Bölümler 19Şu an: IV — Kartaca Surlarının Dibinde
- 1 I — Şölen3.872 kelime
- 2 II — Sıcca’da4.627 kelime
- 3 III — Salammbô1.721 kelime
- 4 IV — Kartaca Surlarının Dibinde3.954 kelime · Okuduğun bölüm
- 5 V — Tanit3.268 kelime
- 6 VI — Hannon4.416 kelime
- 7 VII — Hamılkar Barca8.286 kelime
- 8 VIII — Macar Savaşı4.087 kelime
- 9 IX — Seferde3.371 kelime
- 10 X — Yılan2.842 kelime
- 11 XI — Çadırda4.175 kelime
- 12 XII — Su Kemeri4.235 kelime
- 13 XIII — Moloch7.910 kelime
- 14 XIV — Balta Geçidi8.337 kelime
- 15 XV — Matho2.050 kelime
- 16 Eserde Geçen Az Bilinen Sözcüklerin — Alfabetik Sözlüğü872 kelime
- 17 Ek5.578 kelime
- 18 Notlar26 kelime
- 19 Okura35 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
IV
KARTACA SURLARININ DİBİNDE
Kırlardan gelen insanlar eşeklere binmiş ya da yaya koşarak kente ulaştı; solgun, soluğu kesilmiş, korkudan akıllarını yitirmişlerdi. Ordudan kaçıyorlardı. Ordu, Kartaca’ya gelip her şeyi yok etmek için Sicca yolunu üç günde aşmıştı.
Kapılar kapatıldı. Barbarlar hemen ardından göründü, ama kıstağın ortasında, göl kıyısında durdular.
Başta düşmanca bir niyet göstermediler. Birçoğu ellerinde palmiye dallarıyla yaklaştı. Korku öylesine büyüktü ki oklarla geri püskürtüldüler.
Sabahları ve akşam karanlığı çökerken, başıboş dolaşanlar bazen surların çevresinde gezinirdi. Özellikle bir adam göze çarpıyordu: pelerinine sıkıca sarınmış, yüzü çok alçak bir siperliğin altında kaybolmuş ufak tefek bir adam. Saatlerce su kemerini seyrediyor, öyle ısrarla bakıyordu ki Kartacalıları gerçek niyeti konusunda şaşırtmaya çalıştığı belliydi. Yanında başı açık yürüyen, dev gibi başka bir adam vardı.
Ama Kartaca kıstağın tüm genişliğinde savunuluyordu: önce bir hendek, ardından toprak bir set, sonra kesme taştan, iki katlı, otuz arşın yüksekliğinde bir duvar. Duvarın içinde üç yüz fil için ahırlar ve örtüleri, zincirleri, yemleri için depolar; ayrıca dört bin at için arpa erzakı ve koşum takımlarıyla birlikte başka ahırlar; yirmi bin asker için silahları ve bütün savaş donanımıyla kışlalar vardı. İkinci katın üzerinde, mazgallarla donatılmış kuleler yükseliyordu; dış yüzlerine kancalarla bronz kalkanlar asılmıştı.
Bu ilk sur hattı, hemen gerisindeki denizcilerle boyacıların mahallesi Malqua’yı koruyordu. Mor yelkenlerin kuruması için serildiği direkler ve en üst teraslarda salamurayı kaynatmaya yarayan kil ocaklar görünüyordu.
Kentin gerisinde, yüksek ve küp biçimli evleri amfitiyatro gibi kat kat yükseliyordu. Evler taştan, kalaslardan, çakıllardan, kamışlardan, deniz kabuklarından ve sıkıştırılmış topraktan yapılmıştı. Tapınakların korulukları, çeşitli renklere boyanmış bu bloklar dağının ortasında yeşil göller gibi duruyordu. Meydanlar kentin düzlüğünü eşit olmayan aralıklarla kesiyor; sayısız dar sokak kesişerek onu baştan aşağı bölüyordu. Üç eski mahallenin artık birbirine karışmış sınır duvarları seçiliyordu; yer yer büyük kayalıklar gibi yükseliyor ya da devasa duvar parçaları hâlinde uzanıyorlardı. Yarıları çiçeklerle kaplanmış, kararmış, pislik akıntılarıyla geniş çizgiler hâlinde kirlenmişti; sokaklar da kemer gibi ağızları açık geçitlerinden, köprülerin altından akan ırmaklar gibi geçiyordu.
Byrsa’nın merkezindeki Akropol tepesi, anıtların oluşturduğu bir karmaşanın altında kayboluyordu. Burada bronz başlıklı, metal zincirlerle süslü burma sütunlu tapınaklar; gök mavisi şeritli kuru taş koniler; bakır kubbeler; mermer arşitravlar; Babil tarzı payandalar; ters çevrilmiş meşaleler gibi sivri uçlarının üzerinde duran dikilitaşlar vardı. Sütunlu revaklar alınlıklara kadar yükseliyor, kıvrımlar sütun dizilerinin arasında açılıyordu; granit duvarlar kiremit bölmeleri taşıyordu. Bütün bunlar birbirinin üzerine yığılmış, yarı yarıya birbirini gizleyerek, harikulade ve anlaşılmaz bir biçimde yükseliyordu. Burada çağların birbirini izleyişi, unutulmuş yurtların anıları hissediliyordu.
Akropol’ün gerisinde, kızıl topraklar üzerinde, mezarlarla çevrili Mappales Yolu kıyıdan yeraltı mezarlarına kadar dümdüz uzanıyordu. Ardından geniş evler bahçelerin içinde seyrek aralıklarla sıralanıyordu. Üçüncü mahalle Megara, yeni kent, uçurumun kenarına kadar uzanıyor; orada her gece alev alev yanan dev bir deniz feneri yükseliyordu.
Kartaca, ovaya yerleşmiş askerlerin önünde böylece seriliyordu.
Askerler uzaktan pazar yerlerini, kavşakları seçiyor; tapınakların yerleri üzerine tartışıyorlardı. Syssitlerin karşısındaki Hamon tapınağının altın kiremitleri vardı; Eşmun’un solundaki Melkarth’ın çatısında mercan dalları yükseliyordu; ileride Tanit’in bakır kubbesi hurma ağaçlarının arasında yuvarlakça beliriyordu; kara Moloch ise sarnıçların aşağısında, deniz fenerinin bulunduğu taraftaydı. Alınlıkların köşelerinde, duvarların tepelerinde, meydanların kıyılarında, her yerde korkunç başlı tanrılar görülüyordu: kimi dev gibi, kimi bodur; karınları kocaman ya da vücutları ölçüsüzce yassıydı; ağızlarını açıyor, kollarını iki yana uzatıyor, ellerinde dirgenler, zincirler ya da mızraklar tutuyorlardı. Perspektifin daha da dikleştirdiği sokakların sonunda denizin mavisi uzanıyordu.
Sabah akşam sokakları gürültülü bir kalabalık dolduruyordu. Çıngıraklarını sallayan oğlanlar hamamların kapısında bağırıyor, sıcak içecek satan dükkânlardan duman yükseliyor, örslerin gürültüsü havayı çınlatıyordu. Güne adanmış beyaz horozlar teraslarda ötüyor, tapınaklarda boğazlanan öküzler böğürüyor, köleler başlarında sepetlerle koşuşturuyordu. Revakların karanlık diplerinde ise kimi rahip koyu renk bir mantoya sarınmış, yalınayak ve sivri külahlı görünüyordu.
Kartaca manzarası Barbarları öfkelendiriyordu. Hayranlık duyuyor, tiksiniyor, bir yandan da her şeyi yerle bir edip orada yaşamayı istiyorlardı. Ama üç sıra surla korunan askerî limanda neler vardı? Bir de kentin gerisinde, Megara’nın derinliklerinde, Akropol’den daha yüksekte Hamilkar’ın sarayı görünüyordu.
Matho’nun gözleri durmadan oraya çevriliyordu. Zeytin ağaçlarına tırmanıyor, elini kaşlarının üzerine siper ederek eğilip bakıyordu. Bahçeler boştu; siyah haçlı kırmızı kapı sürekli kapalı duruyordu.
Girecek bir gedik arayarak surların çevresini yirmiden fazla kez dolaştı. Bir gece kendini körfeze attı ve üç saat boyunca soluk soluğa yüzdü. Mappales’in eteğine vardı, uçuruma tırmanmaya çalıştı. Dizlerini kanattı, tırnaklarını kırdı; sonra yeniden dalgalara düştü ve geri döndü.
Çaresizliği onu çileden çıkarıyordu. Salammbô’yu içinde tutan Kartaca’yı, sanki onu ele geçirmiş biriymiş gibi kıskanıyordu. Sinir gerginliği geçince yerini çılgınca, dinmek bilmez bir eylem tutkusu aldı. Yanakları ateş gibi, gözleri tahriş olmuş, sesi kısıktı; ordugâhta hızlı adımlarla dolaşıyor ya da kıyıda oturmuş büyük kılıcını kumla ovuyordu. Uçan akbabalara ok atıyordu. Yüreği öfkeli sözlerle taşıyordu.
«—Öfkeni, kendini kaptırmış bir araba gibi salıver,—dedi Spendius.—Bağır, küfret, yıkıp yak, öldür. Acı kanla diner; aşkını doyuramıyorsan nefretini doyur. O sana güç verecek!»
Matho askerlerinin komutasını yeniden üstlendi. Onlara acımasızca talim yaptırıyordu. Cesareti, hele gücü yüzünden saygı görüyordu. Üstelik onda gizemli bir ürperti uyandıran bir şey vardı; geceleyin hayaletlerle konuştuğuna inanılıyordu. Öteki komutanlar da onun örneğinden cesaret aldı. Ordu kısa sürede düzene girdi. Kartacalılar evlerinden, talimleri düzenleyen borazanların çaldığı marşları duyuyordu. Sonunda Barbarlar yaklaştı.
Onları kıstakta ezebilmek için iki ordunun aynı anda arkadan saldırması gerekirdi: biri Utika Körfezi’nin dibine çıkarma yapmalı, öteki Sıcak Sular Dağı’ndan inmeliydi. Peki, en fazla altı bin kişilik Kutsal Lejyon’la ne yapılabilirdi? Doğuya yönelseler Göçebelerle birleşir, Kirene yolunu ve çöl ticaretini keserlerdi. Batıya çekilseler Numidya ayaklanırdı. Üstelik erzak yokluğu er geç onları çekirgeler gibi çevredeki kırsalı yağmalamaya sürükleyecekti; zenginler güzel şatoları, bağları ve ekinleri için titriyordu.
Hannon, her Barbar’ın başına yüklü bir ödül koymak ya da gemiler ve savaş makineleriyle ordugâhlarını ateşe vermek gibi korkunç ve uygulanamaz önlemler önerdi. Meslektaşı Giscon ise tersine, onlara ödeme yapılmasını istiyordu. Halkın gözünde sevilen biri olduğu için Yaşlılar Meclisi üyeleri ondan nefret ediyordu; bir efendinin ortaya çıkma ihtimalinden korkuyor, monarşiden duydukları dehşetle onun kalıntılarını azaltmaya ya da yeniden kurulmasını önlemeye çalışıyorlardı.
Tahkimatın dışında, başka bir soydan, kökeni bilinmeyen insanlar yaşıyordu. Hepsi kirpi avcısı, yumuşakça ve yılan yiyicisiydi. Mağaralara girip canlı sırtlanlar yakalıyor, akşamları onları Megara’nın kumlarında, mezar taşlarının arasında koşturmaktan eğleniyorlardı. Balçık ve yosundan kulübeleri, kırlangıç yuvaları gibi uçuruma tutunmuştu. Orada hükümetsiz, tanrısız, karmakarışık ve çırılçıplak yaşıyorlardı; hem güçsüz hem de yırtıcıydılar. Pis yiyecekleri yüzünden halk yüzyıllardır onlardan nefret ediyordu. Bir sabah nöbetçiler hepsinin gittiğini fark etti.
Sonunda Büyük Konsey üyelerinden bazıları kararlarını verdi. Kolyelerini ve kemerlerini takmadan, açık sandaletlerle, komşuları gibi ordugâha geldiler. Sakin adımlarla ilerleyip komutanları selamlıyor, bazen de askerlerle konuşmak için duruyorlardı. Her şeyin bittiğini, taleplerine adaletle karşılık verileceğini söylüyorlardı.
İçlerinden çoğu ilk kez paralı asker ordugâhı görüyordu. Hayal ettikleri kargaşanın yerinde ürkütücü bir düzen ve sessizlik vardı. Çimden yapılmış bir set, mancınıkların darbesine dayanacak yükseklikte ve sağlam bir duvar gibi orduyu çevreliyordu. Sokakların zemini serin suyla ıslatılmıştı; çadırların deliklerinden karanlıkta parlayan sarı gözbebeklerini görüyorlardı. Demetler hâlindeki mızraklar ve asılı zırhlar ayna gibi gözlerini kamaştırıyordu. Alçak sesle konuşuyor, uzun giysileriyle bir şeye çarpıp devirmekten korkuyorlardı.
Askerler, kendilerine borçlu olunan paradan ödemek üzere erzak istediler.
Onlara öküzler, koyunlar, beç tavukları, kuru meyveler ve acı baklalarla birlikte tütsülenmiş uskumru gönderildi; bunlar Kartaca’nın bütün limanlara yolladığı nefis uskumrulardı. Ama askerler görkemli hayvanların çevresinde küçümseyerek dolanıyor, istediklerini kötüleyip bir koç için bir güvercin değerinde, üç keçi için de bir nar fiyatında karşılık veriyorlardı. Pis şeyler yiyenler hakemliğe soyunup kandırıldıklarını ileri sürdü. Bunun üzerine kılıçlarını çekip öldürmekle tehdit ettiler.
Büyük Konsey komiserleri her askere kaç yıllık ödeme borçlu olunduğunu yazdı. Ne var ki artık kaç paralı askerin tutulduğunu bilmek imkânsızdı; Yaşlılar Meclisi üyeleri ödemeleri gereken akıl almaz toplam karşısında dehşete kapıldı. Silphium stokunu satmak, tüccar kentlerine vergi koymak gerekiyordu. Paralı askerlerin sabrı tükenebilirdi; Tunus çoktan onların yanındaydı. Hannon’un öfkesiyle meslektaşının sitemleri karşısında afallayan zenginler, bir Barbar’ı tanıyor olabilecek yurttaşlara hemen gidip onunla görüşmelerini, dostluğunu yeniden kazanmalarını ve güzel sözler söylemelerini öğütledi. Bu güvence onları yatıştıracaktı.
Tüccarlar, yazmanlar, cephanelik işçileri ve aileleriyle birlikte koca koca topluluklar Barbarların yanına gitti.
Askerler bütün Kartacalıları içeri alıyordu, ama yalnızca öyle dar bir geçitten ki yan yana ancak dört kişi geçebiliyordu. Spendius, setin önünde durup gelenleri dikkatle aratıyordu; karşısındaki Matho ise bu kalabalığı gözden geçiriyor, Salammbô’nun evinde görmüş olabileceği birini seçmeye çalışıyordu.
Ordugâh o kadar kalabalık ve hareketliydi ki bir kenti andırıyordu. Birbirine karışmadan yan yana duran iki ayrı kalabalık vardı: Biri keten ya da yün giysiler giymiş, kozalak gibi keçe külahlar takmıştı; öteki demir zırhlara bürünmüş, miğferler taşıyordu. Hizmetkârların ve seyyar satıcıların arasında her ulustan kadınlar dolaşıyordu: kimi olgun hurmalar gibi esmer, kimi zeytinler gibi yeşilimsi, kimi portakallar gibi sarıydı. Denizciler tarafından satılmış, genelevlerden seçilmiş, kervanlardan çalınmış ya da kentlerin yağmalanması sırasında ele geçirilmişlerdi. Genç oldukları sürece aşk uğruna tüketiliyor, yaşlanınca dayakla eziliyorlardı; yenilgilerde, yol kenarlarında, terk edilmiş yük hayvanlarının arasında can veriyorlardı. Göçebelerin karıları, sarımtırak deve kılından, köşeli kesimli giysileriyle topukları üzerinde sallanıyordu. Mor tüllere bürünmüş, kaşlarını boyamış Kirene müzisyenleri hasırların üzerine çömelmiş şarkı söylüyordu. Sarkık memeli yaşlı siyah kadınlar, güneşte kurutulmuş hayvan dışkılarını ateş yakmak için topluyordu. Syrakusalı kadınların saçlarında altın levhalar, Lusitanyalıların boynunda deniz kabuğu kolyeler, Galyalı kadınların beyaz göğsünde kurt postları vardı. Bit içinde, çıplak ve sünnetsiz, gürbüz çocuklar yoldan geçenlerin karınlarına kafalarıyla vuruyor ya da genç kaplanlar gibi arkadan yaklaşıp ellerini ısırıyordu.
Kartacalılar ordugâhta gezinirken buranın tıka basa dolu olduğu onca şey karşısında şaşkına dönüyordu. En yoksullar üzgündü; ötekiler kaygılarını gizliyordu.
Askerler onları neşelenmeye teşvik edip omuzlarına vuruyordu. Birini gözüne kestirir kestirmez eğlencelerine çağırıyorlardı. Disk atarken ayaklarını ezmek için fırsat kolluyor, yumruk dövüşünde ise daha ilk hamlede çenesini kırıyorlardı. Sapancılar sapanlarıyla, psiller engerekleriyle, süvariler de atlarıyla Kartacalıları korkutuyordu. Sakin işlerle uğraşan bu insanlar her hakaret karşısında başlarını eğiyor, gülümsemeye çalışıyordu. Bazıları cesur görünmek için asker olmak istediklerini işaret ediyordu. Onlara odun yardırıyor, katır tımar ettiriyorlardı. Zırha sokup ordugâhın sokaklarında fıçı gibi yuvarlıyorlardı. Sonra gitmek üzere olduklarında paralı askerler gülünç biçimlerde kıvranarak saçlarını yoluyordu.
Birçoğu, budalalık ya da önyargı yüzünden, bütün Kartacalıların çok zengin olduğuna safça inanıyordu; onların ardından yürüyüp kendilerine bir şey vermeleri için yalvarıyorlardı. Güzel görünen ne varsa istiyorlardı: bir yüzük, bir kemer, sandaletler, giysinin püskülü… Üstü başı soyulmuş Kartacalı «—Ama artık hiçbir şeyim kalmadı. Ne istiyorsun?» diye haykırınca, «—Karını!» diye karşılık veriyorlardı. Başkaları da «—Canını!» diyordu.
Askerî hesaplar komutanlara teslim edildi, askerlere okundu ve kesin olarak onaylandı. Bunun üzerine çadır istediler; çadır verildi. Yunanların polemarkları Kartaca’da yapılan güzel zırhlardan birkaçını talep etti; Büyük Konsey bu alım için ödenek ayırdı. Ama süvarilere göre, Cumhuriyetin atları için kendilerine tazminat ödemesi gerekiyordu. Biri şu kuşatmada üç at kaybettiğini, öteki şu yürüyüşte beş, bir başkası da uçurumlarda on dört at yitirdiğini ileri sürüyordu. Onlara Hekatompylos aygırları önerildi; onlar parayı yeğledi.
Sonra borçlu olunan bütün buğdayın karşılığının parayla —deri para değil, gümüş sikkeyle— ödenmesini ve savaş boyunca satıldığı en yüksek fiyatın uygulanmasını istediler. Bir ölçek un için bir çuval buğdaya ödediklerinin dört yüz katını talep ediyorlardı. Bu haksızlık öfkeye yol açtı; yine de boyun eğmek gerekti.
Askerlerin temsilcileriyle Büyük Konsey temsilcileri, Kartaca’nın Koruyucu Ruhu ve Barbar tanrıları adına yemin ederek barıştı. Doğulu gösterişi ve laf kalabalığıyla birbirlerinden özür dileyip iltifat ettiler. Ardından askerler, Cumhuriyet’e karşı kendilerini kışkırtan hainlerin cezalandırılmasını dostluğun kanıtı olarak istediler.
Anlamamış gibi yaptılar. Askerler daha açık konuşup Hannon’un başını istediklerini söylediler.
Günde birkaç kez ordugâhtan çıkıp surların dibinde dolaşıyor, suffetin başını kendilerine atmaları için bağırıyor ve onu karşılamak için giysilerini geriyorlardı.
Büyük Konsey belki de son bir talep olmasa geri adım atacaktı; bu talep ötekilerden daha aşağılayıcıydı: Komutanları için büyük ailelerden seçilmiş bakirelerle evlenmek istediler. Bu, Spendius’un fikriydi; birçoklarına da son derece sıradan ve uygulanabilir geliyordu. Pön kanına karışma iddiası halkı öfkelendirdi; askerlere artık alacak hiçbir şeyleri olmadığı kabaca bildirildi. Bunun üzerine aldatıldıklarını haykırdılar: Üç gün içinde ücretleri gelmezse, gidip onu Kartaca’dan kendileri alacaklardı.
Paralı askerlerin kötü niyeti, düşmanlarının düşündüğü kadar büyük değildi. Hamilkar onlara gerçekten aşırı, belirsiz ama ciddi ve tekrarlanmış sözler vermişti. Kartaca’ya çıktıklarında kentin kendilerine bırakılacağına, hazinelerin paylaşılacağına inanmış olabilirlerdi. Ücretlerinin bile ancak ödeneceğini görünce gururları da açgözlülükleri de hayal kırıklığına uğradı.
Dionysios, Pyrrhos, Agathokles ve İskender’in komutanları olağanüstü talihler için örnek oluşturmamış mıydı? Kenanlıların güneşle bir tuttuğu Herakles ülküsü orduların ufkunda parlıyordu. Sıradan askerlerin taç taktığı biliniyordu; yıkılan imparatorlukların yankısı, meşe ormanındaki Galyalıyı da kumlardaki Etiyopyalıyı da hayallere sürüklüyordu. Ama cesaretten yararlanmaya her zaman hazır bir halk vardı; kabilesinden kovulmuş hırsız, yollarda başıboş gezen baba katili, tanrıların kovaladığı kutsala saygısızlık eden kişi; bütün açlar, bütün umutsuzlar Kartaca simsarı asker toplarken limana ulaşmaya çalışıyordu. Kartaca çoğunlukla sözünü tutardı. Ama bu kez cimriliğinin hırsı onu tehlikeli bir alçaklığa sürüklemişti. Numidyalılar, Libyalılar, bütün Afrika Kartaca’nın üzerine yürüyecekti. Yalnız deniz açıktı. Ama orada Romalılarla karşılaşacaktı; katillerin saldırısına uğramış bir insan gibi, ölümün çevresini sardığını hissediyordu.
Sonunda Giscon’a başvurmak zorunda kaldılar; Barbarlar onun arabuluculuğunu kabul etti. Bir sabah liman zincirlerinin indirildiğini gördüler. Üç düz tabanlı tekne Tænia Kanalı’ndan geçerek göle girdi.
İlk teknenin pruvasında Giscon görünüyordu. Onun arkasında, bir katafalktan daha yüksek, taçlara benzeyen ve sarkan halkalarla süslenmiş devasa bir sandık yükseliyordu. Ardından, sfenksler gibi başlıklar takmış, göğüslerine dövmeli bir papağan işlemiş tercümanlar birliği görünüyordu. Dostlar ve köleler, hepsi silahsız, omuz omuza verecek kadar kalabalık hâlde peşlerinden geliyordu. Batacak kadar dolu üç uzun tekne, onları seyreden ordunun tezahüratları arasında ilerliyordu.
Giscon karaya çıkar çıkmaz askerler onu karşılamaya koştu. Çuvallarla bir tür kürsü kurdurdu ve hepsine borçlarını eksiksiz ödemeden gitmeyeceğini ilan etti.
Alkışlar koptu. Uzun süre konuşamadı.
Sonra hem Cumhuriyet’in hem Barbarların hatalarını kınadı; suç, şiddetleriyle Kartaca’yı korkutan birkaç isyancıdaydı. İyi niyetinin en büyük kanıtı, kendisinin, suffet Hannon’un ezeli düşmanının, onların yanına gönderilmesiydi! Halkın cesur insanları öfkelendirecek kadar akılsız ya da hizmetlerini unutacak kadar nankör olduğunu düşünmemeliydiler. Ardından Giscon askerlere, Libyalılardan başlayarak ödeme yaptı. Listelerin yalan olduğunu söyledikleri için onları kullanmadı.
Askerler uluslarına göre önünden geçiyor, hizmet ettikleri yıl sayısını parmaklarıyla gösteriyordu. Sırayla sol kollarına yeşil boya işareti konuyor, yazmanlar ağzı açık sandıktan para alıyor, başkaları da bir kalemle kurşun levhaya delikler açıyordu.
Ağır ağır, öküzler gibi yürüyen bir adam geçti.
«—Yanıma çık,—dedi suffet, bir hileden kuşkulanarak.—Kaç yıl hizmet ettin?»
«—On iki yıl,» diye yanıtladı Libyalı.
Giscon parmaklarını adamın çenesinin altına soktu; çünkü miğferin çene kayışı zamanla orada iki nasır oluştururdu. Bunlara keçiboynuzu denirdi; «keçiboynuzlarına sahip olmak» sözü de eski bir askeri anlatırdı.
«—Hırsız!—diye haykırdı suffet.—Yüzünde eksik olanı sırtında taşıyor olmalısın!» Tuniğini yırtıp kanayan kabuklarla kaplı sırtını açığa çıkardı. Bu adam Hippo-Zarytuslu bir çiftçiydi. Yuhalamalar yükseldi; başı kesildi.
Gece çöker çökmez Spendius Libyalıları uyandırmaya gitti. Onlara şöyle dedi:
«—Ligurlar, Yunanlar, Balearlılar ve İtalyalılar ödemelerini alınca geri dönecekler. Ama siz Afrika’da, kabilelerinizin arasına dağılmış ve savunmasız kalacaksınız! Cumhuriyet o zaman sizden öcünü alacak! Yolculuğa güvenmeyin! Her söze inanacak mısınız? İki suffet anlaşmış! Bu adam sizi aldatıyor! Kemikler Adası’nı ve onları çürük bir kadırgayla Sparta’ya yolladığı Xanthippe’yi hatırlayın!»
«—Ne yapalım?» diye sordular.
«—Bir düşünün!» dedi Spendius.
Sonraki iki gün Magdala, Leptis ve Hekatompylos halkına ödeme yapıldı; Spendius Galyalıların arasında dolaşıyordu.
«—Libyalılara ödeme yapılıyor, sonra Yunanlara, ardından Balearlılara, Asyalılara ve ötekilerin hepsine ödeme yapılacak! Ama sizin sayınız az; size hiçbir şey vermeyecekler! Yurtlarınızı bir daha göremeyeceksiniz! Geminiz olmayacak! Erzakı esirgemek için sizi öldürecekler.»
Galyalılar suffetin yanına gitti. Hamilkar’ın evinde yaraladığı Autharite ona seslendi. Köleler tarafından itilip uzaklaştırıldı ama öcünü alacağına yemin etti.
Talepler ve şikâyetler çoğaldı. En inatçılar suffetin çadırına giriyor, yumuşatmak için ellerini tutup dişsiz ağızlarını, kupkuru kollarını ve yara izlerini elle yoklamasını sağlıyorlardı. Henüz ödeme almamış olanlar öfkeleniyor, ücretlerini almış olanlar atları için bir ödeme daha istiyor, aylaklarla sürgünler askerlerin silahlarını alıp unutulduklarını ileri sürüyordu. Her an, bir kasırga gibi insan yığınları çıkageliyordu; çadırlar gıcırdayıp devriliyordu. Ordugâhın surları arasına sıkışmış kalabalık, kapılardan merkeze kadar çığlıklar içinde dalgalanıyordu. Gürültü dayanılmaz hâle geldiğinde Giscon fildişi asasına dirseğini dayıyor, denize bakarak parmaklarını sakalına gömmüş hâlde kıpırtısız duruyordu.
Matho sık sık Spendius’la konuşmak için bir yana çekiliyor, sonra suffetin karşısına yeniden geçiyordu; Giscon da gözlerini, kendisine doğru alevler saçarak fırlatılmış iki phalarica gibi durmadan üzerinde hissediyordu. Kalabalığın üzerinden birkaç kez birbirlerine hakaretler savurdular ama sözlerini duymadılar. Dağıtım sürüyordu ve Suffet her engel için bir çare buluyordu.
Yunanlar, para birimleri arasındaki farkı bahane ederek itiraz çıkarmaya kalktılar. Onlara öyle açıklamalar yaptı ki söylenmeden çekip gittiler. Siyahlar, Afrika’nın iç kesimlerinde alışverişte kullanılan beyaz deniz kabuklarından istediler. Kartaca’dan getirtmeyi önerdi; onlar da ötekiler gibi parayı kabul ettiler.
Balearlılara daha iyi bir şey, yani kadınlar vaat edilmişti. Suffet, onlar için koca bir bakire kervanının beklendiğini söyledi; yol uzundu, altı ay daha beklemeleri gerekiyordu. Kadınlar semirip benzoinle iyice ovulunca Balear limanlarına gemilerle gönderileceklerdi.
Birden, artık yakışıklı ve güçlü olan Zarxas, bir cambaz gibi arkadaşlarının omuzlarına sıçradı ve haykırdı:
«—Cesetler için de ayırdın mı?» derken Kartaca’daki Hamon Kapısı’nı gösteriyordu.
Güneşin son ışıklarında kapıyı baştan aşağı kaplayan tunç levhalar parlıyordu; Barbarlar onun üzerinde kanlı bir iz gördüklerini sandılar. Giscon ne zaman konuşmak istese çığlıklar yeniden yükseliyordu. Sonunda ağır adımlarla aşağı indi ve çadırına kapandı.
Güneş doğarken dışarı çıktığında, dışarıda yatan tercümanları kımıldamadı; sırtüstü uzanmış, gözleri dikilmiş, dilleri dişlerinin ucunda, yüzleri mavimsi bir renkteydi. Burunlarından beyaz salgılar akıyor, uzuvları gece soğuğu hepsini dondurmuşçasına kaskatı duruyordu. Her birinin boynunda ince bir saz ipi vardı.
İsyan bundan sonra hiç dinmedi. Zarxas’ın hatırlattığı Balearlıların öldürülmesi, Spendius’un kuşkularını doğrulamıştı. Cumhuriyet’in onları aldatmaya çalıştığını düşünüyorlardı. Bu iş bitmeliydi! Tercümanlara gerek yoktu artık! Başına sapan dolamış Zarxas savaş türküleri söylüyor, Autharite koca kılıcını sallıyor, Spendius birine bir şeyler fısıldıyor, ötekine hançer uzatıyordu. En güçlüler kendi alacaklarını zorla almaya çalışıyor, öfkesi daha az kabaranlar dağıtımın sürmesini istiyordu. Artık kimse silahını bırakmıyordu; bütün öfkeler Giscon’a yönelmiş, çalkantılı bir nefrete dönüşmüştü.
Bazıları onun yanına çıkıyordu. Hakaretler savurdukları sürece sabırla dinleniyor, ama onun için tek bir söz söylemeye kalkışırlarsa hemen taşlanıyor ya da arkadan kılıç darbesiyle başları uçuruluyordu. Çuval yığınları sunaktan daha kırmızıydı.
Yemekten sonra, şarap içtiklerinde korkunçlaşıyorlardı! Pön ordularında ölüm cezasıyla yasaklanmış bir zevkti bu; disiplinle alay edercesine kadehlerini Kartaca’ya doğru kaldırıyorlardı. Sonra mali işlerde çalışan kölelerin yanına dönüp öldürmeye yeniden başlıyorlardı. Her dilde farklı söylenen “vur” sözü herkesçe anlaşılıyordu.
Giscon, yurdunun kendisini terk ettiğini çok iyi biliyordu ama onu utandırmak istemiyordu. Kendilerine gemiler vaat edildiğini hatırlattıklarında Moloch adına yemin ederek gemileri kendi parasıyla sağlayacağını söyledi; mavi taşlı kolyesini çıkarıp yeminine güvence olsun diye kalabalığın içine fırlattı.
Bunun üzerine Afrikalılar, Büyük Konsey’in taahhüdüne dayanarak buğday istediler. Giscon, Syssitlerin mor boyayla koyun derilerine yazılmış hesaplarını serdi; Kartaca’ya giren her şeyi ay ay, gün gün okuyordu.
Birden gözleri fal taşı gibi açıldı ve durmuş kaldı; sanki rakamların arasında ölüm kararını görmüştü.
Yaşlılar Meclisi hesapları hileyle azaltmıştı; savaşın en felaketli döneminde satılan buğdayın fiyatı öylesine düşüktü ki insan ancak gözlerini kaparsa buna inanabilirdi.
«—Konuş!» diye bağırdılar. «—Daha yüksek sesle! Ah! Yalan söylemeye çalışıyor, korkak! Sakın güvenmeyelim.»
Bir süre tereddüt etti. Sonunda işine yeniden koyuldu.
Askerler, aldatıldıklarının farkında olmadan Syssitlerin hesaplarını doğru kabul ettiler. Kartaca’nın sahip olduğu bolluk onları öfkeli bir kıskançlığa sürükledi. Firavuninciri ağacından sandığı kırdılar; dörtte üçü boştu. İçinden böylesine büyük paraların çıktığını görmüşlerdi, bu yüzden sandığın hiç tükenmeyeceğini sanıyorlardı; Giscon paranın bir kısmını çadırına gömmüştü. Çuvallara tırmandılar. Matho onlara önderlik ediyordu; «—Para! Para!» diye bağırınca Giscon sonunda karşılık verdi:
«—Generallerinizden isteyin!»
Konuşmadan, büyük sarı gözleriyle ve sakalından daha solgun uzun yüzüyle onlara dosdoğru bakıyordu. Tüylerine takılmış bir ok, kulağındaki geniş altın halkanın içinde duruyor; başlığından omzuna ince bir kan çizgisi akıyordu.
Matho’nun bir işaretiyle hepsi ileri atıldı. Giscon kollarını açtı; Spendius bir ilmikle bileklerini sıktı, bir başkası onu yere devirdi ve çuvalların üstüne yığılan kalabalığın karmaşasında gözden kayboldu.
Çadırını yağmaladılar. İçinde yalnızca yaşamak için gerekli şeyleri buldular; sonra daha dikkatli arayınca Tanit’in üç tasvirini ve maymun derisine sarılmış, aydan düşmüş siyah bir taş buldular. Kartacalıların çoğu ona eşlik etmek istemişti; bunlar nüfuzlu adamlardı ve hepsi savaş yanlısıydı.
Onları çadırların dışına sürükleyip pislik çukuruna attılar. Demir zincirlerle karınlarından sağlam kazıklara bağladılar; yemeklerini bir mızrağın ucunda uzatıyorlardı.
Autharite onları gözetlerken bir yandan da hakaretlere boğuyordu. Dilini anlamadıkları için karşılık vermiyorlardı; Galyalı ara sıra yüzlerine çakıl taşı atıp bağırtıyordu.
Daha ertesi gün, orduyu bir tür bitkinlik sardı. Öfkeleri dinince içlerine kaygı çökmeye başladı. Matho belli belirsiz bir keder duyuyordu. Salammbô’ya dolaylı yoldan hakaret etmiş gibi geliyordu; bu zenginler onun şahsının bir uzantısı gibiydi. Geceleri çukurlarının kıyısına oturuyor, iniltilerinde yüreğini dolduran sesin bir yankısını buluyordu.
Yine de hepsi, yalnız Libyalılara ödeme yapıldığı için onları suçluyordu. Ulusal düşmanlıklarla kişisel kinler yeniden alevlenirken, bunlara kapılmanın tehlikesi de hissediliyordu. Böylesi bir saldırının ardından Kartaca’nın misillemesi korkunç olacaktı. Öyleyse Kartaca’nın öcünü almasını önlemek gerekiyordu. Gizli toplantılar ve nutuklar uzayıp gidiyordu. Herkes konuşuyor, kimse kimseyi dinlemiyordu; normalde pek geveze olan Spendius ise her öneriye başını sallayarak karşılık veriyordu.
Bir akşam Spendius, kent surlarının içinde hiç su kaynağı olup olmadığını gelişigüzel bir tavırla Matho’ya sordu.
«—Bir tane bile yok!» diye yanıtladı Matho.
Ertesi gün Spendius onu göl kıyısına götürdü.
«—Efendim!» dedi eski köle. «—Yüreğin korkusuzsa seni Kartaca’ya götüreceğim.»
«—Nasıl?» diye soluk soluğa tekrarladı öteki.
«—Bütün emirlerimi yerine getireceğine, bir gölge gibi peşimden geleceğine yemin et!»
Matho kolunu Chabar gezegenine doğru kaldırıp haykırdı:
«—Tanit adına yemin ederim!»
Spendius devam etti:
«—Yarın güneş battıktan sonra su kemerinin dibinde, dokuzuncu ve onuncu kemer açıklığının arasında beni bekle. Yanına demir bir kazma, sorguçsuz bir miğfer ve deri sandalet al.»
Sözünü ettiği su kemeri, kıstağı çaprazlamasına baştan başa geçiyordu; sonradan Romalıların genişlettiği büyük bir yapıydı. Başka halkları küçümseyen Kartaca, bu yeni buluşu onlardan beceriksizce almıştı; tıpkı Roma’nın da Pön kadırgasını örnek alması gibi. Tabanında payandalar, tepesinde aslan başları bulunan, bodur mimarili beş kemer katı, Akropolis’in batı bölümüne ulaşıyordu; orada kentin altına girerek Megara sarnıçlarına neredeyse bir ırmak boşaltıyordu.
Kararlaştırılan saatte Spendius orada Matho’yu buldu. Bir tür zıpkını ipin ucuna bağlayıp sapan gibi hızla döndürdü; demir alet bir yere takıldı ve ikisi arka arkaya duvar boyunca tırmanmaya koyuldu.
Ama ilk kata çıktıklarında kanca, her fırlatışlarında geri düşüyordu; bir çatlak bulabilmek için kornişin kenarında yürümeleri gerekiyordu ve her kemer katında kenar biraz daha daralıyordu. Sonra ip gevşedi. Birkaç kez kopacak gibi oldu.
Sonunda en üstteki düzlüğe vardılar. Spendius ara sıra eğilip eliyle taşları yokluyordu.
«—İşte burası,» dedi. «—Başlayalım!» Matho’nun getirdiği kazığa yüklenerek taş levhalardan birini yerinden oynatmayı başardılar.
Uzakta, dizginsiz atların üzerinde dörtnala giden bir süvari birliği gördüler. Altın bilezikleri, pelerinlerinin dalgalanan kıvrımları arasında sıçrıyordu. Önde, devekuşu tüylerinden bir taç takmış, her elinde bir mızrakla at süren bir adam seçiliyordu.
«—Narr’Havas!» diye haykırdı Matho.
«—Ne fark eder!» diye karşılık verdi Spendius ve levhayı kaldırarak açtıkları deliğe atladı.
Matho onun emriyle taş bloklardan birini itmeye çalıştı. Ama yer darlığından dirseklerini oynatamıyordu.
«—Geri döneriz,» dedi Spendius. «—Öne geç.» Sonra su kanalına girdiler.
Su karınlarına kadar yükseliyordu. Çok geçmeden sendelemeye başladılar ve yüzmek zorunda kaldılar. Uzuvları daracık kanalın duvarlarına çarpıyordu. Su, hemen üstlerindeki taş levhanın altından akıyordu; yüzlerini parçaladılar. Sonra akıntı onları sürükledi. Bir mezardan daha ağır hava göğüslerini eziyordu; başlarını kollarının arasına alıp dizlerini birbirine yaklaştırarak olabildiğince uzanmış hâlde, karanlığın içinde ok gibi ilerliyor, boğuluyor, hırıltıyla soluyor, neredeyse ölüyorlardı. Birden önleri kapkara kesildi ve suyun akışı iki kat hızlandı. Düştüler.
Yüzeye çıktıklarında birkaç dakika sırtüstü yatıp havayı kana kana içtiler. Geniş duvarların su havuzlarını birbirinden ayırdığı yerde kemer açıklıkları arka arkaya uzanıyordu. Havuzların hepsi doluydu; sarnıçlar boyunca su tek bir tabaka hâlinde devam ediyordu. Tavandaki kubbelerin ışıklıkları solgun bir aydınlık salıyor, dalgaların üzerine ışık diskleri yayıyordu; çevredeki karanlık duvarlara doğru yoğunlaşıp onları sonsuz uzaklara itiyor, en küçük ses büyük bir yankı yaratıyordu.
Spendius’la Matho yeniden yüzmeye koyuldu; kemer açıklıklarından geçerek arka arkaya birkaç odayı aştılar. İki yanda, daha küçük havuzlardan oluşan iki sıra paralel uzanıyordu. Yollarını kaybettiler; dönüp durdular, geri geldiler. Topuklarının altında bir şeye çarptılar. Bu, sarnıçların boyunca uzanan galerinin döşemesiydi.
Bunun üzerine büyük bir dikkatle ilerleyip çıkış bulmak için duvarı yokladılar. Ama ayakları kayıyor, derin havuzlara düşüyorlardı. Tırmanıp çıkmaları, sonra yeniden düşmeleri gerekiyordu; yüzerken uzuvları suda erimiş gibi korkunç bir yorgunluk duyuyorlardı. Gözleri kapandı; can çekişiyorlardı.
Spendius’un eli bir parmaklığa çarptı. Parmaklığı salladılar, açıldı ve kendilerini bir merdivenin basamaklarında buldular. Üst tarafta bronz bir kapı yolu kapatıyordu. Dışarıdan açılan sürgüyü hançerlerinin ucuyla araladılar; birden tertemiz açık hava onları sardı.
Gece sessizliğe bürünmüştü; gökyüzü ölçüsüz bir yüksekliğe uzanıyordu. Ağaç kümeleri, uzun duvar çizgilerinin üzerinden taşıyordu. Kentin tamamı uyuyordu. Gözcü noktalarındaki ateşler kayıp yıldızlar gibi parlıyordu.
Ergastulumda üç yıl geçirmiş olan Spendius, mahalleleri pek iyi tanımıyordu. Matho, Hamilkar’ın sarayına gitmek için sola, Mappales içinden geçmeleri gerektiğini düşündü.
«—Hayır,» dedi Spendius. «—Beni Tanit Tapınağı’na götür.»
Matho konuşmak istedi.
«—Hatırla!» dedi eski köle; kolunu kaldırıp ona parlayan Chabar gezegenini gösterdi.
Matho sessizce Akropolis’e döndü.
Yolların kenarını kaplayan kaktüs çitleri boyunca sürünerek ilerliyorlardı. Uzuvlarından toza su damlıyordu. Islak sandaletlerinden ses çıkmıyordu; gözleri meşalelerden daha parlak olan Spendius, her adımda çalılıkları kolaçan ediyordu. Matho’nun arkasından yürüyor, kollarına taşıdığı iki hançerin üzerinde duran ellerini, koltuklarının altından geçen deri halkaların yakınında tutuyordu.
Bölüm etkileşimi
