Bölümler 16Şu an: Xıv. Bölüm — Zor Günde Dostlar
- 1 Bölüm I. — Çevremiz2.889 kelime
- 2 Bölüm Iı. — Yüzbaşı3.933 kelime
- 3 Bölüm Iıı. — Eskiden Kalma Bir Aşk Hikâyesi2.356 kelime
- 4 Dördüncü Bölüm. — Yaşlı Bir Bekâra Ziyaret2.980 kelime
- 5 Bölüm V. — Eski Mektuplar2.763 kelime
- 6 Bölüm Vı. — Zavallı Peter3.162 kelime
- 7 Bölüm Vıı. — Ziyaretler2.748 kelime
- 8 Vııı. Bölüm3.479 kelime
- 9 Bölüm Ix. — Sıgnor Brunonı2.545 kelime
- 10 X. Bölüm — Panik3.650 kelime
- 11 Bölüm Xı. — Samuel Brown2.912 kelime
- 12 Bölüm Xıı. — Evlenmek Üzere Sözlü2.084 kelime
- 13 Bölüm Xııı. — Ödemeler Durduruldu2.958 kelime
- 14 Xıv. Bölüm — Zor Günde Dostlar4.509 kelime · Okuduğun bölüm
- 15 Bölüm Xv. — Mutlu Bir Dönüş3.290 kelime
- 16 Xvı. Bölüm — Cranford’a Huzur2.056 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
XIV. BÖLÜM
ZOR GÜNDE DOSTLAR
Bayan Matty’nin değişen koşullarında yapılması gerektiğini bildiği tasarruflara hemen girişmesini görmek, benim için ve sanırım pek çok başkası için de bir dersti. Martha’yla konuşup haberi ona vermek üzere aşağı inerken mektubumu alıp gizlice dışarı çıktım; Ağa Jenkyns’in tam adresini öğrenmek için Signor’un kaldığı yere gittim. Signora’dan bunu sır olarak saklamasını rica ettim. Asker tavırlı Signora zaten öyle kısa ve mesafeliydi ki, güçlü bir heyecana kapılmadıkça mümkün olduğunca az konuşurdu. Üstelik (sırrımı iki kat güvenceye alan da buydu) Signor, birkaç gün içinde yeniden yolculuk edip sihirbazlık gösterileri sunmayı düşünecek kadar iyileşmişti; o zaman karısı ve küçük Phoebe’yle birlikte Cranford’dan ayrılacaktı. Onu, Signor Brunoni’nin hünerlerini anlatan kocaman, siyah kırmızı bir afişi incelerken buldum; afişte, hünerlerini sergileyeceği bir sonraki kasabanın adı dışında her şey vardı. Kırmızı harflerin en etkileyici biçimde nereye yerleştirileceğine karar vermeye öyle dalmışlardı ki (bu iş için Rubrik bile kullanılabilirdi), sorumu baş başa sorabilmem epey zaman aldı. Üstelik önce birkaç kez karar vermem gerekti; Signor önemli konu hakkındaki kuşkularını ve gerekçelerini dile getirince, sonradan aynı içtenlikle bu kararların ne kadar isabetli olduğunu sorguladım. Nihayet adresi kulağa göre yazılmış hâliyle aldım; pek tuhaf görünüyordu. Eve dönerken mektubu posta kutusuna attım. Sonra bir dakika boyunca, az önce elimde tuttuğum mektupla aramda yalnızca bir an önce duran, ağzı açık yarıklı tahta kapağa bakakaldım. Hayat gibi elimden çıkıp gitmişti; artık geri çağrılamazdı. Denizde oradan oraya savrulacak, belki dalgaların suyuyla lekelenecek, palmiye ağaçlarının arasından geçecek, bütün tropik kokulara bulanacaktı. Daha bir saat önce tanıdık, sıradan duran küçücük kâğıt parçası, Ganj’ın ötesindeki yabancı, vahşi ülkelere doğru yarışına çıkmıştı! Ama bu düşüncelere fazla vakit ayıramazdım. Bayan Matty yokluğumu fark etmesin diye eve aceleyle döndüm. Martha kapıyı açtı; ağlamaktan yüzü şişmişti. Beni görür görmez yeniden hıçkırıklara boğuldu, koluma yapışıp beni içeri çekti ve kapıyı çarparak kapattı. Sonra, Bayan Matty’nin söylediklerinin gerçekten doğru olup olmadığını sordu.
“Onu asla bırakmam! Hayır, bırakmayacağım. Ona da söyledim; bana nasıl olup da işten ayrılmam için haber verebildiğini aklım almıyor, dedim. Ben onun yerinde olsam bunu yapmaya yüzüm tutmazdı. Yedi buçuk yıl aynı yerde çalıştıktan sonra zam isteyen Bayan Fitz-Adam’ın Rosy’si kadar işe yaramaz biri olabilirdim belki. Ben de o şartlarda para hırsına hizmet eden biri olmadığımı söyledim; iyi bir hanımefendi bulduğumu bilirim, hanımefendi iyi bir hizmetkâr bulduğunu bilmese bile”—
“Ama Martha,” dedim, o gözlerini silerken sözünü keserek.
“O özür diler gibi tonunla bana ‘ama Martha’ deme,” diye karşılık verdi.
“Biraz aklını dinle”—
“Aklı dinlemeyeceğim,” dedi; hıçkırıklardan boğulmuş sesi artık iyice açılmıştı. “Akıl dedikleri hep başkasının söyleyeceği şeydir. Bence benim söyleyeceklerim de yeterince akla yatkın; yatkın olsun olmasın, söyleyeceğim ve kararımda direneceğim. Tasarruf Bankası’nda param var, yeterince giysim de var; Bayan Matty’yi bırakmıyorum. Günün her saati işten ayrılmamı söylese bile bırakmam!”
Kollarını beline koyup bana meydan okur gibi durdu. Ona nasıl karşı çıkmaya başlayacağımı bilemiyordum; çünkü durumu giderek güçleşen Bayan Matty’nin bu iyi ve vefalı kadının bakımına ihtiyacı olduğunu çok iyi hissediyordum.
“Peki,” dedim sonunda.
“‘Peki’ diye başlamana sevindim! Az önceki gibi ‘ama’ diye başlasaydın seni dinlemezdim. Şimdi devam edebilirsin.”
“Bayan Matty için büyük bir kayıp olacağını biliyorum, Martha”—
“Ona da söyledim. Öyle bir kayıp olurdu ki ömrü boyunca üzülürdü,” diye araya girdi Martha, zafer kazanmışçasına.
“Yine de geçinmek için elinde o kadar az—öyle az—para kalacak ki, şu anda sana nasıl yiyecek bulabileceğini göremiyorum; kendi karnını doyurmakta bile zorlanacak. Bunu söylüyorum Martha, çünkü sevgili Bayan Matty’ye dost gibi bağlı olduğunu biliyorum; ama bu konunun açılmasını istemeyebileceğini de bilirsin.”
Görünüşe göre bu, durumun Bayan Matty’nin anlattığından bile daha karanlık bir yönüydü; Martha mutfakta ayakta dururken bulabildiği ilk sandalyeye çöktü ve sesli sesli ağlamaya başladı.
Sonunda önlüğünü bıraktı, yüzüme dikkatle bakıp sordu: “Bugün Bayan Matty’nin puding sipariş etmek istememesinin sebebi bu muydu? Tatlı şeylere pek düşkün olmadığını, seninle yalnızca bir koyun pirzolası yiyeceğini söyledi. Ama ben onun ne yaptığını anlarım. Sen sakın söyleme, ben ona bir puding yapacağım; hem sevdiği türden olacak, parasını da kendim vereceğim. Yeter ki yediğini gör. Birçok kişi, sofraya güzel bir yemek gelince kederinde teselli bulmuştur.”
Martha’nın enerjisini hemen, somut bir işe, puding yapmaya yöneltmesine sevindim; böylece onun Bayan Matty’nin hizmetinden ayrılıp ayrılmaması gerektiği konusundaki kavgacı tartışma ertelendi. Temiz bir önlük bağlamaya, sonra da tereyağı, yumurta ve ihtiyacı olan başka şeyleri almak için dükkâna gitmeye hazırlandı. Yemek pişirirken evdeki erzaklardan bir kırıntı bile kullanmayacaktı; özel parasını sakladığı eski bir çaydanlığa gidip gereken parayı çıkardı.
Bayan Matty’yi çok sessiz ve hayli kederli buldum; ama bir süre sonra benim hatırım için gülümsemeye çalıştı. Babama mektup yazıp gelerek bizimle durumu değerlendirmesini istemeye karar verdik. Mektubu gönderir göndermez gelecek için planlarımızı konuşmaya başladık. Bayan Matty tek bir oda tutmayı, orayı döşemeye yetecek kadar eşyasını alıkoyup geri kalanını satmayı ve kira çıktıktan sonra elinde ne kalırsa onunla sessizce yaşamayı düşünüyordu. Benimse daha büyük hayallerim vardı ve o kadar kolay razı olmuyordum. Orta yaşını geçmiş, elli yıl önce hanımlara verilen türden bir eğitim almış bir kadının, toplumsal itibarını önemli ölçüde yitirmeden para kazanabileceği ya da geçimine katkıda bulunabileceği bütün işleri düşündüm. Sonunda bu son koşulu bile bir yana bıraktım ve Bayan Matty’nin dünyada ne yapabileceğini merak ettim.
İlk akla gelen elbette öğretmenlikti. Bayan Matty çocuklara bir şey öğretebilseydi, ruhunun sevdiği küçük afacanların arasında olurdu. Hünerlerini gözden geçirdim. Bir zamanlar piyanoda “Ah! vous dirai-je, maman?” çalabildiğini söylediğini duymuştum; ama bu çok, çok eskidendi. Müziğe dair o silik beceri yıllar önce yok olup gitmişti. Bir zamanlar muslin üzerine nakış işlemek için desenleri gayet güzel kopyalayabilmişti: Kopyalayacağı desenin üzerine gümüş kâğıt koyar, ikisini pencere camına dayar, sonra kıvrımları ve ajur deliklerini çizerdi. Ama bu, çizim becerisine en çok yaklaştığı noktaydı ve çok işe yarayacağını sanmıyordum. Bir de sağlam İngiliz eğitiminin dalları vardı: el işi ve kürelerin kullanımı. Cranford’daki bütün esnafın kızlarını gönderdiği Kızlar Okulu’nun müdiresi, bu dersleri öğrettiğini söylüyordu. Bayan Matty’nin gözleri zayıflıyordu; yün işi desenindeki iplik sayısını bulabilir mi, Cranford’da moda olan, Kraliçe Adelaide’nin yüzünün işlendiği kraliyete bağlılık temalı yün işinde gereken farklı renk tonlarını doğru seçebilir mi, kuşkuluydum. Kürelerin kullanımına gelince, bunun ne işe yaradığını ben bile hiçbir zaman anlayamamıştım; bu yüzden Bayan Matty’nin bu dersi verme becerisi hakkında iyi bir yargıç sayılmazdım. Yine de ekvatorların, dönencelerin ve benzeri gizemli dairelerin onun için hayal ürünü çizgilerden ibaret olduğunu, burç işaretlerini de kara büyüden kalma birtakım kalıntılar gibi gördüğünü düşündüm.
Üstün olduğu sanatlar diye övündüğü şeyler, renkli kâğıttan mum yakma çıraları, ya da kendi deyişiyle “kâğıt çıralar” yapmak ve türlü zarif ilmeklerle jartiyer örmekti. Bir keresinde, gösterişli bir çiftini hediye aldığımda, birinin sokakta düşmesine göz yumup insanların onu beğenmesini izlemek için neredeyse can atacağımı söylemiştim. Bu küçük şakanın (gerçekten küçücük bir şakaydı) onun edep duygusunu öyle incittiğini, bir gün bu ayartmaya yenik düşmemden öyle kaygılandığını görünce, ağzımı açtığıma pişman olmuştum. İnce ince örülmüş jartiyerlerinden bir çift, rengârenk kâğıt çıralarından bir demet ya da üzerine dikiş ipliğinin gizemli biçimde sarıldığı bir deste kart, Bayan Matty’nin sevgisinin bilinen işaretleriydi. Ama çocuklarına bu işleri öğretmesi için kim para verirdi? Ya da Bayan Matty, kendisini sevenler için değeri olan küçük şeyleri yaparkenki hüner ve becerisini kirli para uğruna satar mıydı?
Geriye okuma, yazma ve aritmetik kalıyordu. Her sabah bir bölüm okurken uzun sözcüklere gelmeden önce hep öksürürdü. Ne kadar çok öksürse de soy ağacını anlatan bir bölümü bitirebileceğinden kuşkuluydum. Güzel, zarif yazardı—ama imlası! Yazımı ne kadar tuhafsa ve kendisine ne kadar zahmet veriyorsa, mektubu yazdığı kişiye o kadar büyük bir iltifat ettiğini sanır gibiydi. Bana yazdığı mektuplarda doğru yazdığı sözcükler, babama yazarken anlaşılmaz bilmecelere dönüşüyordu.
Hayır! Cranford’un yeni yetişen kuşağına öğretebileceği hiçbir şey yoktu; tabii sabrını, alçakgönüllülüğünü, tatlılığını, yapamadığı her şey karşısındaki sessiz hoşnutluğunu çabucak öğrenip örnek alabilirlerse başka. Martha, ağlamaktan yüzü şişmiş bir hâlde yemeğin hazır olduğunu duyurana dek bunu uzun uzun düşündüm.
Bayan Matty’nin Martha’nın pek önemsenmeye değer bulmadığı, yaşlı bir hanımın artık kendini kurtarmaya çalışması gereken çocuksu kaprisler saydığı birkaç küçük tuhaflığı vardı. Ama bugün her şey büyük bir özenle gözetiliyordu. Ekmek, Bayan Matty’nin zihninde annesinin tercih ettiği biçimde, kusursuzluğun hayalî ölçüsüne göre kesilmişti. Perde, komşunun ahırının ölü tuğla duvarını gizleyecek, ama baharın güzelliğiyle açan kavağın her taze yaprağını gösterecek biçimde çekilmişti. Martha’nın Bayan Matty’ye seslenişi, iyi kalpli ama ağzı biraz sert bu hizmetçinin genellikle küçük çocuklara sakladığı türdendi; onun bu ses tonunu yetişkin birine kullandığını hiç duymamıştım.
Pudingden söz etmeyi unutmuştum; Bayan Matty’nin bugün belli ki pek iştahı olmadığından, hakkını veremeyebilir diye korkuyordum. Martha eti kaldırırken sırrı ona açıklamak için fırsatı yakaladım. Martha geri döndüğünde, pudingi havaya kaldırmış, şimdiye dek kalıba dökülmüş en harikulade yatar aslan biçiminde taşıyordu. Bayan Matty’nin gözleri yaşlarla doldu; Martha önüne koyarken zaferle ışıldayan yüzünde beliren coşkulu “İşte!” karşısında ne şaşkınlığını ne de sevincini dile getirebildi. Bayan Matty teşekkür etmek istedi, ama konuşamadı; Martha’nın elini tutup içtenlikle sıktı. Bu, Martha’yı ağlatmaya yetti; ben de kendimi tutmakta güçlük çekiyordum. Martha odadan fırladı. Bayan Matty konuşabilmek için bir iki kez boğazını temizlemek zorunda kaldı. Sonunda, “Şu pudingi cam bir fanusun altında saklamak isterim, canım!” dedi. Frenk üzümlü gözleri olan yatar aslanın şömine rafında başköşeye kaldırılacağı düşüncesi beni gülmekten kırıp geçirdi; gülmeye başlayınca Bayan Matty epey şaşırdı.
“İnan bana, canım, şimdiye dek cam fanusların altında bundan daha çirkin şeyler gördüm,” dedi.
Ben de çok kez, hem de nice kez görmüştüm. Bu yüzden yüzüme çeki düzen verdim (artık ağlamamak için kendimi zor tutuyordum) ve ikimiz de pudinge girişip yedik. Gerçekten nefisti; yalnız her lokma boğazımıza düğümleniyor gibiydi, yüreğimiz öyle doluydu.
O öğleden sonra konuşamayacak kadar çok düşünecek şeyimiz vardı. Saatler pek sakin geçti. Ama çay semaveri getirilince aklıma yeni bir fikir geldi. Bayan Matty neden çay satmasındı; o sırada faaliyette olan Doğu Hindistan Çay Kumpanyası’nın bir acentesi olabilirdi. Bayan Matty’nin ticaret gibi bir işe tenezzül etmenin düşkünlüğünü aşabileceğini varsayarsak, bu planda hiçbir sakınca göremiyor, pek çok yarar buluyordum. Çay ne yağlı ne de yapış yapıştı; Bayan Matty’nin katlanamadığı iki özellikti bunlar. Dükkân vitrini de gerekmeyecekti. Çay satma ruhsatı olduğunu bildiren küçük, zarif bir ilan elbette gerekliydi; ama umarım kimsenin göremeyeceği bir yere asılabilirdi. Çay ağır bir mal da değildi; narin Bayan Matty’yi yormazdı. Planımın tek sakıncası, alım satım işiydi.
Bayan Matty’nin sorduğu sorulara dalgın dalgın cevaplar verirken—o da sorularını neredeyse benim kadar dalgın soruyordu—merdivenlerden gelen gürültülü ayak seslerini, ardından kapının dışında fısıldaşmaları duyduk. Kapı bir kez açılıp kapandı; sanki görünmez biri yapmıştı bunu. Biraz sonra Martha içeri girdi; peşinden, utançtan kıpkırmızı kesilmiş, saçlarını durmadan düzelterek teselli bulan, uzun boylu genç bir adamı sürüklüyordu.
“Affedersiniz hanımefendi, yalnızca Jem Hearn,” dedi Martha, tanıştırmak istercesine. Nefes nefeseydi. Bayan Matilda Jenkyns’in kabul odasındaki bu nazik sahneye çıkarılmaya karşı direnen Jem’i ikna etmek için herhâlde epey cebelleşmişti.
“Bir de affedersiniz hanımefendi, benimle hemen evlenmek istiyor. Bir kiracı almak istiyoruz—geçinmemize yetecek kadar, uslu uslu oturan tek bir kiracı. Bize uygun bir ev de tutarız. Canım Bayan Matty, haddimi aşıyorsam bağışlayın, bizimle oturmanıza itirazınız olur mu? Jem de en az benim kadar istiyor.” [Jem’e dönerek] “Koca ahmak! Neden arkamdan desteklemiyorsun? Ama yine de çok istiyor, değil mi Jem? Yalnız, görüyorsunuz ya, seçkin insanların önünde konuşması istenince dili tutuluyor.”
Affedersiniz hanımefendi, benimle hemen evlenmek istiyor.
“Öyle değil,” diye araya girdi Jem. “Beni ansızın hazırlıksız yakaladın; bu kadar çabuk evleneceğim aklıma gelmezdi. Böyle tez canlı sözler insanın aklını başından alıyor. Buna karşı olduğumdan değil hanımefendi,” dedi Bayan Matty’ye dönerek. “Martha bir şeyi kafasına koydu mu pek acele eder. Evlilik de insanı bağlar, ne de olsa. Bir kez olup bittikten sonra herhâlde dert etmem.”
“Affedersiniz hanımefendi,” dedi Martha—Jem’in kolunu çekiştirip dirseğiyle dürtmüş, konuştuğu süre boyunca da onu susturmaya çalışmıştı—“ona aldırmayın, aklı başına gelir. Daha dün gece bana sorup duruyordu, benimle evlenmek ister miyim diye. Ben de daha yıllarca aklımdan bile geçiremeyeceğimi söyleyince iyice üsteledi. Şimdi sevincin ansızın gelmesine şaşırdı; ama biliyorsun Jem, kiracı alma işini sen de en az benim kadar istiyorsun.” (Bir dirsek darbesi daha.)
“Evet! Bayan Matty bizimle oturursa. Yoksa evde yabancı insanlarla uğraşmak istemem,” dedi Jem. Bu ince düşüncesizlik Martha’yı öfkelendirmiş olmalıydı. Çünkü Martha, kiracının onların elde etmek istediği asıl şey olduğunu; Bayan Matty’nin yanlarında yaşaması hâlinde işlerini kolaylaştıracağını ve onlara bir iyilik yapmış olacağını anlatmaya çalışıyordu.
Bayan Matty bu ikilinin karşısında şaşkına dönmüştü. Daha doğrusu, Martha’nın evlilik lehindeki ani kararı onu sersemletmiş, aklını Martha’nın asıl istediği plandan uzaklaştırmıştı. Bayan Matty söze başladı—
“Evlilik çok ciddi bir şey, Martha.”
“Gerçekten de öyle hanımefendi,” dedi Jem. “Martha’ya karşı olduğumdan değil.”
“Ne zaman evleneceğime karar vermem için durmadan başımın etini yedin,” dedi Martha; yüzü ateş gibi kızarmış, öfkeden ağlamaya hazırdı. “Şimdi de hanımımın önünde beni utandırıyorsun.”
“Ama Martha, yapma, yapma! İnsan biraz nefes almak ister,” dedi Jem, elini tutmaya çalışarak; ama Martha elini vermedi. Onu sandığından daha çok incittiğini anlayınca, Jem dağılmış aklını toplamaya çalıştı. On dakika önce böyle bir hâle bürünebileceğini asla düşünmeyeceğim kadar açık sözlü ve ağırbaşlı bir tavırla Bayan Matty’ye döndü. “Hanımefendi, Martha’ya iyilik etmiş herkese saygı duymam gerektiğini bilirsiniz umarım. Onu bir gün—vakti gelince—karım olarak görüyordum. Sizi de sık sık dünyanın en iyi kalpli hanımı diye anlatırdı. İşin doğrusu, sıradan türden kiracılarla uğraşmak istemem. Ama bizimle yaşamayı kabul ederek bizi onurlandırırsanız, Martha sizi rahat ettirmek için elinden geleni yapar. Ben de elimden geldiğince gözünüzün önünde olmam; benim gibi beceriksiz birinin yapabileceği en iyi iyilik herhâlde budur.”
Bayan Matty durmadan gözlüğünü çıkarıyor, siliyor, yeniden takıyordu. Söyleyebildiği tek şey, “Benim için evlenme kararınızı aceleye getirmeyin; ne olur, sakın. Evlilik öyle ciddi bir şey ki!” oldu.
“Ama Bayan Matilda planını düşünecektir, Martha,” dedim. Önerinin yararlarını görmüş, bunu değerlendirme fırsatını kaçırmak istememiştim. “Ne onun ne de benim iyiliğinizi unutacağımızdan eminim, Jem; sizinkini de.”
“Elbette hanımefendi! Niyetim iyi, ama deyim yerindeyse evliliğe doğru pat diye sürüklenince biraz heyecanlandım; kendimi düzgün anlatamamış olabilirim. Yine de razıyım; alışmam için biraz zaman verin. Hadi Martha, kızım, niye böyle ağlıyor, yanına yaklaşınca niye bana vuruyorsun?”
Son sözlerini fısıldamıştı. Martha’yı odadan fırlatan da bu oldu; sevgilisi peşinden gidip onu teselli etti. Bayan Matty oturup hıçkıra hıçkıra ağladı. Bunun nedenini, Martha’nın bu kadar yakında evlenecek olması düşüncesinin onu epey sarstığını ve zavallı kızı acele ettirdiğini düşünürse kendini asla affedemeyeceğini söyleyerek açıkladı. İkisi arasında daha çok Jem’e acıdığımı sanıyorum. Ama Bayan Matty de ben de dürüst çiftin iyiliğini yürekten takdir ettik; yalnız bu konuda pek az konuştuk, evliliğin olasılıkları ve tehlikeleri üzerine epey konuştuk.
Ertesi sabah erkenden, Bayan Pole’dan gizemli bir pakete sarılmış, gizli kalsın diye üstüne pek çok mühür basılmış bir not aldım. Açabilmek için kâğıdı yırtmak zorunda kaldım. Yazıyı okuyunca anlamını çıkarmakta da güçlük çektim; cümleler öyle dolambaçlı, öyle kâhin ağzıyla yazılmıştı. Yine de saat on birde Bayan Pole’un evine gitmem gerektiğini anladım. Saat hem yazıyla hem rakamla belirtilmiş, “öğleden önce” anlamındaki A.M. kısaltmasının altı da iki kez çizilmişti; sanki saat on birde, bütün Cranford’un genellikle onda yatıp uyuduğu gece vakti gelmem pekâlâ mümkünmüş gibi. İmza yoktu; yalnız Bayan Pole’un baş harfleri tersten yazılmıştı: P.E. Ama Martha notu “Bayan Pole’un selamlarıyla” diye getirmişti; kimin yolladığını anlamak için sihirbaz olmaya gerek yoktu. Yazarın adı gizli tutulacak idiyse, Martha notu getirdiğinde yalnız olmam iyi olmuştu.
İstendiği gibi Bayan Pole’un evine gittim. Kapıyı, pazar günü giyinmiş küçük hizmetçisi Lizzy açtı; sanki bu iş gününde büyük bir olay yaşanmak üzereydi. Üst kattaki kabul odası da aynı düşünceye uygun biçimde hazırlanmıştı. Masanın üzerine en iyi yeşil karton örtü serilmiş, yazı takımı konmuştu. Küçük çekmeceli konsolun üstünde, az önce şişeye aktarılmış çuha çiçeği şarabı ve kedidili bisküvilerden oluşan bir tepsi vardı. Saat daha on bir olduğu hâlde Bayan Pole, misafir ağırlayacakmış gibi resmî kıyafetler içindeydi. Bayan Forrester oradaydı; sessizce, kederle ağlıyordu. Gelişim sanki gözyaşlarını tazeledi. Kederli bir gizem havasıyla selamlaşıp bitirmemiştik ki kapı yine tak tak çaldı. Yürümekten ve heyecandan kıpkırmızı kesilmiş Bayan Fitz-Adam göründü. Beklenen konukların hepsi gelmiş gibiydi; çünkü Bayan Pole artık toplantının işini açacakmışçasına birkaç harekette bulundu: ateşi karıştırdı, kapıyı açıp kapadı, öksürüp burnunu sildi. Sonra hepimizi masanın çevresine yerleştirdi; beni karşısına oturtmaya özellikle dikkat etti. En sonunda, korktuğu gibi doğruysa Bayan Matty’nin bütün servetini yitirdiğine dair o acı haberin gerçek olup olmadığını sordu.
Elbette verecek tek bir cevabım vardı. Karşımda oturan bu üç kadının yüzlerinde gördüğüm kadar içten bir kederi daha önce hiçbir yüzde görmemiştim.
“Keşke Bayan Jamieson da burada olsaydı!” dedi sonunda Bayan Forrester. Ama Bayan Fitz-Adam’ın yüzüne bakılırsa bu dileğe katılmıyordu.
“Bayan Jamieson olmasa da,” dedi Bayan Pole; sesinde azıcık gücenmiş, hak edilmiş bir önemseyiş vardı, “Cranfordlu hanımlar olarak, benim kabul odamda toplanmışken bir şeyler kararlaştırabiliriz. Hiçbirimizin zengin sayılacağını sanmıyorum. Yine de hepimizin, zarif ve ince zevklerimize yetecek kadar geliri var; kimse de bu gelirle kaba saba bir gösterişe kalkışmaz.” (Bu sırada Bayan Pole’un elinde gizlediği küçük bir karta baktığını gördüm; herhâlde birkaç not almıştı.)
“Bayan Smith,” diye sürdürdü, (toplantıdakilerin hepsi beni yakından tanır, Mary diye bilirdi; ama bu resmî bir toplantıydı), “dün öğleden sonra bunu kendime görev bilip bu hanımlarla baş başa konuştum: dostumuzun başına gelen talihsizliği görüştük. Hepimiz, elimizde fazladan olanı vermenin yalnızca görevimiz değil, aynı zamanda bir zevk—gerçekten bir zevk, Mary!—olduğu konusunda hemfikiriz.” Tam burada sesi düğümlendi; devam edebilmek için gözlüğünü silmesi gerekti. “Dostumuza, Bayan Matilda Jenkyns’e yardım etmek üzere elimizden geleni vermek istiyoruz. Yalnız, her zarif kadının içindeki ince bağımsızlık duygusunu incitmemek için”—artık karta geri döndüğünden emindim—“ufak katkılarımızı gizlice vermek istiyoruz; böylece sözünü ettiğim duyguları zedelememiş oluruz. Bu sabah sizden bizimle buluşmanızı istememizin nedeni şu: Babanızın onun mali işlerindeki güvenilir danışmanı olduğunu, sizin de kızı olduğunuzu bildiğimiz için, onunla görüşüp katkımızı Bayan Matilda Jenkyns’in yasal olarak alması gereken bir ödeme gibi gösterecek bir yol bulabileceğinizi düşündük. Yatırımlarını bilen babanız boş bırakılan yeri doldurabilir.”
Bayan Pole konuşmasını bitirince onay ve görüş birliği beklercesine çevresine bakındı.
“Hanımlar, demek istediğinizi doğru ifade ettim, değil mi? Bayan Smith ne cevap vereceğini düşünürken size biraz ikramda bulunmama izin verin.”
Verecek pek bir cevabım yoktu. Onların iyi niyetli düşüncelerine duyduğum minneti kelimelere dökmektense içimde taşımayı yeğledim. Bu yüzden yalnızca, “Bayan Pole’un söylediklerini babama ileteceğimi; sevgili Bayan Matty için bir şey yapılabilirse...” gibisinden bir şeyler mırıldandım. Tam o noktada kendimi tümüyle kaybettim. Son iki üç gündür bastırdığım gözyaşlarını durdurabilmek için bir kadeh çuha çiçeği şarabıyla kendime gelmem gerekti. İşin kötüsü, bütün hanımlar bir ağızdan ağlamaya başladı. Duygularını başkasının önünde belli etmenin zayıflık ve özdenetim eksikliği olduğunu yüz kez söylemiş olan Bayan Pole bile ağladı. Kendini biraz toparlayınca, hepsini ağlatan kişi olarak bana karşı hafif bir öfkeye kapıldı. Ayrıca sanırım onun konuşmasına karşılık ben de bir konuşma yapamadığım için kızmıştı. Önceden ne söyleneceğini bilseydim ve yüreğimde uyanması muhtemel duyguları yazabileceğim bir kartım olsaydı onu memnun etmeye çalışırdım. Kendimize gelince sözü Bayan Forrester aldı.
“Dostlar arasında şunu söylemekten çekinmem: Ben—hayır! Tam olarak yoksul sayılmam ama zengin denecek biri olduğumu da sanmıyorum. Sevgili Bayan Matty için keşke zengin olsaydım. İzin verirseniz verebileceğim miktarı kapalı bir kâğıda yazayım. Keşke daha fazlasını verebilseydim. Sevgili Mary, gerçekten çok isterdim.”
Kâğıtların, kalemlerin ve mürekkebin neden hazırlandığını şimdi anladım. Her hanım, yılda verebileceği miktarı yazdı, kâğıdı imzalayıp gizemli bir tavırla mühürledi. Önerileri kabul edilirse, babama gizlilik sözü karşılığında kâğıtları açma izni verilecekti. Kabul edilmezse kâğıtlar sahiplerine geri verilecekti.
Tören bitince kalkıp gitmek üzereydim; ama her hanım benimle baş başa konuşmak istiyor gibiydi. Bayan Pole beni kabul odasında tutup, Bayan Jamieson yokken neden bu “hareketin”—kendi deyişiyle—öncülüğünü üstlendiğini açıkladı. Ayrıca güvenilir kaynaklardan, Bayan Jamieson’ın çok öfkeli bir hâlde hemen döneceğini duyduğunu söyledi. Bayan Jamieson’ın görümcesi derhâl evinden ayrılacak, sanırım o gün öğleden sonra Edinburgh’a dönecekti. Elbette bu haber, özellikle de Bayan Pole, Lady Glenmire’ın Bay Hoggins’le nişanlılığının Bayan Jamieson’ın öfke ateşine dayanamayacağını düşündüğünden, Bayan Fitz-Adam’ın yanında dile getirilemezdi. Bayan Pole’la görüşmem, Bayan Matty’nin sağlığına yönelik birkaç içten soruyla sona erdi.
Merdivenlerden inerken Bayan Forrester’ı yemek odasının girişinde beni beklerken buldum. Beni içeri çekip kapıyı kapattı. Bir konudan söz etmeye iki üç kez yeltendi; konu öyle yaklaşılmaz görünüyordu ki birbirimizi hiçbir zaman anlayamayacağımızdan umudumu kesmeye başladım. Sonunda söyleyiverdi: Zavallı yaşlı hanım, yaşamak için elinde ne kadar az şey olduğunu bana anlatırken, gün ışığına büyük bir suç çıkarıyormuşçasına tir tir titriyordu. Kâğıdına yazdığı küçük katkının Bayan Matty’ye duyduğu sevgi ve bağlılığın ölçüsü olduğunu sanmamızdan korktuğu için bu itirafta bulunuyordu. Oysa gözünü kırpmadan verdiği o miktar, gerçekte geçinmesi, evi ve küçük hizmetçisini idare etmesi için elinde olanın yirmide birinden fazlaydı; bütün bunları bir Tyrrell’e yakışır biçimde sürdürüyordu. Gelirinin tamamı yüz sterline bile yaklaşmıyorken, yirmide birini vermek pek çok dikkatli tasarrufu ve özveriyi gerektirecekti. Dünyanın hesabında küçük, önemsiz görünen bu özverilerin, sözünü işittiğim başka bir hesap defterinde bambaşka bir değeri vardı. Zengin olmayı ne kadar istediğini söyledi; aynı dileği durmadan tekrarladı. Kendini hiç düşünmeden, tek arzusu Bayan Matty’nin rahatını çoğaltabilmek için ona daha çok imkân sunmaktı.
Onu bırakıp gidebilecek kadar teselli etmem epey zaman aldı. Evden çıkarken de Bayan Fitz-Adam yolumu kesti; onun anlatacaklarıysa neredeyse tam tersiydi. Verebileceği ve vermeye hazır olduğu miktarın tamamını yazmaya gönlü razı olmamıştı. Bana, Bayan Matty’ye gönlünden geçen kadar çok para verdiğini varsayarsa bir daha onun yüzüne bakamayacağını düşündüğünü söyledi. “Bayan Matty!” diye devam etti, “Ben daha taşralı bir kızken, yumurta, tereyağı ve benzeri şeylerle pazara gelirken, gözümde ne kadar zarif, genç bir hanımefendiydi. Babamın durumu iyi olsa da annemden gördüğü gibi çalışmamı isterdi; ben de her cumartesi Cranford’a gelir, satışlara, fiyatlara, bilmem nelere bakardım. Bir gün Combehurst’e giden yolda Bayan Matty’yle karşılaştığımı hatırlıyorum. Hani yolun epey üstünde bir yaya patikası vardır ya, orada yürüyordu; bir beyefendi de atıyla yanında gidip onunla konuşuyordu. Bayan Matty topladığı çuha çiçeklerine bakıyor, onları parçalayıp duruyordu; sanırım ağlıyordu. Ama yanımdan geçtikten sonra dönüp peşimden koştu; zavallı annemin, ölüm döşeğinde yatan annemin hâlini öyle nazikçe sordu ki… Ben ağlayınca teselli etmek için elimi tuttu; beyefendi de bütün o sırada onu bekliyordu. Yüreği de bir şeylerle doluydu, bundan eminim. Arley Hall’a gidip gelen rektörün kızının benimle o güzel tavrıyla konuşmasını büyük bir onur saymıştım. O günden beri onu seviyorum; belki de buna hakkım yoktu. Ama kimse bilmeden biraz daha vermeme izin verecek bir yol bulabilirseniz, size minnettar kalırım canım. Bir de erkek kardeşim onu bedavaya tedavi etmekten büyük mutluluk duyar; ilaçlar, sülükler, ne gerekiyorsa. Hem onun hem de leydisinin —canım, anlattığım günlerde bir leydinin görümcesi olacağım hiç aklıma gelir miydi!— onun için her şeyi yapacağını biliyorum. Hepimiz yaparız.”
Bundan emin olduğumu söyledim. Bayan Matty’nin yanına bir an önce dönmek için, beni iki saattir göremediği ve yokluğumu açıklayamadığı için merak etmiş olabileceğini düşünerek türlü türlü sözler verip durdum. Oysa Bayan Matty zamanın nasıl geçtiğini pek fark etmemişti; evinden ayrılmak gibi büyük bir adıma hazırlanırken sayısız ufak tefek düzenlemeyle uğraşıyordu. Bir şeyleri kısma yolunda iş görebilmek ona belli ki iyi geliyordu. Çünkü, dediğine göre, durup düşünmeye fırsat bulduğunda beş sterlinlik sahte banknotu olan zavallı adamı hatırlıyor ve kendini düpedüz sahtekâr gibi hissediyordu. Madem bu onu böylesine huzursuz ediyordu, bu iflasın yol açtığı sefaleti ondan çok daha iyi bilen banka yöneticileri neler hissediyor olmalıydı? Bu yöneticilerle, başkalarının işlerini kötü yönetmiş olmaktan ötürü vicdan azabıyla ezildiklerini sandığı yöneticilerle, kendi gibi zarar görenler arasında acıma duygusunu bölüştürmesi neredeyse beni öfkelendirecekti. İkisinden biri seçilecek olsa, yoksulluğun vicdan azabından daha hafif bir yük olduğunu düşündüğü belliydi; ama yöneticilerin onunla aynı fikirde olup olmayacaklarından içimden kuşku duydum.
Eski birikimler çıkarılıp para eder mi diye incelendi. Neyse ki pek bir değerleri yoktu; yoksa Bayan Matty’nin annesinin alyansı, babasının gömlek fırfırına iliştirerek onu tuhaf ve biçimsiz hâle getirdiği broş gibi şeylerden nasıl vazgeçebileceğini bilmiyorum. Her neyse, eşyaları parasal değerlerine göre bir düzene koyduk ve ertesi sabah babam geldiğinde her şey hazırdı.
Yaptığımız bütün işlerin ayrıntılarıyla sizi yormayacağım. Bunları anlatmamamın bir nedeni de o sırada ne yaptığımızı anlamamış olmam; şimdi de hatırlayamıyorum. Bayan Matty’yle ben hesapları, planları, raporları ve belgeleri onaylayıp durduk; ikimizin de bunlardan tek kelime anladığına inanmıyorum. Babam berrak kafalı, kararlı ve iş bilir bir adamdı. En ufak bir şey sorsak ya da anlamadığımızı belli etsek, keskin bir tavırla, “Ha? Ha? Gün gibi açık. İtirazınız ne?” derdi. Önerdiklerinden hiçbir şey anlamadığımız için itirazımızı dile getirmekte zorlanıyorduk; doğrusu, itirazımız var mı, ondan bile emin değildik. Bir süre sonra Bayan Matty, sinirli bir uyum hâline girdi; her duraksamada, gerek olsun olmasın, “Evet,” ya da “Elbette,” demeye başladı. Bir keresinde, Bayan Matty’nin titrek ve kararsız bir sesle söylediği “Kesinlikle”ye ben de katılıp eşlik edince, babam birden bana dönüp neye karar vermem gerektiğini sordu. Bugüne kadar bunun ne olduğunu hiç öğrenemedim. Ama hakkını teslim etmeliyim: kendi işlerinin de çok kaygı verici olduğu bir sırada, vaktini güçlükle ayırıp Bayan Matty’ye yardım etmek için Drumble’dan gelmişti.
Bayan Matty’yle ben hesapları onaylayıp durduk.
Bayan Matty, babama özenli, zarif bir öğle yemeği hazırlatmak için talimat vermek üzere odadan çıkınca —onu böyle ağırlamak istiyor, ama bütün parasını kaybetmişken bu isteğine hakkı olmadığına inanıyordu— babama bir önceki gün Cranford hanımlarının Bayan Pole’un evinde yaptıkları toplantıyı anlattım. Konuşurken elini gözlerinin önünde gezdirip durdu. Bir önceki akşam Martha’nın Bayan Matty’yi kiracı olarak yanına alma teklifinden söz edince de benden uzaklaşıp pencereye gitti, parmaklarıyla cama vurmaya başladı. Sonra ansızın dönüp, “Bak Mary, iyi ve temiz bir hayat insanın çevresine nasıl dostlar topluyor. Hay aksi! Papaz olsaydım bundan güzel bir ders çıkarırdım; ama cümlelerimin sonunu getiremiyorum. Ne demek istediğimi anladığına eminim. Öğle yemeğinden sonra seninle yürüyüşe çıkıp bu planları biraz daha konuşalım,” dedi.
Öğle yemeği geldi: sıcak, baharatlı bir koyun pirzolasıyla soğuk koyun sırtından ince dilimler kesilip kızartılmıştı. Martha’nın büyük memnuniyetine, bu son yemeğin her lokması bitirildi. Sonra babam, Bayan Matty’ye benimle yalnız konuşmak istediğini pat diye söyledi; biraz dolaşıp eski yerleri görecekti, ardından düşündüğümüz planı ona anlatabilirdim. Dışarı çıkmadan hemen önce Bayan Matty beni yanına çağırıp, “Unutma canım, geriye bir tek ben kaldım; yani yaptıklarımdan incinecek kimse yok. Doğru ve dürüst olan neyse yapmaya hazırım. Deborah nerede olduğunu biliyorsa, ben zarif davranmasam da pek aldıracağını sanmıyorum; çünkü her şeyi bilecek canım. Yeter ki neler yapabileceğimi göreyim; yoksul insanlara gücüm yettiğince ödeme yapayım,” dedi.
Onu içtenlikle öpüp babamın peşinden koştum. Konuşmamızın sonunda şu karara vardık: Herkes kabul ederse Martha ile Jem mümkün olan en kısa zamanda evlenecek ve Bayan Matty’nin şu an oturduğu evde yaşamaya devam edeceklerdi. Cranford hanımlarının yıllık katkısı kiranın büyük bölümünü karşılamaya yetecek, Bayan Matty’nin kira için Martha’ya ödeyeceği paranın da gereken ufak tefek ek rahatlıklara ayrılmasını sağlayacaktı. Babam başta eşyaların satışına kuşkuyla yaklaştı. Eski papaz evi eşyalarının ne kadar özenle kullanılmış ve saygıyla korunmuş olursa olsun pek para etmeyeceğini, elde edilecek azıcık paranın da Town and County Bank’ın borç denizinde bir damla kalacağını söyledi. Ama Bayan Matty’nin yapabileceğini yapmış olmanın vicdanını rahatlatacağını anlatınca fikrini değiştirdi; özellikle de beş sterlinlik banknot macerasını anlatıp, buna izin verdiğim için beni iyice azarladıktan sonra. Ardından, ufak gelirini çay satarak artırabileceği yolundaki fikrimi açtım. Planı neredeyse gözden çıkarmış olduğumdan, babamın onu bir tüccar enerjisiyle hemen benimsemesine şaşırdım. Civcivler yumurtadan çıkmadan saymış olmalı; Cranford’da yapacağı satışların kârını daha o anda yılda yirmi sterlini aşacak şekilde hesapladı. Küçük yemek odası, içindeki hiçbir şey Bayan Matty’nin saygınlığına gölge düşürmeden dükkâna çevrilecekti. Bir masa tezgâh olacak, bir pencere olduğu gibi kalacak, öteki de camlı kapıya dönüştürülecekti. Bu parlak fikri ortaya attığım için gözündeki değerim açıkça arttı. Tek umudum, Bayan Matty’nin gözündeki değerimizi ikimizin birden yitirmemesiydi.
Bayan Matty sabırla bütün düzenlemelerimizi kabul etti. Elimizden gelenin en iyisini yapacağımızı biliyordu; tek dileği, tek şartı, babasının Cranford’da böylesine saygı görmüş olması hatırına, borçlu sayılabileceği her kuruşu ödemekti. Babamla banka hakkında mümkün olduğunca az konuşmaya, hatta mümkünse konuyu bir daha hiç açmamaya karar vermiştik. Planların bazıları onu belli ki biraz şaşırtmıştı; ama sabah anlayamadığım için nasıl terslendiğimi görmüştü, şimdi fazla soru sormaya cesaret edemedi. Görüşmemiz sorunsuz geçti. Tek kaygısı, onun yüzünden kimsenin aceleyle evlendirilmemesiydi. Çay satma önerisine geldiğimizde, bunun onu biraz sarstığını gördüm. Saygınlığını yitireceğinden değil; yeni bir işte başarılı olup olamayacağından kuşkulanıyor, kendini yetersiz hissettiği bir çabaya girişmektense biraz daha yoksunluğa katlanmayı çekingenlikle tercih ediyordu. Ama babamın kararından dönmeyeceğini görünce içini çekti ve deneyeceğini söyledi; iyi gitmezse elbette bırakabilirdi. Bu işin iyi yanlarından biri, erkeklerin çay satın almadığını sanmasıydı; özellikle erkeklerden çekiniyordu. Ne kadar sert ve yüksek sesle konuşuyorlardı; hesapları nasıl da çabuk görüyor, üstlerini nasıl da hızlı sayıyorlardı! Keşke yalnızca çocuklara şekerleme satabilseydi, onları memnun edeceğinden emindi.
Bölüm etkileşimi
