığı budur.” Kolunu karısının ince bedenine bir an daha sıkı doladı. “Kim bilir, belki San Tome madeni de bu anlamda, zavallı babamın hiç göremeyeceğinden umudunu kestiği karanlıktaki küçük yarık olur?”
Hayranlıkla ona baktı. Charles işinin ehliydi; onun bencil olmayan tutkularının belirsizliğine kocaman bir biçim vermişti.
“Charley,” dedi, “sen hayranlık uyandıracak kadar itaatsizsin.”
Birden koridorda onu bırakıp şapkasını almaya gitti: İngiliz tarzı giyimiyle beklenmedik ölçüde uyum sağlayan, ulusal giysinin bir parçası olan yumuşak, gri bir fötr şapka. Koltuğunun altında bir binici kamçısıyla döndü; köpek derisi eldiveninin düğmelerini ilikliyor, yüzü kararlılığını yansıtıyordu. Karısı merdiven başında onu beklemişti. Veda öpücüğünden önce konuşmasını tamamladı—
“Bizim için apaçık olması gereken şu,” dedi, “geri dönüş yolu yok. Hayata nerede yeniden başlayabiliriz? Artık bütün varlığımızla bu işe girdik.”
Başını öne eğip yüzünü kaldırmış karısını büyük bir şefkatle, biraz da pişmanlıkla öptü. Charles Gould işinin ehliydi, çünkü hayal kurmuyordu. Gould İmtiyazı, neredeyse anlamını yitirecek kadar yaygınlaşmış bir yolsuzluk batağında bulabildiği silahlarla yaşam mücadelesi vermek zorundaydı. Silahlarını bulmak için eğilmeye hazırdı. Bir an, babasının ölümüne yol açan gümüş madeninin onu niyet ettiğinden daha ileriye sürüklediğini hissetti; duyguların dolambaçlı mantığıyla, yaşamının değerinin başarıya bağlı olduğunu düşündü. Geri dönüş yoktu.
Bölüm etkileşimi
