Salammbô kitap kapağı

2. bölüm / 19

II — Sıcca’da

Uygulamada Aç
Bölümü paylaş
Bu sayfayı paylaş
WhatsApp

Kitap sayfası
Bölümler 19Şu an: II — Sıcca’da

II

SICCA’DA
İki gün sonra Paralı Askerler Kartaca’dan çıktı.

Her birine, Sicca’da ordugâh kurmaları şartıyla birer altın vermiş; türlü tatlı sözlerle şöyle demişlerdi:

“—Kartaca’nın kurtarıcıları sizsiniz! Ama burada kalırsanız kenti aç bırakır, onu ödeme güçlüğüne düşürürsünüz. Uzaklaşın! Cumhuriyet bu anlayışlı davranışınızı takdir edecektir. Hemen vergileri toplayacağız; maaşınız tam ödenecek ve sizi yurtlarınıza götürecek kadırgalar donatılacak.”

Bu kadar söze ne cevap vereceklerini bilemediler. Savaşa alışkın bu adamlar kentte kalmaktan sıkılmıştı; onları ikna etmek zor olmadı. Halk, gidişlerini seyretmek için surlara çıktı.

Khamon Sokağı’ndan ve Cirta Kapısı’ndan karmakarışık geçtiler: okçular hoplitlerle, kaptanlar askerlerle, Lusitanyalılar Yunanlılarla iç içeydi. Kendinden emin adımlarla yürüyor, ağır kothornoslarını taşlara vurarak ses çıkarıyorlardı. Zırhları mancınık darbeleriyle göçmüş, yüzleri savaş güneşinde kararmıştı. Gür sakallarının arasından boğuk çığlıklar yükseliyor, yırtık zırh gömlekleri kılıç kabzalarına çarpıyor, tunç zırhların deliklerinden savaş makineleri kadar ürkütücü çıplak uzuvları görünüyordu. Sarissalar, baltalar, mızraklar, keçe başlıklar ve tunç miğferler hep birlikte tek bir hareketle sallanıyordu. Duvarları çatlatacak kadar sokağı dolduruyor, silahlı askerlerden oluşan bu uzun kitle ziftle karalanmış altı katlı yüksek evlerin arasından taşıyordu. Demir ya da kamış parmaklıkların arkasında başları örtülü kadınlar, Barbarların geçişini sessizce izliyordu.

Teraslar, tahkimatlar, surlar siyah giysili Kartacalı kalabalığının altında görünmez olmuştu; denizcilerin tunikleri bu karanlık yığın arasında kan lekeleri gibi duruyordu. Neredeyse çıplak çocuklar sütunların yaprakları arasında ya da bir palmiyenin dallarında el kol hareketleri yapıyordu. Yaşlılar kulelerin düz damlarına yerleşmişti; uzun sakallı bir adamın neden belli aralıklarla, düşlere dalmış gibi durduğu anlaşılmıyordu. Uzaktan bir hayalet kadar belirsiz, taşlar kadar kıpırtısız görünüyordu.

Herkes aynı kaygıyla bunalmıştı; Barbarların kendilerini bu kadar güçlü görünce kalmak istemelerinden korkuyorlardı. Ama onlar öyle bir güvenle yola çıkıyorlardı ki Kartacalılar cesaretlenip askerlerin arasına karıştı. Onları yeminlere ve kucaklaşmalara boğdular. Üzerlerine parfümler, çiçekler ve gümüş paralar attılar. Hastalıklardan korusun diye muskalar verdiler; ama ölüme çağrı olsun diye muskaların üzerine üç kez tükürülmüş ya da yüreği korkaklaştıran çakal kılları içine konmuştu. Melkarth’ın lütfuna yüksek sesle, lanetineyse alçak sesle yakarıyorlardı.

Sonra yüklerin, yük hayvanlarının ve geride kalanların karmaşası sökün etti. Hastalar develerin sırtında inliyor, başkaları topallayarak bir mızrak sapına dayanıyordu. Sarhoşlar tulumlar, oburlar et parçaları, çörekler, meyveler, incir yapraklarına sarılmış tereyağı ve bez torbalarda kar taşıyordu. Ellerinde şemsiyelerle, omuzlarında papağanlarla yürüyenler vardı. Peşlerinden iri köpekler, ceylanlar ya da panterler geliyordu. Eşeklere binmiş Libyalı kadınlar, askerler için Malqua’nın genelevlerini terk etmiş siyahi kadınlara hakaretler yağdırıyordu; birkaçının göğsüne deri bir kayışla bağlanmış bebekleri emzirdiği görülüyordu. Kılıç uçlarıyla dürtülen katırlar, çadır yüklerinin altında sırtlarını büküyordu. Bir de hizmetkârlarla su taşıyıcılar vardı: cılız, sıtmadan sararmış, bit içinde, Kartaca ayaktakımının tortusu; Barbarların peşine takılmışlardı.

Onlar geçince kapılar arkalarından kapatıldı; halk surlardan inmedi. Ordu kısa süre sonra berzah boyunca yayıldı.

Düzensiz büyüklükte kümelere ayrılıyorlardı. Sonra mızraklar uzun otlar gibi göründü; en sonunda her şey bir toz izinin içinde kayboldu. Kartaca’ya dönüp bakan askerler artık yalnızca boş mazgalları göğün kıyısında sıralanan uzun surlarını seçebiliyordu.

Barbarlar büyük bir çığlık duydular. Kentte kalmış birkaç arkadaşlarının —sayılarını bilmiyorlardı— bir tapınağı yağmalarken eğlendiğini sandılar. Bu düşünceye çok güldüler, sonra yollarına devam ettiler.

Eskiden açık arazide hep birlikte yürüdükleri günlerdeki gibi yeniden bir araya geldiklerine sevinmişlerdi. Yunanlılardan bazıları Mamertinlerin eski şarkısını söylüyordu:

«—Mızrağımla kılıcımla sürer, biçerim; evin efendisi benim! Silahsız adam dizlerime kapanır, bana Efendim ve Büyük Kralım der.»

Bağırıp sıçrıyorlardı; en neşeliler hikâyelere başlamıştı. Sefalet günleri sona ermişti. Tunus’a vardıklarında birkaç kişi Balearlı sapanlılardan bir birliğin eksik olduğunu fark etti; herhalde uzakta değillerdi, sonra kimse bunu düşünmedi.

Kimileri evlerde konakladı, kimileri surların dibinde kamp kurdu; kent halkı da askerlerle sohbet etmeye geldi.

Gece boyunca Kartaca yönünde ufukta yanan ateşler görüldü; dev meşaleler gibi uzanan bu ışıklar durgun gölün üzerine düşüyordu. Orduda kimse hangi şölenin kutlandığını söyleyemiyordu.

Ertesi gün Barbarlar ekinlerle kaplı bir ovayı geçtiler. Patrisyenlerin çiftlik evleri yol boyunca peş peşe sıralanıyordu; palmiye koruluğunda su arkları akıyor, zeytin ağaçları uzun yeşil çizgiler oluşturuyordu. Tepelerin geçitlerinde pembe buharlar uçuşuyor, arkalarında mavi dağlar yükseliyordu. Ilık bir rüzgâr esiyordu. Bukalemunlar kaktüslerin geniş yapraklarında sürünüyordu.

Barbarlar yavaşladı.

Tek başlarına bölükler hâlinde gidiyor, ya da uzun aralıklarla birbirlerinin ardı sıra sürükleniyorlardı. Bağların kıyısında üzüm yiyor, otlara uzanıp şaşkınlıkla öküzlerin yapay olarak bükülmüş büyük boynuzlarına, yünleri korunsun diye post giydirilmiş koyunlara, baklava dilimleri oluşturacak biçimde kesişen oluklara ve gemi çapalarını andıran saban demirlerine bakıyorlardı; silphiumla sulanan nar ağaçları da gözlerinin önündeydi. Toprağın bu bolluğu ve bilgeliğin buluşları gözlerini kamaştırıyordu.

Akşam çadırları açmadan üstlerine uzandılar; yüzleri yıldızlara dönük uykuya dalarken Hamilkar’ın şölenini özlüyorlardı.

Ertesi gün öğle vakti, zakkum kümelerinin arasındaki bir nehir kıyısında mola verildi. Mızraklarını, kalkanlarını, kemerlerini hemen bıraktılar. Bağırış çağırış yıkanıyor, miğferlerinden su alıyorlardı; başkaları yükleri yere dökülen yük hayvanlarının ortasında yüzükoyun su içiyordu.

Spendius, Hamilkar’ın ağıllarından çalınmış bir devenin üstünde otururken uzakta, kolunu göğsüne dayamış, başı açık ve başı öne eğik Mâtho’yu gördü. Mâtho, katırını su içerken bırakmış, suyun akışını seyrediyordu. Spendius kalabalığın arasından koşarak ona seslendi: «—Efendim! Efendim!»

Mâtho, Spendius’un hayır duaları için ona zar zor teşekkür etti. Spendius farkında olmadan arkasından yürümeye koyuldu; arada bir kaygılı gözlerle Kartaca yönüne dönüp bakıyordu.

Yunanlı bir retorun ve Kampanyalı bir fahişenin oğluydu. Önce kadın satarak zengin olmuş, sonra bir gemi kazasında servetini yitirince Samnium çobanlarıyla Romalılara karşı savaşmıştı. Onu yakalamışlar, kaçmıştı. Yeniden yakalanmış, taş ocaklarında çalışmış, hamamlarda soluğu kesilene dek ter dökmüş, işkenceler altında çığlık atmış, nice efendinin elinden geçmiş, her tür eziyeti tanımıştı. Bir gün umutsuzluktan, kürek çektiği triremenin tepesinden kendini denize atmıştı. Denizciler onu ölmek üzereyken kurtarıp Kartaca’ya, Megara’daki ergastuluma getirmişlerdi. Kaçaklarını Romalılara geri vermeleri gerektiğinden, kargaşadan yararlanıp askerlerle birlikte kaçmıştı.

Yol boyunca Mâtho’nun yanında kaldı; ona yiyecek getiriyor, inerken destek oluyor, akşamları başının altına bir kilim seriyordu. Mâtho sonunda bu ilgiden etkilenip dudaklarını azar azar çözmeye başladı.

Syrtis Körfezi’nde doğmuştu. Babası onu Amon Tapınağı’na hacca götürmüştü. Ardından Garamantların ormanlarında fil avlamış, sonra Kartaca hizmetine girmişti. Drepanum’un alınışı sırasında tetrark ilan edilmişti. Cumhuriyet ona dört at, yirmi üç medimnos buğday ve bir kışlık ücret borçluydu. Tanrılardan korkuyor, vatanında ölmeyi diliyordu.

Spendius ona gezilerini, ziyaret ettiği halkları ve tapınakları anlattı; pek çok şey biliyordu. Sandal, mızrak ve ağ yapmayı, vahşi hayvanları evcilleştirmeyi, zehir pişirmeyi biliyordu.

Bazen sözünü kesip gırtlağının derininden boğuk bir çığlık çıkarıyordu. Mâtho’nun katırı hızlanıyor, ötekiler onlara yetişmek için acele ediyordu; sonra Spendius yine başlıyordu, kaygısı dinmek bilmiyordu. Dördüncü günün akşamı kaygısı yatıştı.

Ordunun sağında, bir tepenin yamacında yan yana yürüyorlardı; aşağıda ova, gece buharları içinde gözden kaybolarak uzanıyordu. Altlarından geçen asker safları karanlıkta dalgalanıyordu. Arada sırada ay ışığının aydınlattığı yükseltilerin üzerinden geçiyorlar, o zaman mızrakların ucunda bir yıldız titreşiyor, miğferler bir an parlıyor, sonra her şey kaybolup yerini durmadan yenilerine bırakıyordu. Uzaklarda uyanan sürüler meleşiyordu; yeryüzüne sonsuz bir yumuşaklık inmiş gibiydi.

Başı geriye düşmüş, gözleri yarı kapalı Spendius, uzun uzun iç çekerek rüzgârın serinliğini içine çekiyordu. Kollarını açıp parmaklarını oynatıyor, bedeninden akıp geçen bu okşayışı daha iyi hissetmeye çalışıyordu. Geri dönen öç umutları onu kendinden geçiriyordu. Hıçkırıklarını bastırmak için elini ağzına dayadı; sarhoşluktan yarı baygın, düzenli ve uzun adımlarla ilerleyen devesinin yularını salıvermişti. Mâtho yeniden kederine gömülmüştü; bacakları yere kadar sarkıyordu, otlar kothornoslarına çarparak durmadan ıslık gibi ses çıkarıyordu.

Yol uzayıp gidiyor, sonu bir türlü gelmiyordu. Ovanın öte ucunda hep yuvarlak biçimli bir platoya varıyor, sonra bir vadiye iniyorlardı. Ufku kapatıyor gibi görünen dağlar, yaklaştıkça kayarcasına yer değiştiriyordu. Arada sırada ılgınların yeşilliği içinde bir nehir beliriyor, tepelerin kıvrımında kayboluyordu. Bazen de kayıp bir devin kaidesini ya da bir geminin pruvasını andıran kocaman bir kaya yükseliyordu.

Sicca’ya giden hacılara hizmet eden küçük, dört köşeli tapınaklara düzenli aralıklarla rastlanıyordu. Mezarlar gibi kapalıydılar. İçeridekilerin kapıyı açmasını sağlamak için Libyalılar kapıya yumruklarını indiriyordu. İçeriden kimse yanıt vermiyordu.

Sonra ekinler seyrekleşti. Birden dikenli çalı kümeleriyle kaplı kum şeritlerine girdiler. Koyun sürüleri taşların arasında otluyordu; mavi bir postu beline sarmış bir kadın onlara çobanlık ediyordu. Kayaların arasından askerlerin mızraklarını görür görmez çığlıklar atarak kaçtı.

İki yanını kızılımsı tepecik sıralarının çevrelediği genişçe bir koridorda yürüyorlardı. Birden burunlarına kötü bir koku çarptı; keçiboynuzu ağacının tepesinde olağanüstü bir şey gördüklerini sandılar: yaprakların üstünde bir aslan başı yükseliyordu.

Koşup oraya gittiler. Dört ayağından bir haça bağlanmış, suçlu gibi cezalandırılmış bir aslandı. Kocaman burnu göğsüne sarkmıştı; yelesinin bolluğu altında yarı yarıya kaybolan ön ayakları, bir kuşun kanatları gibi iki yana açılmıştı. Gerilmiş derisinin altında kaburgaları tek tek çıkıntı yapıyordu. Birbirine çivilenmiş arka ayakları biraz yukarı kalkmıştı; tüylerinin arasından akan siyah kan, dimdik sarkan kuyruğunun dibinde sarkıtlar oluşturmuştu. Askerler çevresinde eğlenip ona konsül ve Roma yurttaşı diye sesleniyor, sinekleri uçurmak için gözlerine çakıl taşı atıyordu.

Yüz adım ötede iki tane daha gördüler; sonra birden, aslanların gerildiği uzun bir haç sırası belirdi. Bazıları öylesine uzun zamandır ölüydü ki tahtada yalnızca iskelet parçaları kalmıştı; bazıları yarı yarıya kemirilmiş, ağızlarını korkunç bir sırıtışla büküyordu. Aralarında öyle irileri vardı ki haçın gövdesi ağırlıkları altında eğiliyordu. Hiç durmadan tepelerinde dönen karga sürülerinin altında rüzgârda sallanıyorlardı. Kartacalı köylüler, vahşi bir hayvan yakaladıklarında böyle öç alıyordu; bu örnekle ötekileri korkutmayı umuyorlardı. Gülmeyi bırakan Barbarlar uzun süre şaşkınlık içinde kaldı. «Ne biçim bir halk bu,» diye düşünüyorlardı, «aslanları çarmıha germekten hoşlanıyor!»

Özellikle kuzeyli olanlar, üstelik belli belirsiz kaygılı, huzursuz ve şimdiden hastaydı. Aloe dikenleri ellerini parçalıyor, kulaklarında kocaman sivrisinekler vızıldıyor, orduda dizanteri başlıyordu. Sicca’yı hâlâ göremedikleri için canları sıkılıyordu. Yollarını kaybedip kum ve dehşet ülkesi çöle varmaktan korkuyorlardı. Hatta çoğu artık ilerlemek istemiyordu. Başkaları Kartaca yolunu tuttu.

Sonunda, yedinci gün, uzun süre bir dağın eteğini izledikten sonra birden sağa döndüler. O zaman beyaz kayalıkların üstüne oturmuş ve onlarla birleşmiş gibi duran bir sur çizgisi belirdi. Ansızın kentin tamamı karşılarında yükseldi; mavi, sarı ve beyaz örtüler günbatımının kızıllığı içinde surlarda dalgalanıyordu. Erkekleri karşılamaya koşanlar Tanit rahibeleriydi. Uzun sur boyunca dizilmiş, tef çalıyor, lir tellerini çekiyor, çıngırakları sallıyorlardı. Arkalarında Numidya dağlarının arasına batan güneşin ışınları, çıplak kollarının uzandığı arp tellerinin arasından geçiyordu. Çalgılar arada bir ansızın susuyor, ardından tiz bir çığlık kopuyordu; hızlı, öfkeli, kesintisiz bir havlama gibi, dillerini ağızlarının iki köşesine vurarak çıkarıyorlardı bu sesi. Başkaları dirseklerini dayayıp çenelerini ellerine yaslamış, sfenkslerden daha kıpırtısız duruyor, yukarı çıkan orduya iri siyah gözlerini dikiyordu.

Sicca kutsal bir kent olsa da böylesine büyük bir kalabalığı barındıramazdı; tapınak ve müştemilatı kentin yarısını kaplıyordu. Bu yüzden Barbarlar ovaya rahatça yerleşti: düzenli birlikler hâlinde disiplinli olanlar, ötekilerse uluslarına göre ya da canlarının istediği biçimde.

Yunanlılar deri çadırlarını birbirine paralel sıralara dizdi; İberler bez çadırlarını daire biçiminde kurdu; Galyalılar tahta barakalar, Libyalılar kuru taş kulübeler yaptı. Siyahilerse uyumak için tırnaklarıyla kuma çukurlar kazdı. Nereye yerleşeceğini bilmeyenlerin çoğu yüklerin arasında dolaşıyor, gece delik deşik pelerinlerine sarınıp yere yatıyordu.

Ova çevrelerinde, dağlarla kuşatılmış hâlde uzanıyordu. Şurada burada bir palmiye kum tepesine eğiliyor, köknarlarla meşeler uçurumların yamaçlarına benekler serpiştiriyordu. Bazen bir fırtına yağmuru uzun bir kuşak gibi gökten sarkarken kırların her yanı masmavi, dingin kalıyordu; sonra ılık bir rüzgâr toz girdaplarını savuruyordu. Sicca’nın yüksekliklerinden bir dere çağlayarak iniyordu; orada, tunç sütunlar üzerindeki altın çatısıyla, bölgeye hükmeden Kartacalı Venüs’ün tapınağı yükseliyordu. Tanrıça sanki kırları ruhuyla doldurmuştu. Toprağın bu çalkantıları, havanın değişkenliği ve ışığın oyunlarıyla gücünün taşkınlığını, sonsuz gülümsemesinin güzelliğiyle birlikte gösteriyordu. Dağların dorukları hilal biçimindeydi; başkalarıysa dolgun göğüslerini uzatan kadın bedenlerine benziyordu. Barbarlar, yorgunluklarının üstüne tatlı bir ağırlığın çöktüğünü hissediyordu.

Spendius, devesini satarak aldığı parayla kendine bir köle satın almıştı. Bütün gün Mâtho’nun çadırı önünde uyuyordu. Sık sık, düşünde kayışların şakladığını sanarak uyanıyor; o zaman ayaklarındaki, demirlerin uzun süre dayandığı yerlerdeki yara izlerini elleriyle yokluyor, sonra yeniden uykuya dalıyordu.

Mâtho onun yanında bulunmasını kabul ediyordu. Uyluğunda uzun bir kılıçla Spendius, bir liktor gibi ona eşlik ediyor; ya da Spendius kısa boylu olduğu için Mâtho kayıtsızca kolunu onun omzuna dayıyordu.

Bir akşam birlikte kampın sokaklarından geçerken beyaz pelerinlere bürünmüş adamlar gördüler. Aralarında Numidya prensi Narr’Havas da vardı. Mâtho irkildi.

«—Kılıcını ver!» diye bağırdı. «Onu öldüreceğim.»

«—Henüz değil!» diye karşı çıktı Spendius ve onu durdurdu. Narr’Havas çoktan ona doğru ilerliyordu.

İttifak işareti olarak iki başparmağını öptü; şölen sarhoşluğuna yüklediği öfkesini bir kenara bırakmıştı. Sonra Kartaca’ya karşı uzun uzun konuştu, ama Barbarların yanına geliş nedenini söylemedi.

Spendius, «Bunları onlara ihanet etmek için mi yapıyor, yoksa Cumhuriyet’e mi?» diye merak ediyordu. Her kargaşadan çıkar sağlamayı düşündüğünden, Narr’Havas’tan kuşkulandığı gelecekteki ihanetleri için bile ona minnet duyuyordu.

Numidyalıların reisi Paralı Askerlerin yanında kaldı. Mâtho’yla yakınlaşmak ister gibiydi. Ona semiz keçiler, altın tozu ve devekuşu tüyleri gönderiyordu. Bu iltifatlar karşısında şaşırıp kalan Libyalı, karşılık mı vereceğine yoksa öfkeleneceğine mi karar veremiyordu. Ama Spendius onu yatıştırıyor, Mâtho da kölenin yönetmesine izin veriyordu; eskiden ölümüne yol açacak bir içki içmiş olanlar gibi, hep kararsız ve yenilmez bir uyuşukluk içindeydi.

Bir sabah üçü aslan avına çıkarken Narr’Havas pelerininin içine bir hançer sakladı. Spendius bütün yol boyunca arkasından yürüdü; hançer çekilmeden geri döndüler.

Başka bir sefer Narr’Havas onları çok uzaklara, krallığının sınırına kadar götürdü. Dar bir boğaza vardılar. Narr’Havas gülümseyerek artık yolu bilmediğini söyledi; yolu Spendius buldu.

Ama çoğu zaman, bir kâhin kadar melankolik olan Mâtho güneş doğar doğmaz kırda aylak aylak dolaşmaya giderdi. Kuma uzanır, akşama kadar kıpırtısız yatardı.

Ordudaki bütün kâhinlere birbiri ardına danıştı: yılanların hareketlerini gözleyenlere, yıldızları okuyanlara, ölülerin külleri üzerine üfleyenlere. Galbanum, seseli ve yüreği donduran engerek zehri yuttu. Siyahi kadınlar ay ışığında barbarca sözler söyleyerek alnının derisini altın delicilerle deldi. Boynuna kolyeler ve muskalar taktı; Baal’a, Hamon’a, Moloch’a, yedi Kabeir’e, Tanit’e ve Yunanların Venüs’üne sırayla yakardı. Bir bakır levhaya ad kazıyıp çadırının eşiğinde kuma gömdü. Spendius onun inleyip kendi kendine konuştuğunu işitiyordu.

Bir gece içeri girdi.

Mâtho, bir ceset gibi çıplak, yüzüstü bir aslan postuna yatmış, yüzünü iki elinin arasına almıştı. Asılı bir kandil, çadır direğine asılmış silahlarını aydınlatıyordu.

«—Acı mı çekiyorsun?» diye sordu köle. «Neyin var? Söyle bana!» Omzundan sarsıp birkaç kez seslendi: «Efendim! Efendim!..»

Mâtho bulanık, iri gözlerini ona kaldırdı.

«—Dinle!» dedi alçak sesle, parmağını dudaklarına götürerek. «Bu, Tanrıların öfkesi! Hamilkar’ın kızı peşimi bırakmıyor! Ondan korkuyorum, Spendius!» Bir hayaletten korkmuş çocuk gibi göğsüne sokuldu. «Konuş benimle! Hastayım! İyileşmek istiyorum! Her şeyi denedim! Ama sen belki daha güçlü Tanrılar ya da karşı konulmaz bir yakarış biliyorsundur?»

«—Ne için?» diye sordu Spendius.

Mâtho iki yumruğuyla başına vurarak yanıt verdi:

«—Ondan kurtulmak için!»

Sonra uzun aralıklarla kendi kendine konuştu:

«Herhalde Tanrılara adadığı bir kurbanın kurbanıyım?.. Gözle görülmeyen bir zincirle beni kendine bağlamış. Ben yürürsem o ilerliyor; durursam o dinleniyor! Gözleri beni yakıyor, sesini işitiyorum. Çevremi sarıyor, içime işliyor. Sanki ruhum olmuş!»

«Oysa aramızda sınırsız bir okyanusun görünmez dalgaları var sanki! Uzaklarda ve erişilmez! Güzelliğinin ihtişamı çevresinde bir ışık bulutu oluşturuyor. Bazen onu hiç görmediğimi... var olmadığını... bütün bunların bir düş olduğunu sanıyorum!»

Mâtho karanlıkta böyle ağlıyordu; Barbarlar uyuyordu.

Spendius ona bakarken, eskiden kent kent dolaşıp fahişe sürüsünü gezdirdiği günlerde ellerinde altın kaplarla kendisine yalvaran delikanlıları hatırladı. İçini bir acıma duygusu kapladı ve şöyle dedi:

«—Güçlü ol, efendim! İradeni topla, Tanrılara yalvarmayı bırak; insanlar çığlık attı diye yüzlerini çevirmezler! Bir korkak gibi ağlıyorsun! Bir kadının sana böyle acı çektirmesi seni hiç mi aşağılamıyor!»

«—Ben çocuk muyum?—dedi Matho.—Yüzlerine, şarkılarına hâlâ yumuşadığımı mı sanıyorsun? Drepanum’da ahırlarımızı süpürsünler diye kullandıklarımız vardı. Kuşatmaların ortasında, çöken tavanların altında, mancınık hâlâ titrerken bile sahip oldum onlara!... Ama şu kadın, Spendius, şu kadın!..»

Köle sözünü kesti:

«—Hamilkar’ın kızı olmasaydı...

«—Hayır!—diye haykırdı Matho.—O, başka hiçbir insan kızına benzemez! Kocaman kaşlarının altındaki iri gözlerini gördün mü; zafer taklarının altındaki güneşler gibi? Hatırla: ortaya çıktığında bütün meşalelerin ışığı soldu. Gerdanlığındaki elmasların arasında göğsünün bazı yerleri ışıl ışıl parlıyordu; arkasından bir tapınak kokusu geliyormuş gibiydi ve bütün varlığından şaraptan daha tatlı, ölümden daha korkunç bir şey yayılıyordu. Yürüdü, sonra da durdu.»

Ağzı açık kaldı; başı öne düşmüş, gözbebekleri sabitlenmişti.

«—Ama onu istiyorum! Ona sahip olmalıyım! Onun için ölüyorum! Kollarıma alacağımı düşünmek beni bir sevinç çılgınlığına sürüklüyor; yine de ondan nefret ediyorum, Spendius! Onu dövmek istiyorum! Ne yapayım? Kölesi olmak için kendimi satmayı düşünüyorum. Sen de köleydin! Onu görebiliyordun; bana ondan söz et! Her gece sarayının terasına çıkar, değil mi? Ah! Sandaletlerinin altında taşlar titremeli, yıldızlar onu görmek için eğilmelidir!»

Öfkeyle yeniden yere yığıldı; yaralı bir boğa gibi soluyordu.

Sonra Matho şarkı söyledi: «Ormanda, kuyruğu kurumuş yaprakların üzerinde gümüş bir dere gibi kıvrılan dişi canavarı kovalıyordu.» Sesini uzatarak Salammbô’nun sesini taklit ediyor, uzattığı elleriyle de lir tellerinin üzerinde gezinen iki hafif eli andırıyordu.

Spendius onu her teselli etmeye çalıştığında aynı şeyleri tekrarlıyordu; geceleri bu yakınmalar ve öğütlerle geçiyordu.

Matho şarapla kendinden geçmek istedi. Sarhoşluklarının ardından daha da kederleniyordu. Aşık kemiği oyunuyla oyalanmayı denedi, gerdanlığındaki altın pulları birer birer kaybetti. Tanrıça’nın hizmetkârlarının yanına götürülmesine razı oldu; ama cenazeden dönenler gibi hıçkıra hıçkıra tepeden indi.

Spendius ise gitgide daha cesur ve neşeli oluyordu. Yaprak dallarla örtülü meyhanelerde askerlerin arasında konuşurken görülüyordu. Eski zırhları onarıyor, hançerlerle hüner gösterileri yapıyordu. Hastalara ot toplamak için tarlalara gidiyordu. Nüktedan, kurnaz, buluşlarla ve sözlerle doluydu: Barbarlar hizmetlerine alışıyor, onu sevmeye başlıyordu.

Bununla birlikte, katırlarla altın yüklü sepetler getirecek Kartacalı bir elçiyi bekliyorlardı; aynı hesabı durmadan yeniden yapıyor, parmaklarıyla kuma rakamlar çiziyorlardı. Herkes şimdiden hayatını düzene koyuyordu: cariyeleri, köleleri, toprakları olacaktı; kimileri hazinesini gömmek, kimileriyse bir gemiye yatırıp riske atmak istiyordu. Ama bu aylaklık içinde öfkeler kabarıyordu; süvarilerle piyadeler, Barbarlarla Yunanlar arasında durmadan kavgalar çıkıyor, kadınların tiz sesleri insanı sürekli sersemletiyordu.

Her gün, güneşten korunmak için başlarına otlar takmış, neredeyse çıplak insan sürüleri geliyordu: zengin Kartacalıların topraklarını sürmeye zorladığı, sonra da kaçıp kurtulan borçlular bunlardı. Libyalılar akın akın geliyordu; vergilerle yoksullaşmış köylüler, sürgünler, suçlular da öyle. Ardından tüccar kalabalığı, bütün şarap ve yağ satıcıları, paralarını alamadıkları için öfkeyle Cumhuriyet’i suçluyordu; Spendius da ona karşı ateşli nutuklar atıyordu. Çok geçmeden erzak azaldı. Topluca Kartaca’ya yürümekten ve Romalıları çağırmaktan söz ediliyordu.

Bir akşam, yemek saatinde, yaklaşan boğuk ve çatlak sesler duyuldu; uzakta, arazinin iniş çıkışları arasında kırmızı bir şey belirdi.

Bu, köşeleri devekuşu tüyü demetleriyle süslenmiş, büyük, erguvan renkli bir tahtırevandı. Kapalı örtüsünün üzerinde inci çelenkleriyle kristal zincirler sallanıyordu. Göğüslerine asılı iri çanları çınlatarak develer peşinden geliyordu; çevrelerinde, topuklarından omuzlarına kadar altın pullu zırh giymiş süvariler görünüyordu.

Kamptan üç yüz adım ötede durdular; atlarının sağrısında taşıdıkları kılıflardan yuvarlak kalkanlarını, geniş kılıçlarını ve Boeotia tarzı miğferlerini çıkardılar. Bazıları develerin yanında kaldı; ötekiler yeniden yola koyuldu. Sonunda Cumhuriyet’in sancakları göründü: uçlarında at başları ya da çam kozalakları bulunan mavi tahta çubuklardı bunlar. Barbarlar hep birden ayağa kalkıp alkışladı; kadınlar Lejyon muhafızlarına doğru koşup ayaklarını öptü.

Tahtırevan, hızlı ve küçük adımlarla uyum içinde yürüyen on iki zencinin omuzlarında ilerliyordu. Çadır iplerine, başıboş dolaşan hayvanlara ve etlerin piştiği üç ayaklı ocaklara takılarak sağa sola yöneliyorlardı. Bazen yüzüklerle yüklü şişman bir el tahtırevanın örtüsünü aralıyor, boğuk bir ses hakaretler savuruyordu; hamallar duruyor, sonra kampın içinde başka bir yola sapıyordu.

Erguvan renkli perdeler yukarı kaldırıldı; geniş bir yastığın üzerinde, ifadesiz ve şişkin bir insan başı ortaya çıktı. Kaşları, uçları birleşen iki abanoz kemer gibiydi; kıvırcık saçlarının arasında altın pullar parlıyordu. Yüzü öylesine solgundu ki mermer tozuyla kaplanmış sanılırdı. Bedeninin geri kalanı tahtırevanı dolduran postların altında kaybolmuştu.

Askerler, böyle uzanmış adamın Kartaca suffeti Hannon olduğunu tanıdı. Ægates Adaları Savaşı’nın kaybedilmesine ağır davranarak katkıda bulunmuştu. Hekatompylos’ta Libyalılara karşı kazandığı zafere gelince, Barbarlara göre onları bağışlaması merhametinden değil açgözlülüğündendi; çünkü ölümlerini Cumhuriyet’e bildirmiş olmasına rağmen bütün esirleri kendi hesabına satmıştı.

Askerlere seslenmek için uygun bir yer aradıktan sonra işaret verdi; tahtırevan durdu. İki kölenin desteğiyle Hannon, sendeleyerek ayaklarını yere bastı.

Üzerlerine gümüş hilaller serpiştirilmiş siyah keçe çizmeler giymişti. Bacaklarına mumya sargıları gibi şeritler dolanmış, çapraz bezlerin arasından etleri taşmıştı. Karnı, uyluklarını örten kızıl ceketin üzerine sarkıyordu; boynunun kıvrımları öküz gerdanları gibi göğsüne kadar iniyordu. Çiçek desenleri işlenmiş tuniği koltuk altlarından gerilip çatırdıyordu. Omuzlarına bir şal, beline bir kuşak ve bağcıklı çift kollu geniş, siyah bir pelerin almıştı. Giysilerinin bolluğu, iri mavi taşlı gerdanlığı, altın tokaları ve ağır küpeleri biçimsizliğini daha da iğrenç kılıyordu. Bütün bedenini kaplayan soluk cüzzam, ona cansız bir görünüş verdiğinden, taştan kabaca yontulmuş iri bir puta benziyordu. Ama akbaba gagası gibi kıvrık burnu havayı içine çekmek için şiddetle açılıp kapanıyor, kirpikleri birbirine yapışmış küçük gözleri sert, metalik bir ışıkla parlıyordu. Derisini kaşımak için elinde bir aloe spatulası tutuyordu.

Sonunda iki tellal gümüş borularını çaldı; gürültü yatışınca Hannon konuşmaya başladı.

Önce Tanrıları ve Cumhuriyet’i övdü; Barbarlar ona hizmet etmiş olmaktan kıvanç duymalıydı. Ama daha makul davranmaları gerekiyordu; devir zordu—«bir efendinin yalnızca üç zeytini varsa, ikisini kendine ayırması adil değil midir?»

Böylece yaşlı suffet, birilerinden onay almak istercesine başını sallayarak konuşmasını atasözleri ve fabllarla süslüyordu.

Pönce konuşuyordu; çevresindekilerse—silahlarını almadan koşup gelen en atik askerler—Kampaniyalılar, Galyalılar ve Yunanlardı. Kalabalıkta onu anlayan kimse yoktu. Hannon bunu fark etti, sustu ve düşüncelere dalarak bir bacağından ötekine ağır ağır sallandı.

Kaptanları toplamak aklına geldi; tellalları bu emri, Xanthippe’den beri Kartaca ordularında komuta dili olarak kullanılan Yunancayla haykırdı.

Muhafızlar asker kalabalığını kamçı darbeleriyle dağıttı; kısa süre sonra Spartalı tarzında falanksların kaptanları ve Barbar kohortlarının başları, rütbe işaretleri ve kendi halklarının zırhlarıyla geldi. Gece çökmüştü; ovada büyük bir uğultu dolaşıyordu. Şurada burada ateşler yanıyor, insanlar bir ateşten ötekine gidip «Ne var?» diye soruyor, suffetin parayı neden dağıtmadığını merak ediyordu.

Cumhuriyet’in bitmek bilmeyen yüklerini kaptanlara anlatıyordu. Hazinesi boştu. Roma’ya ödenen vergi belini büküyordu. «Artık ne yapacağımızı bilmiyoruz!.. Yazık ona!»

Ara sıra aloe spatulasıyla uzuvlarını ovuşturuyor ya da bir kölenin uzattığı gümüş kâseden içmek için sözünü kesiyordu: gelincik külü ve sirkede haşlanmış kuşkonmazla hazırlanmış bir şifalı içecek. Sonra kızıl bir havluyla dudaklarını siliyor ve devam ediyordu:

«—Bir gümüş şekel eden şey bugün üç altın şekel ediyor; savaş sırasında terk edilen tarlalar da hiçbir ürün vermiyor! Erguvan balıkçılığımız neredeyse mahvoldu, inciler bile fahiş fiyatlara çıktı; Tanrılara sunulan hizmetler için merhem bulmakta bile güçlük çekiyoruz! Sofra işlerine gelince, sözünü bile etmeyeyim; tam bir felaket! Kadırgalarımız olmadığından baharatımız yok; Kirene sınırındaki isyanlar yüzünden silphium tedarik etmek de çok zor. Bir zamanlar bunca köle bulduğumuz Sicilya artık bize kapalı! Daha dün bir hamam hizmetkârı ve dört aşçı yamağı için, eskiden bir çift fil için ödediğimden daha fazla para ödedim!»

Uzun bir papirüs tomarını açtı ve hükümetin yaptığı bütün harcamaları, tek bir rakamı bile atlamadan okudu: tapınakların onarımı, sokakların döşenmesi, gemi yapımı, mercan balıkçılığı, Syssitlerin genişletilmesi ve Kantabria ülkesindeki madenler için makineler.

Ama kaptanlar da askerler gibi Pönce bilmiyordu; oysa paralı askerler birbirlerini bu dilde selamlıyorlardı. Barbar ordularına tercümanlık etsin diye genellikle birkaç Kartacalı subay verilirdi; savaştan sonra öç almalarından korkup saklanmışlardı. Hannon onları yanına almayı akıl etmemişti; ayrıca sesi öylesine boğuktu ki rüzgârda kayboluyordu.

Demir kuşaklarını sıkıca bağlamış Yunanlar, Hannon’un sözlerini anlamaya çalışarak kulak kesilmişti. Ayı gibi postlara bürünmüş dağlılarsa ona kuşkuyla bakıyor ya da tunç çivili sopalarına yaslanmış esniyorlardı. Dalgın Galyalılar kıkırdayarak uzun saçlarını sallıyor; çöl insanları gri yün giysilerine baştan aşağı sarınmış, kıpırtısız dinliyordu. Arkadan başkaları geliyor, kalabalığın ittiği muhafızlar atlarının üzerinde sendeleyip duruyordu. Zenciler kollarının ucunda alevli çam dalları tutuyor, şişman Kartacalı da çimenli bir tümseğin üstünde nutkunu sürdürüyordu.

Barbarlar sabırsızlanıyor, mırıltılar yükseliyor, herkes Hannon’a laf atıyordu. Hannon spatulasını sallayıp duruyordu; başkalarını susturmaya çalışanlar daha yüksek sesle bağırıyor, gürültüyü artırıyordu.

Birden cılız görünümlü bir adam Hannon’un ayaklarının dibine atladı, bir tellalın borusunu kaptı ve üfledi. Bu adam Spendius’tu; önemli bir şey söyleyeceğini duyurdu. Yunanca, Latince, Galca, Libyaca ve Balear dilinde çabucak tekrarladığı bu duyuruya kaptanlar, yarı gülerek yarı şaşkınlıkla, «Konuş! Konuş!» diye karşılık verdi.

Spendius duraksadı; titriyordu. Sonunda, sayıca en kalabalık olan Libyalılara dönüp şöyle dedi:

«—Bu adamın korkunç tehditlerini hepiniz duydunuz!»

Hannon itiraz etmedi; demek ki Libyaca anlamıyordu. Spendius denemeyi sürdürmek için aynı cümleyi Barbarların öteki dillerinde de tekrarladı.

Birbirlerine şaşkın şaşkın baktılar; sonra hepsi, belki de anlamış olduklarını sanarak, sessiz bir anlaşmayla başlarını onaylar gibi eğdi.

Bunun üzerine Spendius coşkulu bir sesle söze başladı:

«—Önce, başka halkların bütün Tanrılarının Kartaca Tanrılarının yanında birer düşten ibaret olduğunu söyledi! Size korkak, hırsız, yalancı, köpek ve kaltak evlatları dedi! Cumhuriyet siz olmasanız—bunu o söyledi!—Romalılara vergi ödemek zorunda kalmazmış; siz de taşkınlıklarınızla onu parfümden, baharattan, kölelerden ve silphiumdan yoksun bırakmışsınız, çünkü Kirene sınırındaki göçebelerle iş birliği yapıyormuşsunuz! Ama suçlular cezalandırılacakmış! Çekecekleri işkenceleri bir bir okudu: sokakları döşetecek, gemileri donattıracak, Syssitleri güzelleştirtecek; ötekileri de Kantabria ülkesindeki madenlerde toprak kazmaya göndereceklermiş.»

Spendius aynı şeyleri Galyalılara, Yunanlara, Kampaniyalılara ve Balearlılara da tekrarladı. Kulaklarına çalınmış birkaç özel adı tanıyınca paralı askerler, suffetin konuşmasını doğru aktardığına inandı. Bazıları «Yalan söylüyorsun!» diye bağırdı. Sesleri ötekilerin gürültüsünde kaybolunca Spendius ekledi:

«—Süvarilerinden bir yedeği kampın dışında bıraktığını görmediniz mi? Bir işaretle koşup gelecek ve hepinizi boğazlayacaklar.»

Barbarlar o tarafa döndü. Kalabalık aralanınca, içinden bir hayaletin ağır adımlarıyla yaklaşan bir insan göründü: tümüyle kambur, sıska ve çırılçıplaktı; kurumuş yapraklar, toz ve dikenlerle kaplı uzun, diken diken saçları bedeninin yanlarına kadar örtüyordu. Belinin ve dizlerinin çevresinde samanlı sıva parçaları ve bez paçavraları vardı. Yumuşak, toprak renkli derisi, kuru dallardan sarkan paçavralar gibi kavruk uzuvlarından aşağı sarkıyordu; elleri durmadan titriyor, zeytin ağacından bir değneğe dayanarak yürüyordu.

Meşaleleri taşıyan zencilerin yanına geldi. Aptalca bir sırıtış solgun diş etlerini ortaya çıkardı; korku dolu iri gözleri çevresindeki Barbar kalabalığını süzüyordu.

Ama korkuyla çığlık atıp onların arkasına atıldı, bedenlerinin ardına sığındı; suffetin parlak zırhlarının içinde kıpırtısız duran muhafızları göstererek, «İşte geldiler! İşte geldiler!» diye kekeledi. Meşalelerin ışığı gözlerini kamaştırdığı için atlar yerlerinde tepiniyordu; alevler karanlıkta çıtırdıyordu. İnsan hayalet debelenip haykırdı:

«—Hepsini öldürdüler!»

Balear dilinde haykırdığı bu sözleri duyan Balearlılar yanına koşup onu tanıdı; o ise onlara cevap vermeden tekrarladı:

«—Evet, hepsini, hepsini öldürdüler! Üzüm gibi ezdiler! Güzel delikanlıları! Sapancıları! Yoldaşlarımı, sizinkileri!»

Ona şarap içirdiler; ağladı, ardından anlatmaya koyuldu.

Spendius, Yunanlara ve Libyalılara Zarxas’ın anlattığı korkunç şeyleri aktarırken sevincini güçlükle gizliyordu; bu olaylar öylesine uygun bir zamanda olmuştu ki inanamıyordu. Yoldaşlarının nasıl öldüğünü öğrenen Balearlıların benzi soldu.

Bir gün önce karaya çıkmış üç yüz sapancıdan oluşan bir birlikti bu; o gün fazla geç uyanmışlardı. Khamon Meydanı’na vardıklarında Barbarlar çoktan gitmişti ve savunmasız kalmışlardı; kil bilyeleri öteki yüklerle birlikte develere yüklenmişti. Meşe kapısı tunç levhalarla kaplı Satheb Sokağı’na kadar ilerlemelerine göz yumdular; ardından halk bir hamlede üzerlerine yürüdü.

Gerçekten de askerler büyük bir çığlığı hatırladı; sütunların başında kaçan Spendius onu duymamıştı.

Sonra cesetler, Khamon Tapınağı’nın iki yanına dizilmiş Pataikos Tanrılarının kollarına yerleştirildi. Paralı askerlerin bütün suçları onlara yüklendi: oburlukları, hırsızlıkları, dinsizlikleri, küçümsemeleri ve Salammbô’nun bahçesindeki balıkları öldürmeleri. Bedenleri iğrenç biçimde parçalandı; rahipler ruhlarına eziyet etmek için saçlarını yaktı; parçalarını kasap dükkânlarında astılar. Hatta bazıları dişlerini geçirdi. Akşam olunca işi bitirmek için kavşaklarda ateşler yaktılar.

Gölden uzakta parlayan alevler işte bunlardı. Bazı evler tutuşunca cesetlerden ve can çekişenlerden geriye kalanları aceleyle duvarların üzerinden attılar. Zarxas ertesi güne kadar göl kıyısındaki sazlıklarda saklandı; sonra tozdaki ayak izlerini izleyerek orduyu aramak için kırda dolaştı. Gündüzleri mağaralara gizleniyor, akşamları kanayan yaralarıyla yeniden yola koyuluyordu; aç ve hastaydı, köklerle ve leşlerle yaşamını sürdürüyordu. Sonunda bir gün ufukta mızraklar gördü ve onları izledi. Dehşet ve yoksunluk aklını başından almıştı.

Askerlerin öfkesi, Zarxas konuşurken bastırılmıştı; şimdi fırtına gibi patladı. Suffetle muhafızlarını öldürmek istiyorlardı. Bazıları araya girip önce onu dinlemek ve en azından ücretlerini alıp alamayacaklarını öğrenmek gerektiğini söyledi. Hepsi «Paramız!» diye bağırdı. Hannon parayı getirdiğini söyledi.

İleri karakollara koşuldu; Barbarlar, suffetin yüklerini çadırların ortasına taşıdı. Köleleri beklemeden sepetlerin bağlarını çözdüler. İçlerinden sümbül renkli giysiler, süngerler, kazıyıcılar, fırçalar, parfümler ve gözlerini boyamak için antimon kalemler çıktı; bunların hepsi, bu inceliklere alışkın zengin muhafızlara aitti. Sonra bir devenin üzerindeki büyük tunç tekne keşfedildi: yol boyunca yıkanabilsin diye suffete ayrılmıştı. Hastalığı iştahını iyice açtığından, bol bol yiyecek ve şarap da vardı; salamura, etler ve ballı balıkların yanı sıra, kar ve kıyılmış saman altında saklanan eritilmiş kaz yağı dolu küçük Kommagene kapları da bulunuyordu. Erzak çok fazlaydı; sepetler açıldıkça daha fazlası ortaya çıkıyor, çarpışan dalgalar gibi kahkahalar yükseliyordu. Suffetin şifalı içeceğini hazırlamak için canlı canlı yakılan Hekatompylos gelincikleri bile kafeslerde taşınmıştı.

Paralı askerlerin ücreti ise hasırdan örülmüş yaklaşık iki sepeti dolduruyordu. Birinde, Cumhuriyet’in nakit paradan tasarruf etmek için kullandığı deri pullardan bile vardı. Barbarlar hayretle bakınca Hannon, hesaplarının fazla karışık olduğunu, Yaşlılar Meclisinin incelemeye vakit bulamadığını söyledi. Şimdilik bunları gönderiyorlardı.

Sonra her şey altüst oldu: katırlar, hizmetkârlar, tahtırevan, erzaklar, yükler. Askerler Hannon’u taşlamak için çuvallardaki paraları kaptı. Hannon güçlükle bir eşeğe binip yelelerine tutunarak kaçtı; çığlık atıyor, ağlıyor, sarsılıp hırpalanıyor, ordunun üzerine bütün Tanrıların lanetini çağırıyordu. Geniş mücevherli gerdanlığı kulaklarına kadar sıçrıyordu. Sürünerek yere değen uzun pelerinini dişleriyle tutuyordu. Barbarlar uzaktan ona, «Defol, korkak! Domuz! Moloch’un lağımı! Altınını ve vebanı terleyerek dök! Daha hızlı! Daha hızlı!» diye bağırdı. Bozguna uğramış maiyeti yanında dörtnala gidiyordu.

Barbarların öfkesi dinmedi. Kartaca’ya gidip de geri dönmeyenlerden birkaçını hatırladılar; herhalde öldürülmüşlerdi. Bu kadar haksızlık onları çileden çıkardı. Çadır kazıklarını sökmeye, pelerinlerini dürmeye, atlarını dizginlemeye koyuldular; herkes miğferini ve kılıcını aldı, bir anda her şey hazırdı. Silahı olmayanlar sopa kesmek için ormana koştu.

Gün ağarıyordu; uyanan Sicca halkı sokaklarda hareketleniyordu. «Kartaca’ya gidiyorlar,» deniyordu; bu söylenti kısa sürede bütün yöreye yayıldı.

Her patikadan, her vadiden adamlar çıkıyordu. Dağlardan koşarak inen çobanlar görünüyordu.

Barbarlar gidince Spendius, Pön atına binip ovanın çevresini dolaştı; kölesi de üçüncü bir atı yedekte götürüyordu.

Yalnızca bir çadır kalmıştı. Spendius içeri girdi.

«—Kalk, efendim! Uyan! Gidiyoruz!»

«—Nereye gidiyorsunuz?» diye sordu Matho.

«—Kartaca’ya!» diye bağırdı Spendius.

Matho, kölenin kapıda tuttuğu ata atladı.

Bölüm etkileşimi

Okurlar bu bölümle etkileşime geçti

0okunma 0beğeni 0yorum
Bu iki tercih yalnızca bu tarayıcıda saklanır; yukarıdaki Vaveyla sayaçları gerçek uygulama verisidir.

Kategoriler ve Temalar

Kategoriler ve temalar yükleniyor…