2. Bölüm

Bu küçük tablo, hayatımın yönünü değiştiren ilk soğuk belgedir. İnsan bazen kaderi fırtına sanır; oysa kader, çoğu zaman düzgün çizilmiş bir hücrede durur ve yalnızca okunmayı bekler. Septima Iulia, tablodaki üçüncü satıra bakarken çenesini hafifçe kaldırdı. “Dosya sizden önce gelmiş,” dedi. Varro, “Benden önce değil,” diye karşılık verdi. “Benden bağımsız.”
“Bu ayrımın mahkemede bir değeri var mı?”
“Yoksa bugün yaratılmalı.”
Böyle konuşan bir adam ya çok kibirlidir ya da çok korkmuştur. Varro’nun kibirli olmadığını o gün anlamıştım; korkusunu ise uzun süre yanlış okudum. Onun korkusu kendi başına geleceklerden değil başkalarının kendi iyiliklerine fazla güvenmesindendi. Aequora gibi şehirlerde asıl tehlike kötülük değildir. Kötülük kaba aceleci ve çoğu zaman yetersizdir asıl tehlike, iyiliğin kendi yönteminden şüphe etmeyi bırakmasıdır. Kalabalığın arkasında, Capitola Nerva’yı gördüm. Curia Mensura’nın genç ama ürkütücü derecede etkili sözcüsüydü. Kırkına varmadan ölçüm meclisinin yüzü olmuş, sayıların siyasal öfkeyi yatıştırabileceğine inanan kuşağın en parlak temsilcisi sayılmıştı. Saçlarını ensesinde sıkı bir düğümle toplardı; bu düğüm, onun düşüncelerinin de aynı biçimde bağlandığı izlenimini verirdi. Yanında, şehrin halk hekimi olarak sevilen Titus Livius Minor duruyordu. Titus’un iyiliği herkesçe bilinir, bu yüzden en hatalı sözleri bile merhamet sanılırdı. Capitola, Varro’ya yaklaşmadı zaten bazı insanlar yaklaşmadan da bir tartışmanın ortasına yerleşebilir 'onun gibi.' Sadece başını hafifçe eğdi ve şöyle dedi:
“Toprak konuştuysa, onu herkes aynı anda işitmelidir.”
Bu cümle, dışarıdan bakıldığında demokratik bir incelik taşıyordu fakat ben, kayıtların içinde yaşayan biri olarak, onun başka bir anlama geldiğini duydum: Eğer veri herkese açılırsa, kimse ilk sorumluluğu alamaz.
Açıklık bazen hakikatin evi değil, suçun kalabalık yatakhanesidir.
Varro da bunu duymuş olmalıydı.
“Herkes aynı anda işitirse,” dedi.
“kimse önce utanmaz.”
Capitola’nın yüzü değişmedi.
“Utanç, kamusal karar için güvenilir bir temel değildir.”
“Doğru” dedi Varro ve ekledi "Ama utançsız kamusallık da yalnız iyi düzenlenmiş bir pazaryeridir.”
Bu söz, kalabalıkta beklenmedik bir sessizlik doğurdu. Aequora halkı pazarı severdi fakat pazar benzetmesini ahlâka uygulanmış hâlde duymak insana kendi temizliğinden şüphe ettirirdi. Başhâkim araya girdi.
“Burada kavramların değil, kayıtların davasını görüyoruz.”
“Kavramların kaydı tutulmadığı için” dedi Varro.
Septima Iulia cevap vermedi. Yıllar sonra onun o an sustuğunu değil, cümlesini ertelediğini anlayacaktım. Büyük hukukçuların suskunluğu boşluk değildir; hükmün nefes aldığı yerdir! Kapı hâlâ açılmamıştı. Bronz yüzeyi, güneş yükseldikçe ısınmış; üstündeki eski yazı daha belirginleşmişti: NEMO TOTUS VIDETUR.
Kimse bütünüyle görülmez. Aequora’nın mahkeme kapısında yazılı olan bu söz, çocukluğumdan beri bana ölçülü bir tevazu gibi gelirdi.