Bölümler 246Şu an: Lıx. Bölüm — Werther ve Don Juan.
- 1 Önsöz[1]1.575 kelime
- 2 İkinci Önsöz[3]181 kelime
- 3 Üçüncü Önsöz1.186 kelime
- 4 Birinci Kitap — Birinci Bölüm — Aşk üzerine.685 kelime
- 5 İkinci Bölüm — Aşkın doğuşu.840 kelime
- 6 Üçüncü Bölüm — Umut üzerine.727 kelime
- 7 Dördüncü Bölüm180 kelime
- 8 Beşinci Bölüm118 kelime
- 9 Altıncı Bölüm — Salzburg dalı.392 kelime
- 10 Yedinci Bölüm — İki cinsiyette aşkın doğuşu arasındaki farklar.379 kelime
- 11 Sekizinci Bölüm756 kelime
- 12 Dokuzuncu Bölüm31 kelime
- 13 Onuncu Bölüm532 kelime
- 14 On Birinci Bölüm196 kelime
- 15 On İkinci Bölüm — Billurlaşmanın devamı.343 kelime
- 16 On Üçüncü Bölüm — İlk adım, büyük dünya ve talihsizlikler üzerine.417 kelime
- 17 On Dördüncü Bölüm520 kelime
- 18 On Beşinci Bölüm209 kelime
- 19 On Altıncı Bölüm293 kelime
- 20 On Yedinci Bölüm — Aşkın güzelliği tahtından indirmesi.301 kelime
- 21 On Sekizinci Bölüm330 kelime
- 22 On Dokuzuncu Bölüm — Güzelliğe getirilen istisnaların devamı.759 kelime
- 23 Yirminci Bölüm100 kelime
- 24 Yirmi Birinci Bölüm — İlk görüşte.657 kelime
- 25 Yirmi İkinci Bölüm — Kapılıp gitmek.154 kelime
- 26 Yirmi Üçüncü Bölüm — Yıldırım aşkları.749 kelime
- 27 Xxıv. Bölüm — Bilinmeyen Bir Ülkede Yolculuk.1.312 kelime
- 28 Xxv. Bölüm — Tanıştırılma.425 kelime
- 29 Bölüm XXVI — Utanma duygusu.1.752 kelime
- 30 Özet.56 kelime
- 31 Bölüm XXVII — Bakışlar.91 kelime
- 32 Bölüm XXVIII — Kadın gururu.1.722 kelime
- 33 Xxıx. Bölüm — Kadınların cesareti.801 kelime
- 34 Xxx. Bölüm — Tuhaf ve kederli bir manzara.191 kelime
- 35 Xxxı. Bölüm — Salviati’nin günlüğünden.1.762 kelime
- 36 Xxxıı. Bölüm — Yakınlık Üzerine.1.268 kelime
- 37 Bölüm XXXIII35 kelime
- 38 Bölüm XXXIV — Dertleşmeler Üzerine.814 kelime
- 39 Bölüm XXXV — Kıskançlık Üzerine.1.263 kelime
- 40 Bölüm XXXVI — Kıskançlığın Devamı.569 kelime
- 41 Bölüm XXXVII — Roxane.430 kelime
- 42 Bölüm XXXVIII — Aşk gururunun incinmesi[111].1.517 kelime
- 43 Bölüm XXXIX — Kavgalı aşk.1.093 kelime
- 44 XXXIX bis. BÖLÜM — Aşka çareler.502 kelime
- 45 XXXIX ter. BÖLÜM433 kelime
- 46 İkinci Kitap — Xl. Bölüm526 kelime
- 47 Xlı. Bölüm — Ulusların aşkla ilişkisi. — Fransa Üzerine.901 kelime
- 48 Xlıı. Bölüm — Fransa’ya devam.812 kelime
- 49 Xlııı. Bölüm — İtalya Üzerine.747 kelime
- 50 Bölüm XLIV — Roma.521 kelime
- 51 Bölüm XLV — İngiltere Üzerine871 kelime
- 52 Bölüm XLVI — İngiltere Üzerine (Devamı)930 kelime
- 53 Bölüm XLVII — İspanya Üzerine345 kelime
- 54 Bölüm XLVIII — Alman Aşkı Üzerine1.229 kelime
- 55 Bölüm XLIX — Floransa’da Bir Gün.1.457 kelime
- 56 L. Bölüm — Amerika Birleşik Devletleri’nde aşk.430 kelime
- 57 Lı. Bölüm — Kuzeyli Barbarların 1328’de Toulouse’u fethetmesine kadar Provence’da aşk.1.271 kelime
- 58 Lıı. Bölüm — XII. yüzyılda Provence.1.400 kelime
- 59 Lııı. Bölüm — Arabistan.837 kelime
- 60 Parçalar — Aşk Divanı Başlıklı Bir Arap Derlemesinden Alınıp Çevrilmiştir967 kelime
- 61 Lıv. Bölüm — Kadınların eğitimi hakkında.1.066 kelime
- 62 Lv. Bölüm — Kadınların eğitimine karşı itirazlar.1.879 kelime
- 63 Lvı. Bölüm — (Devamı)1.132 kelime
- 64 BÖLÜM LVI bis — Evlilik Üzerine.359 kelime
- 65 Bölüm LVII — Erdem Denen Şey Üzerine.311 kelime
- 66 Bölüm LVIII — Evlilik Bakımından Avrupa’nın Durumu.890 kelime
- 67 İsviçre.1.082 kelime
- 68 Lıx. Bölüm — Werther ve Don Juan.2.461 kelime · Okuduğun bölüm
- 69 Bölüm LX — Fiyaskolar (yayımlanmamış).1.102 kelime
- 70 Çeşitli Parçalar83 kelime
- 71 I8 kelime
- 72 II53 kelime
- 73 III18 kelime
- 74 IV23 kelime
- 75 V10 kelime
- 76 VI23 kelime
- 77 VII8 kelime
- 78 VIII16 kelime
- 79 IX53 kelime
- 80 X184 kelime
- 81 XI37 kelime
- 82 XII14 kelime
- 83 XIII48 kelime
- 84 XIV140 kelime
- 85 XV58 kelime
- 86 XVI19 kelime
- 87 XVII13 kelime
- 88 XVIII22 kelime
- 89 XIX28 kelime
- 90 XX14 kelime
- 91 XXI21 kelime
- 92 XXII21 kelime
- 93 XXIII37 kelime
- 94 XXIV59 kelime
- 95 XXV26 kelime
- 96 XXVI32 kelime
- 97 XXVII25 kelime
- 98 XXVIII30 kelime
- 99 XXIX27 kelime
- 100 XXX60 kelime
- 101 XXXI14 kelime
- 102 XXXII23 kelime
- 103 XXXIII17 kelime
- 104 XXXIV102 kelime
- 105 XXXV34 kelime
- 106 XXXVI24 kelime
- 107 XXXVII66 kelime
- 108 XXXVIII53 kelime
- 109 XXXIX154 kelime
- 110 XL60 kelime
- 111 XLI26 kelime
- 112 XLII20 kelime
- 113 XLIII13 kelime
- 114 XLIV36 kelime
- 115 XLVI25 kelime
- 116 XLVII35 kelime
- 117 XLVIII41 kelime
- 118 XLIX37 kelime
- 119 L17 kelime
- 120 LI20 kelime
- 121 LII — Kadın gururu.77 kelime
- 122 LIII25 kelime
- 123 LIV47 kelime
- 124 LV22 kelime
- 125 LVI68 kelime
- 126 LVII36 kelime
- 127 LVIII139 kelime
- 128 LIX27 kelime
- 129 LX59 kelime
- 130 LXI58 kelime
- 131 LXII8 kelime
- 132 LXIII52 kelime
- 133 LXIV143 kelime
- 134 LXV64 kelime
- 135 LXVI29 kelime
- 136 LXVII74 kelime
- 137 LXVIII18 kelime
- 138 LXIX51 kelime
- 139 LXX15 kelime
- 140 LXXI67 kelime
- 141 LXXII58 kelime
- 142 LXXIII16 kelime
- 143 LXXIV16 kelime
- 144 LXXV53 kelime
- 145 LXXVI30 kelime
- 146 Lxxvıı[228]82 kelime
- 147 LXXVIII35 kelime
- 148 LXXIX118 kelime
- 149 LXXX22 kelime
- 150 LXXXI22 kelime
- 151 LXXXII27 kelime
- 152 LXXXIII17 kelime
- 153 LXXXIV62 kelime
- 154 LXXXV25 kelime
- 155 LXXXVI21 kelime
- 156 LXXXVII43 kelime
- 157 LXXXVIII52 kelime
- 158 LXXXIX19 kelime
- 159 XC24 kelime
- 160 XCI277 kelime
- 161 XCII12 kelime
- 162 XCIII Antik aşk.1.685 kelime
- 163 XCIII bis.77 kelime
- 164 XCIV58 kelime
- 165 XCV56 kelime
- 166 XCVI179 kelime
- 167 XCVII79 kelime
- 168 XCVIII140 kelime
- 169 XCIX87 kelime
- 170 C112 kelime
- 171 CI — İyi niyetli adam ile Akademi mensubu arasındaki tartışma.124 kelime
- 172 CII93 kelime
- 173 CIII43 kelime
- 174 CIV15 kelime
- 175 CV10 kelime
- 176 CVI14 kelime
- 177 CVII16 kelime
- 178 CVIII51 kelime
- 179 CIX46 kelime
- 180 CX25 kelime
- 181 CXI67 kelime
- 182 CXII103 kelime
- 183 CXIII66 kelime
- 184 CXIV318 kelime
- 185 CXV11 kelime
- 186 CXVI21 kelime
- 187 CXVII63 kelime
- 188 CXVIII22 kelime
- 189 CXIX70 kelime
- 190 CXX48 kelime
- 191 CXXI — Metafizik bir düşünce.654 kelime
- 192 CXXII27 kelime
- 193 CXXIII65 kelime
- 194 CXXIV31 kelime
- 195 CXXV61 kelime
- 196 CXXVI24 kelime
- 197 CXXVII502 kelime
- 198 CXXVIII20 kelime
- 199 CXXIX110 kelime
- 200 CXXX30 kelime
- 201 CXXXI48 kelime
- 202 CXXXII13 kelime
- 203 CXXXIII44 kelime
- 204 CXXXIV112 kelime
- 205 CXXXV74 kelime
- 206 CXXXVI77 kelime
- 207 CXXXVII144 kelime
- 208 CXXXVIII38 kelime
- 209 CXXXIX20 kelime
- 210 CXL536 kelime
- 211 CXLI69 kelime
- 212 CXLII31 kelime
- 213 CXLIII — Romantik tür üzerine.64 kelime
- 214 CXLIV144 kelime
- 215 CXLV9 kelime
- 216 CXLVI50 kelime
- 217 CXLVII250 kelime
- 218 CXLVIII32 kelime
- 219 CXLIX22 kelime
- 220 CL35 kelime
- 221 CLI76 kelime
- 222 CLII177 kelime
- 223 CLIII49 kelime
- 224 CLIV28 kelime
- 225 CLV14 kelime
- 226 CLVI70 kelime
- 227 CLVII51 kelime
- 228 CLVIII22 kelime
- 229 CLIX24 kelime
- 230 CLX30 kelime
- 231 CLXI78 kelime
- 232 CLXII164 kelime
- 233 CLXIII134 kelime
- 234 CLXIV108 kelime
- 235 CLXV113 kelime
- 236 CLXVI318 kelime
- 237 CLXVII — Baba ve oğul.116 kelime
- 238 CLXVIII57 kelime
- 239 CLXIX28 kelime
- 240 CLXX211 kelime
- 241 Ek — Aşk Mahkemeleri801 kelime
- 242 12. Yüzyıl Aşk Yasası752 kelime
- 243 André Le Chapelaın Üzerine Not447 kelime
- 244 Salzburg Dalı[252]2.546 kelime
- 245 Ernestıne — Ya da — Aşkın Doğuşu — Önsöz6.697 kelime
- 246 Örnek — Fransa’da Zengin Sınıfın Aşkı[255]3.477 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
LIX. BÖLÜM
Werther ve Don Juan.
Gençler arasında, zavallı bir âşıkla iyice alay edilip o da salondan çıktıktan sonra, konuşma genellikle kadınlara Mozart’ın Don Juan’ı gibi mi, Werther gibi mi yaklaşmanın daha iyi olduğu sorusuna gelir. Saint-Preux’yu örnek gösterseydim karşılaştırma daha yerinde olurdu; ama o öylesine silik bir karakter ki onu hassas ruhların temsilcisi sayarak onlara haksızlık etmiş olurdum.
Don Juan karakteri, dünyada işe yarayan ve takdir gören erdemlerden daha fazlasını gerektirir: hayranlık uyandıran korkusuzluk, çare bulma becerisi, canlılık, soğukkanlılık, eğlenceli bir zekâ ve benzerleri.
Don Juan’ların uzun duygusal kuruluk dönemleri ve çok hüzünlü bir yaşlılıkları vardır; ama erkeklerin çoğu yaşlılığa ulaşamaz.
Âşıklar akşamları salonda zavallı bir rol oynar; çünkü kadınların yanında ancak onları elde etmeye, bilardo oynamaya verdikleriyle tam olarak aynı önemi verdikleri ölçüde yetenekli ve güçlü görünürler. Toplum, âşıkların hayatta büyük bir çıkarı olduğunu bilir; ne kadar zeki olsalar da alaya açık duruma düşerler. Ama sabah uyandıklarında, kendilerini canlandıracak nükteli ve yaramaz bir şey olana dek huysuzlanmak yerine sevdiklerini düşünür, mutluluğun yaşadığı İspanya şatoları kurarlar.
Werther tarzı aşk ruhu bütün sanatlara, bütün tatlı ve romantik izlenimlere açar: ay ışığına, ormanların güzelliğine, resim sanatının güzelliğine; kısacası, çuldan bir giysi altında belirse bile, güzellik duygusuna ve onun her biçimdeki hazzına. Bu aşk, zenginliğin ortasında bile mutluluğu buldurur[211]. Mielhan, Bezenval ve benzerleri gibi duyguları köreleceğine, bu ruhlar Rousseau gibi aşırı duyarlılıktan çılgına döner. Belli bir ruh yüceliğine sahip, ilk gençliklerini geride bıraktıktan sonra aşkı bulunduğu yerde ve ne olduğunu görmeyi bilen kadınlar, fetihlerinin niteliğinden çok sayısına güvenen Don Juan’lardan genellikle kurtulur. Hassas ruhların saygınlığı aleyhine şunu da belirtin: Don Juan’ların zaferi için herkesin duyması, Werther’lerinki içinse gizlilik gerekir. Meslekleri gereği kadınlarla uğraşanların çoğu büyük refah içinde doğmuştur; başka deyişle, aldıkları eğitim ve gençliklerinde çevrelerindekileri taklit etmeleri yüzünden bencil ve duygusuzdurlar[212].
[211] Yeni Héloïse’in ilk cildi; Saint-Preux’da karakterden bir parça bulunsaydı bütün ciltleri de. Oysa o, gerçek bir şair, kararsız bir geveze, konuşup durduktan sonra yüreği harekete geçen, üstelik son derece silik bir adamdı. Bu tür insanların kadın gururunu incitmeme ve sevdiklerini asla şaşırtmama gibi büyük bir üstünlüğü vardır. Bu sözü iyice düşünün; seçkin kadınların silik erkeklere kapılmasının bütün sırrı belki de budur. Ne var ki aşk, ancak insanın kendini beğenmişliğini unutturuyorsa tutkudur. L.. gibi aşktan gurur hazzı bekleyen kadınlar aşkı bütünüyle hissetmez. Farkında olmadan, hor gördükleri dünyevi ruhlu erkekle aynı düzeydedirler; o da aşkta aşkı ve kibrini arar. Onlarsa aşkı ve gururu ister; ama aşk, alnı kızararak geri çekilir. Despotların en gururlusudur: ya her şeydir ya hiçbir şey.
[212] André Chénier’nin bir sayfasına bakın, Yapıtlar, s. 370; ya da gözlerinizi dünyaya açın, ki bu daha zordur. İmparator Marcus Aurelius, “Genel olarak, soylu dediğimiz kişiler başkalarına kıyasla hiçbir şeyi sevmezler,” der. (Düşünceler, s. 50.)
Gerçek Don Juan’lar sonunda kadınları düşman taraf olarak görmeye, her türlü talihsizliklerine sevinmeye başlar.
Buna karşılık, sevimli Dük delle Pignatelle, tutkulu aşk olmaksızın da şehvetle mutlu olmanın gerçek yolunu Münih’te bize gösteriyordu. “Bir kadının hoşuma gittiğini, bir akşam yanında tutulup kaldığım ve ona ne söyleyeceğimi bilemediğim zaman anlarım,” demişti. O anki mahcubiyetinden dolayı gururunu incitip öç almaya çalışmak şöyle dursun, mutluluğun kaynağı olarak bu duyguyu özenle beslerdi. Bu sevimli genç adamda zevk aşkı, içten içe kemiren kibirden tamamen arınmıştı; gerçek aşkın zayıflamış ama saf ve katışıksız bir tonuydu. Bütün kadınlara, haksızlık ettiğimiz büyüleyici varlıklar olarak saygı duyardı (20 Şubat 1820).
İnsan mizacını, yani ruhunu seçemediği gibi kendine üstün bir rol de biçemez. J.-J. Rousseau ile Richelieu Dükü, bütün zekâlarına rağmen ne yaparlarsa yapsınlar, kadınlar karşısındaki yollarını değiştiremezlerdi. Dükün, Rousseau’nun Chevrette Parkı’nda Madam d’Houdetot’nun yanında, Venedik’te Scuole’nin müziğini dinlerken ve Torino’da Madam Bazile’nin ayakları dibindeyken yaşadığı türden anlar hiç yaşamadığına inanırım. Ama o da Madam de Larnage’ın yanında Rousseau’yu düşüren gülünç duruma düşmedi; yaşamının geri kalanında bu durumun vicdan azabını çekmedi.
Saint-Preux’lerin rolü daha yumuşaktır ve hayatın bütün anlarını doldurur; ama Don Juan’ın rolünün çok daha parlak olduğunu kabul etmek gerekir. Saint-Preux hayatının ortasında, yalnız ve içine kapanık, düşünceli alışkanlıklar edinmiş halde zevkini değiştirirse, dünya sahnesinde en geride kalır. Don Juan’sa erkekler arasında görkemli bir üne kavuşur ve çapkın zevklerinden içtenlikle vazgeçerek hassas bir kadının gönlünü belki yeniden kazanabilir.
Buraya kadar sunduğum bütün nedenler yüzünden bana kalırsa iki görüş de denk geliyor. Werther’lerin daha mutlu olduğuna inanmamı sağlayan şey, Don Juan’ın aşkı sıradan bir işe indirgemesidir. Werther gibi arzularına göre biçimlenen gerçekliklere sahip olmak yerine, hırs, açgözlülük ve diğer tutkular gibi, soğuk gerçekliğin eksik karşıladığı arzuları vardır. Billurlaşmanın büyüleyici düşlerine dalacağına, bir general gibi manevralarının başarısını düşünür[213]; kısacası, halkın sandığı gibi aşktan başkalarından daha çok haz almak yerine aşkı öldürür.
[213] Lovelace’ı Tom Jones’la karşılaştırın.
Yukarıda söylediklerim bana karşı çıkılamaz görünüyor. Gözümde en az onun kadar güçlü olan başka bir neden daha var; ama yazgının kötülüğü yüzünden insanların bunu kabul etmemesini bağışlamak gerek: adalet alışkanlığı, rastlantılar dışında, mutluluğa ulaşmanın en güvenli yolu gibi görünüyor ve Werther’ler alçak değildir[214].
[214] Richelieu Dükü’nün Özel Hayatı’na bakın, sekizli boyda dokuz cilt. Bir katil birini öldürdüğü anda neden yere yığılıp kurbanının ayakları dibinde ölmüyor? Hastalıklar neden var? Hastalıklar varsa Troistaillons neden kolikten ölmüyor? IV. Henri neden yirmi bir, XV. Louis neden elli dokuz yıl hüküm sürüyor? Ömrün uzunluğu neden her insanın erdem derecesiyle tam orantılı değil? İngiliz filozoflar, sorulmasında kesinlikle bir övgü payı olmayan ama hakaret ve ahlaklılık ikiyüzlülüğünden başka türlü yanıtlanmasında övgü payı bulunabilecek bu sorulara ve daha nicelerine iğrenç sorular der.
Suç işleyerek mutlu olmak için kesinlikle hiç vicdan azabı duymamak gerekir. Böyle biri var olabilir mi bilmiyorum[215]; hiç karşılaşmadım ve Madam Michelin olayının Richelieu Dükü’nün gecelerini huzursuz ettiğine bahse girerim.
[215] Suetonius’ta, annesini öldürdükten sonra Neron’a bakın; oysa çevresi ne güzel yığınla dalkavuklukla kuşatılmıştı!
İmkânsız olsa da, hiç empati duymamak ya da insan soyunu öldürebilmek gerekirdi[216].
[216] Zalimlik, acı çeken bir duygudaşlıktan başka bir şey değildir. Aşkın ardından mutlulukların en büyüğünün iktidar sayılması, insanın başkalarının sempatisine hükmedebileceğine inanmasındandır.
Aşkı yalnızca romanlardan tanıyanlar, aşkta erdemi savunan bu cümleleri okurken doğal olarak rahatsızlık duyacak. Romanın kuralları gereği, erdemli aşkı anlatmak özünde sıkıcı ve ilgi çekicilikten uzaktır. Erdem duygusu uzaktan bakıldığında aşk duygusunu etkisizleştiriyor gibi görünür; erdemli aşk sözleri de zayıf aşkın eş anlamlısıymış gibi durur. Oysa bütün bunlar, doğada var olduğu haliyle tutkuyla ilgisi olmayan anlatma sanatının bir kusurudur[217].
[217] İzleyicinin gözleri önünde erdem duygusunu aşk duygusunun yanına koyarak resmederseniz, iki duygu arasında kalmış bir yüreği göstermiş olursunuz. Romanlarda erdem ancak feda edilmeye yarar. Julie d’Étanges.
En yakın dostlarımdan birinin portresini çizmek için izin istiyorum.
Don Juan, onu insanların geri kalanına bağlayan bütün görevleri reddeder. Hayatın büyük pazarında, hep alan ama asla ödemeyen kötü niyetli bir tüccardır. Eşitlik düşüncesi ona, suyun hidrofoba verdiği öfkeyi verir; doğuştan gelen soyluluk gururunun Don Juan’ın karakterine böylesine yakışması bundandır. Hak eşitliği düşüncesiyle birlikte adalet düşüncesi de kaybolur; daha doğrusu, Don Juan seçkin bir soydan geliyorsa bu sıradan düşünceler ona hiç uğramamıştır. Tarihî bir ad taşıyan birinin, yumurtasını pişirmek için bir şehri ateşe vermeye başkasından daha yatkın olduğuna da epey inanabilirim[218]. Onu bağışlamak gerek; kendini sevme duygusuna öylesine kapılmıştır ki yol açtığı kötülüğü göremez olur ve evrende haz ya da acı duyabilecek tek kişinin kendisi olduğunu sanır. Gençliğin ateşi içinde, bütün tutkular kendi yüreğimizde hayatı hissettirip başkalarının yüreğine duyulan güvensizliği uzaklaştırırken Don Juan, duyulara ve görünürdeki mutluluğa boğulmuş hâlde yalnızca kendini düşünmekle övünür; ötekilerin göreve boyun eğdiğini görür ve hayatın büyük sırrını bulduğunu sanır. Ama zaferinin ortasında, daha otuzuna bile basmamışken, hayatın elinden kayıp gittiğini şaşkınlıkla fark eder; bütün zevklerini oluşturan şeylerden giderek daha çok tiksinir. Don Juan, kara bir ruh hâline kapıldığı bir sırada Thorn’da bana şöyle demişti: “Yirmi çeşit kadın yok; her çeşitten iki üç tane tanıyınca da bıkkınlık başlıyor.” Ben şöyle karşılık verdim: “Bıkkınlıktan sonsuza dek yalnızca hayal gücü kurtulur. Her kadın farklı bir ilgi uyandırır; dahası, hayatınızın akışı içinde rastlantı aynı kadını size iki üç yıl daha önce ya da sonra gösterirse ve onu sevmeniz de rastlantıya bağlıysa, onu başka türlü seversiniz. Ama hassas bir kadın, sizi sevse bile, eşitlik iddiasıyla sizde yalnızca gurur öfkesi uyandırır. Kadınlara yaklaşma biçiminiz hayatın öteki bütün zevklerini öldürür; Werther’inki onları yüz katına çıkarır.”
[218] Saint-Simon’a bakın: Burgonya Düşesi Madam’ın düşük yapması; ayrıca Madam de Motteville’ye, çeşitli yerlerde. Başka kadınların da eli kendisininki gibi beş parmaklı diye şaşıran bu prenses; gözdesi onu memnun etsin diye darağacına gidecek olmasını son derece doğal bulan XIII. Louis’nin kardeşi Gaston, Orléans Dükü. 1820’de Fransa’ya Robespierre’leri geri getirebilecek bir seçim yasasını öne süren bu beyefendilere bakın; 1799’da Napoli’ye bakın. (1820’de yazılmış bu notu olduğu gibi bırakıyorum. 1778’deki büyük soyluların ahlakına dair, General Laclos’nun verdiği ve Napoli’de Marki Berio’nun evinde gördüğüm notlar; üç yüz sayfadan uzun, hayli skandal bir el yazması.)
Bu kasvetli dram sona yaklaşıyor. Yaşlanan Don Juan’ın kendi bıkkınlığının sorumlusu olarak kendisini değil, her şeyi görürüz. İçini kemiren zehirin eziyetiyle oradan oraya kıvranır, durmadan hedef değiştirir. Ama görünüşler ne kadar parlak olursa olsun, sonunda yalnızca acısını değiştirir; kimi zaman dingin bir can sıkıntısına, kimi zaman huzursuz bir can sıkıntısına kapılır: önünde kalan tek seçenek budur.
Sonunda bu uğursuz gerçeği keşfeder ve kendine itiraf eder; artık bütün zevki, gücünü hissettirmek ve kötülük olsun diye açıkça kötülük yapmak olur. Bu, alışılmış mutsuzluğun da son aşamasıdır; hiçbir şair onun gerçek görüntüsünü sunmaya cesaret edememiştir, çünkü bu tablo dehşet uyandırırdı.
Ama üstün nitelikli bir insanın bu uğursuz yoldan sapmasını umabiliriz; çünkü Don Juan’ın karakterinin özünde bir çelişki vardır. Ona çok zeki olduğunu varsaydım; büyük bir zekâ da insanı şan tapınağından geçen yoldan erdemin keşfine götürür[219].
[219] 1822’deki genç ayrıcalıklının karakteri, Old Mortality’deki yiğit Bothwell’le oldukça doğru biçimde temsil edilmiştir.
Kendini sevme konusunda deneyimli olan ve gerçek hayatta hiç de budala bir edebiyatçı olmayan[220] La Rochefoucauld şöyle der (267): “Aşkın zevki sevmektir; insan ilham verdiği tutkudan çok, kendi duyduğu tutkuyla mutlu olur.”
[220] Retz’in Anıları’na ve Parlamento’da iki kapı arasında yardımcı piskoposa yaşattığı kötü ana bakın.
Don Juan’ın mutluluğu temelde kibirden ibarettir; gerçi bu kibir, büyük zekâ ve etkinlikle yaratılmış koşullara dayanır. Yine de bir savaşı kazanan sıradan bir generalin ya da bir vilayeti düzene sokan sıradan bir valinin kendisinden daha kayda değer bir haz duyduğunu anlamalıdır. Oysa Madam de Clèves ona sevdiğini söylediğinde Nemours Dükü’nün duyduğu mutluluk, sanırım, Napolyon’un Marengo’daki mutluluğundan bile büyüktür.
Don Juan tarzı aşk, avlanma zevkine benzer bir duygudur. Farklı nesnelerle sürekli uyarılması gereken ve yeteneğinizi durmadan sınayan bir etkinlik ihtiyacıdır.
Werther tarzı aşk, bir trajedi yazan öğrencinin duygusuna benzer; hem de bin kat fazlasına. Hayatta her şeyin bağlandığı yeni bir amaçtır; her şeyin görünüşünü değiştirir. Tutkulu aşk, bütün yüce görünümleriyle doğayı, sanki dün icat edilmiş bir yenilikmiş gibi insanın gözleri önüne serer. İnsan, ruhuna açılan bu eşsiz manzarayı bugüne dek hiç görmemiş olduğuna şaşar. Her şey yenidir, her şey canlıdır; her şey en derin tutkuyla ilgi uyandırır[221]. Âşık, sevdiği kadını karşısına çıkan bütün manzaraların ufuk çizgisinde görür; onu bir an olsun görebilmek için yüz fersah yol aldığında her ağaç, her kaya ona kadından başka bir biçimde söz eder ve onun hakkında yeni bir şey öğretir. Bu büyülü manzaranın gürültülü coşkusu yerine Don Juan, kendisi için ancak yarar derecesine göre değer taşıyan dış dünyadaki nesnelerin yeni bir ilişkiyle cazip hâle getirilmesine ihtiyaç duyar.
[221] 1819 baskısı. Yokuş aşağı inerken Hanımelleri.
Werther tarzı aşkın kendine özgü zevkleri vardır. Bir iki yıl sonra âşık, tabiri caizse, sevdiği kişiyle tek bir ruh hâline geldiğinde —bu tuhaf biçimde, aşkta başarılı olup olmamasından bağımsızdır; sevgilisinin katılığına rağmen de böyledir— ne yaparsa yapsın, ne görürse görsün kendine şunu sorar: “Yanımda olsaydı ne derdi? Casa-Lecchio manzarasını ona nasıl anlatırdım?” Onunla konuşur, cevaplarını dinler, yaptığı şakalara güler. Ondan yüz fersah uzakta, öfkesinin ağırlığı altındayken bile kendi kendine şöyle dediğini fark eder: “Leonore bu akşam pek neşeliydi.” Uyanır: “Ama Tanrım!” diye iç geçirir, “Bedlam’da benden daha az deli olan deliler var!”
“Ama beni sabrımdan çıkarıyorsunuz,” dedi, bu düşüncemi okuduğum dostlarımdan biri. “Tutkulu insanı durmadan Don Juan’ın karşısına koyuyorsunuz; oysa mesele bu değil. İnsan istediği zaman tutkuya kapılabilseydi haklı olurdunuz. Peki kayıtsızlık içindeyken ne yapmalı?”—Dehşetsiz zevk aşkı. Dehşet, daima kendi değerinden emin olma ihtiyacı duyan küçük ruhlardan kaynaklanır.
Sürdürelim. Don Juan’ların az önce sözünü ettiğim ruh hâlinin gerçekliğini kabul etmesi çok zor olmalı. Hem bunu ne görebilir ne de hissedebilirler, hem de bu durum kibirlerini fazlasıyla incitir. Hayatlarındaki yanılgı, donup kalmış bir âşığın altı ayda güçlükle elde ettiğini on beş günde kazanabileceklerini sanmalarıdır. Ne hassas bir kadına saf duygularını açarak onu etkileyecek ruha ne de Don Juan rolü için gereken zekâya sahip olan zavallıların pahasına edinilmiş deneyimlere dayanırlar. Elde ettikleri şeyin, aynı kadın tarafından verilse bile, aynı şey olmadığını görmek istemezler.
İhtiyatlı insan durmadan kuşkulanır.
Bu yüzden aldatıcı âşıklar
Pek çoktur. Kendilerine kur yapan hanımlar
Uzun süre iç çektirir hizmetkârlara
Hayatlarında hiç sadakatsiz olmamış.
Ama sonunda verdikleri hazinenin
Değerini ancak onu tadan yürek bilir;
Ona ne kadar çok bedel ödenirse, o kadar ilahidir:
Aşkın payı, bedeline değmez.
Nivernais, Ozan Guillaume de la Tour, III, 342.
Don Juan’lara karşı tutkulu aşk, gerçekten de sevimli korulukların arasından başlayan ama kısa süre sonra, görünüşü sıradan gözlere hiç hoş gelmeyen dimdik yontulmuş kayaların arasında yitip giden; tuhaf, sarp ve zahmetli bir yola benzetilebilir. Yol yavaş yavaş yüksek dağlara, tehlikeyle sertleşmemiş ruhlara dehşet salan karanlık bir ormanın içine iner. Ağaçların devasa gövdeleri, göğe yükselen gür tepeleriyle gün ışığını keser.
Özsevginin sabrını tüketen, kıvrımları çoğaldıkça çoğalan sonsuz bir labirentte güçlükle dolaştıktan sonra birden bir dönemeçten geçer ve kendini yeni bir dünyada, Lalla-Rook’un Keşmir’deki büyüleyici vadisinde bulursunuz.
Bu yola hiç girmeyen ya da olsa olsa birkaç adım atan Don Juan’lar, yolun sonunda karşılarına çıkacak manzaralar hakkında nasıl hüküm verebilir?
“Görüyorsunuz, vefasızlık iyi şeymiş:
“Dünyada yenilik kalmasa bile ben yenisini isterim.”
—Güzel; yeminleri ve adaleti hiçe sayıyorsunuz. Vefasızlıkla ne aranır? Herhâlde zevk.
Ama on beş gün arzulayıp üç ay birlikte olduğunuz güzel bir kadının yanındaki zevk, üç yıl arzulayıp on yıl birlikte olduğunuz bir sevgilinin yanındaki zevkten farklıdır.
Sonsuza dek demiyorsam, bunun nedeni yaşlılığın organlarımızı değiştirerek bizi sevmekten aciz kıldığı söylenmesidir; ben buna inanmıyorum. Sevgiliniz yakın dostunuz olduğunda size başka zevkler, yaşlılığın zevklerini verir. Bu, çiçek mevsiminde sabah gülken, akşam güllerin mevsimi geçtiğinde enfes bir meyveye dönüşen çiçek gibidir[222].
[222] Collé’nin Anıları’na bakın; karısı.
Üç yıl arzulanan bir sevgili, sözcüğün tam anlamıyla sevgilidir; yanına ancak titreyerek varılır. Don Juan’lara şunu söyleyebilirim: Titreyecek kadar korkan insan sıkılmaz. Aşkın zevkleri daima korkuyla orantılıdır.
Vefasızlığın mutsuzluğu can sıkıntısıdır; tutkulu aşkın mutsuzluğuysa umutsuzluk ve ölümdür. Aşk umutsuzlukları fark edilir; hikâye olurlar. Oysa can sıkıntısından çatlayan, Paris’in her yanını dolduran yaşlı, bıkkın çapkınlara kimse aldırmaz.
“Aşk, can sıkıntısından daha çok kişinin beynini yakar.”—Buna inanırım; can sıkıntısı, insanın kendini öldürme cesareti dâhil her şeyini elinden alır.
Öyle yaradılışta insanlar vardır ki zevki ancak çeşitlilikte bulurlar. Ama şampanyayı bordo şarabın pahasına göklere çıkaran biri, az ya da çok belagatle yalnızca şunu söylemiş olur: “Şampanyayı daha çok seviyorum.”
Bu şarapların her birinin taraftarı vardır; kendilerini iyi tanıyor ve yaradılışlarına[223] ve alışkanlıklarına en uygun mutluluk türünün peşinden gidiyorlarsa hepsi haklıdır. Vefasızlık tarafını bozan şey, korkaklıkları yüzünden bütün aptalların o tarafa geçmesidir.
[223] Organları tanıyan fizyologlar size şöyle der: “Toplumsal ilişkilerde adaletsizlik; kuruluğa, güvensizliğe ve mutsuzluğa yol açar.”
Ama sonuçta her insan, kendini incelemeye zahmet ederse kendi idealini bulur; bana kalırsa insanın komşusunu kendi düşüncesine döndürmeye çalışmasında her zaman biraz gülünçlük vardır.
Bölüm etkileşimi
