Bölümler 19Şu an: VIII — Macar Savaşı
- 1 I — Şölen3.872 kelime
- 2 II — Sıcca’da4.627 kelime
- 3 III — Salammbô1.721 kelime
- 4 IV — Kartaca Surlarının Dibinde3.954 kelime
- 5 V — Tanit3.268 kelime
- 6 VI — Hannon4.416 kelime
- 7 VII — Hamılkar Barca8.286 kelime
- 8 VIII — Macar Savaşı4.087 kelime · Okuduğun bölüm
- 9 IX — Seferde3.371 kelime
- 10 X — Yılan2.842 kelime
- 11 XI — Çadırda4.175 kelime
- 12 XII — Su Kemeri4.235 kelime
- 13 XIII — Moloch7.910 kelime
- 14 XIV — Balta Geçidi8.337 kelime
- 15 XV — Matho2.050 kelime
- 16 Eserde Geçen Az Bilinen Sözcüklerin — Alfabetik Sözlüğü872 kelime
- 17 Ek5.578 kelime
- 18 Notlar26 kelime
- 19 Okura35 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
VIII
MACAR SAVAŞI
Ertesi gün Syssitlerden iki yüz yirmi üç bin kikar altın aldı; zenginlere on dört şekel vergi koydu. Kadınlar bile katkıda bulundu; çocuklar için de ödeme yapılıyordu. Üstelik Kartaca âdetlerinde görülmemiş bir şey yaparak rahiplerin meslektaşlarını para vermeye zorladı.
Bütün atları, bütün katırları, bütün silahları istedi. Bazıları servetlerini saklamaya kalkışınca malları satıldı. Başkalarının cimriliğini sindirmek için altmış zırh ve bin beş yüz gomor un verdi; tek başına verdiği miktar, Fildişi Kumpanyası’nın verdiği kadardı.
Ligurya’ya asker satın almaya üç bin dağlı gönderdi; bunlar ayılarla savaşmaya alışkındı. Her birine peşin olarak altı aylık ücret, günde dört mina üzerinden ödendi.
Ne var ki bir ordu gerekiyordu. Ama Hannon gibi bütün yurttaşları kabul etmedi. Önce masa başı işlerde çalışanları, sonra karnı fazla şişkin ya da ödlek görünümlü olanları eledi; onurunu yitirmiş adamları, Malqua’nın ayaktakımını, Barbarların oğullarını ve azatlıları orduya aldı. Yeni Kartacalılara ödül olarak tam yurttaşlık hakkı vadetti.
İlk işi Lejyon’u yeniden düzenlemek oldu. Cumhuriyetin askerî heybeti sayılan bu yakışıklı gençler kendi başlarına buyruktu. Subaylarını görevden aldı; onlara sert davranıyor, koşturup zıplatıyor, Byrsa’nın yamacını tek solukta tırmandırıyor, cirit attırıyor, göğüs göğüse dövüştürüyor ve geceyi meydanlarda geçirtiyordu. Aileleri onları görmeye geliyor, hâllerine acıyordu.
Daha kısa kılıçlar, daha sağlam ayakkabılar ısmarladı. Hizmetkârların sayısını belirledi, bagajı azalttı. Moloch Tapınağı’nda duran üç yüz Roma pilumu vardı; başrahip itiraz etse de onları aldı.
Utika’dan dönen fillerle özel kişilerin sahip olduğu öteki filler arasından yetmiş iki hayvanlık bir falanks kurdu ve onları korkunç bir kuvvete dönüştürdü. Bakıcılarını tokmak ve keskiyle silahlandırdı; böylece hayvanlar kontrolden çıkarsa çarpışma sırasında kafalarını yarabileceklerdi.
Generallerinin Yaşlılar Meclisi tarafından atanmasına izin vermedi. Yaşlılar yasaları öne sürmeye çalışınca onları hiçe saydı; artık kimse sesini çıkarmaya cesaret edemiyordu, her şey onun iradesinin şiddeti karşısında eğiliyordu.
Savaşı, yönetimi ve maliyeyi tek başına üstlendi; suçlamaların önünü almak için hesaplarını denetlemesini suffet Hannon’dan istedi.
Surlarda çalıştırdığı işçiler taş bulmak için artık işe yaramayan eski iç surları yıkıyordu. Ama ırkların hiyerarşisinin yerini alan servet farkları, yenilenlerin oğullarıyla fatihlerin oğullarını ayrı tutmayı sürdürüyordu. Bu yüzden patriciler harabelerin yıkılmasına öfkeyle baktı; halk ise nedenini pek bilmeden sevindi.
Silahlı birlikler sabahtan akşama sokaklardan geçiyor, durmadan trompet sesleri duyuluyordu. Arabalarda kalkanlar, çadırlar ve mızraklar taşınıyor; avlular kumaş yırtan kadınlarla doluyordu. Birinin coşkusu ötekine bulaşıyordu; Hamilkar’ın ruhu Cumhuriyet’i doldurmuştu.
Askerlerini çift sayılı gruplara ayırmış, safların uzunluğu boyunca bir güçlü, bir zayıf adam gelecek biçimde sıralamıştı; böylece daha güçsüz ya da daha korkak olan, iki adamın arasında kalıp hem eşlik edilecek hem de ileri itilecekti. Ama üç bin Liguryalı ve Kartaca’nın en iyileriyle ancak dört bin doksan altı hoplitten oluşan tek bir falanks kurabildi. Hoplitler bronz miğferlerle korunuyor, on dört arşın uzunluğunda dişbudak ağacından sarissalar kullanıyordu.
İki bin genç adam sapan, hançer ve sandalet taşıyordu. Bunlara yuvarlak kalkan ve Roma usulü kılıçla silahlandırılmış sekiz yüz kişi daha kattı.
Ağır süvari, Lejyon’dan geriye kalan bin dokuz yüz muhafızdan oluşuyordu; Asur Klinabarları gibi altın yaldızlı bronz levhalarla kaplıydılar. Ayrıca Tarentliler denenlerden dört yüz atlı okçu vardı; gelincik derisinden başlık, çift ağızlı balta ve deri tunik giyiyorlardı. Son olarak, kervan mahallesinden bin iki yüz siyahi, Klinabarların arasına katılmıştı; aygırların yanında koşarken bir elleriyle yelelerine tutunacaklardı. Her şey hazırdı, ama Hamilkar yola çıkmıyordu.
Geceleri sık sık Kartaca’dan tek başına çıkar, lagünü geçip Macar’ın ağızlarına doğru ilerlerdi. Paralı Askerlere mi katılmak istiyordu? Mappales’te kamp kurmuş Liguryalılar evini kuşatıyordu.
Bir gün surlara yaklaşan üç yüz Barbarı görünce zenginlerin kaygıları haklı çıkmış gibi oldu. Suffet kapıları açtı; gelenler saf değiştirmiş askerlerdi, korku ya da sadakatle efendilerine koşuyorlardı.
Hamilkar’ın dönüşü Paralı Askerleri şaşırtmadı; onların gözünde bu adam ölemezdi. Vaatlerini yerine getirmek için dönmüştü. Yurtla ordu arasındaki uçurum öylesine derindi ki bu umut hiç de saçma değildi. Üstelik kendilerini suçlu saymıyorlardı; şöleni unutmuşlardı.
Yakaladıkları casuslar onları bu yanılgıdan çıkardı. Bu haber, gözü dönmüşler için bir zaferdi; kararsızlar bile öfkeye kapıldı. İki kuşatma da canlarını sıkıyordu; hiçbir ilerleme yoktu, savaşmak daha iyiydi! Bu yüzden birçok adam dağılmış, kırları dolaşmaya başlamıştı. Silahlanma haberini alınca geri döndüler. Matho sevinçle sıçradı: «Sonunda! Sonunda!» diye bağırdı.
Salammbô’ya beslediği öfke Hamilkar’a yöneldi. Artık nefreti belirli bir av bulmuştu; intikamı tasarlamak kolaylaştıkça, neredeyse onu elinde tuttuğuna inanıyor ve şimdiden bundan haz alıyordu. Aynı zamanda daha yüce bir şefkat duyuyor, daha yakıcı bir arzuyla yanıyordu. Bir an kendini askerlerin arasında, bir mızrağın ucunda suffetin başını sallarken; bir an erguvan yataklı odada genç kızı kollarına almış, yüzünü öpücüklere boğmuş, ellerini uzun siyah saçlarında gezdirirken görüyordu. Gerçekleşmeyeceğini bildiği bu hayal ona azap veriyordu. Yoldaşları onu şalisiym seçtiğine göre savaşı yöneteceğine yemin etti; geri dönmeyeceğinden emin oluşu, savaşı acımasızlaştırmaya itiyordu.
Spendius’un yanına gidip şöyle dedi:
«—Adamlarını topla! Ben de benimkileri getireceğim! Autarit’e haber ver! Hamilkar saldırırsa mahvoluruz! Duyuyor musun? Kalk!»
Spendius bu otoriter tavır karşısında şaşkına döndü. Matho genellikle başkalarının peşinden gider, daha önceki öfke nöbetleri de çabucak dinerdi. Şimdiyse hem daha sakin hem daha korkutucu görünüyordu; gözlerinde, kurban ateşinin alevine benzeyen görkemli bir irade çakıyordu.
Yunanlı onun gerekçelerini dinlemedi. İncili kenarlı Kartaca çadırlarından birinde kalıyor, gümüş kâselerden soğuk içecekler içiyor, kottab oynuyor, saçlarını uzatıyor ve kuşatmayı ağırdan alıyordu. Şehirde bağlantılar kurmuştu; birkaç güne kalmadan kapıların açılacağından emindi ve oradan ayrılmak istemiyordu.
Üç ordu arasında dolaşan Narr’Havas o sırada yanındaydı. Onun görüşünü destekledi, hatta Libyalıyı aşırı cesareti yüzünden girişimlerini terk etmek istemekle suçladı.
«—Korkuyorsan çek git!» diye bağırdı Matho. «Bize zift, kükürt, filler, piyadeler, atlar vadetmiştin! Nerede bunlar?»
Narr’Havas ona Hannon’un son birliklerini yok ettiğini hatırlattı. Filleri ormanda avlıyorlardı; piyadeleri silahlandırıyor, atları yola çıkarıyordu. Numidyalı, omzuna düşen devekuşu tüyünü okşarken gözlerini bir kadın gibi deviriyor ve sinir bozucu biçimde gülümsüyordu. Matho onun karşısında cevap bulamadı.
Tanımadıkları bir adam içeri girdi; sırılsıklam terli, dehşete kapılmıştı. Ayakları kanıyor, kemeri çözülmüş duruyordu; nefesi cılız yanlarını çatlayacakmış gibi sarsıyordu. Anlaşılmaz bir lehçeyle konuşurken, sanki bir savaşı anlatıyormuş gibi gözlerini faltaşı gibi açıyordu. Kral dışarı fırlayıp atlılarını çağırdı.
Adamları ovada önünde bir halka oluşturacak şekilde saf tuttu. At üstündeki Narr’Havas başını eğmiş, dudaklarını ısırıyordu. Sonunda adamlarını ikiye ayırıp ilk yarısına kendisini beklemelerini söyledi; sonra buyurgan bir hareketle ötekileri dörtnala peşinden sürükleyip dağlar yönünde ufukta kayboldu.
«—Efendim,» diye mırıldandı Spendius, «bu tuhaf rastlantıları sevmiyorum; suffetin dönmesi, Narr’Havas’ın gitmesi...»
«—Ee? Ne olmuş?» diye küçümseyerek karşılık verdi Matho.
Bu, Autarit’e katılıp Hamilkar’ı önceden uyarmak için bir başka nedendi. Ama kentlerin kuşatması bırakılırsa, sakinleri dışarı çıkıp onlara arkadan saldıracak, Kartacalılar da karşılarına dikilecekti. Uzun tartışmaların ardından şu önlemler kararlaştırıldı ve hemen uygulamaya kondu.
Spendius on beş bin adamla Utika’dan üç mil uzaktaki Macar Köprüsü’ne ilerledi; köprünün köşeleri mancınıklarla donatılmış dört dev kuleyle güçlendirildi. Dağlardaki bütün patikaları ve geçitleri ağaç gövdeleri, kaya parçaları, dikenli çitler ve taş duvarlarla kapattılar. Tepelere işaret vermek için yakılacak ot yığınları yığdılar; uzağı görmeyi bilen çobanları da aralıklı noktalara yerleştirdiler.
Hamilkar’ın Hannon gibi Sıcak Sular Dağı’ndan geçmesi kuşkusuz beklenemezdi. İç bölgelerin hâkimi Autarit’in yolu kapatacağını düşünmüş olmalıydı. Üstelik seferin başındaki bir yenilgi onu mahvederdi; zafer kazansa bile Paralı Askerler daha uzakta olduğundan kısa süre sonra yeniden savaşması gerekecekti. Üzüm Burnu’na da çıkıp oradan kentlerden birine yürüyebilirdi. Ama o zaman iki ordunun arasında kalırdı; az sayıda kuvvetle böyle bir tedbirsizlik yapması mümkün değildi. Öyleyse Ariana’nın eteklerini izleyip Macar’ın ağızlarından kaçınmak için sola dönerek doğrudan köprüye gelmeliydi. Matho onu orada bekliyordu.
Geceleri meşale ışığında istihkâm işçilerini denetliyordu. Hippo-Zaryte’ye, dağlardaki mevzilere koşuyor, geri dönüyor, hiç dinlenmiyordu. Spendius onun gücünü kıskanıyordu; ama casusları yönetmek, nöbetçileri seçmek, makineleri kullanmak ve savunmaya ilişkin her konuda Matho yoldaşını uysalca dinliyordu. Artık Salammbô’dan söz etmiyorlardı; biri onu düşünmüyor, ötekiyse utancından söz edemiyordu.
Sık sık Hamilkar’ın askerlerini görmeye çalışmak için Kartaca yönüne gidiyordu. Gözlerini ufka dikiyor, yüzüstü yere uzanıyor ve damarlarındaki uğultunun içinde bir ordunun sesini duyduğunu sanıyordu.
Spendius’a, Hamilkar üç gün içinde gelmezse bütün adamlarıyla karşısına çıkıp savaş teklif edeceğini söyledi. İki gün daha geçti. Spendius onu tutmaya çalıştı; altıncı günün sabahı Matho yola çıktı.
Kartacalılar da Barbarlar kadar savaşı sabırsızlıkla bekliyordu. Çadırlarda ve evlerde aynı arzu, aynı kaygı vardı; herkes Hamilkar’ın neden geciktiğini soruyordu.
Ara sıra Eşmun Tapınağı’nın kubbesine çıkıyor, ayların habercisinin yanında durup rüzgâra bakıyordu.
Bir gün, tibby ayının üçüncü günü, Akropolis’ten aceleyle indiği görüldü. Mappales’te büyük bir uğultu yükseldi. Çok geçmeden sokaklar hareketlendi; askerler, göğüslerine kapanan ağlayan kadınların arasında silah kuşanmaya başladı. Ardından Khamon Meydanı’na koşup saflarını aldılar. Kimse onlara yetişemiyor, onlarla konuşamıyor, surlara yaklaşamıyordu. Birkaç dakika boyunca bütün kent büyük bir mezar gibi sessiz kaldı. Askerler mızraklarına yaslanmış düşünüyordu; evlerdekilerse iç çekiyordu.
Gün batımında ordu batı kapısından çıktı. Ama Tunus yoluna sapmak ya da Utika yönündeki dağlara ilerlemek yerine deniz kıyısını izlemeyi sürdürdüler. Çok geçmeden lagüne vardılar; tuzla bembeyaz olmuş yuvarlak düzlükler, kıyıda unutulmuş dev gümüş tepsiler gibi parlıyordu.
Sonra su birikintileri çoğaldı. Zemin giderek yumuşuyor, ayaklar çamura gömülüyordu; Hamilkar arkasına bakmadı. En önde ilerlemeyi sürdürdü; sarı lekeleri ejderhayı andıran atı, çevresine köpükler saçarak iri kalça darbeleriyle balçığın içinde yol alıyordu. Ay ışığından yoksun gece çöktü. Bazıları öleceklerini haykırdı; Hamilkar silahlarını aldırıp hizmetkârlara verdi. Çamur giderek derinleşiyordu. Yük hayvanlarına binmek gerekti; bazıları atların kuyruklarına tutunuyordu. Güçlüler zayıfları çekiyor, Liguryalı piyadeler de mızraklarının uçlarıyla piyadeleri itiyordu. Karanlık koyulaştı. Yolu kaybetmişlerdi. Herkes durdu.
Suffetin köleleri önden gidip onun emriyle belli aralıklarla dikilmiş işaret direklerini aramaya koyuldu. Karanlığın içinde bağırıyor, ordu da uzaktan onları izliyordu.
Zeminin direnci hissedildi. Beyazımsı bir kavis belli belirsiz ortaya çıktı ve kendilerini Macar’ın kıyısında buldular. Soğuğa rağmen ateş yakmadılar.
Gecenin ortasında sert rüzgâr esintileri yükseldi. Hamilkar askerleri uyandırttı ama tek bir trompet bile çalmadı; yüzbaşılar onları hafifçe omuzlarından sarsıyordu.
Uzun boylu bir adam suya girdi. Su beline kadar bile gelmiyordu; karşıya geçilebilirdi.
Suffet, fillerinden otuz ikisinin yüz adım ileride nehirde durmasını, daha aşağıdaki ötekilerinse akıntıya kapılan insan sıralarını durdurmasını emretti. Silahlarını başlarının üzerinde tutarak iki duvarın arasından geçer gibi Macar’ı aştılar. Batı rüzgârının kumları sürükleyerek nehri tıkadığını ve yatağı boyunca doğal bir geçit oluşturduğunu fark etmişti.
Artık sol kıyıdaydı; karşısında Utika, çevresinde de geniş bir ova uzanıyordu. Bu, ordusunun gücünü oluşturan filleri için büyük bir avantajdı.
Bu dahiyane manevra askerleri coşturdu. Hemen Barbarlara saldırmak istediler; suffet onları iki saat dinlendirdi. Güneş doğar doğmaz ovada üç sıra hâlinde ilerlediler: önce filler, arkalarında hafif piyadelerle süvari, sonra da falanks.
Utika’da kamp kurmuş Barbarlarla köprünün çevresindeki on beş bin kişi, uzakta toprağın dalgalandığını görünce şaşkına döndü. Çok sert esen rüzgâr kum girdaplarını savuruyordu. Yerden sökülmüş gibi yükseliyor, sarı renkli büyük parçalar hâlinde havalanıyor, sonra yırtılıp dağılıyor ve yeniden oluşuyorlardı; Pön ordusunu Paralı Askerlerden gizliyorlardı. Miğferlerin kenarındaki boynuzlar yüzünden bazıları bir sığır sürüsü gördüğünü sandı; pelerinlerin dalgalanmasına aldanan başkaları kanatlar seçtiklerini ileri sürdü. Çok gezmiş olanlarsa omuz silkerek her şeyi serapla açıkladı. Oysa devasa bir şey yaklaşmayı sürdürüyordu. İncecik nefesler gibi küçük buharlar çölün yüzeyinde ilerliyordu; sert, titreşir gibi görünen bir ışık göğün derinliğini geriye itiyor, nesnelerin içinden geçerek mesafeyi ölçülemez kılıyordu. Uçsuz bucaksız ova her yönde göz alabildiğine uzanıyor, belli belirsiz arazi dalgaları, deniz olduğu bilinen uzun mavi çizgiyle kapanan en uzak ufka dek sürüyordu. İki ordunun askerleri çadırlardan çıkıp bakıyor, Utika halkı daha iyi görebilmek için surlarda kümeleniyordu.
Üzerleri eşit aralıklarla sıralanmış çıkıntılarla kaplı birkaç enine çizgi seçtiler. Çizgiler kalınlaşıp büyüdü; siyah tepeler sallanıyordu. Birden kare biçimli çalılar belirdi: filler ve mızraklardı bunlar. Tek bir haykırış yükseldi: «—Kartacalılar!» Herhangi bir işaret ya da emir beklemeden Utika’daki askerlerle köprüdekiler birbirine karışarak Hamilkar’a saldırmak üzere koştu.
Bu adı duyunca Spendius irkildi. «Hamilkar! Hamilkar!» diye soluk soluğa tekrarlıyordu; Matho ise yanında değildi! Ne yapacaktı? Kaçış yolu yoktu! Olayın aniliği, suffetten duyduğu korku ve özellikle hemen karar vermek zorunda oluşu onu altüst etmişti; binlerce kılıçla delindiğini, başının kesildiğini, öldüğünü görür gibi oluyordu. Ama onu çağırıyorlardı; otuz bin adam peşinden gidecekti. Kendine karşı öfkeyle doldu; solgunluğunu gizlemek için yanaklarına kırmızı boya sürdü, sonra tozluklarını ve zırhını bağladı, bir kadeh sek şarap içti ve Utika’dakilerin yanına yetişmek için hızlanan birliğinin ardından koştu.
İki ordu öylesine hızla birleşti ki suffet adamlarını savaşa göre düzene sokmaya vakit bulamadı. İlerleyişi yavaş yavaş ağırlaştı. Filler durdu; devekuşu tüyleriyle yüklü ağır başlarını sallarken hortumlarıyla omuzlarına vuruyorlardı.
Aralarındaki boşlukların dibinde velit kohortları, daha ilerideyse güneşte parlayan demirleri, zırhları, sorguçları ve dalgalanan sancaklarıyla Klinabarların büyük miğferleri seçiliyordu. On bir bin üç yüz doksan altı kişilik Kartaca ordusu onları içine sığdırmakta zorlanıyor gibiydi; çünkü uzun, dar yanlı ve kendi üzerine kapanmış bir dikdörtgen oluşturuyordu.
Barbarlar onları böylesine zayıf görünce dizginsiz bir sevince kapıldı; Hamilkar görünürde yoktu. Belki geride kalmıştı? Zaten ne fark ederdi! Tüccarlara duydukları küçümseme cesaretlerini artırıyordu. Spendius manevra emrini vermeden önce hepsi planı anlamış, uygulamaya bile başlamıştı.
Pön ordusunun kanatlarını aşan uzun, düz bir hat oluşturup onu tümüyle kuşatmaya koyuldular. Ama aralarındaki mesafe üç yüz adıma inince filler ilerlemek yerine geri döndü; ardından Klinabarlar da yüzlerini çevirip onları izledi. Bütün menzilli silah kullananların onlara katılmak için koştuğunu gören Paralı Askerlerin şaşkınlığı büyüdü. Demek Kartacalılar korkmuş, kaçıyordu! Barbar birlikleri korkunç bir alayla haykırdı; Spendius devesinin üzerinden, «—Ah, biliyordum! İleri! İleri!» diye bağırıyordu.
O anda ciritler, oklar ve sapan taşları hep birlikte fırladı. Fillerin sağrıları oklarla delindi; daha hızlı koşmaya başladılar. Yoğun bir toz bulutu onları sardı ve bulutun içindeki gölgeler gibi gözden kayboldular.
Uzaklardan büyük bir ayak sesi gürültüsü duyuluyor, öfkeli nefeslerle çalınan tiz trompet sesleri buna baskın çıkıyordu. Barbarların önündeki bu girdaplarla ve gürültüyle dolu boşluk bir uçurum gibi insanı çekiyordu; birkaç kişi içine atıldı. Piyade kohortları göründü, saflarını kapattı; aynı anda geri kalanlar da dörtnala gelen atlılarla birlikte koşan piyadeleri gördü.
Hamilkar, falanksa saflarını açmasını, fillere, hafif birliklere ve süvarilere bu aralıklardan geçip hızla kanatlara yönelmesini emretmiş; Barbarların uzaklığını da öyle iyi hesaplamıştı ki onlar üzerine geldiğinde Kartaca ordusunun tamamı uzun, düz bir hat oluşturmuştu.
Ortada, her kenarında on altı adam bulunan dolu syntagma ya da kare birliklerden oluşan falanks kabarıyordu. Her sıranın başındaki komutanlar, boylarını farklı ölçülerde aşan uzun, sivri demirlerin arasından görünüyordu; ilk altı sıra sarissalarını ortalarından kavrayıp çapraz tutuyor, arkalarındaki on sıra ise mızrakları önlerindeki yoldaşlarının omuzlarına dayıyordu. Yüzleri miğferlerinin siperlikleri altında yarı yarıya kaybolmuştu; sağ bacaklarını bronz tozluklar, dizlerine kadar inen geniş silindir biçimli kalkanları örtüyordu. Bu korkunç dört köşeli kitle tek parça hâlinde hareket ediyor, bir hayvan gibi yaşıyor, bir makine gibi işliyordu. İki fil kohortu düzenli biçimde iki yanını çevrelemişti; filler, titreyerek siyah derilerine saplanmış ok parçalarını döküyorlardı. Beyaz tüy kümelerinin arasında grarotlarının üstüne çömelmiş Hintliler, zıpkınlarının kaşıklarıyla onları dizginliyordu; kulelerdeyse omuzlarına kadar gizlenmiş adamlar, gerilmiş büyük yayların kenarlarında, yanan kıtıklarla sarılmış demir iğleri gezdiriyordu. Fillerin sağında solunda sapancılar uçuşuyor; bellerinde bir sapan, başlarında ikincisi, sağ ellerinde üçüncüsü vardı. Her birinin yanında bir siyahi bulunan Klinabarlar, kendileri gibi altınlarla örtülü atlarının kulakları arasından mızraklarını uzatmışlardı. Ardından, vaşak derisi kalkanlı hafif silahlı askerler aralıklı biçimde diziliyor; sol ellerindeki ciritlerin uçları kalkanların üstünden görünüyordu. İkişerli koşulmuş atlara binen Tarentliler ise asker duvarının iki ucunu tutuyordu.
Barbar ordusuysa tersine, saflarını koruyamamıştı. Aşırı uzun hattı boyunca dalgalanmalar ve boşluklar oluşmuştu; koştukları için soluk soluğa kalmışlardı.
Falanks, bütün sarissalarını ileri uzatarak ağır ağır harekete geçti; bu muazzam ağırlığın altında, fazla ince olan paralı asker hattı ortasından büküldü.
Kartaca kanatları onları kıskaca almak için açıldı; filler de peşlerinden ilerledi. Falanks, çapraz uzattığı mızraklarıyla Barbarları ikiye böldü; iki devasa parça çırpınırken kanatlar sapan ve ok darbeleriyle onları falanks askerlerinin üzerine sürdü. Onlardan kurtulmak için süvari kuvveti yoktu; yalnızca iki yüz Numidyalı, Klinabarların sağ kanadındaki bölüğe saldırdı. Ötekilerse kuşatılmış, bu saflardan çıkamaz hâlde kalmıştı. Tehlike kapıdaydı; hemen bir karar vermek gerekiyordu.
Spendius, falanksı iki yanından aynı anda vurup bütünüyle yararak geçmelerini emretti. Ama daha kısa saflar uzunların altından kayıp eski yerlerine döndü; falanks da biraz önce cepheden olduğu kadar yanlarından da korkunç bir güçle Barbarlara döndü.
Sarissaların saplarına vuruyorlardı; arkadan gelen süvariler saldırılarını engelliyordu. Fillerin desteğindeki falanks daralıp uzuyor; kare, koni, eşkenar dörtgen, yamuk ve piramit biçimlerine giriyordu. İçinde başından sonuna kadar sürekli bir ikili hareket sürüyordu: safların gerilerindeki askerler ön sıralara koşuyor, öndekilerse yorgunluktan ya da yaralılar yüzünden daha gerilere çekiliyordu. Barbarlar falanksa yığılıp kaldı. Falanks ilerleyemiyordu; insan, kızıl sorguçların bronz pullar arasında sıçradığı, parlak kalkanların gümüş köpük gibi yuvarlandığı bir okyanusa bakıyor sanırdı. Bazen bir uçtan ötekine geniş akıntılar aşağı iniyor, sonra yeniden yukarı çıkıyordu; ortadaysa ağır bir kitle kıpırtısız duruyordu. Mızraklar sırayla eğilip doğruluyordu. Başka yerlerde çıplak kılıçlar öylesine hızlı savruluyordu ki yalnızca uçları görünüyordu; süvari birlikleri geniş halkalar çiziyor, arkalarında döne döne kapanan girdaplar bırakıyordu.
Komutanların sesini, boruların çınlamasını ve lirlerin gıcırtısını bastırarak havada uçan kurşun toplar ve kil bademleri ıslık çalıyor, kılıçları ellerden, beyinleri kafataslarından fırlatıyordu. Yaralılar kalkanlarının altına bir kollarıyla sığınıp kılıçlarını uzatıyor, kabzalarını yere dayıyorlardı; başkaları kan gölcüklerinde dönüp topukları ısırıyordu. Kalabalık o kadar sık, toz o kadar yoğun, gürültü o kadar büyüktü ki hiçbir şey seçilemiyordu; teslim olmayı öneren korkakların sesini bile kimse duymadı. Eller boşalınca birbirlerine sarılıp boğuşuyorlardı; göğüsler zırhlara çarpıp çatırdıyor, cesetler kasılmış iki kolun arasında başları geriye düşmüş hâlde sarkıyordu. Bacaklarına sağlam basan, mızraklarını göz hizasında tutan, dişlerini gıcırdatarak sarsılmadan duran altmış Umbrialıdan oluşan bir bölük, iki syntagmayı birden geri çekilmeye zorladı. Epirli çobanlar Klinabarların sol kanadındaki bölüğe koştu, sopalarını döndürerek atları yelelerinden yakaladı; hayvanlar binicilerini yere devirip ovaya kaçtı. Şurada burada dağılan Pön sapancılar şaşkın şaşkın bakakaldı. Falanks sallanmaya başlıyor, komutanlar şaşkınlıkla koşuşturuyor, safların gerisindeki askerler öndekileri itiyor, Barbarlar yeniden düzene girip geri dönüyordu; zafer onların olacaktı.
Ama korkunç bir çığlık, bir acı ve öfke kükreyişi koptu: yetmiş iki fil çift sıra hâlinde saldırıyordu. Hamilkar, paralı askerlerin tek bir yerde yığılıp kalmasını beklemiş, sonra filleri üzerlerine salmıştı; Hintliler onları öylesine şiddetle dürtmüştü ki kulaklarından kan akıyordu. Kırmızı sülyenle sıvanmış hortumları, kızıl yılanlar gibi havaya dimdik kalkmıştı; göğüslerine mızrak, sırtlarına zırh takılmış, dişleri kılıç gibi kıvrık demir levhalarla uzatılmıştı. Daha da azgınlaşsınlar diye biber, sek şarap ve tütsü karışımıyla sarhoş edilmişlerdi. Çanlı tasmalarını sallıyor, haykırıyorlardı; kulelerin tepesinden uçmaya başlayan falarikaların altında fil komutanları başlarını eğiyordu.
Barbarlar daha iyi direnebilmek için sıkı bir kalabalık hâlinde ileri atıldı; filler de öfkeyle aralarına daldı. Gemilerin pruvası gibi göğüslerindeki mahmuzlar kohortları yarıp geçti; saflar kabarık dalgalar hâlinde geri çekildi. Filler hortumlarıyla adamları boğuyor ya da yerden söküp başlarının üzerinden kulelerdeki askerlere teslim ediyordu; dişleriyle karınlarını deşiyor, havaya fırlatıyorlardı. Uzun bağırsaklar, direklerden sarkan halat demetleri gibi fildişi dişlerinden aşağı sarkıyordu. Barbarlar gözlerini oymaya, diz kirişlerini kesmeye çalışıyor ya da karınlarının altına sokulup kılıçlarını kabzalarına kadar saplıyordu; ezilerek can veriyorlardı. En gözü pekler kayışlarına tutunuyor; alevlerin, kurşunların ve okların altında derileri kesmeyi sürdürüyor, hasır kule taş kule gibi çöküyordu. Sağ ucun en sonunda bulunan on dört fil, yaralarının acısıyla ikinci sıraya dönünce Hintliler tokmaklarını ve keskilerini kaptı; keskiyi filin başındaki ekleme dayayıp var güçleriyle büyük bir darbe indirdiler.
Kocaman hayvanlar çöktü, birbirlerinin üstüne yığıldı. Bir dağ gibi oldular; cesetlerin ve zırhların oluşturduğu yığının üstünde, bacağı zincirlere sıkışmış, Baal'ın Öfkesi denen devasa bir fil, gözünde bir okla akşama kadar haykırıp durdu.
Ötekiler, yok ettiklerini seyrederek haz duyan fatihler gibi deviriyor, eziyor, ayaklar altında çiğniyor, cesetlere ve enkazlara saldırmayı sürdürüyorlardı. Çevrelerini çelenk gibi kuşatan sıkı manipulusları geri püskürtmek için arka ayaklarının üstünde dönüyor, durmadan ilerlerken kesintisizce kendi etraflarında dönüyorlardı. Kartacalılar güçlerinin yeniden arttığını hissetti ve savaş tekrar başladı.
Barbarlar güçten düşüyordu; Yunan hoplitlerinden bazıları silahlarını attı. Spendius'un devesinin üzerine eğilip onun omuzlarını iki ciritle dürttüğü görüldü. Bunun üzerine herkes kanatlardan ileri atılıp Utika'ya doğru koştu.
Atları artık dayanamayan Klinabarlar onları yakalamaya kalkışmadı. Susuzluktan bitkin düşen Liguryalılar nehre yönelmek için bağırıyordu. Ama syntagmaların ortasında duran ve daha az zarar görmüş Kartacalılar, kaçıp giden intikamlarının önünde sabırsızca tepiniyorlardı; paralı askerleri çoktan kovalamaya başlamışlardı ki Hamilkar göründü.
Terden sırılsıklam olmuş benekli atını gümüş dizginlerle tutuyordu. Miğferinin boynuzlarına bağlanmış şeritler arkasında rüzgârda şaklıyor, oval kalkanını sol kalçasının altına almıştı. Üç uçlu mızrağını bir hareketle kaldırıp orduyu durdurdu.
Tarentliler çabucak atlarından öteki atlara atladı; nehre ve kente doğru sağa sola yöneldiler.
Falanks, Barbarlardan geriye kalan herkesi rahatça yok etti. Kılıçlar üzerlerine çevrilince gözlerini kapatıp boğazlarını uzatıyorlardı. Başkaları sonuna kadar direndi; kuduz köpekler gibi taş yağmuruna tutularak uzaktan öldürüldüler. Hamilkar tutsak alınmalarını emretmişti; ama Kartacalılar, kılıçlarını Barbarların bedenlerine saplamaktan öylesine zevk duyuyorlardı ki ona gönülsüzce itaat ediyorlardı. Çok sıcakladıkları için orakçılar gibi kolları çıplak çalışmaya başladılar. Soluklanmak için durduklarında ovada, koşan bir askerin peşinden dörtnala giden bir süvariyi gözleriyle izliyorlardı; süvari yetişip askeri saçından yakalıyor, bir süre öyle tutuyor, sonra baltayla yere seriyordu.
Gece çöktü. Kartacalılar da Barbarlar da gözden kayboldu. Kaçmış olan filler, kuleleri alevler içinde, ufukta başıboş dolaşıyordu. Sislerin içindeki yarı kayıp deniz fenerleri gibi, karanlıkta şurada burada yanıyorlardı. Ovada görünen tek hareket, cesetlerin kabarttığı ve onları denize taşıyan nehrin dalgalanışıydı.
İki saat sonra Matho geldi. Yıldızların ışığında yerde yatan uzun, biçimsiz yığınları seçti.
Bunlar Barbar saflarıydı. Eğildi; hepsi ölmüştü. Seslendi; kimse karşılık vermedi.
Aynı sabah askerleriyle birlikte Kartaca'ya doğru yürümek üzere Hippo-Zaryte'den ayrılmıştı. Utika'da Spendius'un ordusu az önce yola çıkmış, halk da makineleri ateşe vermeye koyulmuştu. Herkes şiddetle savaşmıştı. Ama köprünün yakınındaki kargaşa anlaşılmaz biçimde artınca Matho, en kısa yoldan dağları aşıp ilerlemişti; Barbarlar ovadan kaçtığı için kimseyle karşılaşmamıştı.
Karşısında, karanlıkta küçük piramit biçimli kütleler yükseliyordu; nehrin bu yakasında, daha yakınlarda, yere yakın duran ışıklar vardı. Nitekim Kartacalılar köprünün arkasına çekilmiş, suffet de Barbarları aldatmak için öteki kıyıda çok sayıda gözcü noktası kurmuştu.
Matho ilerlemeyi sürdürürken Pön sancaklarını seçtiğini sandı; görünmeyen sırıkların tepesine demet hâlinde tutturulmuş, kıpırtısız at başları havada beliriyordu. Daha öteden büyük bir uğultu, şarkı ve çarpışan kadeh sesleri duydu.
Nerede olduğunu, Spendius'u nasıl bulacağını bilemeden; kaygıların kuşatması altında, şaşkınlık ve karanlık içinde yitip gitmiş hâlde aynı yoldan daha hızlı geri döndü. Şafak sökerken dağın tepesinden kenti gördü; alevlerle kararmış savaş makinelerinin iskeletleri, duvarlara yaslanmış dev iskeletleri andırıyordu.
Olağanüstü bir sessizlik ve bitkinlik her yere çökmüştü. Askerlerinin arasında, çadırların kıyısında, neredeyse çıplak adamlar sırtüstü ya da kollarına yüzlerini dayamış, zırhlarına yaslanarak uyuyordu. Bazıları bacaklarına yapışmış kanlı sargıları çözüyor, ölmek üzere olanlar başlarını usulca bir o yana bir bu yana yuvarlıyordu; başkaları sürünerek onlara su getiriyordu. Dar yollar boyunca nöbetçiler ısınmak için yürüyor ya da omuzlarında mızraklarıyla yüzlerini ufka dönmüş, sert bir duruşla bekliyordu.
Matho, Spendius'u yerde iki sopanın tuttuğu bir bez parçasının altında buldu; dizlerini ellerinin arasına almış, başını öne eğmişti.
Uzun süre konuşmadan kaldılar.
Sonunda Matho fısıldadı: «—Yenildik!»
Spendius karanlık bir sesle karşılık verdi: «—Evet, yenildik!»
Bütün sorulara umutsuzca el kol hareketleriyle karşılık veriyordu.
İç çekişler ve iniltiler onlara kadar geliyordu. Matho bezi araladı. Askerlerin hâli ona aynı yerde yaşanmış başka bir yenilgiyi hatırlattı; dişlerini gıcırdatarak şöyle dedi:
«—Sefil! Bir kez daha...»
Spendius sözünü kesti:
«—Sen de orada değildin!»
«—Bu bir lanet! diye haykırdı Matho. Ama sonunda ona ulaşacağım! Onu yeneceğim! Öldüreceğim! Ah, orada olsaydım!...» Savaşı kaçırmış olmak onu yenilgiden bile fazla umutsuzluğa düşürüyordu. Kılıcını çekip yere fırlattı. «Kartacalılar sizi nasıl yendi?»
Yaşlı köle manevraları anlatmaya koyuldu. Matho anlatılanları gözünde canlandırıyor, öfkeleniyordu. Utika ordusu köprüye koşacağına Hamilkar'ı arkadan kuşatmalıydı.
«—Eh, biliyorum!» dedi Spendius.
«—Dizilişini derinleştirmeliydin; velitleri falanksın karşısında tehlikeye atmamalı, fillere çıkış yolları bırakmalıydın. Son anda her şeyi yeniden kazanabilirdiniz; kaçmanız için bir neden yoktu.»
Spendius karşılık verdi:
«—Kocaman kırmızı peleriniyle, kollarını kaldırmış, tozun üstünde, kohortların yanında uçan bir kartal gibi geçişini gördüm; başının her işaretiyle saflar sıklaşıyor, ileri atılıyordu. Kalabalık bizi birbirimize doğru sürükledi; bana baktı; yüreğimde bir kılıcın soğuğunu hissettim.»
«—Belki günü o seçmiştir?» diye kendi kendine usulca söylendi Matho.
Suffetin tam da en elverişsiz anda oraya nasıl geldiğini anlamaya çalışarak birbirlerine sorular sordular. Spendius, suçunu hafifletmek ya da kendine yeniden cesaret vermek için hâlâ umut olduğunu öne sürdü.
«—Umut kalmamış olsun, ne çıkar! dedi Matho. Tek başıma da savaşı sürdüreceğim!»
«—Ben de!» diye haykırdı Yunan, sıçrayarak ayağa kalktı. Uzun adımlarla yürüyordu; gözbebekleri parlıyor, çakal yüzünde tuhaf bir gülümseme kıvrılıyordu.
«—Yeniden başlayacağız; yanımdan ayrılma! Ben güneşin altında yapılan savaşlar için yaratılmadım; kılıçların parıltısı gözlerimi kamaştırıyor. Bu bir hastalık; ergastulumda çok uzun yaşadım. Ama geceleyin tırmanacağım surlar ver bana; kalelere girerim, horozlar ötmeden cesetler soğumuş olur! Bana birini, bir şeyi göster: bir düşman, bir hazine, bir kadın»; yineledi: «Bir kadın; kral kızı bile olsa, senin istediğini hemen ayaklarının dibine getiririm. Hannon'a karşı savaşı kaybettiğim için beni suçluyorsun; oysa onu yeniden kazandım. İtiraf et! Domuz sürüm bize bir Sparta falanksından daha çok yarar sağladı.» Kendini yüceltme ve öcünü alma ihtiyacına yenik düşerek Paralı Askerlerin davası için yaptığı her şeyi sıraladı. «Suffetin bahçelerinde Galyalıyı ben kışkırttım! Sonra Sicca'da Cumhuriyet korkusuyla hepsini kudurttum! Giscon onları geri gönderiyordu ama tercümanların konuşmasına izin vermedim. Ah, dilleri nasıl da ağızlarından sarkmıştı! Hatırlıyor musun? Seni Kartaca'ya ben götürdüm; zaïmph'ı ben çaldım. Seni onun evine ben götürdüm. Daha da fazlasını yapacağım: göreceksin!» Bir deli gibi kahkahalara boğuldu.
Matho gözleri faltaşı gibi açılmış hâlde ona bakıyordu. Hem bu kadar korkak hem de bu kadar korkunç olan adamın karşısında bir huzursuzluk duyuyordu.
Yunan, parmaklarını şaklatarak neşeli bir ses tonuyla sürdürdü:
«—Evöhe! Yağmurdan sonra güneş! Taş ocaklarında çalıştım; sonra da altın bir gölgeliğin altında, tıpkı bir Ptolemaios gibi, kendi gemimde Massikos şarabı içtim. Talihsizlik bizi daha becerikli kılmalı. Çalışa çalışa talihi yumuşatırsın. O, siyasetçileri sever. Boyun eğecek!»
Matho'ya yaklaştı ve onu kolundan tuttu:
«—Efendim, Kartacalılar artık zaferlerinden emin. Senin elinde savaşmamış koca bir ordu var, adamların da sana itaat ediyor! Onları öne yerleştir; benimkiler öç almak için yürüyecek. Üç bin Karyalı, bin iki yüz sapancı ve okçularım var; başlı başına kohortlar! Hatta bir falanks bile kurabiliriz; geri dönelim!»
Yenilginin sersemlettiği Matho, şimdiye kadar bu durumdan nasıl çıkacağını hiç düşünmemişti. Ağzı açık dinliyor, kaburgalarını saran bronz levhalar kalbinin çarpışlarıyla yükselip alçalıyordu. Kılıcını yerden aldı ve haykırdı:
«—Ardımdan gel, yürüyelim!»
Keşifçiler geri dönünce Kartacalı ölülerin kaldırıldığını, köprünün tümüyle yıkıldığını ve Hamilkar'ın ortadan kaybolduğunu bildirdi.
Bölüm etkileşimi
