Mathilda kitap kapağı

17. bölüm / 18

Mathılda’ya Notlar

Uygulamada Aç
Bölümü paylaş
Bu sayfayı paylaş
WhatsApp

Kitap sayfası
Bölümler 18Şu an: Mathılda’ya Notlar

MATHILDA’YA NOTLAR
Kısaltmalar:

F of F—A: Lord Abinger’in defterindeki Hayal Diyarları

F of F—B: Bodleian Kütüphanesi’ndeki defterde bulunan Hayal Diyarları

S-R fr: Merhum Sir John Shelley-Rolls’un evrakları arasındaki, bugün Bodleian Kütüphanesi’nde bulunan Hayal Diyarları parçaları

[1] Ad, Mathilda ve The Fields of Fancy el yazmalarında böyle yazılmıştır; ancak Shelley and Mary’den alınan basılı Günlük’te ve Mektuplar’da Matilda olarak yazılır. Ne var ki günlük el yazmasında önce Matilda, daha sonra Mathilda yazılmıştır.

[2] Mary burada, F of F—A’daki betimlemeye ayrıntı ve karşıtlık eklemiştir; orada “düz ovadaki birkaç siyah leke dışında...” bölümü yoktur.

[3] “Yalnızım... beni soldurdu” eklemesi, Mathilda’nın ruh hâlini ve öyküsünü yazma kararını gerekçelendirir.

[4] Mathilda da ensesti konu alan bir öyküde, olup bitenden habersiz bir kurbandır. Oedipus gibi, intihar eden ebeveyn-sevgilisini yitirmiştir; onun gibi, gerçeğin açığa çıktığı yeri kendi suçluluğunu —“kutsal bir dehşet”— duyarak terk eder; yine onun gibi, ölmek üzereyken bir ölçüde huzur bulur.

[5] “Sana duyduğum minnettarlığın değerli hatıraları...” eklemesi, Mathilda ile Woodville arasındaki ilişkiyi düşündürerek ayrıntılı anlatımı gerekçelendirir.

[6] Bu noktada defterden iki yaprak çıkarılmıştır. Bununla birlikte anlatının sürekliliğinde bir kopukluk yoktur.

[7] Mathilda’nın babasıyla annesinin betimlemeleri ve izleyen sayfalardaki evliliklerinin anlatımı, yalnızca kısa bir paragrafın bulunduğu F of F—A’ya kıyasla büyük ölçüde genişletilmiştir. Genişletme süreci S-R fr’de ve F of F—B’de izlenebilir. Mary’nin en çok zorlandığı konu, Diana’nın (Mary’nin kendi annesi Mary Wollstonecraft’ı temsil eder) karakterini geliştirmekti. Mary’nin annesiyle babasının kimlikleri için Mary Shelley, s. 11, 90-93, 96-97’ye bakınız.

[8] “Bir beyefendi vardı... okul ve üniversite tatilleri” bölümü, el yazmasının 11. sayfasına yapıştırılmış bir kâğıt parçasındadır. Kenar boşluğunda, yerlerine yazılan bölümdeki ifadelerin parçaları olduğu anlaşılan, üstü çizilmiş iki parça vardır: “melek gibi bir yaradılış ve hızlı, keskin bir kavrayış” ve “onun... evine yaptığı ziyaretler uzun ve sık olurdu.” Mary, F of F—B’de Diana’nın kavrayışını “kararlılığı ve gücü nedeniyle çoğu zaman eril diye nitelenen” bir kavrayış olarak anlatmıştır. Bu sıfat Mary Wollstonecraft’ın zihnine sık sık yakıştırılmıştır. Leigh Hunt da 1817’de Examiner’da Mary Shelley’nin kavrayışını eril diye nitelemişti. Bu sözcük, onun yayımlanan son eseri Rambles in Germany and Italy üzerine yazan bir eleştirmen tarafından da 1844’te kullanıldı. (Bkz. Mary Shelley, s. 178.)

[9] Mathilda’daki Diana anlatımı, F of F—B’deki anlatımdan çok daha düzenli ve tutarlıdır.

[10] Diana’nın ölümünün kocası üzerindeki etkisinin betimlemesi, Mathilda’da büyük ölçüde yenidir. F of F—B açıkça eksiktir; F of F—A’da bu malzemenin bir kısmı vardır. Mathilda ise bunları düzenler ve boşlukları doldurur.

[11] Bu paragraf, F of F—B’de bulunan teyzesinin soğukluğuna ilişkin betimlemeyi genişletir. F of F—A’da yalnızca bir cümle vardır.

[12] Mathilda’nın doğa ve hayvan sevgisinin betimlemesi, her iki kaba taslaktan da genişletilmiştir. Önceki eklemede olduğu gibi (bkz. 11. not), bunun etkisi Mathilda’nın yalnızlığını vurgulamaktır. Mary Shelley’nin eserlerinde yalnızlık teması için Mary Shelley, s. 13-17’ye bakınız.

[13] Bu paragraf, parçalı olan F of F—B’nin gözden geçirilmiş hâlidir. F of F—A’da bu bölüm yoktur; S-R fr’de ise yalnızca üstü çizilmiş bir cümle bulunur. Kaba taslakların hiçbirinde babasına katılma planından söz edilmez.

[14] İkinci Bölüm’ün son paragrafı bütünüyle yenidir.

[15] Mathilda’nın babasının dönüşü anlatımı, F of F—A’daki anlatımdan çok az farklıdır. F of F—B’de yalnızca üstü çizilmiş birkaç parçalı cümle vardır. Anlatı, “Babam çok az değişmişti” diye başlayan paragrafla yeniden devam eder.

[16] Mathilda’nın sonraki yaşamının simgesidir.

[17] Bir melodram olan Illusion, or the Trances of Nourjahad, 25 Kasım 1813’te Drury Lane’de sahnelendi. Yapıtın yazarı belirtilmemişti; ancak bazı eleştirmenler Byron’a atfetti, Byron bu suçlamayı öfkeyle reddetti. Rowland E. Prothero’nun yayına hazırladığı Byron, Mektuplar ve Günlükler’e (6 cilt, Londra: Murray, 1902-1904), II, 288’e bakınız.

[18] Bu paragraf F of F—B’de bulunur, F of F—A’da bulunmaz. Bununla birlikte ikincisinin kenar boşluğunda şöyle yazılıdır: “Bilgi ağacından yememiştim, çünkü ardından hiçbir kötülük gelmedi; yanında biten hayat ağacından olmalıydı, ya da—”. Belki de bunun, önceki paragrafta “Fikirlerim onun konuşmalarıyla genişledi” sözlerinin ardından yer alması düşünülmüştü. Sonra bu paragraf eklendiğinde, belirgin biçimde değiştirilmiş imge buraya kondu.

[19] Burada F of F—B’nin el yazması kesilir; Mathilda ile Woodville’in karşılaşmasına kadar yeniden devam etmez.

[20] Öykünün sonunda (s. 79) Mathilda, “Ölüm, yaşayanlar için fazlasıyla korkunç bir şey,” der. Mary, iki çocuğunun ölümünü düşünüyordu.

[21] Mary, 1817’de Apuleius’un Cupid ile Psyche öyküsünü okumuş ve bir İtalyanca çevirisini yapmıştı; el yazması bugün Kongre Kütüphanesi’ndedir. Bkz. Günlük, s. 79, 85-86.

[22] Bu paragrafın sonu Mary’yi çok uğraştırdı. F of F—A’da “öyküm ...” sözlerinden sonra ayrıntılı bir imge geliştirir: “Akıp giden ırmakla birlikte gitmeli—ve şimdi bu ırmak, içinden dolanıp geçtiği hoş vadilerden taşan bir çağlayanla aşağıya, korkunç uçurumlara, kapkara ve umutsuz bir çöle sürüklenmişti—”. Bölümün özgün sonu olan bu kısım çizilerek çıkarılmış, iki sayfanın (yaprak 57, 58) kenarlarına bazı silme ve değişikliklerle Mathilda’da kullanılan yeni, sadeleştirilmiş biçim yazılmıştır. Bu gözden geçirme, Mary’nin gösterişli bölümleri çıkararak üslubunu sık sık iyileştirmesine iyi bir örnektir.

[23] F of F—A’da ardından, üstü çizilmiş ve Mathilda’da yer almayan şu bölüm gelir: “Babam için duyduğum, neredeyse tapınma diyebileceğim aşırı sevgiyi biraz güçsüz bir dille anlatmaya çalıştım—babamın [benden] kaçındığını ve yitip gitmiş sevgisini yeniden uyandırmak için kullandığım bütün küçük yolların onu— diye öğrendiğimde duyduğum umutsuzluğu az çok hayal edebilirsiniz.” Bu, Mary’nin açıkça anlatılan ve açıklayıcı kısımları çıkararak metni sık sık daha iyi hâle getirmesine iyi bir örnektir. Ancak bölümün kendi başına da ilgi çekici bir yanı vardır. Mathilda’nın babasına duyduğu “tapınma”, Mary’nin Godwin’e karşı hisleriyle karşılaştırılabilir. Jane Williams’a yazdığı yayımlanmamış bir mektupta (1822) şöyle der: “Shelley’yle tanışana kadar, onun benim Tanrım olduğunu [belki?] haklı olarak söyleyebilirdim—ona duyduğum bağlılığın [aşırılığına] dair çocukça pek çok örneği hatırlıyorum.” Bkz. Nitchie, Mary Shelley, s. 89 ve 9. not.

[24] F of F—A’nın açılış bölümündeki Fantasia’nın hizmetlerinin anlatımıyla karşılaştırınız (bkz. s. 90-102); ayrıca Hayal Diyarları’na düşülen 3. nota bakınız.

[25] “Gün be gün” diye başlayıp alıntıyla biten bu bölüm F of F—A’da yoktur, ancak S-R fr’de bulunur. Alıntı, John Fletcher ile bir çalışma arkadaşının, muhtemelen Massinger’ın, Kaptan adlı oyunundandır. I. perde, 3. sahnedeki bu dizeler, Lelia’nın sevgilisine seslendiği konuşmanın bir parçasıdır. Oyunun ilerleyen bölümlerinde Lelia babasını baştan çıkarmaya çalışır; Mary’nin bu dizeleri seçmesinin nedeni bu olabilir.

[26] Bu noktada (defterin 56. yaprağında), V. Bölüm boyunca süren uzun bir bölüm başlar. Mary, Mathilda’nın babasındaki (hem Shelley’yi hem Godwin’i temsil eden?) değişimi yazarken yaşadığı duygusal sarsıntı el yazmasının sayfalarına yansımıştır. Sayfalar temize çekilmiş nüshadan çok kaba taslağa benzer. Kalem sürçmeleri, ifade ve cümle yapısında düzeltmeler, başka noktalama işaretleri yerine kullanılan çizgiler ve 57. yapraktaki büyük mürekkep lekesinin yanı sıra, önemli bir çıkarma da vardır (bkz. 32. not).

[27] Mary, F of F—A’nın kenarına “Lord B’nin Chde Harold’ı” yazmıştı. Bu, IV. Kantodaki 71. ve 72. kıtalara gönderme yapar. Byron, şelalenin üzerindeki gökkuşağını önce “ölüm döşeğindeki Umut”a benzetir, sonra da şöyle der:

Sahnenin işkencesi içinde, değişmez bir yüzle
Aşk, Çılgınlığı seyreder gibiydi.

[28] F of F—A’da Mathilda, “Ariosto’yu eline alıp Isabella’nın öyküsünü okur.” Mary’nin bu değişikliğe neden gittiği açık değildir. Aşk, şehvet ve ölüm öyküsü olan Isabella’nın kaderinin (ensest içermese de) Mathilda’nın başına geleceklerle fazla benzeştiğini düşünmüş olabilir. Lelia ve Myrrha göndermelerinin yeterli önseme olduğuna inanmış olabilir; bu düşüncesinde haklı da olabilir. Faerie Queene’in II. Kitabının yedinci kantosunu seçmesinin nedeni, Guyon’un, yani Ölçülülüğün alegorik anlamında ya da onun yaşadığı “korku ve dehşette” yatıyor olabilir.

[29] Mary, F of F—A’da bulunmayan bu konuşmayla, daha sonra Mathilda’ya babasını ararken eşlik edecek Kâhya karakterini geliştirmeye başlar. Kâhya büyük ölçüde kalıplaşmış, sadık hizmetkâr tipinde olsa da hem burada hem ilerideki sahnede durumu dramatikleştirmeye yarar.

[30] Bu cümle, F of F—A’daki daha alışıldık ve daha az dramatik bir bölümün yerini alır: “Üstelik tavrında pişmanlıktan çok mücadele vardı; yine de bazen, telaşlı irkilmelerinde ve kasvetli bakışlarında ikinci duygunun parıltılarını gördüğümü sanıyordum.”

[31] V. Bölüm’ün açılışındaki bu paragraflar F of F—A’ya kıyasla epey genişletilmiştir. Bazı ayrıntılar S-R fr’de de vardır. Bu sahne öykünün sonunda yeniden anılır (bkz. s. 80). Mary’nin Rambles in Germany and Italy’de (2 cilt, Londra: Moxon, 1844), eski duygularla bağlantılı yerler hakkında yazdıklarıyla karşılaştırınız (II, 78-79). Yirmi beş yıl önce küçük Clara’nın öldüğü Venedik’e yaklaşmasını anlatır: “Tuhaf ama acı çekmiş herkesin aşina olduğu bir durumdur: zihinsel ya da bedensel ıstırap yaşayanlar, hemen çevrelerindeki nesnelerin fazlasıyla farkındadır; hayal güçleri de üzerlerinde o vahşi gücünü gösterir... Böylece Brenta kıyıları bana dokunaklı bir sahne sundu; tanımadığım, Venedik’e tez zamanda varmamızın yaşamla ölümü belirlediği o anda işaretlenip belleğime kazınmamış tek bir saray, tek bir ağaç yoktu.”

[32] Mathilda ile babası arasındaki dönüm noktası niteliğindeki sahneyi anlatan bu bölümün kalanı, F of F—A’dan yapılan kapsamlı bir gözden geçirmenin ürünüdür. Düzeltmelerin bazıları S-R fr’dedir. Genel olarak Mathilda’nın üslubu iyileştirilmiştir. Mary somut ve belirgin sözcüklerle ifadeler eklemiştir; örneğin Mathilda’nın konuşmasının ilk paragrafının sonunda yer alan “belirsizlik içinde” ifadesi Mathilda’da ilk kez görülür. Mary, son taslağında bile, babasının “yıkımıma ortak” sözlerinden sonra gelen aşırı süslü bir imgeyi siler; bu imge burada yersiz derecede gösterişlidir: “Bir akbaba bir tavşanı alıp götürürken oka vurulsa, çaresiz kurbanı da aynı kadere dolanmış olarak düşmanının yenilgisiyle ölür. Bütün bunları tek bir sözcük anlatabilirdi.” Gözden geçirilmiş metin, her iki konuşmacının duygularının daha iyi anlaşıldığını ve daha derinlemesine kavrandığını da gösterir: Mathilda’nın paragrafın ilk bölümünde söylediklerini daha dramatik biçimde ortaya çıkaran “Kederinizin sebebi ben miyim?” eklenmiştir; onun neden ısrarla soru sorduğu incelenmiştir; yalvarışının sonundaki “Ah! Ah!... Benden nefret ediyorsunuz!” paragrafı babasının yanıtına hazırlık yapar.

[33] Bölümün son paragrafının neredeyse tamamı F of F—A’ya eklenmiştir. S-R fr’deki üç kısa parça büyük ölçüde gözden geçirilip sadeleştirilmiştir.

[34] Decameron, dördüncü gün, birinci öykü. Mary, Decameron’u Mayıs 1819’da okumuştu. Bkz. Günlük, s. 121.

[35] “Korkarım ... umutsuzluğa kapılmalıyım” bölümü S-R fr’de vardır, F of F—A’da yoktur. Orada, kenar boşluğunda şu cümle bulunur: “Yanılanları bağışlamak ve suçlarını merhametle tartmak, üstün erdemin ayrıcalığı değil midir?” Bu cümle Mathilda’da yer almaz. F of F—A’nın kenar boşluğunda ayrıca (9) sayısı yazılıdır; bu, S-R fr’nin numarasıdır.

[36] “Dünyadan yeterince ... katıksız bir mutluluk içinde” bölümü, sayfanın ortasına yapıştırılmış bir kâğıt parçasındadır. Üstü örtülen metnin bir kısmı kenar boşluğunda görülebilir; üzeri yoğun biçimde çizilmiştir. Kenar boşluğunda Dante’nin Paradiso’sundan yapılan alıntıya gönderme yapan “IV. Kanto, son dize” notu da vardır. “Gözlerinde” diye başlayan önceki bölümle birlikte bu alıntı yalnızca Mathilda’da bulunur.

[37] Diana’ya gönderme ve babanın Mathilda’ya duyduğu aşkı akla uygun göstermeye çalışması S-R fr’de vardır, F of F—A’da yoktur.

[38] F of F—A’da bunu, metnin yararına olacak şekilde üstü çizilip çıkarılmış bir dizi başka kasvetli ödünleme cümlesi izler.

[39] Bu paragraf, “merhamet ve korkumdan kurtulmak için dua etmek” gibi abartılı ifadelerin çıkarılmasıyla büyük ölçüde iyileştirilmiştir; F of F—A’daki bu ifade yalnızca “dua etmek” olarak kısaltılmıştır.

[40] Kâhya hakkındaki bu paragraf Mathilda’ya eklenmiştir. F of F—A’da ona hizmetkâr denir ve adı Harry’dir. Bkz. 29. not.

[41] F of F—A’da bulunmayan bu cümle, Mathilda’nın rüyasını hatırlatır.

[42] Bu bölüm, F of F—A’dakinden biraz daha dramatiktir; orada yalnızca betimleyici bir ifade olan sözler burada tırnak içine alınmıştır.

[43] Ege Denizi’ndeki Antiparos Adası’nda bulunan bir sarkıt mağarası.

[44] Shelley’nin ölümünden sonra İngiltere’de Mary’nin sergilediği, fırtınalı duyguları gizleyen sakin görünüşe dair iyi bir betimleme. Bkz. Nitchie, Mary Shelley, s. 8-10.

[45] Eyüp, 17: 15-16; alıntı biraz hatalıdır.

[46] F of F—A’da yoktur. Alıntının şöyle olması gerekir:

Fam. Fısılda, kız kardeşim! Şöyle şöyle!

Karanlık bir imayla, usulca, ağır ağır.

[47] Shakespeare’in Kral John oyununda Prens Arthur’un annesi. El yazmasında “Constance” adının üzerine kurşun kalemle “küçük Arthur” sözcükleri yazılmıştır.

[48] F of F—A’da Mathilda planlarını Diotima’ya anlatır; bunları ayrıntılandırmama gerekçesi de artık yeryüzünde yaşamayan ruhları ilgilendirmeyecek kadar önemsiz olmalarıdır. Hayal Diyarları’nda çerçeve anlatının Mathilda’nın anlatısına tek müdahalesi budur. Mathilda’nın yöntemlerini anlatmayı reddetmesi okur için yerinde bir eksiltme olsa da Mary’nin yaratıcı gücünün azaldığını gösterebilir. Frankenstein’da da Canavar’ın nasıl canlandırıldığını açıklamamak için benzer bahaneler sunar. “Ah! Şimdi bile ... yarım kalmış durumda. Ben...” bölümünün tamamı sayfaya yapıştırılmış bir kâğıt parçasındadır.

[49] Bir münzevi kadına benzetilmesi ve “hayal gücüne dayalı rahibemsi elbise” giymesi uygun olsa da melodramatiktir. Bunlar yalnızca Mathilda’da görülür. Mathilda, Woodville’le karşılaştıktan sonra da “tuhaf rahibemsi giysisinden” söz eder (bkz. s. 60); çıkarılmış bir bölümde bunun “siyah ipekten, vücuda oturan rahibemsi bir giysi” olduğunu söyler.

[50] Shelley’nin Prometheus Unbound eserindeki I. perde, 48. dizeyle karşılaştırınız: “kanatsız, sürünerek geçen saatler.” Bu ifade (“katlanmadaki payım ... dakikalar”) ve paragrafın kalanı, F of F—A’daki “buna katlanmadaki payım—” biçimindeki yalın ve zamiri belirsiz ifadeyi genişletir. VIII. Bölüm’ün son sayfasında, Mathilda’nın el yazmasında bile birçok düzeltme vardır. Bu, Mary’nin ruhsal bir çalkantı içinde yazmış göründüğü başka bir bölümdür. Bkz. 26. not.

[51] F of F—A’da bu cümleden önce birkaç başarısız başlangıç vardır. Orada adı Welford’dur; sonraki sayfada Lovel olur. Bu ad, Hayal Diyarları boyunca kullanılır ve muhtemelen dalgınlıkla Mathilda’da iki kez geçer; ikisinin de üstü çizilmiştir. S-R fr’nin birkaç parçasında Herbert adı görülür. Mathilda’da önce Herbert kullanılır; yeniden yazılmış sonuca kadar bu adla devam edilir (bkz. 83. not), ardından metnin her yerinde Woodville olarak düzeltilir. Son sayfalarda yalnız Woodville adı kullanılır. Lamb’ın John Woodvil oyunundaki önemsiz karakterlerden birinin Lovel adını taşıması ilginçtir, ancak pek anlamlı değildir. Bu tür kulağa hoş gelen adlar romantik yazarların kaleminden kolayca çıkardı. Mary’nin kurgudaki ilk Shelley portresi ona epey uğraştırmıştır; kaba taslaklardan çok sayıda düzeltme yapılmıştır. Örneğin Woodville’in talihle donatılmasını anlatan bölüm, S-R fr’deki hâlinden çok daha kısa ve etkilidir. Mary ayrıca Woodville’i överken kullandığı abartıyı bir ölçüde dizginlemiş; “O görününce güne yeni bir güneş doğmuş sanılırdı; ışığı dağıtanın bütün iyiliği onda vardı” ve “dünyanın Tanrısı gibi gelirdi” türünden abartılı ifadeleri çıkarmıştır.

[52] “Konumu fazlasıyla yüksekti” diye başlayan bu bölüm F of F—A’da yoktur.

[53] “Dehanın kutsallığına inanırdı” diye başlayan bu bölüm F of F—A’da yoktur. Mary Shelley’nin The Liberal’ın IV. sayısında (1823) yayımlanan “Giovanni Villani” başlıklı denemesinde deha üzerine yaptığı tartışmayla karşılaştırınız. Denemede şu cümle de yer alır: “Sabit yıldızlar sapıyor gibi görünür; ama hareket eden onlar değil, biziz.” Bunun Shelley’nin söylediği bir şeyden, belki Byron’la yaptığı bir konuşmadan alıntı ya da yankı olduğu sonucuna varmak çekici geliyor. Ancak yayımlanmış eserlerinin hiçbirinde buna rastlamadım.

[54] Bu, Shelley’nin şiirine dair temenni dolu bir düşünce mi? Mary’nin bir yıl sonra The Witch of Atlas hakkında Shelley’ye çıkıştığı bilinir. 1839 tarihli notunda, Shelley’nin “ününü artırmasını istediğini... Bunun tek nedeni, şöhretine katkı olsun diye ün kazanmasını istemem değildi; kendi gücü üzerinde daha fazla egemenlik kuracağına ve kamuoyunun alkışı çabalarını taçlandırırsa zihninde daha mutlu olacağına inanıyordum... Şimdi bile haklı olduğuma inanıyorum,” diye yazmıştır. Shelley’nin yanıtı şiirin girişindeki altı kıtadadır.

[55] Elinor ve Woodville hakkındaki önceki paragraflar, F of F—A ile S-R fr’nin önemli ölçüde iyileştirilmesiyle ortaya çıkmıştır. Mary, Elinor’u anlatan bir paragrafı çizerek “talih ona gülmüştü”, “talihin gözdesi” ve “keder gözyaşlarını sevinç gözyaşlarına çevirmek” gibi birkaç klişeyi ayıklar. Elinor’un babasının vasiyetine zayıf bir gerekçe sunan bir cümleyi, yani Elinor’un henüz çocuk denecek yaştayken vasilerinden birinin oğluyla evlenme ihtimalini çıkarır. Woodville ile Elinor’un yaşayacağı kusursuz mutluluğu anlatan abartılı övgüyü de kısaltır.

[56] Ölüm sahnesi F of F—A’dan genişletilmiştir; Woodville’in yalvarışı ve ölüm döşeğinin başında beklemesi eklenerek daha melodramatik hâle getirilmiştir.

[57] F of F—A burada sona erer, F of F—B yeniden başlar.

[58] Mathilda’nın korkularını anlatan benzer bir bölüm F of F—B’de çizilerek çıkarılmıştır, ancak gözden geçirilmiş biçimi S-R fr’de yer alır. Bu parçalar arasında, Mathilda’nın Woodville’i Londra’da tanıdığı biri olarak gösteren ve Mathilda’da kullanılmayan uzun bir bölüm de vardır. Mary öyküsü uğruna bunu çıkarmakta haklıydı. Ancak bölümün ilk kısmı, gerçeklerle örtüşmesi bakımından ilginçtir: “Babamla Londra’ya ilk gittiğimde onu tanıyordum; şanının ve mutluluğunun doruğundaydı—Elinor yaşıyordu ve o da onun hayatında yaşıyordu—onu tanımıyordum ama babamla tanıştırılmıştı ve bizi bir iki kez ziyaret etmişti—o zamanlar güzelliğine hayranlıkla bakmış, onu zevkle dinlemiştim—” Shelley, Harriet hâlâ hayattayken Godwin’i “bir iki kez”den daha sık ziyaret etmiş, Mary de onu görmüştü. Elbette Mary, 1812’de Shelley’yle birlikte Godwin’i ziyarete geldiğinde Harriet’i de görmüştü. Ancak Elinor ile Harriet birbirinden tamamen farklıdır.

[59] Mathilda’nın Woodville’in sözlerini ve düşüncelerini aktardığı burada ve ilerleyen birçok sayfada Shelley’nin sesini duymak mümkündür. F of F—B’den çok daha genişletilmiş olan bu paragraf, Julian and Maddalo ile Prometheus Unbound’da ve Defence of Poetry’de iyilik ve kötülük üzerine yapılan tartışmayla karşılaştırılabilir.

[60] Bu bölümün gözden geçirilmesiyle Mathilda’nın kendisini kirlenmiş hissetmesi yoğunlaştırılmıştır; örneğin “payıma düşenlere utanç ve suçluluk karışmıştı” sözleri eklenmiştir.

[61] Bu paragrafa kişinin kendini eleştirdiği birkaç ifade eklenmiştir.

[62] F of F—B’de bu alıntı, laudanum sahnesinde, Lovel’in (Woodville’in) uzun vazgeçirme konuşmasından hemen önce kullanılır.

[63] “Hava ... ve acıyan dostum” bölümü, sayfanın üzerine enlemesine yapıştırılmış bir kâğıt parçasındadır.

[64] Bu ifade, F of F—B’deki “araya bir söz sıkıştırır” ifadesinden daha iyi biçimde mecazı sürdürür.

[65] Bu paragrafın tamamı F of F—B’ye eklenmiştir; S-R fr’de kaba taslak hâlindedir.

[66] Mathilda’nın el yazmasında bu ifade “şiddetli bir gök gürültülü fırtına”dan değiştirilmiştir. Mary, öykünün dönüm noktasında bir başka gök gürültülü fırtına kullanmaktan kaçınmaya karar vermiş olmalı.

[67] “Doğru ... yapacağım” bölümü, sayfanın üzerine enlemesine yapıştırılmış bir kâğıt parçasındadır.

[68] F of F—B’den yapılan gözden geçirmede, bu bölümün tamamının üslubu daha özlü ve belirgin hâle gelir.

[69] F of F—B’deki şu beceriksiz ifadeye göre bir iyileştirmedir: “Bana eşlik etmesini istememi geri çevirmeyecek bir dost.”

[70] Bu iki paragraf F of F—B’de yoktur; bazı bölümleri S-R fr’de bulunur.

[71] Bu konuşmanın üslubu F of F—B’deki hâline kıyasla büyük ölçüde iyileştirilmiştir; biraz genişlemesine karşın anlatımı daha özlü ve daha belirgindir. Gözden geçirme sürecini gösteren karşılık gelen S-R fr parçaları yoktur. Buradaki düşünceleri Shelley’nin Julian and Maddalo’sunun 182-187 ve 494-499. dizeleriyle ve Kasım 1820’de Claire’e yazdığı mektupla karşılaştırınız (Julian Works, X, 226). Ayrıca bkz. White, Shelley, II, 378.

[72] F of F—B’den kopyalanmış bu dilbilgisi yanlışı Mary Shelley’nin üslubuna özgü değildir.

[73] Bu paragraf, Mathilda’nın duygularının sonunda yumuşamasına zemin hazırlar. Düşünce F of F—B’ye kıyasla biraz genişletilmiştir. Öykünün sunuluş biçimindeki değişiklik, başka değişiklikleri de gerektirmiştir. Hayal Diyarları’nda Mathilda, çoktan ölmüş biri olarak konuşur.

[74] Shelley’nin eserlerinde umuda ve umudun aşkla ilişkisine verdiği önemle karşılaştırınız. Mary Mathilda’yı yazarken Queen Mab’ı (bkz. VIII. Bölüm, 50-57. dizeler ve IX. Bölüm, 207-208. dizeler), Hymn to Intellectual Beauty’yi ve Prometheus Unbound’un ilk üç perdesini biliyordu. Dördüncü perde 1819 kışında yazılmıştır; ancak Demogorgon’un sözleri kasım başından önce en azından kabaca tasarlanmış olabilir:

Sevmek ve katlanmak, umut etmek, ta ki umut kendi yıkıntısından

Tasarladığı şeyi yaratana dek.

[75] Shelley, “Yıkım narin bir şeydir” diye yazmış (Prometheus Unbound, I. Perde, 772. dize) ve Yeryüzü Ruhu’na “narin bir ruh” demiştir (aynı eser, III. Perde, IV. Sahne, 6. dize).

[76] Purgatorio, 28. Kanto, 31-33. dizeler. Shelley bu sırada belki de bu kantonun 1-51. dizelerini çevirmişti. Purgatorio’yu Nisan 1818’de, sonra da Mary’yle Ağustos 1819’da, Mary Mathilda’yı yazmaya başlarken okumuştu. Shelley çevirisini 1820’de Medwin’e göstermiştir, ancak ne zaman yazıldığına dair bir kayıt görünmüyor.

[77] Bu başlığı taşıyan bir ezgi, 1800 dolaylarında Robert Birchall tarafından Londra’da yayımlandı. Bkz. W. Barclay Squire’ın 1912 tarihli, 1487 ile 1800 arasında yayımlanmış ve bugün British Museum’da bulunan basılı müzik eserlerinin kataloğu. Katalogda ne yazarın ne bestecinin adı yer alır.

[78] Bu paragraf, Hayal Diyarları—B’ye kıyasla önemli ölçüde değiştirilmiştir. Yıldız ışığının yerini bulutlar ve karanlık, rüzgârın sesinin yerini sessizlik alır. Hava durumu burada Mathilda’nın ruh hâline uyar. Dört buçuk şiir dizesi (Shelleyvari tınlasalar da kimliğini saptayamadım; Mary’nin kendi dizeleri olabilir mi?) çıkarılmıştır. Yıldızlardan söz ederken şöyle der:

ağaçta rüzgâr eser

Ama onlar sessizdir; yine de akıp giderler

Ölçülemeyecek kadar uzakta; ve kubbe

Şu beyaz bulutlarla, uçsuz bucaksız bulutlarla çevrilmiş

Kavranamaz derinliğini hâlâ derinleştirir.

[79] Mary burada Coleridge’in Yaşlı Denizci’sinden kasıtlı olarak alıntı yapıyorsa, bu ironiktir; çünkü yağmur, Mathilda’nın ölümüne yol açan hastalığı getirmesi dışında hiç de merhametli değildir. Mathilda ölümü özlemektedir.

[80] Christabel’den yapılan bu alıntı (önceki yankının kasıtlı olduğunu düşündürüyor), Hayal Diyarları—B’de yer almaz.

[81] Mathilda’nın açılışındaki betimlemeyle karşılaştırınız.

[82] Lord Abinger’in evrakları arasında, Mary’nin el yazısıyla, Toprak Ana’ya hitaben yazılmış benzer nitelikte (ama çok kötü) bazı parçalı şiirler bulunur.

[83] Bu noktada defterden dört yaprak kesilip çıkarılmıştır. Bunlar, sayfaları 217’den 223’e numaralanmış ve S-R parçaları arasında bulunan yapraklar olmalı. Öykünün sonunu içerirler; tıpkı Hayal Diyarları—B’de olduğu gibi, Mathilda’nın Elysium Diyarları’nda Diotima’ya söylediği şu sözlerle biterler: “Buradayım; babamla değil, bir gün beni onun yanına götürecek bilgelik derslerini dinliyorum; o zaman bir daha hiç ayrılmayacağız. SON.” Bazı bölümlerin üzeri çizilmiştir, ama bu son cümlenin değil. Geçmiş zamanlar gelecek zamana çevrilmiştir. Herbert’in adı Woodville olarak değiştirilmiştir. Açıklama şu olmalı: Mary, doğum yapmadan önce gözden geçirme işini (son sayfalarda oldukça kapsamlı biçimde) ve öyküsünün temize çekilmiş nüshasını bitirmek için acele etmiş, bu yüzden Hayal Diyarları—B’deki sayfaları olduğu gibi kopyalamıştır. Sonra bunların Mathilda’ya uymadığını fark edip düzeltmeye başlamıştır; ancak müsveddesini temiz tutmak için bu sayfaları kesip çıkarmış ve temize çekilmiş nüshayı yazmıştır. Mathilda’da öykü akışında da sayfa numaralarında da bir kopukluk yoktur. Bu temize çekilmiş nüshada da acele izleri görülür: kalem sürçmeleri, sözcük tekrarları ve birkaç önemsiz düzeltme.

[84] Hayal Diyarları—B’de burada, bir sonraki sayfanın altındaki bir nota işaret ettiği anlaşılan bir not numarası vardır. Mathilda’da bu not çıkarılmıştır. Not şöyledir:

“Dante, Purgatorio’sunda bir grifonun değişmeden kaldığını, ama Beatrice’in gözlerindeki yansımasının durmadan değiştiğini anlatır (Purg. 31. Kanto). Doğa da böyledir: hep aynıdır, ama hemen her gözlemci tarafından, hatta aynı gözlemci tarafından farklı zamanlarda başka türlü görülür. Bütün zihinler ayna gibi onun biçimlerini alır; yine de her aynada yansıyor görünen şekiller farklıdır ve durmadan değişir.”

[85] 20. nota bakınız. Clara ile William öldüğünde Mary Shelley bu acıyı yaşamıştı.

[86] V. Bölüm’ün sonuna bakınız.

[87] Bu cümle Hayal Diyarları—B’de ya da S-R parçalarında yer almaz.

Bölüm etkileşimi

Okurlar bu bölümle etkileşime geçti

0okunma 0beğeni 0yorum
Bu iki tercih yalnızca bu tarayıcıda saklanır; yukarıdaki Vaveyla sayaçları gerçek uygulama verisidir.

Kategoriler ve Temalar

Kategoriler ve temalar yükleniyor…