Bölümler 19Şu an: XIV — Balta Geçidi
- 1 I — Şölen3.872 kelime
- 2 II — Sıcca’da4.627 kelime
- 3 III — Salammbô1.721 kelime
- 4 IV — Kartaca Surlarının Dibinde3.954 kelime
- 5 V — Tanit3.268 kelime
- 6 VI — Hannon4.416 kelime
- 7 VII — Hamılkar Barca8.286 kelime
- 8 VIII — Macar Savaşı4.087 kelime
- 9 IX — Seferde3.371 kelime
- 10 X — Yılan2.842 kelime
- 11 XI — Çadırda4.175 kelime
- 12 XII — Su Kemeri4.235 kelime
- 13 XIII — Moloch7.910 kelime
- 14 XIV — Balta Geçidi8.337 kelime · Okuduğun bölüm
- 15 XV — Matho2.050 kelime
- 16 Eserde Geçen Az Bilinen Sözcüklerin — Alfabetik Sözlüğü872 kelime
- 17 Ek5.578 kelime
- 18 Notlar26 kelime
- 19 Okura35 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
XIV
BALTA GEÇİDİ
Kartacalılar daha evlerine dönmemişti ki bulutlar birikti. Dev heykelin başına bakanlar alınlarında iri damlalar hissetti ve yağmur başladı.
Yağmur bütün gece bol bol, sağanak hâlinde yağdı; gök gürlüyordu. Bu, Moloch'un yoluydu; Tanit'i yenmişti. Artık döllenmiş Tanit, göğün üstünden geniş göğsünü açıyordu. Bazen aydınlık bir bulut aralığında, bulut yastıklarına uzanmış hâlde görülüyordu; sonra karanlık kapanıyordu, sanki hâlâ çok yorgun olduğundan yeniden uyumak istiyordu. Suyun aydan doğduğuna inanan Kartacalılar, doğumunu kolaylaştırmak için bağırıyordu.
Yağmur terasları dövüyor, kenarlarından taşıyordu; avlularda göller, merdivenlerde çağlayanlar, sokak köşelerinde girdaplar oluşturuyordu. Ilık ve ağır kütleler, sık çizgiler hâlinde boşalıyordu. Bütün yapıların köşelerinden köpüklü, iri su fışkırıyordu. Duvarların önünde belirsizce asılı duran beyaz çarşafları andıran su perdeleri vardı. Yıkanmış tapınak çatıları, şimşek ışığında siyah siyah parlıyordu. Akropol'den binlerce yoldan seller iniyor, evler birden çöküyor; kirişler, sıvalar, mobilyalar taş levhaların üzerinde hızla akan derelere kapılıp gidiyordu.
Amforalar, testiler ve bezler dışarı çıkarılmıştı ama meşaleler sönüyordu. Baal'ın ateş yığınından odun parçaları aldılar; Kartacalılar su içmek için başlarını geriye atıp ağızlarını açtılar. Başkaları çamurlu su birikintilerinin kenarında kollarını koltuk altlarına kadar suya sokup öyle çok su içti ki mandalar gibi kustular. Serinlik yavaş yavaş yayıldı. Uzuvlarını oynatıp nemli havayı içlerine çektiler; bu sarhoş edici mutluluk içinde yüreklerinde büyük bir umut filizlendi. Bütün sıkıntılar unutuldu. Vatan bir kez daha yeniden doğuyordu.
Kendilerine karşı kullanamadıkları öfkenin fazlasını başkalarına yöneltme ihtiyacı duyuyorlardı. Böyle bir kurbanın boşa gitmemesi gerekiyordu. Pişmanlık duymamalarına rağmen, telafisi imkânsız suçlara ortak olmanın getirdiği çılgınlığa kapılmışlardı.
Barbarlar fırtınaya iyi kapanmamış çadırlarında yakalanmıştı. Ertesi gün hâlâ tir tir titreyerek çamura bata çıka kaybolmuş, ıslanmış cephanelerini ve silahlarını arıyorlardı.
Hamilkar kendi isteğiyle Hannon'u görmeye gitti ve tam yetkisiyle ona komutayı verdi. Yaşlı suffet birkaç dakika kiniyle iktidar hırsı arasında kararsız kaldı. Yine de kabul etti.
Ardından Hamilkar, iki ucuna da birer mancınık yerleştirilmiş bir kadırga çıkarttı. Onu salın karşısında, körfeze yerleştirdi; sonra elindeki gemilere en dayanıklı askerlerini bindirdi. Demek ki kaçıyordu. Kuzeye doğru yelken açtı ve sislerin içinde kayboldu.
Ama üç gün sonra, saldırıya yeniden başlanacağı sırada, Libya kıyılarından insanlar büyük bir telaşla çıkageldi. Barca topraklarına girmiş, her yerde erzak toplamış ve ülkenin içlerine ilerlemişti.
Barbarlar, kendilerine ihanet edilmiş gibi öfkelendi. Kuşatmadan en çok sıkılanlar, özellikle Galyalılar, Barca'ya yetişmek için surları terk etmekte tereddüt etmedi. Spendius kuşatma kulesini yeniden kurmak istiyordu; Matho çadırından Megara'ya kadar hayalinde bir çizgi çekmiş ve onu izleyeceğine ant içmişti. Adamlarından hiçbiri yerinden kıpırdamadı. Ama Autarit'in komutasındaki ötekiler batı surlarını bırakıp gittiler. İhmal öylesine büyüktü ki yerlerine asker koymayı kimse düşünmedi.
Narr’Havas onları dağlarda uzaktan gözetliyordu. Geceleyin bütün adamlarını lagünün dış kıyısından, deniz boyunca geçirdi ve Kartaca'ya girdi.
Altı bin adamıyla kurtarıcı gibi geldi. Hepsinin pelerinlerinin altında un vardı; kırk fil de yem ve kuru et taşıyordu. Halk hemen çevrelerini sardı, onlara adlar verdi. Böyle bir yardımın gelişi Kartacalıları, Baal'a adanmış bu güçlü hayvanları görmek kadar sevindirmiyordu. Bu, tanrının şefkatinin bir işareti, sonunda onları savunmak için savaşa karışacağının kanıtıydı.
Narr’Havas, Yaşlılar Meclisi üyelerinin tebriklerini kabul etti. Sonra Salammbô'nun sarayına çıktı.
Hamilkar'ın çadırında, beş ordunun arasında, onun küçük, soğuk ve yumuşak elinin kendi eline değdiği o günden beri Salammbô'yu görmemişti. Nişanlandıktan sonra Salammbô Kartaca'ya gitmişti. Başka ihtiraslarla başka yöne savrulan aşkı yeniden ona dönmüştü; artık haklarından yararlanmayı, onunla evlenip onu almayı düşünüyordu.
Salammbô, bu genç adamın nasıl olup da bir gün efendisi olabileceğini anlayamıyordu! Her gün Tanit'ten Matho'nun ölümünü dilemesine rağmen Libyalı'ya duyduğu dehşet azalıyordu. Onun kendisine yönelttiği nefretin neredeyse dinsel bir şey olduğunu belli belirsiz hissediyordu. Narr’Havas'ın kişiliğinde, hâlâ gözlerini kamaştıran bu şiddetin bir yansımasını görmek istiyordu. Onu daha yakından tanımayı diliyor, ama yanına gelmesinin kendisini sıkacağını da düşünüyordu. Onu kabul edemeyeceğini haber gönderdi.
Üstelik Hamilkar adamlarına Numidya kralını Salammbô'nun yanına almamalarını buyurmuştu. Bu ödülü savaşın sonuna kadar erteleyerek onun bağlılığını canlı tutmayı umuyordu. Narr’Havas da suffetten korktuğu için geri çekildi.
Ama Yüzler'e karşı kibirli davrandı. Onların düzenlemelerini değiştirdi, adamları için ayrıcalıklar istedi ve onları önemli mevkilere yerleştirdi. Bu yüzden Barbarlar kulelerde Numidyalıları görünce gözlerini faltaşı gibi açtı.
Kartacalılar, Pönlere ait eski bir triremeden Sicilya Savaşı sırasında esir alınan dört yüz Kartacalının çıkmasıyla daha da şaşırdı. Hamilkar, Tyr kentlerinin isyanından önce ele geçirilen Latin gemilerinin mürettebatını gizlice Quiritlere geri göndermişti; Roma da iyi niyete iyi niyetle karşılık verip şimdi esirlerini iade ediyordu. Sardinya'daki Paralı Askerlerin tekliflerini küçümsedi ve Utika halkını tebaa olarak tanımayı reddetti.
Siraküza'yı yöneten Hieron bu örneğin etkisinde kaldı. Devletini korumak için iki halk arasında bir denge kurması gerekiyordu; bu nedenle Kenanlıların kurtuluşu işine geliyordu. Onlara dost olduğunu ilan ederek bin iki yüz öküz ve elli üç bin nebel saf buğday gönderdi.
Kartaca'ya yardım edilmesinin daha derin bir nedeni vardı: Paralı Askerler galip gelirse askerden bulaşık yıkayıcısına kadar herkesin ayaklanacağı, hiçbir yönetimin ve hiçbir evin buna dayanamayacağı iyi biliniyordu.
Bu sırada Hamilkar doğu kırsalında savaşıyordu. Galyalıları geri püskürttü ve Barbarlar kendilerini kuşatılmış gibi buldu.
Sonra onları taciz etmeye başladı. Yaklaşıyor, uzaklaşıyor, bu manevrayı durmadan yineliyor ve onları yavaş yavaş kamplarından koparıyordu. Spendius peşlerinden gitmek zorunda kaldı; sonunda Matho da onun gibi boyun eğdi.
Tunis'i geçmedi. Surlarının içine kapandı. Bu inatçılık akıllıcaydı; çünkü kısa süre sonra Narr’Havas'ın Khamon Kapısı'ndan filleri ve askerleriyle çıktığı görüldü. Hamilkar onu geri çağırıyordu. Ama öteki Barbarlar çoktan suffetin peşinde eyaletlerde dolaşmaya başlamıştı.
Klypea'da üç bin Galyalıyı saflarına katmıştı. Kirenaika'dan atlar, Brutium'dan zırhlar getirtti ve savaşı yeniden başlattı.
Dehası hiç bu kadar atılgan ve verimli olmamıştı. Beş ay boyunca onları peşinden sürükledi; onları götürmek istediği bir hedefi vardı.
Barbarlar önce küçük birliklerle onu kuşatmayı denedi; o her seferinde ellerinden kurtuldu. Artık birbirlerinden ayrılmıyorlardı. Orduları yaklaşık kırk bin kişiydi ve Kartacalıların geri çekildiğini görmekten birkaç kez büyük haz aldılar.
Onları asıl bunaltan Narr’Havas'ın süvarileriydi! Çoğu kez, silahların ağırlığı altında uyuklayarak düzlüklerde ilerledikleri en bunaltıcı saatlerde, birden ufukta geniş bir toz bulutu yükseliyordu. Dörtnala gelen atların sesleri duyuluyor, alev gibi gözlerle dolu bir bulutun içinden ok yağmuru boşanıyordu. Beyaz pelerinli Numidyalılar yüksek sesle bağırıyor, şahlanan aygırlarını dizleriyle sıkıştırarak kollarını kaldırıyor, atlarını birden döndürüp gözden kayboluyordu. Biraz ileride develerin üzerinde yedek ciritler taşıyorlardı; geri dönüp daha korkunç biçimde saldırıyor, kurtlar gibi uluyup akbabalar gibi kaçıyorlardı. Kolların kenarında yürüyen Barbarlar birer birer düşüyordu. Böylece, dağlara girmeye çalıştıkları akşama kadar sürüp gidiyordu.
Filler için tehlikeli olmasına rağmen Hamilkar dağlara girdi. Hermæum Burnu'ndan Zagouan'ın zirvesine kadar uzanan uzun sıradağ boyunca ilerledi. Onlar, bunun askerlerinin yetersizliğini gizleme yolu olduğunu sanıyordu. Ama Hamilkar'ın onları durmadan belirsizlik içinde bırakması, sonunda herhangi bir yenilgiden daha çok öfkelerini artırdı. Yılmadılar ve peşinden yürüdüler.
Sonunda bir akşam, Gümüş Dağ ile Kurşun Dağ arasında, iri kayaların ortasında, bir geçidin girişinde bir velit birliğini gafil avladılar. Borazanlar ve ayak sesleri duyulduğuna göre bütün ordu kesinlikle onların önündeydi. Kartacalılar hemen boğazdan kaçtı. Geçit, balta biçimindeki bir ovaya iniyordu; ovanın çevresi yüksek kayalıklarla sarılıydı. Barbarlar velitlere ulaşmak için oraya daldı. Ovanın dibinde, koşuşturan öküzlerin arasında başka Kartacalılar da büyük bir kargaşa içinde ilerliyordu. Kırmızı pelerinli bir adam gördüler; bu suffetti. Öfkeleri ve sevinçleri daha da kabardı. Kimi tembellikten, kimi ihtiyatlı davranıp geçidin ağzında kalmıştı. Ama ormandan çıkan süvari birliği, mızrak ve kılıç darbeleriyle onları ötekilerin üzerine sürdü. Çok geçmeden bütün Barbarlar ovanın dibindeydi.
Sonra bu büyük insan yığını bir süre sallanıp durdu ve sonunda durdu; çıkış yolu bulamıyorlardı.
Geçide en yakın olanlar geri döndü; geçit tümüyle ortadan kaybolmuştu. Öndekilere ilerlemeleri için seslendiler. Öndekiler dağa çarpıp eziliyor, uzaktan yolu bulamayan arkadaşlarına sövüyordu.
Gerçekten de Barbarlar iner inmez kayaların arkasına gizlenmiş adamlar, kütüklerle kayaları kaldırıp devirmişti. Eğim dik olduğundan devasa bloklar karmakarışık yuvarlanıp dar geçidin ağzını bütünüyle kapatmıştı.
Ovanın öteki ucunda, yer yer yarıklarla bölünmüş uzun bir koridor uzanıyordu. Bu koridor, Pön ordusunun bulunduğu yukarıdaki düzlüğe çıkan bir boğaza varıyordu. Uçurumun duvarı boyunca, koridora önceden merdivenler yerleştirilmişti. Yarıkların kıvrımlarıyla korunarak ilerleyen velitler, düşman yetişmeden merdivenleri kapıp yukarı çıkabildi. Hatta içlerinden bazıları boğazın dibine kadar girdi; bu noktadaki zemin bataklık gibi oynak kumdu ve öyle dik eğimliydi ki dizlerinin üzerinde bile tırmanmak imkânsızdı. Onları halatlarla çekip çıkardılar. Barbarlar hemen ardından oraya vardı. Ama boyu kırk arşın olan ve aralığa tam uyacak biçimde yapılmış bir kafes kapı birden önlerinde aşağı indi; gökten düşmüş bir sur gibiydi.
Demek suffetin düzeni başarıya ulaşmıştı. Paralı askerlerden hiçbiri dağı tanımıyordu; sütunların başında yürüyenler ötekileri de peşlerinden sürüklemişti. Tabanları biraz dar olan kayalar kolayca devrilmişti. Herkes koşuştururken, uzakta ordusu yardım istercesine bağırmıştı. Hamilkar velitlerini kaybedebilirdi; gerçi yalnızca yarısı orada kalmıştı. Böyle bir girişimin başarısı uğruna yirmi katını bile gözden çıkarırdı.
Sabaha kadar Barbarlar, ovanın bir ucundan öteki ucuna sık saflar hâlinde ilerleyip durdular. Bir geçit bulmak için elleriyle dağı yokladılar.
Sonunda gün doğdu; çevrelerinin her yanı dikine kesilmiş bembeyaz bir surla çevriliydi. Kurtuluş yolu yoktu, umut da! Bu çıkmazın doğal iki çıkışı, kafes kapıyla kaya yığını tarafından kapatılmıştı.
Hepsi tek kelime etmeden birbirine baktı. Bellerine buz gibi bir soğuk işlerken çöktüler; göz kapaklarına dayanılmaz bir ağırlık çökmüştü.
Ayağa kalkıp kayalara atıldılar. Ama en alttakiler, üstlerindekilerin ağırlığıyla sıkışıp yerinden kımıldamıyordu. Zirveye ulaşmak için kayalara tutunmaya çalıştılar; bu iri kütlelerin şişkin biçimi tutunacak yer bırakmıyordu. Boğazın iki yanındaki zemini kazıp yarık açmak istediler, aletleri kırıldı. Çadır direklerinden büyük bir ateş yaktılar; ateş dağı yakamazdı.
Kafes kapıya döndüler; üstü uzun, kazık kadar kalın, kirpi dikenleri kadar sivri ve bir fırçanın kıllarından daha sık çivilerle kaplıydı. Ama öfkeleri öyle büyüktü ki kendilerini kapıya attılar. Öndekiler sırtlarına kadar çivilere saplandı, arkadakiler üzerlerine yığıldı; hepsi yere serildi. Korkunç dallarda insan parçalarıyla kanlı saçlar kaldı.
Umutsuzlukları biraz yatışınca erzaklarını gözden geçirdiler. Yüklerini yitirmiş olan paralı askerlerin ancak iki günlük yiyeceği kalmıştı; ötekilerinse hiç yoktu, çünkü güney köylerinin göndermeyi vaat ettiği konvoyu bekliyorlardı.
Bu sırada, Kartacalıların Barbarları tuzağa çekmek için boğaza saldığı boğalar ortalıkta başıboş dolaşıyordu. Mızraklarıyla öldürdüler; boğaları yediler ve karınları doyunca düşünceleri de biraz hafifledi.
Ertesi gün kırk kadar katırın hepsini boğazladılar. Derilerini kazıdılar, bağırsaklarını kaynattılar, kemiklerini ezdiler; yine de umutsuzluğa kapılmadılar. Herhâlde haberi alan Tunus ordusu gelmek üzereydi.
Ama beşinci günün akşamı açlık yeniden bastırdı; kılıçlarının kayışlarını ve miğferlerinin iç kenarındaki küçük süngerleri kemirdiler.
Bu kırk bin kişi, dağın çevrelerinde oluşturduğu bir tür hipodromda sıkışıp kalmıştı. Bazıları kafes kapının önünde ya da kayaların dibinde duruyor, geri kalanlar ovayı gelişigüzel dolduruyordu. Güçlüler birbirinden kaçıyor, çekingenlerse onları kurtaramayacak yiğitlere sığınıyordu.
Velitlerin cesetleri koktukları için aceleyle gömülmüştü; mezarların yeri artık belli olmuyordu.
Bütün Barbarlar yerde yatıp bitkin düşmüştü. İki sıra arasında ara sıra yaşlı bir asker geçiyordu; Barbarlar Kartacalıları, Hamilkar'ı, hatta felaketlerinde suçu olmadığı hâlde Matho'yu lanetliyordu. Acılarını onlarla paylaşsaydı daha az çekeceklerini sanıyorlardı. Sonra inlemeye başlıyor, bazıları küçük çocuklar gibi sessizce ağlıyordu.
Yüzbaşılara gidip acılarını dindirecek bir şey vermeleri için yalvarıyorlardı. Ötekiler ya hiç cevap vermiyor ya da öfkeden kapıldıkları gibi bir taş alıp yüzlerine fırlatıyordu.
Bazıları toprağa açtıkları bir çukurda birkaç avuç hurma, biraz un gibi yiyecekleri özenle saklıyordu. Gece olunca başlarını pelerinlerinin altına eğip bunları yiyorlardı. Kılıcı olanlar onu çekilmiş hâlde ellerinde tutuyor, en kuşkucular da dağa sırtlarını dayayıp ayakta bekliyordu.
Önderlerini suçlayıp tehdit ediyorlardı. Autarit görünmekten çekinmiyordu. Hiçbir şeyin yıldıramadığı bir Barbar inadıyla günde yirmi kez, kayaların önüne kadar ilerleyip onları belki yerinden oynamış bulacağını umuyordu. Kürkle kaplı ağır omuzlarını sallayarak arkadaşlarına, ilkbaharda karlar eridi mi diye bakmak için ininden çıkan bir ayıyı hatırlatıyordu.
Spendius, çevresindeki Yunanlılarla birlikte yarıklardan birine saklandı. Korktuğu için öldüğü söylentisini yaydırdı.
Artık korkunç derecede zayıflamışlardı; derileri mavimsi mermer desenleriyle kaplanmıştı. Dokuzuncu günün akşamı üç İberyalı öldü.
Korkuya kapılan yoldaşları oradan uzaklaştı. Cesetleri soydular; çıplak, bembeyaz bedenleri kumların üzerinde güneş altında kaldı.
Bunun üzerine birkaç Garamant yavaşça çevrede dolanmaya başladı. Bunlar ıssız yerlerde yaşamaya alışkın, hiçbir tanrıya saygı duymayan adamlardı. Sonunda grubun en yaşlısı bir işaret verdi. Cesetlere eğilip bıçaklarıyla onlardan şeritler kestiler; sonra topukları üzerine çömelip yemeye koyuldular. Ötekiler uzaktan bakıyordu. Dehşet çığlıkları yükseldi; yine de içlerinden birçoğu onların cesaretini gizliden gizliye kıskanıyordu.
Gece yarısı, içlerinden bazıları yaklaşıp arzularını gizleyerek yalnızca tadına bakmak için incecik bir parça istediklerini söylediler. Daha gözü pek olanlar da geldi; sayıları arttı, derken kalabalık oldular. Ama çoğu bu eti dudaklarının ucunda hissedince elini geri çekti; bazılarıysa tersine, büyük bir iştahla yedi.
Örnekten güç alıp kendilerini de buna kaptırmak için birbirlerini yüreklendiriyorlardı. Başta reddeden biri Garamantların yanına gidiyor, bir daha dönmüyordu. Et parçalarını kılıçların ucuna takıp közde pişiriyor, üzerine toz serperek tuzluyor ve en iyi parçalar için kavga ediyorlardı. Üç cesetten geriye hiçbir şey kalmayınca, gözleri ovadaki başka cesetleri aradı.
Oysa ellerinde Kartacalılar vardı: son çatışmada ele geçirilmiş yirmi tutsak. Şimdiye kadar kimsenin dikkatini çekmemişlerdi. Ortadan kayboldular; bu da bir tür öçtü. Sonra yaşamak gerektiği, bu yiyeceğin tadına alıştıkları ve ölüp gitmek üzere oldukları için su taşıyıcılarını, seyisleri, paralı askerlerin bütün hizmetkârlarını boğazladılar. Her gün birilerini öldürüyorlardı. Bazıları çok yiyip güçleniyor, artık üzülmüyordu.
Çok geçmeden bu kaynak da tükendi. Bu kez gözlerini yaralılara ve hastalara diktiler. İyileşemeyeceklerine göre onları işkencelerinden kurtarmak daha iyiydi; biri sendeledi mi herkes artık kurtulamayacağını, ötekilere yem olması gerektiğini haykırıyordu. Ölümlerini hızlandırmak için türlü oyunlara başvuruyorlardı: son iğrenç yiyecek paylarını çalıyor, sanki kazaymış gibi üzerlerine basıyorlardı. Can çekişenler güçlü olduklarına inandırmak için kollarını uzatmaya, doğrulmaya, gülmeye çalışıyordu. Baygın yatanlar, uzuvlarını kör bir bıçakla kesen demirin değmesiyle uyanıyor; öfkelerini yatıştırmak için, hiçbir gereği yokken vahşice öldürmeye devam ediyordu.
Kış sonunda bu bölgelere çöken türden ağır ve ılık bir sis, on dördüncü gün ordunun üzerine indi. Hava değişikliği çok sayıda ölüme yol açtı; dağ duvarlarının tuttuğu sıcak ve nemli havada çürüme korkunç bir hızla ilerliyordu. Cesetlerin üzerine yağan çisenti onları yumuşattı; çok geçmeden bütün ova geniş bir çürük alanına dönüştü. Üzerlerinde beyazımsı buharlar süzülüyor, burunlarını yakıyor, derilerine işliyor, gözlerini bulandırıyordu. Barbarlar, yoldaşlarının son nefeslerini, ruhlarını görür gibi oluyordu. Büyük bir tiksinti içlerine çöktü. Artık istemiyorlardı; ölmeyi yeğliyorlardı.
İki gün sonra hava açtı ve açlık yeniden bastırdı. Bazen midelerini kerpetenle söküp alıyorlarmış gibi geliyordu. O zaman kasılmalar içinde yerde yuvarlanıyor, ağızlarına avuç avuç toprak atıyor, kollarını ısırıyor ve çılgınca kahkahalara boğuluyorlardı.
Susuzluk daha da beter eziyordu; dokuzuncu günden beri tulumlarda bir damla su kalmamıştı. Bu ihtiyacı bastırmak için kuşaklarının metal pullarını, fildişi kabzaları, kılıçlarının demirlerini dillerine dayıyorlardı. Eski kervan sürücüleri karınlarını iplerle sıkıyordu. Bazıları çakıl taşı emiyordu. Miğferlerinde soğuttukları idrarı içiyorlardı.
Tunus ordusunu hâlâ bekliyorlardı! Onların tahminine göre ordu ne kadar gecikirse, gelişinin o kadar yakın olduğuna işaretti. Hem yiğit Matho da onları terk etmezdi. “Yarın gelir!” diyorlardı; ama yarın geçip gidiyordu.
Başlarda dualar etmiş, adaklar adamış, türlü türlü büyülere başvurmuşlardı. Şimdi tanrılarına karşı yalnızca nefret duyuyor ve öç almak istercesine artık onlara inanmamaya çalışıyorlardı.
Önce sert mizaçlı adamlar öldü; Afrikalılar Galyalılardan daha iyi dayanıyordu. Zarxas, Balearların arasında boylu boyunca uzanmış, saçları kolunun üzerine düşmüş, kıpırtısız yatıyordu. Spendius, özsuyuyla dolu geniş yapraklı bir bitki buldu. Ötekileri uzak tutmak için bitkinin zehirli olduğunu söyleyip kendisi ondan beslendi.
Uçan kargaları taşla vurup düşüremeyecek kadar güçsüzlerdi. Bazen bir sakallı akbaba çoktan bir cesedin üzerine konmuş, onu parçalamaya başlamışken bir adam dişlerinin arasına cirit sıkıştırıp ona doğru sürünüyordu. Bir eliyle yere dayanıyor, iyice nişan aldıktan sonra silahını fırlatıyordu. Gürültüyle ürken beyaz tüylü hayvan duruyor, bir kayalığın üstündeki karabatak gibi sakince çevresine bakıyor, sonra korkunç sarı gagasını yeniden ete daldırıyordu. Umutsuz adam yüzükoyun toza kapaklanıyordu. Bazıları bukalemunlar ve yılanlar bulmayı başardı. Ama onları yaşatan, yaşama sevgisiydi. Bütün ruhlarını bu düşünceye veriyor, hayatı uzatan bir irade çabasıyla yaşama tutunuyorlardı.
En metanetliler, ovanın ortasında, ölülerin arasında, orada burada, halka hâlinde oturup birbirlerine yakın duruyordu. Pelerinlerine sarılıp sessizce kederlerine teslim oluyorlardı.
Kentlerde doğanlar, sokakların uğultusunu, meyhaneleri, tiyatroları, hamamları ve hikâye dinlenen berber dükkânlarını hatırlıyordu. Başkaları, güneş batarken sarı buğdayların dalgalandığı, iri öküzlerin saban demirini boyunlarında taşıyarak yokuş yukarı çıktığı kırları gözlerinin önüne getiriyordu. Yolcular sarnıçları, avcılar ormanlarını, gaziler savaşları düşlüyordu. Onları uyuşturan uyuklama hâlinde düşünceleri, rüyaların hiddeti ve berraklığıyla çarpışıyordu. Birden halüsinasyonlar onları sarıyordu; kaçmak için dağda bir kapı arıyor, içinden geçmeye çalışıyorlardı. Fırtınada gemi kullandıklarına inananlar geminin manevralarına komut veriyor; bulutlarda Pön taburlarını görünce korkuyla gerileyenler oluyordu. Ziyafette olduklarını sananlar da şarkı söylüyordu.
Birçoğu, tuhaf bir takıntıyla, aynı sözü tekrarlayıp duruyor ya da sürekli aynı hareketi yapıyordu. Sonra başlarını kaldırıp birbirlerine bakınca yüzlerindeki korkunç tahribatı fark ediyor, hıçkırıklar boğazlarına düğümleniyordu. Bazıları artık acı çekmiyordu; vakit geçirmek için atlatmış oldukları tehlikeleri anlatıyorlardı.
Hepsinin ölümü kesindi, hem de eli kulağındaydı. Kaç kez kendilerine geçit açmayı denemişlerdi! Kazanan taraftan koşul istemek de neyle mümkün olacaktı? Hamilkar'ın nerede olduğunu bile bilmiyorlardı.
Rüzgâr boğazın bulunduğu yönden esiyordu. Kumu durmadan çağlayanlar hâlinde kafes kapının üzerinden akıtıyor; Barbarların pelerinleriyle saçları toprak üstlerine tırmanıp onları gömmek istermiş gibi kumla kaplanıyordu. Hiçbir şey kımıldamıyordu. Her sabah, ezelî dağ gözlerine biraz daha yükselmiş görünüyordu.
Bazen kuş sürüleri, masmavi gökte havanın özgürlüğü içinde kanat çırparak geçiyordu. Onları görmemek için gözlerini kapatıyorlardı.
Önce kulaklarda bir uğultu başlıyor, tırnaklar kararıyor, soğuk göğse ilerliyordu. İnsan yan yatıp bir çığlıkla sönüyordu.
On dokuzuncu gün iki bin Asyalı, Takımadalar'dan bin beş yüz kişi, Libya'dan sekiz bin kişi, paralı askerlerin en gençleri ve koca kabileler ölmüştü; toplam yirmi bin asker, ordunun yarısı.
Elinde yalnızca elli Galyalı kalan Autarit, bu işe son vermek için kendini öldürtmeye gidiyordu ki dağın tepesinde, karşısında bir adam gördüğünü sandı.
Yükseklik yüzünden bu adam bir cüceden büyük görünmüyordu. Yine de Autarit, sol kolundaki yonca biçimli kalkandan onun bir Kartacalı olduğunu anladı. “Bir Kartacalı!” diye bağırdı. Ovanın dört bir yanında, kafes kapının önünde ve kayaların altında herkes hemen ayağa kalktı. Asker uçurumun kenarında dolaşıyor, Barbarlar da aşağıdan onu seyrediyordu.
Spendius bir öküz başı aldı; iki kemerle bir taç yapıp bunu barışçı niyetlerinin işareti olarak bir sırığın ucundaki boynuzlara geçirdi. Kartacalı gözden kayboldu. Beklediler.
Sonunda akşam vakti, uçurumdan kopan bir taş gibi, yukarıdan birden bir kılıç kayışı düştü. Kırmızı deriden yapılmış, üç elmas yıldızla işlenmiş bu kayışın ortasında Büyük Konsey'in damgası vardı: bir hurma ağacının altında duran at. Bu, Hamilkar'ın cevabıydı; gönderdiği güvenli geçiş belgesiydi.
Korkacakları bir şey yoktu; talihlerindeki her değişiklik çektikleri eziyeti sona erdirebilirdi. Aşırı bir sevinçle birbirlerine sarılıp ağladılar. Spendius, Autarit ve Zarxas'ın yanı sıra dört İtalyalı, bir siyahi ve iki Spartalı görüşmeci olmak için öne çıktı. Kabul edildiler. Ama nasıl oradan çıkacaklarını bilmiyorlardı.
Derken kayaların bulunduğu yönden bir çatırdama duyuldu; en yüksekteki kaya kendi etrafında sallanıp sıçrayarak aşağı indi. Gerçekten de Barbarların tarafından kayalar kımıldatılamazdı; çünkü onları eğimli bir düzlemden yukarı çıkarmaları gerekirdi, üstelik boğaz dar olduğu için birbirlerine sıkışmışlardı. Öteki taraftan ise kuvvetlice itmek, aşağı inmelerine yetiyordu. Kartacalılar kayaları itti; gün doğarken kayalar, yıkılmış dev bir merdivenin basamakları gibi ovaya doğru ilerliyordu.
Barbarlar henüz kayalara tırmanamıyordu. Onlara merdiven uzattılar; hepsi merdivenlere atıldı. Bir mancınık atışı onları geri püskürttü; yalnızca On Kişi götürüldü.
Klinabarların arasından yürüyor, dengelerini korumak için ellerini atların sağrılarına dayıyorlardı.
İlk sevinçleri geçince kaygılanmaya başladılar. Hamilkar'ın talepleri acımasız olacaktı. Ama Spendius onları yatıştırıyordu.
“Konuşacak olan benim!” dedi. Ordunun kurtuluşu için neler söylemek gerektiğini bildiğini ileri sürüyordu.
Her çalılığın arkasında pusuya yatmış nöbetçilere rastlıyorlardı. Spendius'un omzuna koyduğu kılıç kayışının önünde yere kapanıyorlardı.
Pön ordugâhına vardıklarında kalabalık çevrelerini sardı; fısıltılar, gülüşmeler duyuyorlardı. Bir çadırın kapısı açıldı.
Hamilkar çadırın gerisinde, üzerine çekilmiş bir kılıcın parladığı alçak bir masanın yanında, bir taburede oturuyordu. Yüzbaşılar ayakta çevresini sarmıştı.
Bu adamları görünce geriye doğru bir hareket yaptı, sonra onları incelemek için öne eğildi.
Göz bebekleri olağanüstü büyümüştü; gözlerinin çevresindeki geniş siyah halkalar kulaklarının altına kadar uzanıyordu. Mavimsi burunları derin kırışıklıklarla çatlamış çökük yanaklarının arasından çıkıntı yapıyordu. Kaslarına bol gelen bedenlerinin derisi arduvaz rengi bir toz tabakasının altında kaybolmuştu. Dudakları sarı dişlerine yapışıyor, üzerlerinden iğrenç bir koku yayılıyordu. Açık kalmış mezarlara, yaşayan mezarlara benziyorlardı.
Çadırın ortasında, yüzbaşıların oturacağı bir hasırın üzerinde tüten bir tabak kabak vardı. Barbarlar bütün bedenleri titrerken gözlerini kabağa dikmiş, göz kapaklarına yaşlar dolmuştu. Yine de kendilerini tutuyorlardı.
Hamilkar birine bir şey söylemek için arkasını döndü. O anda hepsi yüzüstü kapanıp tabağa saldırdı. Yüzleri yağa bulanıyor, yutkunma seslerine sevinç hıçkırıkları karışıyordu. Herhâlde merhametten çok şaşkınlıkla, tabağı bitirmelerine izin verdiler. Ayağa kalktıklarında Hamilkar, bir işaretle kılıç kayışını taşıyan adama konuşmasını söyledi. Spendius korkmuştu; kekeleyip duruyordu.
Hamilkar onu dinlerken, Kartaca mührünü kılıç kayışına basmış olan iri altın yüzüğü parmağının çevresinde döndürüyordu. Yüzük yere düşünce Spendius hemen alıp kaldırdı; efendisinin karşısında kölelik alışkanlığı yine ağır basmıştı. Ötekiler bu alçaklık karşısında öfkeyle irkildi.
Ama Yunanlı sesini yükseltti. Barca'nın düşmanı olduğunu bildiği Hannon'un suçlarını anlattı; sefaletlerini ayrıntılarıyla ve bağlılıklarına dair anıları aktararak Hamilkar'ı acındırmaya çalıştı. Uzun süre hızlı, sinsi, hatta sert bir biçimde konuştu; sonunda heyecanına kapılıp kendini unuttu.
Hamilkar özürlerini kabul ettiğini söyledi. Demek barış yapılacaktı ve bu kez kalıcı olacaktı! Ama istediği on paralı asker, kendi seçeceği kişiler olacaktı; silahsız ve tuniksiz teslim edileceklerdi.
Bu kadar merhamet beklemiyorlardı. Spendius haykırdı:
“Yirmi olsun istersen, efendim!”
“Hayır, on kişi yeter,” diye yumuşakça karşılık verdi Hamilkar.
Görüşebilmeleri için onları çadırdan çıkardılar. Yalnız kalır kalmaz Autarit, kurban edilen yoldaşları için talepte bulundu; Zarxas da Spendius'a şöyle dedi:
“Onu neden öldürmedin? Kılıcı hemen yanı başındaydı!”
“Onu mu!” diye karşılık verdi Spendius; sonra, sanki bu mümkün değilmiş ve Hamilkar ölümsüzmüş gibi, “Onu! Onu!” diye defalarca yineledi.
Öyle bitkin düşmüşlerdi ki ne yapacaklarına karar veremeden sırtüstü yere uzandılar.
Spendius onları boyun eğmeye ikna ediyordu. Razı olup içeri girdiler.
Bunun üzerine suffet, on Barbarın her biriyle el sıkıştı; başparmaklarını sıktı. Sonra elini giysisine sildi, çünkü yapışkan derilerine dokunmak sert ve yumuşak bir his, yağlı bir karıncalanma vererek insanın tüylerini ürpertiyordu. Ardından onlara şöyle dedi:
“Hepiniz barbarların reisleri misiniz ve onlar adına yemin ettiniz mi?”
“Evet!” diye karşılık verdiler.
“Hiçbir baskı altında kalmadan, yürekten ve vaatlerinizi yerine getirme niyetiyle mi?”
Sözlerini yerine getirmek için ötekilerin yanına döneceklerini söylediler.
“Öyleyse,” dedi suffet, “Barca, paralı askerlerin elçileri ve benim aramda yapılan anlaşma gereğince sizi seçiyorum; yanımda tutacağım!”
Spendius hasırın üzerine baygın düştü. Barbarlar onu terk eder gibi birbirlerine sokuldular; tek kelime etmediler, tek şikâyette bulunmadılar.
Dönmelerini bekleyen yoldaşları onları göremeyince ihanete uğradıklarını sandılar. Yoksa görüşmeye gidenler suffetin tarafına mı geçmişti?
İki gün daha beklediler; üçüncü günün sabahında kararlarını vermişlerdi. Halatlarla, kazmalarla ve kumaş parçalarına basamak gibi yerleştirdikleri oklarla kayalara tırmanmayı başardılar. En zayıfları, yaklaşık üç bin kişiyi geride bırakıp Tunus ordusuna katılmak üzere yola koyuldular.
Geçidin tepesinde, seyrek çalılıklarla kaplı bir çayır uzanıyordu; barbarlar çalıların tomurcuklarını silip süpürdüler. Ardından bir bakla tarlasına rastladılar; sanki oradan bir çekirge bulutu geçmiş gibi her şey yok oldu. Üç saat sonra, çevresini yeşil tepelerin kuşattığı ikinci bir düzlükteydiler.
Bu tepelerin iniş çıkışları arasında, birbirinden aralıklı gümüş renkli demetler parlıyordu; güneşin gözlerini kamaştırdığı barbarlar aşağıda iri kara kütleleri belli belirsiz seçiyorlardı. Kütleler ayağa kalktı. Bunlar kulelere yerleştirilmiş mızraklardı; kuleler korkunç silahlarla donatılmış fillerin sırtındaydı.
Göğüslerindeki mızrağa, dişlerinin uçlarındaki sivri demirlere, yanlarını örten tunç levhalara ve dizliklerindeki hançerlere ek olarak hortumlarının ucunda bir deri bilezik taşıyorlardı; bileziğe geniş bir satırın sapı geçirilmişti. Ovanın öte ucundan hep birlikte harekete geçmiş, iki yandan paralel ilerliyorlardı.
Adsız bir dehşet barbarları dondurdu. Kaçmaya bile yeltenmediler. Çoktan kuşatılmışlardı.
Filler insan kalabalığının içine daldı; göğüslerindeki mahmuzlar kalabalığı yarıyor, dişlerindeki mızraklar toprağı süren sabanlar gibi insanları altüst ediyordu. Hortumlarındaki tırpanlarla kesip biçiyor, parçalıyorlardı. Falanika meşaleleriyle dolu kuleler yürüyen yanardağlara benziyordu. İnsan etlerinin beyaz lekeler, tunç levha parçalarının gri, kanın fışkırmalarının kırmızı izler oluşturduğu koca bir yığından başka bir şey seçilemiyordu. Korkunç hayvanlar bütün bunların ortasından geçerek kara yarıklar açıyordu. En kudurgan fili, başında tüylerden bir taç taşıyan bir Numidyalı yönetiyordu. Numidyalı korkunç bir hızla ciritler fırlatıyor, arada bir uzun ve tiz bir ıslık çalıyordu; büyük hayvanlar katliam sırasında köpekler gibi uysalca onun tarafına göz çeviriyordu.
Çemberleri giderek daraldı; güçten düşen barbarlar direnemiyordu. Filler çok geçmeden ovanın ortasına vardı. Alan kalmamıştı; yarı şahlanmış hâlde birbirlerine sıkışıyor, fildişleri çarpışıyordu. Birden Narr’Havas onları sakinleştirdi. Filler sağrılarını dönüp tepeler yönüne doğru tırısa kalktılar.
İki syntagma sağ tarafta arazinin bir kıvrımına sığınmış, silahlarını bırakmıştı. Hepsi diz çöküp Pön çadırlarına dönerek merhamet dilemek için kollarını kaldırdı.
Bacaklarını ve ellerini bağladılar; sonra hepsi yan yana yere yatırılınca filleri geri getirdiler.
Göğüs kafesleri kırılan sandıklar gibi çatırdıyordu; her adımları iki kişiyi eziyordu. İri ayakları bedenlere gömülürken kalçalarını öyle bir hareket ettiriyorlardı ki topallar gibi görünüyorlardı. Yürümeyi sürdürüp sonuna kadar gittiler.
Ovanın yüzeyi yeniden sessizliğe büründü. Gece çöktü. Hamilkar intikamının manzarasını seyretmekten büyük bir haz duyuyordu; birden irkildi.
Görüyordu; herkes, altı yüz adım ötede, sol taraftaki bir tepenin doruğunda hâlâ barbarlar olduğunu görüyordu! Gerçekten de en güçlülerinden dört yüz Etrüsk, Libyalı ve Spartalı paralı asker, daha başlangıçta yükseklere çıkmış ve o zamandan beri kararsızlık içinde orada durmuştu. Yoldaşlarının katledilmesinden sonra Kartacalıların arasından geçmeye karar verdiler; çoktan sıkı saflar hâlinde, olağanüstü ve ürkütücü bir düzenle aşağı iniyorlardı.
Hemen yanlarına bir ulak gönderildi. Suffetin askere ihtiyacı vardı; yiğitliklerine hayran kaldığından onları koşulsuz kabul ediyordu. Kartacalı ulak, isterlerse biraz yaklaşabileceklerini de ekledi; kendilerine gösterdiği yerde erzak bulacaklardı.
Barbarlar oraya koşup geceyi yemek yiyerek geçirdiler. Bunun üzerine Kartacalılar, suffetin paralı askerlere gösterdiği ayrıcalık yüzünden öfkeyle homurdanmaya başladı.
Doymak bilmez bir nefretin bu taşkınlığına mı kapılmıştı, yoksa ihanetinde daha ince bir hesap mı vardı? Ertesi gün kılıçsız, başı açık, bir Klinabar birliğinin eşliğinde bizzat geldi ve doyurması gereken insan sayısı çok fazla olduğundan onları yanında tutmaya niyeti olmadığını söyledi. Yine de askere ihtiyacı vardı; iyileri nasıl seçeceğini bilmediği için birbirleriyle sonuna dek dövüşecek, kazananları da özel muhafız birliğine alacaktı. Bu ölümün ötekinden ne farkı vardı ki? Sonra askerlerini yana çekti; çünkü Pön sancakları paralı askerlerin ufkunu kapatıyordu. Onlara, Narr’Havas’ın yüz doksan iki filinin tek bir düz çizgi hâlinde dizilişini gösterdi. Fillerin hortumlarında savurdukları geniş demirler, başlarının üstünde balta tutan dev kollarına benziyordu.
Barbarlar sessizce birbirlerine baktılar. Onları solduran ölüm değildi; içine düştükleri korkunç zorlamaydı.
Birlikte yaşamak bu adamlar arasında derin dostluklar kurmuştu. Çoğu için yurdun yerini ordugâh almıştı; aileleri olmadığı için şefkat ihtiyaçlarını bir yoldaşa yöneltiyor, yıldızların ışığında aynı örtünün altında yan yana uyuyorlardı. Her çeşit ülkeyi, cinayeti ve serüveni içeren bu bitmek bilmez göçebelik içinde tuhaf aşklar, evlilikler kadar ciddi sapkın birliktelikler doğmuştu. En güçlü olan, savaşın ortasında genç olanı korur, uçurumları aşmasına yardım eder, ateşli hastalıklarda alnındaki teri siler, onun için yiyecek çalardı. Yol kenarında bulduğu çocuk büyüyüp paralı asker olduğundaysa bu özveriyi binbir ince ilgiyle ve bir eşin şefkatiyle karşılardı.
Bir zamanlar büyük bir tehlikenin ardından sarhoşluk anlarında birbirlerine armağan ettikleri kolyeleri ve küpeleri değiş tokuş ettiler. Hepsi ölmeyi istiyor, hiçbiri vurmak istemiyordu. Aralarında genç biri, sakalı ağarmış bir başkasına dönüp “Hayır! Hayır, en güçlü sensin! Öcümüzü alırsın, beni öldür!” diyordu. Adam da, “Yaşayacak daha az yılım var; kalbime vur, artık düşünme!” diye karşılık veriyordu. Kardeşler, iki eli kenetlenmiş hâlde birbirlerine bakıyor; âşık, sevgilisinin omzunda ağlayarak ayakta duruyor ve ona sonsuz bir veda ediyordu.
Kılıç uçları daha çabuk saplansın diye zırhlarını çıkardılar. O zaman Kartaca için aldıkları ağır darbelerin izleri ortaya çıktı; sütunlara kazınmış yazılara benziyorlardı.
Gladyatörler gibi eşit sayıda dört sıra oluşturdular ve ürkekçe çarpışmaya başladılar. Bazıları gözlerini bağlamıştı; kılıçları körlerin sopaları gibi havada usulca sallanıyordu. Kartacalılar, korkak olduklarını haykırarak onları yuhaladı. Barbarlar coştu; az sonra çarpışma genel, şiddetli ve korkunç bir hâl aldı.
Bazen kanlar içindeki iki adam duruyor, birbirlerinin kollarına düşüyor ve öpüşerek ölüyordu. Hiçbiri geri çekilmiyordu. Uzatılmış kılıçlara doğru atılıyorlardı. Kendilerini öyle bir çılgınlığa kaptırmışlardı ki Kartacalılar uzaktan korkuyordu.
Sonunda durdular. Göğüslerinden boğuk, gürültülü soluklar yükseliyordu; aşağı sarkan uzun saçlarının arasından gözbebekleri görünüyordu. Sanki erguvan bir sudan çıkmışlardı. Birçoğu, alnından yaralanmış panterler gibi hızla kendi çevresinde dönüyordu. Başkaları ayaklarının dibindeki bir cesede bakarak kımıldamadan duruyordu; sonra birden tırnaklarıyla yüzlerini parçalayarak kılıçlarını iki elleriyle kavrıyor, karınlarına saplıyorlardı.
Altmış kişi daha hayattaydı. Su istediler. Onlara kılıçlarını atmalarını haykırdılar; kılıçlarını atınca onlara su getirdiler.
Yüzlerini kaplara gömüp su içerlerken altmış Kartacalı üzerlerine atıldı ve sırtlarından ince hançerlerle öldürdü.
Hamilkar bunu ordusunun içgüdülerini hoşnut etmek ve bu ihanetle askerlerini kendine bağlamak için yapmıştı.
Demek savaş bitmişti; en azından Hamilkar böyle sanıyordu. Matho direnemeyecekti. Suffet sabırsızlıkla hemen yola çıkılmasını emretti.
Gözcüleri, Kurşun Dağı’na doğru giden bir konvoy gördüklerini söylemeye geldi. Hamilkar bunu önemsemedi. Paralı askerler ortadan kaldırılınca göçebeler artık başına dert olmayacaktı. Önemli olan Tunus’u almaktı. Uzun yürüyüşlerle oraya doğru ilerledi.
Zafer haberini götürmesi için Narr’Havas’ı Kartaca’ya göndermişti; başarılarıyla gururlanan Numidya kralı Salammbô’nun yanına çıktı.
Salammbô onu bahçesinde, geniş bir firavuninciri ağacının altında, sarı deri yastıkların arasında, Taanach da yanındayken kabul etti. Yüzü beyaz bir eşarpla örtülüydü; ağzından ve alnından geçen örtü yalnızca gözlerini açıkta bırakıyordu. Parmaklarındaki mücevherler gibi dudakları da kumaşın ardından parlıyordu; çünkü Salammbô iki elini sargılara sarmıştı ve konuşmaları boyunca hiç kıpırdamadı.
Narr’Havas ona barbarların yenilgisini bildirdi. Salammbô, babasına yaptığı hizmetlerden ötürü onu bir kutsamayla ödüllendirdi. Bunun üzerine Narr’Havas sefer boyunca olanları anlatmaya başladı.
Çevrelerindeki palmiyelerde kumrular usulca ötüyor, başka kuşlar otların arasında uçuşuyordu: boyunlarında halka desenleri olan galéole kuşları, Tartessus bıldırcınları ve Pön beç tavukları. Uzun zamandır bakımsız kalan bahçe yeşilliklerini çoğaltmıştı; Hint laburnumu ağaçlarının dallarına acı kabaklar tırmanıyor, gül tarlalarına asclepiaslar serpişiyordu. Çeşit çeşit bitki birbirine dolanıp çardaklar oluşturmuştu. Eğik inen güneş ışınları, ormanda olduğu gibi, yer yer yaprak gölgelerini toprağa düşürüyordu. Evcil hayvanlar yabanileşmişti; en ufak seste kaçıyorlardı. Bazen, küçük siyah toynaklarıyla dağılmış tavus kuşu tüylerini sürükleyen bir ceylan görülüyordu. Kentin uzaktaki gürültüleri dalgaların mırıltısında kayboluyordu. Gökyüzü masmaviydi; denizde tek bir yelken görünmüyordu.
Narr’Havas artık konuşmuyordu; Salammbô da cevap vermeden ona bakıyordu. Alt kısmı altın püsküllü, çiçek desenleri işlenmiş keten bir giysi giymişti. Kulaklarının hizasında ördüğü saçlarını iki gümüş ok tutturuyordu. Sağ elini, üzerine elektrum halkalar ve kıl tutamları süslenmiş bir mızrağın gövdesine dayamıştı.
Salammbô ona bakarken belirsiz düşüncelere dalmıştı. Tatlı sesli, ince yapılı bu genç adam, zarafetiyle gözlerini büyülüyordu; onu korumaları için Baalların gönderdiği büyük bir kız kardeş gibiydi. Matho’nun anısı içini kapladı; başına ne geldiğini öğrenme arzusuna karşı koyamadı.
Narr’Havas, Kartacalıların Tunus’u ele geçirmek için üzerine yürüdüğünü söyledi. Başarı ihtimallerini ve Matho’nun güçsüzlüğünü anlattıkça Salammbô olağanüstü bir umutla sevinir gibiydi. Dudakları titriyor, göğsü hızlı hızlı inip kalkıyordu. Sonunda onu bizzat öldüreceğine söz verince haykırdı: “Evet! Öldür onu! Öyle olmalı!”
Numidyalı, savaş sona erdiğinde Salammbô’nun kocası olacağı için onun ölümünü büyük bir tutkuyla arzuladığını söyledi.
Salammbô irkildi ve başını eğdi.
Narr’Havas sözlerini sürdürerek arzularını yağmurdan sonra solan çiçeklere, günü bekleyen kayıp yolculara benzetti. Salammbô’nun aydan güzel, sabah rüzgârından ve konuğun yüzünden daha iyi olduğunu da söyledi. Onun için Siyahlar ülkesinden, Kartaca’da bulunmayan şeyler getirtecek; evlerinin odalarının zeminini altın tozuyla kaplatacaktı.
Akşam çöküyordu; balsam kokuları yayılıyordu. Uzun süre sessizce birbirlerine baktılar. Uzun örtülerinin derinliklerindeki Salammbô’nun gözleri, bulutların arasındaki iki yıldız gibiydi. Güneş batmadan Narr’Havas oradan ayrıldı.
Yaşlılar Meclisi üyeleri onun Kartaca’dan ayrılmasıyla büyük bir kaygıdan kurtulduklarını hissettiler. Halk onu ilk gelişinden bile daha coşkulu alkışlarla karşılamıştı. Hamilkar ile Numidya kralı paralı askerleri tek başlarına yenmişlerse onlara direnmek imkânsızdı. Bu yüzden Barca’yı zayıflatmak için sevdikleri adamı, yaşlı Hannon’u, Cumhuriyet’in kurtuluşuna ortak etmeye karar verdiler.
Hannon, utancını yaşamış yerlerde öcünü almak için hemen batı eyaletlerine yöneldi. Oranın sakinleri ve barbarlar ölmüş, saklanmış ya da kaçmıştı. Öfkesini kırda çıkardı. Yıkıntıların yıkıntılarını yaktı; tek bir ağaç, tek bir ot bırakmadı. Karşılarına çıkan çocuklarla sakatlara işkence edildi. Askerlerine, boğazları kesilmeden önce tecavüz etmeleri için kadınları veriyordu; en güzelleri tahtırevanına atılıyordu, çünkü korkunç hastalığı onda dizginlenemez arzular uyandırıyordu. Bu arzuları umutsuz bir adamın bütün öfkesiyle doyuruyordu.
Tepelerin doruklarında siyah çadırlar sık sık rüzgâr devirmiş gibi yere yıkılıyor, parlak kenarlı geniş diskler —bunların araba tekerlekleri olduğu anlaşılıyordu—acı bir sesle döne döne yavaşça vadilere iniyordu. Kartaca kuşatmasını bırakmış kabileler böylece eyaletleri dolaşıyor, geri dönmek için bir fırsat, paralı askerlerin kazanacağı bir zafer bekliyordu. Fakat korkudan mı, kıtlıktan mı, hepsi yeniden kendi yurtlarına giden yolu tuttu ve ortadan kayboldu.
Hamilkar, Hannon’un başarılarını kıskanmadı. Yine de işi bitirmek için acele ediyordu; Hannon’a Tunus’a yönelmesini emretti. Hannon da belirlenen gün kentin surlarının önüne vardı.
Kenti savunmak için yerli halktan oluşan nüfusu, on iki bin paralı askeri ve Pislik Yiyenlerin tamamı vardı; onlar da Matho gibi gözlerini Kartaca’nın ufkuna dikmişti. Ayaktakımıyla Şalisiym, yüksek surlara uzaktan bakıyor, arkalarında sınırsız zevklerin hayalini kuruyordu. Nefret ortaklığında savunma çabucak örgütlendi. Miğfer yapmak için tulumlar alındı, mızrak yapmak üzere bahçelerdeki bütün palmiyeler kesildi, sarnıçlar kazıldı. Yiyecek içinse göl kıyısında leş ve pislikle beslenen iri beyaz balıkları avlıyorlardı. Kartaca kıskançlığı yüzünden harap hâlde bırakılmış surları öyle zayıftı ki bir omuz darbesiyle yıkılabilirdi. Matho delikleri evlerin taşlarıyla kapattı. Bu son mücadeleydi; hiçbir umudu yoktu, ama talihin değişken olduğunu düşünüyordu.
Kartacalılar yaklaşırken surlarda, mazgallardan çok daha yüksek bir adam gördüler. Çevresinde uçuşan oklar onu bir kırlangıç sürüsünden daha fazla korkutmuyor gibiydi. Olağanüstü bir biçimde tek bir ok bile ona değmedi.
Hamilkar kampını güney tarafına kurdu; sağında Narr’Havas, Rhadès ovasını tutuyordu; Hannon ise göl kıyısındaydı. Üç general de surlara aynı anda saldırmak için kendi konumlarını koruyacaktı.
Hamilkar önce paralı askerlere onları köleler gibi cezalandıracağını göstermek istedi. On elçinin hepsini, kentin karşısındaki bir tepecikte, art arda çarmıha gerdirdi.
Kuşatılanlar bu manzarayı görünce surları terk etti.
Matho, Numidyalılar dışarı çıkmaya fırsat bulamadan yeterince hızlı biçimde surlarla Narr’Havas’ın çadırları arasından geçebilirse Kartaca piyadesinin arkasına düşeceğini düşünmüştü; piyade, kendi birliğiyle içeridekilerin arasında kalacaktı. Gazilerle birlikte dışarı fırladı.
Narr’Havas onu gördü; gölün kıyısını aşıp Hannon’a Hamilkar’ın yardımına adam göndermesini bildirdi. Barca’yı paralı askerlere direnemeyecek kadar güçsüz mü sanıyordu? Bu bir ihanet miydi, yoksa düşüncesizlik mi? Bunu kimse öğrenemedi.
Hannon rakibini küçük düşürmek istediğinden hiç duraksamadı. Boruların çalınmasını emretti; bütün ordusu barbarların üzerine atıldı. Barbarlar dönüp dosdoğru Kartacalıların üzerine koştu; onları yere serip ayaklarının altında ezdiler ve önlerine katıp geri püskürterek Hannon’un çadırına kadar vardılar. Hannon o sırada Yaşlılar Meclisi’nin en seçkin otuz Kartacalısıyla birlikteydi.
Hannon onların cüretine şaşırmış görünüyordu; yüzbaşılarını çağırıyordu. Hepsi hakaretler savurarak yumruklarını boğazının altına dayadı. Kalabalık itişiyor, onu yakalayanlar güçlükle tutuyordu. Yine de kulağına, “İstediğin her şeyi veririm! Zenginim! Beni kurtar!” demeye çalışıyordu. Onu çekiştiriyor, ağırlığına rağmen ayaklarını yerden kesiyorlardı. Yaşlılar Meclisi üyelerini sürükleyip götürmüşlerdi. Dehşeti katlandı. “Beni yendiniz! Esirinizim! Fidye ödeyeceğim! Dinleyin beni dostlarım!” Onu yanlarından sımsıkı kavrayan omuzların üzerinde taşırken yineledi: “Ne yapacaksınız? Ne istiyorsunuz? İnat etmiyorum, görüyorsunuz! Her zaman iyi davrandım!”
Kapının önünde devasa bir haç dikilmişti. Barbarlar, “Buraya! Buraya!” diye haykırıyordu. Hannon daha yüksek sesle konuştu; tanrıları adına, kendilerini kurtaracak bir şeyi ona anlatması gerektiği için Şalisiym’in yanına götürülmelerini istedi.
Duraksadılar; bazıları Matho’yu çağırmanın akıllıca olacağını söylüyordu. Onu aramaya çıktılar.
Hannon çimenlerin üzerine düştü. Etrafında başka haçlar da görüyordu; sanki öleceği işkence şimdiden çoğalmıştı. Yanıldığını, yalnızca bir haç bulunduğunu, hatta hiç haç olmadığını düşünmek için kendini zorladı. Sonunda onu ayağa kaldırdılar.
“Konuş!” dedi Matho.
Hamilkar’ı teslim etmeyi önerdi; sonra Kartaca’ya girip ikisi birden kral olacaklardı.
Matho uzaklaşıp ötekilere acele etmelerini işaret etti. Ona göre bu, zaman kazanmak için kurulmuş bir tuzaktı.
Barbar yanılıyordu; Hannon artık hiçbir şeyi düşünemeyecek kadar çaresiz bir duruma düşmüştü. Üstelik Hamilkar’dan öyle nefret ediyordu ki en ufak bir kurtuluş umuduyla onu bütün askerleriyle birlikte feda ederdi.
Otuz haçın dibinde Yaşlılar Meclisi üyeleri yerde bitkin yatıyordu; koltuk altlarından çoktan halatlar geçirilmişti. O zaman yaşlı suffet ölmesi gerektiğini anlayıp ağladı.
Giysilerinden geriye kalanları da yırtıp çıkardılar; böylece bedeninin korkunçluğu ortaya çıktı. Bu adsız yığını ülserler kaplamıştı; bacaklarındaki yağ ayak tırnaklarını gizliyordu; parmaklarından yeşilimsi paçavralar gibi sarkıyordu. Yanaklarındaki yumruların arasından süzülen gözyaşları yüzüne dehşet verici bir keder veriyordu; sanki bu keder, başka bir insan yüzündekinden daha çok yer kaplıyordu. Yarı çözülmüş kraliyet sarığı, beyaz saçlarıyla birlikte tozların içinde sürükleniyordu.
Onu haçın tepesine çekecek kadar sağlam ipleri olmadığını düşündüler; Pön usulünce, haç henüz dikilmeden onu üzerine çivilediler. Ama acı, gururunu yeniden uyandırdı. Onlara hakaretler yağdırmaya başladı. Köpürüp kıvranıyor, kıyıya vurmuş bir deniz canavarının boğazlanışını andırıyordu; hepsinin daha da korkunç biçimde öleceğini ve kendisinin öcünün alınacağını söylüyordu.
Öyle de oldu. Kentin öte yanında, alev püskürmeleriyle duman sütunlarının yükseldiği yerde, paralı askerlerin elçileri can çekişiyordu.
Önce bayılanlardan bazıları rüzgârın serinliğiyle az önce kendilerine gelmişti; ama çeneleri göğüslerine düşmüş halde duruyor, kollarının başlarından yukarıya çakılmış olmasına rağmen bedenleri biraz aşağı sarkıyordu. Topuklarından ve ellerinden kan, ağaçtan olgun meyvelerin düşüşü gibi ağır ağır, iri damlalar halinde akıyordu. Kartaca, körfez, dağlar ve ovalar, her şey onlara kocaman bir tekerlek gibi dönüyor görünüyordu. Bazen yerden yükselen bir toz bulutu girdaplarıyla onları sarıyordu. Korkunç bir susuzlukla yanıyor, dilleri ağızlarında dönüp duruyor; canları bedenlerinden çıkarken üzerlerinden buz gibi ter aktığını hissediyorlardı.
Yine de sonsuz bir derinlikte sokakları, yürüyen askerleri, sallanan kılıçları seçebiliyorlardı; savaşın gürültüsü onlara, gemi direkleri arasında can veren kazazedelere denizin uğultusu gibi belirsizce ulaşıyordu. Ötekilerden daha dayanıklı İtalyalılar hâlâ bağırıyordu; Lakedaimonlular susmuş, göz kapaklarını kapalı tutuyordu. Bir zamanlar öylesine güçlü olan Zarxas, kırılmış bir kamış gibi eğilmişti! Yanındaki Habeşli’nin başı, haçın kollarının üzerinden geriye düşmüştü. Autarit kıpırtısız duruyor, gözlerini yuvalarında döndürüyordu; gür saçları tahta yarığına sıkışmış, alnının üzerinde dimdik kalmıştı. Çıkardığı hırıltı öfkeli bir kükremeyi andırıyordu. Spendius’a gelince, içine tuhaf bir cesaret dolmuştu; özgürlüğüne neredeyse hemen ve sonsuza dek kavuşacağına inandığından artık yaşamı küçümsüyor, ölümü soğukkanlılıkla bekliyordu.
Kendilerinden geçtikleri sırada bazen bir tüyün ağızlarına sürtünmesiyle irkiliyorlardı. Büyük kanatlar çevrelerinde gölgeler salıyor, havada gaklamalar çınlıyordu; Spendius’un haçı en yüksek olduğundan, ilk akbaba onun haçına kondu. Bunun üzerine yüzünü Autarit’e çevirip belli belirsiz bir gülümsemeyle ağır ağır şöyle dedi:
“Sicca yolundaki aslanları hatırlıyor musun?”
“Onlar bizim kardeşlerimizdi!” diye karşılık verdi Galyalı, son nefesini verirken.
Suffet bu sırada surları delip geçmiş, kaleye ulaşmıştı. Bir rüzgâr hamlesiyle duman birden dağıldı; Kartaca surlarına kadar ufuk açığa çıktı. Eşmun platformunda seyreden insanları seçebildiğini sandı; sonra gözlerini yeniden çevirdiğinde solunda, göl kıyısında, devasa otuz haç gördü.
Barbarlar haçları daha korkunç göstermek için çadırlarının direklerini uç uca bağlayarak yapmışlardı; otuz Yaşlı’nın cesedi göğün altında en tepede görünüyordu. Göğüslerinde beyaz kelebekleri andıran şeyler vardı; aşağıdan onlara atılan okların tüyleriydi bunlar.
En büyük haçın tepesinde geniş bir altın şerit parlıyordu; omzundan aşağı sarkmıştı. O tarafta kolu yoktu ve Hamilkar, Hannon’u tanımakta güçlük çekti. Süngerimsi kemikleri demir çivileri tutmadığından, uzuvlarının parçaları kopmuştu; haçta yalnızca, avcıların kapısına asılan hayvan parçalarına benzeyen biçimsiz kalıntılar kalmıştı.
Suffet hiçbir şey öğrenememişti: kent, önünde yükselerek arkasında kalan her şeyi gizliyordu; generallere art arda gönderilen yüzbaşılar da geri dönmemişti. Bozguna uğradıklarını anlatan kaçaklar geldi ve Pön ordusu durdu. Zaferlerinin ortasına düşen bu felaket onları sersemletmişti. Hamilkar’ın emirlerini artık duymuyorlardı.
Matho bundan yararlanıp Numidyalıları yağmalamayı sürdürdü.
Hannon’un darmadağın edilmiş ordugâhından dönüp onların üzerine yürümüştü. Filler ortaya çıktı. Ama paralı askerler, surlardan kopardıkları meşalelerle ovada ilerleyip alevleri salladılar; iri hayvanlar korkuya kapılıp körfeze doğru koştu. Orada çırpınırken birbirlerini ezdiler, zırhlarının ağırlığı altında boğuldular. Narr’Havas süvarilerini çoktan salıvermişti; herkes yüzüstü yere kapandı. Atlar üç adım yaklaştığında, askerler onların karınlarına doğru sıçrayıp birer hançer darbesiyle karınlarını yardılar. Barca yetiştiğinde Numidyalıların yarısı ölmüştü.
Bitkin düşen paralı askerler onun birliklerine karşı koyamıyordu. Sıcak Sular Dağı’na kadar düzen içinde geri çekildiler. Suffet onları takip etmeme sağduyusunu gösterdi. Macar’ın denize döküldüğü yere ilerledi.
Tunis onundu; ama artık yalnızca tüten bir enkaz yığınıydı. Yıkıntılar, surlardaki gediklerden ovaya kadar iniyordu. En dipte, körfezin kıyıları arasında, meltemin önüne kattığı fil cesetleri suyun üzerinde yüzen kara kayalardan bir takımada gibi birbirine çarpıyordu.
Narr’Havas bu savaşı sürdürmek için ormanlarını tüketmiş; genç yaşlı, erkek dişi demeden hepsini almıştı. Krallığının askerî gücü bir daha toparlanamadı. Uzaktan onların ölümünü gören halk yasa boğuldu; sokaklarda adamlar, ölmüş dostlarını anar gibi hayvanları adlarıyla çağırıp ağıt yakıyordu: “Ah! Yenilmez! Zafer! Yıldırım! Kırlangıç!” İlk gün, ölen yurttaşlarından bile daha çok onlardan söz edildi. Ertesi gün Sıcak Sular Dağı’nda paralı askerlerin çadırları göründü. Umutsuzluk öylesine derinleşti ki, çoğu kadın olan pek çok kişi Akropolis’in tepesinden baş aşağı atladı.
Hamilkar’ın niyetleri bilinmiyordu. Çadırında tek başına yaşıyor, yanında yalnızca küçük bir oğlan bulunuyordu; Narr’Havas bile onlarla yemek yemiyordu. Yine de Hannon’un yenilgisinden beri ona olağanüstü bir yakınlık gösteriyordu. Ama Numidya kralı onun oğlu olmayı o kadar çok istiyordu ki bu yakınlıktan kuşkulanmadan edemiyordu.
Bu hareketsizlik, ustaca yürütülen manevraları gizliyordu. Hamilkar her türlü hileye başvurarak köy reislerini kendi yanına çekti; paralı askerler kovalandı, püskürtüldü, vahşi hayvanlar gibi iz sürülerek avlandı. Bir ormana girdiklerinde çevrelerindeki ağaçlar alev alıyor, bir pınardan su içmeye kalktıklarında su zehirlenmiş oluyordu; uyumak için saklandıkları mağaraların girişleri örülüyordu. O zamana dek onları savunan halklar, eski suç ortakları, şimdi peşlerine düşmüştü; bu çetelerde hep Kartaca zırhlarını tanıyorlardı.
Bazılarının yüzü kırmızı lekelerle aşınmıştı; Hannon’a dokunduklarında bulaştığını düşünüyorlardı. Başkaları da Salammbô’nun balıklarını yedikleri için böyle olduğunu sanıyordu. Pişman olmak şöyle dursun, Pön tanrılarını daha da küçük düşürmek için çok daha iğrenç kutsallık ihlalleri düşlüyorlardı. Tanrıları yok etmek istiyorlardı.
Üç ay boyunca doğu kıyısı boyunca süründüler; sonra Selloum Dağı’nın arkasından geçip çölün ilk kumlarına kadar vardılar. Sığınacak bir yer arıyorlardı; neresi olsa razıydılar. Yalnızca Utika ile Hippo-Zaryte onlara ihanet etmemişti; ama Hamilkar bu iki kenti kuşatmıştı. Ardından kuzeye, yolları bile bilmeden, rastgele ilerlediler. Çektikleri sıkıntılar akıllarını bulandırmıştı.
Giderek büyüyen bir öfkeden başka bir şey hissetmez olmuşlardı; bir gün kendilerini yeniden Cobus geçitlerinde, yine Kartaca’nın karşısında buldular!
Çarpışmalar çoğaldı. Talih iki taraf arasında eşitçe gidip geliyordu; ama her iki taraf da öyle bitkin düşmüştü ki, bu ufak çatışmalar yerine, yeter ki gerçekten sonuncusu olsun, büyük bir savaş istiyorlardı.
Matho bu öneriyi suffet’e bizzat götürmek istiyordu. Libyalılarından biri kendini feda etmeye gönüllü oldu. Herkes onun gidişini görünce geri dönmeyeceğine inanıyordu.
Aynı akşam geri döndü.
Hamilkar meydan okumalarını kabul ediyordu. Ertesi gün gün doğarken Rhadès ovasında karşılaşacaklardı.
Paralı askerler başka bir şey söyleyip söylemediğini öğrenmek istedi; Libyalı şöyle ekledi:
“Karşısında beklerken bana ne beklediğimi sordu. ‘Beni öldürmelerini!’ diye cevap verdim. Bunun üzerine, ‘Hayır! Git! Yarın, ötekilerle birlikte,’ dedi.”
Bu cömertlik barbarları şaşırttı; bazıları dehşete kapıldı. Matho, elçinin öldürülmemiş olmasına hayıflandı.
Elinde hâlâ üç bin Afrikalı, bin iki yüz Yunanlı, bin beş yüz Kampanyalı, iki yüz İberyalı, dört yüz Etrüsklü, beş yüz Samnit, kırk Galyalı ve hurma bölgesinde karşılaştıkları göçebe haydutlar Naffurlardan oluşan bir birlik vardı; toplam yedi bin iki yüz on dokuz asker ediyordu, ama tam bir syntagma bile yoktu. Zırhlarındaki delikleri dört ayaklı hayvanların kürek kemikleriyle kapatmış, bronz çarıklarının yerine paçavralardan sandaletler giymişlerdi. Bakır ve demir levhalar giysilerini ağırlaştırıyor; zırh gömlekleri çevrelerinde yırtık pırtık sarkıyordu. Kollarının ve yüzlerinin kılları arasında, mor iplikleri andıran yara izleri görünüyordu.
Ölen yoldaşlarının öfkesi içlerine dönüyor, güçlerini katlıyordu. Ezilenlerin yüreğine yayılmış bir tanrının hizmetkârları, evrensel intikamın başrahipleri olduklarını belirsizce hissediyorlardı! Üstelik dayanılmaz bir haksızlığın acısı onları çileden çıkarıyor, özellikle de ufukta Kartaca’yı görmek öfkelerini körüklüyordu. Birbirleri için ölümüne savaşacaklarına ant içtiler.
Yük hayvanlarını kesip güç toplamak için olabildiğince çok yediler; sonra uyudular. Bazıları farklı takımyıldızlarına dönerek dua etti.
Kartacalılar ovaya onlardan önce vardı. Okların kayıp gitmesini kolaylaştırmak için kalkanlarının kenarını yağladılar; uzun saçlı piyadeler tedbir olsun diye saçlarını alınlarının üstünden kestiler. Hamilkar, midesi fazla dolu olanların savaşmasının sakıncalı olduğunu bildiğinden, günün beşinci saatinde bütün yemek kaplarını ters çevirdi. Ordusu on dört bin kişiydi; barbar ordusunun yaklaşık iki katı. Daha önce hiç böylesine kaygılanmamıştı. Yenilirse Cumhuriyet yok olacak, kendisi de çarmıha gerilecekti; kazanırsa Pireneler, Galya ve Alpler üzerinden İtalya’ya ulaşacak, Barca egemenliği sonsuzlaşacaktı. Gece boyunca yirmi kez kalkıp en küçük ayrıntısına kadar her şeyi kendi gözleriyle denetledi. Kartacalılar ise uzun süren dehşetin öfkesiyle doluydu.
Narr’Havas, Numidyalılarının sadakatinden kuşku duyuyordu. Üstelik barbarlar onları yenebilirdi. Üzerine tuhaf bir halsizlik çökmüştü; durmadan büyük kadehlerle su içiyordu.
Ama tanımadığı bir adam çadırını açıp yere, kaya tuzundan bir taç bıraktı. Taç, kükürt ve inci eşkenar dörtgenleriyle yapılmış kutsal yazı desenleriyle süslenmişti. Bazen nişanlıya düğün tacı gönderilirdi; bu bir sevgi göstergesi, bir tür davetti.
Oysa Hamilkar’ın kızı Narr’Havas’a sevgi duymuyordu.
Matho’nun anısı ona dayanılmaz biçimde eziyet ediyordu; adamın ölümü, zihnini bu düşünceden kurtaracakmış gibi geliyordu. Engerek ısırığından kurtulmak için yılanları yaranın üzerine bastırıp ezmek gibi. Numidya kralı onun denetimindeydi; düğünü sabırsızlıkla bekliyordu. Düğün zaferin ardından yapılacağından Salammbô bu hediyeyi onun cesaretini kamçılamak için göndermişti. Böylece kaygısı dağıldı; artık yalnızca böylesine güzel bir kadına sahip olmanın mutluluğunu düşünüyordu.
Aynı görüntü Matho’nun da aklına düşmüştü; onu hemen kovdu. Bastırdığı aşkı, silah arkadaşlarına yöneldi. Onları kendi bedeninin, kendi nefretinin parçaları gibi seviyordu. Ruhu yücelmiş, kolları güçlenmişti; yapılması gereken her şey gözlerinin önünde belirginleşti. Bazen içinden bir iç çekiş kaçıyorsa, nedeni Spendius’u düşünmesiydi.
Barbarları eşit altı sıra halinde dizdi. Ortaya Etrüsklüleri yerleştirdi; hepsi bronz bir zincirle birbirine bağlanmıştı. Okçular arkalarında duruyor, iki kanada da devekuşu tüyleriyle örtülmüş, kısa tüylü develere binmiş Naffurları yerleştiriyordu.
Suffet de Kartacalıları benzer bir düzende yerleştirdi. Piyadelerin dışında, velitlerin yanına Klinabarları, onların ötesine de Numidyalıları koydu. Gün ağardığında iki taraf da böylece karşı karşıya dizilmişti. Uzaktan birbirlerini iri, vahşi gözlerle süzdüler. Önce bir tereddüt yaşandı. Sonunda iki ordu da harekete geçti.
Barbarlar soluk soluğa kalmamak için ağır ağır ilerliyor, ayaklarıyla yeri dövüyordu. Pön ordusunun merkezi dışbükey bir yay oluşturuyordu. Sonra iki filonun çarpışmasını andıran korkunç bir gürültü koptu. Barbarların ilk sırası hızla açılmıştı; arkalarında gizlenen okçular taşlarını, oklarını ve mızraklarını fırlatıyordu. Kartacalıların yayı yavaş yavaş düzleşti, dümdüz oldu, sonra içe doğru büküldü. Bunun üzerine velitlerin iki birliği, kapanan bir pergelin kolları gibi birbirine paralel yaklaştı. Falanksa hırsla saldıran barbarlar onun yarığına girdiler; orada kayboldular. Matho onları durdurdu. Kartaca kanatları ilerlemeyi sürdürürken kendi hattının alttaki üç sırasını yana açtı; kısa süre sonra bu sıralar yanlarını aştı ve ordusu üç kat uzunlukta görünür oldu.
Ama iki uçtaki barbarlar en zayıf konumdaydı; özellikle de sadaklarındaki okları tüketmiş olan sol kanattakiler. Sonunda onlara ulaşan velit birliği saflarını genişçe yarıyordu.
Matho onları geriye çekti. Sağ kanadında baltalı Kampanyalılar vardı; onları Kartaca’nın sol kanadına sürdü. Merkez düşmana saldırırken öteki uçtaki askerler tehlikeden uzakta durup velitleri baskı altında tutuyordu.
Bunun üzerine Hamilkar süvarilerini bölüklere ayırdı, aralarına hoplitler yerleştirdi ve onları paralı askerlerin üzerine saldı.
Koni biçimindeki bu kitlelerin önünde atlar sıralanıyor, genişleyen yanları mızraklarla diken diken oluyordu. Barbarların karşı koyması olanaksızdı. Yalnızca Yunan piyadelerinin bronz zırhı vardı; ötekilerin silahlarıysa sırıkların ucuna bağlanmış bıçaklar, çiftliklerden alınmış tırpanlar, tekerlek çemberlerinden yapılmış kılıçlardı. Fazla yumuşak ağızları darbe indirirken eğiliyor, askerler onları topuklarının altında düzeltmeye çalışırken Kartacalılar sağdan soldan kolayca biçiyordu.
Zincirlerine kenetlenmiş Etrüsklüler kıpırdamıyordu; ölenler düşemediklerinden cesetleriyle engel oluşturuyordu. Bu kocaman bronz hat, bir yılan kadar kıvrak, bir duvar kadar sarsılmaz biçimde açılıp kapanıyordu. Barbarlar arkasında yeniden saflarını kuruyor, bir dakika soluklanıyor, sonra silahlarının kırık parçalarını ellerinde tutarak yeniden saldırıya geçiyorlardı.
Birçoğunun elinde artık silahı kalmamıştı; Kartacalıların üzerine atlayıp onları köpekler gibi yüzlerinden ısırıyorlardı. Galyalılar gururlarından giysilerini çıkardılar; iri, bembeyaz bedenlerini uzaktan gösteriyor, düşmanı korkutmak için yaralarını açıyorlardı. Pön syntagmalarının arasında emirleri duyuran tellalın sesi artık işitilmiyordu. Toz bulutunun üzerindeki sancaklar işaretlerini yineliyor, herkes çevresindeki büyük kitlenin dalgalanışına kapılıp sürükleniyordu.
Hamilkar Numidyalılara ilerlemelerini emretti. Ama Naffurlar onları karşılamak üzere atıldı.
Geniş siyah giysiler giymişlerdi; başlarının tepesinde bir tutam saç, ellerinde gergedan derisinden bir kalkan vardı. Bir ipe bağlı, kabzasız bir demiri kullanıyorlardı. Tüylerle kaplı develeri uzun, boğuk ve hırıltılı sesler çıkarıyordu. Kılıçlar belirli noktalara iniyor, ardından keskin bir hamleyle, yanlarında bir uzuv da götürerek kalkıyordu. Öfkeli hayvanlar syntagmaların arasından dörtnala geçti. Bacakları kırılanlardan bazıları yaralı devekuşları gibi sıçraya sıçraya ilerliyordu.
Pön piyadesinin tamamı barbarların üzerine yeniden yürüyüp onları kesti. Maniplileri aralarında boşluklar bırakarak dönüp duruyordu. Kartacalıların daha parlak silahları onları altın çelenkler gibi kuşatmıştı; ortada bir karınca kaynaşması vardı. Güneş silahların üzerine vuruyor, kılıç uçlarında titreşen beyaz parıltılar yaratıyordu. Ancak Klinabar saflarının bazıları ovada serili kalmıştı. Paralı askerler zırhlarını çekip çıkarıyor, giyiyor, sonra savaşa geri dönüyordu. Aldanan Kartacalılar birkaç kez onların ortasına daldı! Bir sersemlik onları oldukları yerde donduruyor, ya da geri püskürtüyordu. Uzaklardan yükselen zafer çığlıkları, fırtınada sürüklenen enkaz parçaları gibi onları önüne katıp götürecekmiş izlenimi veriyordu. Hamilkar umutsuzluğa kapılmıştı; Matho’nun dehası ve paralı askerlerin yenilmez cesareti her şeyi mahvedecekti!
Ama ufukta geniş bir tef gürültüsü koptu. Bu, yaşlılardan, hastalardan, on beş yaşındaki çocuklardan, hatta kaygılarına daha fazla dayanamayıp Kartaca’dan yola çıkan kadınlardan oluşan bir kalabalıktı. Korkunç bir şeyin koruması altına girmek için Hamilkar’ın elinde bulunan, Cumhuriyet’in artık sahip olduğu tek fili almışlardı; hortumu kesik olan fili.
O anda Kartacalılar, yurdun surlarını bırakıp kendilerine onun için ölmelerini emretmeye geldiğini sandılar. Öfkeleri katlandı ve Numidyalılar herkesi peşlerinden sürükledi.
Barbarlar ovanın ortasında bir tümseğe sırtlarını dayamıştı. Kazanma, hatta sağ kalma şansları yoktu; ama aralarındaki en iyi, en gözü pek ve en güçlü kişiler onlardı.
Kartacalılar Numidyalıların üzerinden şişler, et kancaları ve çekiçler fırlatmaya başladı. Konsüllerinin korktuğu adamlar, kadınların attığı sopalarla ölüyordu; Pön halkı paralı askerleri yok ediyordu.
Tepenin üstüne sığınmışlardı. Çemberleri her yeni gedikte kapanıyordu; iki kez aşağı indi, ama bir sarsıntı onu hemen geri püskürttü. Kartacalılar karmakarışık halde kollarını uzatıyor, arkadaşlarının bacaklarının arasından mızraklarını ileri sürüp önlerindeki boşluğa rasgele saplıyorlardı. Kanda kayıyorlardı; arazinin dik yamacı cesetleri aşağı yuvarlıyordu. Tümseğe tırmanmaya çalışan filin karnına kadar kanın içindeydi; sanki bundan zevk alıyormuş gibi oraya yayılmıştı. Ucu geniş, kısalmış hortumuysa ara sıra kocaman bir sülük gibi havaya kalkıyordu.
Herkes durdu. Kartacalılar dişlerini gıcırdatarak tepenin üstünde ayakta duran barbarlara bakıyordu; sonra birden ileri atıldılar ve boğuşma yeniden başladı.
Paralı askerler sık sık onların yaklaşmasına izin verip teslim olmak istediklerini haykırıyor, sonra korkunç bir sırıtışla bir anda kendilerini öldürüyorlardı; ölüler yere yığıldıkça, ötekiler kendilerini savunmak için onların üzerine çıkıyordu. Bu, gitgide büyüyen bir piramit gibiydi.
Çok geçmeden sayıları önce elliye, sonra yirmiye, üçe ve sonunda yalnızca iki kişiye indi: baltalı bir Samnit ile hâlâ kılıcı elinde olan Matho.
Samnit dizlerini bükerek sağa sola baltasını savuruyor, Matho’yu kendisine yöneltilen darbeler konusunda uyarıyordu. «—Efendim, şuradan! Öbür taraftan! Eğilin!»
Matho omuzluklarını, miğferini, zırhını yitirmişti; çırılçıplaktı. Ölülerden daha solgun, saçları dimdik, dudaklarının iki yanında köpük birikintileri vardı; kılıcı öylesine hızlı dönüyordu ki çevresinde bir hale oluşturuyordu. Bir taş, kabzasının hemen yanında kılıcı kırdı; Samnit öldürülmüştü ve Kartacalı kalabalığı daralıyordu; ona dokunacak kadar yaklaşmışlardı. O zaman boş ellerini göğe kaldırdı, sonra gözlerini kapadı; kollarını açarak, bir burundan denize atlayan adam gibi mızrakların üzerine atıldı.
Mızraklar onun önünde yana çekildi. Kartacalıların üzerine birkaç kez koştu. Ama onlar silahlarını öte yana çevirerek hep geri çekiliyorlardı.
Ayağı bir kılıca çarptı. Matho onu kapmak istedi. Yumruklarından ve dizlerinden bağlandığını hissetti, sonra yere düştü.
Bir süredir onu adım adım izleyen Narr’Havas’tı bu. Yaban hayvanlarını yakalamakta kullanılan geniş ağlardan birini taşıyordu; Matho eğildiği sırada fırsattan yararlanıp onu ağa dolamıştı.
Kolları ve bacakları dört yana açılmış halde filin üzerine bağlandı; yaralı olmayan herkes ona eşlik ederek büyük bir gürültüyle Kartaca’ya doğru atıldı.
Zafer haberi, açıklanamaz biçimde, daha gecenin üçüncü saatinde Kartaca’ya ulaşmıştı; Khamon’un su saati beşinci saati gösterdiğinde oraya, Malqua’ya varıyorlardı. O sırada Matho gözlerini açtı. Evlerde o kadar çok ışık vardı ki kent alevler içindeymiş gibi görünüyordu.
Büyük bir haykırış belli belirsiz ona kadar ulaşıyordu; sırtüstü yatmış, yıldızlara bakıyordu.
Bir kapı kapandı ve karanlık onu sardı.
Ertesi gün, aynı saatte, Balta Boğazı’nda kalmış adamların sonuncusu can verdi.
Yoldaşlarının ayrıldığı gün, geri dönen Zuaeceler kayaları yuvarlayıp geçidi kapatmış ve onları bir süre beslemişlerdi.
Barbarlar Matho’nun geri döneceğini umup duruyordu; yılgınlıktan, bitkinlikten, yer değiştirmeyi reddeden hastaların inadıyla dağdan ayrılmak istemiyorlardı. Sonunda erzak tükenince Zuaeceler gitti. Sayılarının artık ancak bin üç yüz kadar kaldığı biliniyordu; işlerini bitirmek için askere gerek kalmadı.
Savaşın üç yıldır sürmesiyle yırtıcı hayvanlar, özellikle aslanlar, çoğalmıştı. Narr’Havas büyük bir sürek avı düzenlemişti; sonra aralıklarla keçiler bağlayıp hayvanların üzerine koşarak onları Balta Boğazı’na sürmüştü. Şimdi hepsi orada yaşıyordu. Barbarlardan geriye ne kaldığını öğrenmek için Yaşlılar Meclisinin gönderdiği adam geldiğinde de oradaydılar.
Ovanın uçsuz bucaksız alanında aslanlar ve cesetler yatıyordu; ölüler giysileriyle, zırhlarıyla birbirine karışmıştı. Neredeyse hepsinin yüzü ya da bir kolu yoktu; birkaçının bedeni hâlâ bozulmamış görünüyordu; başkalarıysa tümüyle kurumuştu ve tozlu kafatasları miğferleri dolduruyordu. Eti kalmamış ayaklar tozlukların içinden dimdik çıkıyor, iskeletler pelerinlerini hâlâ üzerinde tutuyordu; güneşin ağarttığı kemikler kumların arasında parlak lekeler oluşturuyordu.
Aslanlar göğüsleri yere dayalı, iki ön ayakları uzanmış halde yatıyor; beyaz kayaların yansımasıyla daha da şiddetlenen gün ışığında göz kapaklarını kısıyorlardı. Bazıları sağrılarının üzerine oturmuş, önlerine dik dik bakıyordu; bazılarıysa gür yelelerinin içine gömülmüş, top gibi kıvrılıp uyuyordu. Hepsi doymuş, yorgun, canı sıkılmış görünüyordu. Dağ ve ölüler gibi kıpırtısızdılar. Gece çöküyordu; batıda göğü geniş kırmızı şeritler çiziyordu.
Ovanın düzensizce tümsekler oluşturan yığınlarından birinde, hayaletten bile belirsiz bir şey doğruldu. O sırada aslanlardan biri yürümeye koyuldu; korkunç gövdesiyle mor göğün önünde kara bir gölge oluşturuyordu. Adamın yanına gelince tek bir pençe darbesiyle onu yere serdi.
Sonra karnının üzerine yayıldı; dişlerinin ucuyla, ağır ağır bağırsakları dışarı çekti.
Ardından ağzını sonuna kadar açtı ve birkaç dakika boyunca uzun bir kükreme saldı; dağın yankıları sesi yineledi, sonunda kükreme ıssızlıkta yitip gitti.
Birden yukarıdan küçük çakıl taşları yuvarlandı. Hızlı adımların hışırtısı duyuldu; kafes kapının orada, boğazın kıyısında sivri burunlar, dik kulaklar belirdi; sarımsı gözbebekleri parlıyordu. Artıkları yemeye gelen çakallardı.
Uçurumun tepesinden eğilip bakan Kartacalı geri döndü.
Bölüm etkileşimi
