Bölümler 13Şu an: Bölüm VI
- 1 Bölüm I1.669 kelime
- 2 Bölüm II6.297 kelime
- 3 Bölüm III4.278 kelime
- 4 Bölüm IV3.816 kelime
- 5 Bölüm V4.905 kelime
- 6 Bölüm VI6.267 kelime · Okuduğun bölüm
- 7 Bölüm VII3.533 kelime
- 8 Bölüm VIII6.213 kelime
- 9 Bölüm IX6.215 kelime
- 10 Bölüm X3.109 kelime
- 11 Xı. Bölüm7.852 kelime
- 12 Bölüm XII7.267 kelime
- 13 Bölüm XIII2.039 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
BÖLÜM VI
İnsancıl umutların şartlı tahliye havarisi Michaelis’in hamisi olan hanımefendi, Amir Yardımcısının karısının en nüfuzlu ve seçkin tanıdıklarından biriydi. Karısına Annie der, ona hâlâ pek akıllı ve bütünüyle deneyimsiz genç bir kızmış gibi davranırdı. Yine de Amir Yardımcısını dostça kabul etmeyi onaylamıştı; oysa karısının nüfuzlu tanıdıklarının hepsine böyle davranmazdı. Geçmişin uzak bir döneminde genç yaşta ve görkemli biçimde evlenmiş, bir süre önemli işlere, hatta bazı büyük adamlara yakından tanık olmuştu. Kendisi de soylu bir hanımefendiydi. Yaşı ilerlemişti ama zamanın etkisini küçümseyerek umursamayan, sanki alt tabakadan insanların boyun eğdiği bayağı bir uzlaşımmış gibi ona meydan okuyan ender bir mizacı vardı. Ne yazık ki bir kenara bırakılması daha kolay başka gelenekler de huyundan ötürü onun gözünde geçerlik kazanamıyordu; kimi onu sıkıyor, kimiyse küçümsemelerine ve yakınlıklarına engel oluyordu. Hayranlık duygusu ona yabancıydı (bu, en soylu kocasının ona duyduğu gizli kederlerden biriydi): her şeyden önce, hayranlık az çok vasatlık lekesi taşırdı; ayrıca bir bakıma aşağı olduğunu kabul etmek demekti. İkisi de onun doğasına tümüyle aykırıydı. Görüşlerini korkusuzca dile getirmek ona kolay gelirdi; çünkü yargılarını yalnızca toplumsal konumundan hareketle verirdi. Eylemlerinde de aynı ölçüde özgürdü. İnceliği gerçek bir insancıllıktan kaynaklanıyordu; bedensel gücü hâlâ şaşırtıcıydı, üstünlüğüyse dingin ve içtendi. Üç kuşak boyunca insanlar ona hayranlık duymuş, görebileceği son kuşak da onu olağanüstü bir kadın olarak nitelemişti. Zeki, yüce bir sadeliğe sahip ve özünde meraklıydı; birçok kadın gibi yalnızca toplum dedikodusuyla ilgilenmezdi. Büyük, neredeyse tarihî toplumsal saygınlığının gücüyle, insanlığın sıradan düzeyini aşan herkesi —makamı, zekâsı, cüretkârlığı, talihi ya da talihsizliği sayesinde, yasal veya yasa dışı yollarla öne çıkanları— çevresinde toplayarak yaşlılığını renklendirirdi. Her çağdan ve her sınıftan Kraliyet Altesleri, sanatçılar, bilim insanları, genç siyasetçiler ve şarlatanlar o evde ağırlanır, dinlenir, incelenir, anlaşılır ve hanımefendinin kendi eğitimi için değerlendirilirdi. Hafif ve dayanaksız olduklarından mantar gibi su yüzüne çıkan, böylece yüzey akıntılarının yönünü en iyi gösteren bu kişiler için, “Dünyanın nereye doğru gittiğini izlemeyi severim,” derdi. Pratik bir zekâsı vardı; insanlara ve olaylara ilişkin yargıları özel önyargılarına dayansa da pek ender bütünüyle yanlış, neredeyse hiçbir zaman da muhakeme yoksunu olurdu. Geniş dünyada, bir polis amir yardımcısının şartlı tahliye edilmiş bir mahkûmla mesleki ve resmî olmayan bir ortamda karşılaşabileceği yer herhâlde yalnızca onun salonuydu. Amir Yardımcısı, Michaelis’i oraya bir öğleden sonra kimin getirdiğini pek hatırlamıyordu. Bunun, soylu bir aileden gelen, sıra dışı görüşleri mizah gazetelerinin diline düşen bir milletvekili olduğunu sanıyordu. Günün ünlüleri, hatta adı duyulmuş sıradan kişiler bile yaşlı bir kadının pek de soysuz sayılamayacak merakına adanmış o tapınağa birbirlerini rahatça getirirlerdi. Büyük salondaki altı uzun pencerenin ışığında insanların oturup ayakta durduğu gruplar arasında sesler uğuldarken, solmuş mavi ipek ve yaldızlı paravanın ardında bir kanepeyle birkaç koltuğun oluşturduğu rahat köşede yarı mahrem biçimde kimi kabul ederken karşınıza çıkacağını asla bilemezdiniz.
Michaelis, yıllar önce bir polis aracındaki mahkûmları kurtarmak için girişilen çılgınca bir teşebbüse suç ortaklığından ömür boyu hapse mahkûm edildiğinde, halkın aynı duygusu bu cezanın acımasızlığını alkışlamıştı. Komplocuların planı atları vurup refakatçileri etkisiz hâle getirmekti. Ne yazık ki polis memurlarından biri de vuruldu. Geride bir eşle üç küçük çocuk bıraktı. Bir görev gereği her gün uğruna ölünen, savunulması, refahı ve şanı için insanların can verdiği ülkenin dört bir yanında, bu adamın ölümü kurban için öfkeli bir infial ve dinmek bilmeyen, amansız bir acıma patlamasına yol açtı. Elebaşlarından üçü asıldı. Genç ve ince yapılı Michaelis çilingirdi, akşam okullarına da sık sık giderdi; öldürülen biri olduğundan haberi bile yoktu. Birkaç kişiyle birlikte onun görevi, özel aracın arka kapısını zorlayıp açmaktı. Tutuklandığında bir cebinde maymuncuk demeti, öbüründe ağır bir keski vardı; elindeyse kısa bir levye tutuyordu: tam anlamıyla bir hırsız. Ama hiçbir hırsıza böylesine ağır bir ceza verilmezdi. Polis memurunun ölümü yüreğini acıtmıştı, komplonun başarısızlığı da öyle. Bu duyguların hiçbirini jüriye seçilmiş yurttaşlardan gizlemedi. Onun bu tür pişmanlığı tıklım tıklım dolu mahkemeye korkunç derecede yetersiz göründü. Hâkim, cezayı verirken genç tutuklunun ahlaksızlığı ve duyarsızlığı üzerine yürekten bir konuşma yaptı.
Mahkûmiyetine ilişkin haksız şöhret böyle doğdu. Salıverilmesinin şöhretini de daha sağlam bir temele dayanmayan kişiler onun adına yarattı; kimisi hapsedilmesinin duygusal yanını kendi amaçları için kullanmak, kimisiyse anlaşılır bir amacı olmadan bunu yapmak istiyordu. Michaelis, yüreğinin saflığı ve zihninin sadeliğiyle buna izin verdi. Başına şahsen ne geldiğinin hiçbir önemi yoktu. Kişiliği inancını düşünürken silinip giden aziz kişiler gibiydi. Fikirleri, yerleşik kanaat niteliğinde değildi. Akıl yürütmeyle sarsılamazlardı. Çelişkileri ve karanlık yanlarıyla, yenilmez ve insancıl bir inanç oluşturuyorlardı. Bunu vaaz etmekten çok, inatçı bir yumuşaklıkla, dudaklarında barışçıl bir güven gülümsemesiyle itiraf ediyordu. Yalnızlığında gelişen esinini yüzlerin görüntüsü rahatsız ettiğinden, açık mavi gözlerini yere indiriyordu. Amir Yardımcısı, o kendine özgü hâliyle şartlı tahliye havarisini paravanın içinde kendisine ayrılmış koltukta görmüştü. Ömrünün sonuna dek bir kadırga mahkûmunun gülle gibi sürükleyeceği, grotesk ve çaresiz obezitesi onu acınası kılıyordu. Yaşlı hanımefendinin kanepesinin başucuna oturmuş, yumuşak sesle ve sakince konuşuyordu; küçücük bir çocuk kadar kendinin farkında değildi ve çocukları andıran, güven veren bir çekiciliği vardı. Geleceğe güveniyordu; tanınmış bir cezaevinin dört duvarı arasında onun gizli yolları kendisine açılmıştı. Bu yüzden kimseden kuşkulanmasına gerek yoktu. Meraklı hanımefendiye dünyanın nereye gittiğine dair çok belirgin bir fikir verememiş olsa da, kırgınlığa yer vermeyen inancı ve iyimserliğinin sağlamlığıyla onu zahmetsizce etkilemişti.
Toplumun iki ucundaki dingin ruhlarda belli bir düşünce sadeliğine sık rastlanır. Soylu hanımefendinin kendine özgü bir sadeliği vardı. Görüşleri ve inançlarında onu sarsacak ya da şaşırtacak hiçbir şey yoktu; çünkü onları yüce konumundan hareketle değerlendiriyordu. Aslında bu tür bir adama yakınlık duyması kolaydı. Kendisi sömürücü bir kapitalist değildi; ekonomik koşulların işleyişinin bir bakıma üstündeydi. İnsanların en açık biçimde görülen sıradan acılarına karşı büyük bir merhamet kapasitesi vardı; tam da bu acılara öylesine yabancıydı ki, zulmün ne demek olduğunu kavrayabilmek için önce zihninde bunu ruhsal acıya çevirmesi gerekiyordu. Amir Yardımcısı, bu ikisinin konuşmasını çok iyi hatırlıyordu. Sessizce dinlemişti. Bir yanıyla heyecan verici, bir yanıyla da baştan yenilgiye mahkûm çabasıyla dokunaklıydı; uzak gezegenlerin sakinleri arasındaki ahlaki iletişim girişimlerine benziyordu. Yine de insancıl tutkunun bu tuhaf cisimleşmiş hâli insanın hayal gücüne bir biçimde sesleniyordu. Sonunda Michaelis ayağa kalktı, soylu hanımefendinin uzattığı eli alıp sıktı; kocaman, yumuşak avucunda bir an tutarak rahatça dostluğunu gösterdi. Sonra salonun yarı mahrem köşesine sırtını döndü. Sırtı geniş ve kareydi; kısa tüvit ceketin altında sanki şişip gerilmiş gibiydi. Dingin bir iyilikseverlikle çevresine bakındı, diğer ziyaretçi kümelerinin arasından ağır ağır, paytak paytak yürüyerek uzaktaki kapıya yöneldi. Geçerken konuşmaların uğultusu kesildi. Uzun boylu, alımlı bir genç kızın gözleri tesadüfen onunkiyle buluşunca masumca gülümsedi. Ardından, odanın öte yanından kendisini izleyen bakışların farkına varmadan dışarı çıktı. Michaelis’in dünyaya ilk çıkışı başarıydı: tek bir alay fısıltısıyla bile gölgelenmeyen, saygı uyandıran bir başarı. Kesilen konuşmalar, ağırbaşlı ya da neşeli, kendilerine uygun tonlarda yeniden başladı. Yalnızca pencerenin yanında iki hanımla konuşan, yapılı, uzun bacaklı, çevik görünümlü kırk yaşlarında bir adam, beklenmedik bir duygu derinliğiyle yüksek sesle, “On sekiz stone eder, boyu da herhâlde beş fit altı inçten kısadır. Zavallı! Korkunç—korkunç,” dedi.
Evin hanımı, paravanın mahrem tarafında kendisiyle yalnız kalan Amir Yardımcısına dalgın dalgın bakarken, güzel yaşlı yüzünün düşünceli hareketsizliği ardında zihnindeki izlenimleri yeniden düzenliyor gibiydi. Gri bıyıklı, sağlıklı, dolgun ve belirsiz bir gülümseme taşıyan adamlar paravanın çevresinde dolaşarak yaklaştı. Zarif ve kararlı, olgun görünüşlü iki kadın; geniş siyah bir kurdeleye takılı, altın çerçeveli gözlüğü sarkıtan, temiz tıraşlı, çökük yanaklı bir adam da vardı. Bir an boyunca saygılı, ama içinde saklı çekinceler taşıyan bir sessizlik hüküm sürdü. Sonra soylu hanımefendi, gücenmiş değil de itiraz edercesine öfkelenmiş bir sesle haykırdı:
“Resmî makamlar buna devrimci diyor, öyle mi! Ne saçmalık.” Amir Yardımcısına sertçe baktı. O da özür dilercesine mırıldandı:
“Belki de tehlikeli değildir.”
“Tehlikeli mi? Elbette değil. O yalnızca bir inançlı. Bir azizin mizacına sahip,” dedi soylu hanımefendi kararlı bir sesle. “Yirmi yıl kapalı tuttular onu. İnsan bu aptallığa dehşetle irkiliyor. Şimdiyse salıvermişler; ona yakın herkes ya bir yerlere gitmiş ya da ölmüş. Anne babası ölmüş; evlenmeyi tasarladığı kız o hapisteyken ölmüş; el emeğiyle yaptığı iş için gereken becerisini yitirmiş. Bütün bunları bana tatlı bir sabırla anlattı. Ama kendi kendine düşünecek bolca zamanı olduğunu da söyledi. Ne büyük teselli! Devrimciler böyle insanlardan oluyorsa bazılarımızın önlerinde diz çökmesi hiç de yersiz olmaz,” diye sürdürdü hafifçe takılan bir sesle. Ona dönük, dünyayı tanıyan yüzlerdeki sıradan toplum gülümsemeleri, alışılmış saygı ifadesiyle katılaştı. “Zavallının artık kendi başına geçinmesi besbelli mümkün değil. Birinin biraz göz kulak olması gerekecek.”
“Bir tür tedavi görmesi önerilmeli,” diye seslendi uzaktan, çevik görünümlü adamın asker tavırlı sesi. Yaşına göre son derece dinçti; uzun redingotunun kumaşı bile canlı bir doku gibi esnek ve sağlam görünüyordu. “Adam neredeyse kötürüm,” diye ekledi, duygusunu hiç gizlemeden.
Diğer sesler de, sanki söze girmek için fırsat kollamışçasına, aceleyle acıma dolu sözler mırıldandı. “İnsanı şaşırtıyor.” “Canavarca.” “Görmesi çok acı.” Geniş kurdeleli gözlüğünü takmış, sırık gibi adam “Grotesk” sözcüğünü yapmacık bir edayla telaffuz etti; çevresindekiler sözcüğün yerindeliğini takdir etti. Birbirlerine gülümsediler.
Amir Yardımcısı ne o sırada ne de sonrasında bir görüş belirtmişti; konumu, şartlı tahliyeyle salıverilmiş bir mahkûm hakkında bağımsız bir görüş açıklamasını olanaksız kılıyordu. Ama gerçekte, eşinin hem dostu hem de koruyucusu olan hanımefendiyle aynı kanıdaydı: Michaelis, insancıl bir duygusalcıydı; biraz kaçık olsa da genel olarak bile isteye bir sineği bile incitemezdi. O yüzden, bu can sıkıcı bomba meselesinde adı ansızın ortaya çıkınca, bunun şartlı tahliye havarisi için taşıdığı tehlikenin tümüyle farkına vardı ve zihni hemen yaşlı hanımefendinin köklü hayranlığına döndü. Onun keyfî iyiliği, Michaelis’in özgürlüğüne herhangi bir müdahaleye sabır gösteremezdi. Bu, derin, sakin ve sarsılmaz bir hayranlıktı. Onu yalnızca zararsız bulmakla kalmamış, bunu dile de getirmişti; mutlakiyetçi zihnindeki bir karışıklık yüzünden bu sonuncusu, çürütülemez bir kanıt mertebesine yükselmişti. Adamın, açık sözlü bir bebeğin gözleri ve şişman, melek yüzlü gülümsemesiyle taşıdığı tuhaflık sanki onu büyülemişti. Gelecek kuramına da neredeyse inanmaya başlamıştı; çünkü bu kuram önyargılarına ters düşmüyordu. Toplumsal bileşime yeni katılan plütokrasi unsurundan hoşlanmıyordu; insani gelişmenin yöntemi olarak sanayileşme ise mekanik ve duygusuz niteliğiyle ona son derece itici geliyordu. Uysal Michaelis’in insancıl umutları topyekûn yıkıma değil, yalnızca sistemin ekonomik açıdan bütünüyle çökmesine yöneliyordu. Bunun ahlaken neresi zararlıydı, doğrusu göremiyordu. Hoşlanmadığı ve güvenmediği “sonradan görmelerin” kalabalığı ortadan kalkacaktı; onlardan bir yerlere gelmiş oldukları için değil (bunu reddediyordu), dünyayı derinlemesine kavrayamayışları yüzünden hoşlanmıyor ve onlara güvenmiyordu; algılarının kabalığının, yüreklerinin kuraklığının başlıca nedeni buydu. Bütün sermaye yok olduğunda onlar da ortadan kalkacaktı; ama evrensel yıkım (Michaelis’e gösterildiği gibi, evrensel olması koşuluyla) toplumsal değerleri yerinden oynatmayacaktı. Son para parçasının da yok olması, mevki sahibi insanları etkileyemezdi. Örneğin kendi konumunu nasıl etkileyeceğini aklı almıyordu. Bu keşiflerini Amir Yardımcısına, kayıtsızlığın yıkıcılığından kurtulmuş yaşlı bir kadının dingin cesaretiyle anlatmıştı. Amir Yardımcısı, böyle şeyleri kırıcı olmamaya özen gösterdiği bir sessizlikle karşılamak gibi bir kural edinmişti; bunu hem hesaplı davranışı hem de eğilimi gerektiriyordu. Michaelis’in yaşlı müritine karşı bir yakınlık duyuyordu; bu karmaşık duygu biraz kadının saygınlığına, biraz kişiliğine, ama en çok da pohpohlanmış minnettarlık içgüdüsüne dayanıyordu. Onun evinde gerçekten sevildiğini hissediyordu. Kadın iyiliğin ta kendisiydi. Deneyimli kadınlara özgü biçimde, pratik bir sağduyusu da vardı. Annie’nin kocası olarak haklarına cömertçe ve içtenlikle değer vermesi, evlilik hayatını onsuz olacağından çok daha kolay kılıyordu. Küçük bencilliklere, küçük kıskançlıklara ve küçük hasetlere kapılmış bir kadın olan karısı üzerindeki etkisi de olumluydu. Ne var ki hem iyiliği hem de bilgeliği akıl almaz ölçüdeydi; besbelli kadınsıydı ve başa çıkması güçtü. Ömrü boyunca kusursuz bir kadın olarak kalmıştı; bazılarının dönüştüğü gibi etek giymiş kaypak, azgın bir ihtiyara dönüşmemişti. Amir Yardımcısı onu da bir kadın olarak düşünüyordu: Kadınlığın özel ve seçkin bir beden bulmuş hâli. Gerçek ya da sahte bir duygunun etkisiyle konuşan her türden erkeğin çevresinde, yumuşak başlı, saf ve gözü pek bir muhafız birliği oluşturacak kadınlardan biriydi; vaizlerin, kâhinlerin, peygamberlerin ya da reformcuların.
Karısının, kendisinin de bu yolla değer verdiği seçkin ve iyi dostunu düşünen Amir Yardımcısı, mahkûm Michaelis’in başına gelebileceklerden kaygılanmaya başladı. Bu felakete az da olsa herhangi bir şekilde karıştığı şüphesiyle bir kez tutuklanırsa, en azından cezasını tamamlamak üzere yeniden hapse gönderilmekten kurtulması zordu. Bu da onu öldürürdü; bir daha sağ çıkamazdı. Amir Yardımcısı, insanlığına pek de övgü kazandırmayacak, resmî konumuna ise son derece yakışıksız bir düşünceye kapıldı.
“Herif yeniden yakalanırsa,” diye düşündü, “o beni asla affetmez.”
Gizliden gizliye dile getirilmiş bu düşüncedeki açıklık, insanı alaycı bir öz eleştiriden mahrum bırakamazdı. Hoşlanmadığı bir işte çalışan hiç kimse, kendine dair kurtarıcı yanılsamaların çoğunu koruyamaz. İşe duyulan hoşnutsuzluk, cazibenin yokluğu, meslekten kişiliğe de yayılır. Kendimizi bütünüyle aldatmanın rahatlığını ancak üstlendiğimiz işlerin, talihli bir rastlantıyla, yaradılışımızın kendine özgü ciddiyetine uyduğu zaman tadabiliriz. Amir Yardımcısı, ülkesindeki işini sevmiyordu. Dünyanın uzak bir köşesinde yaptığı polislik, düzensiz bir savaşın kurtarıcı niteliğini, hiç değilse açık havada yapılan bir sporun tehlikesini ve heyecanını taşıyordu. Başlıca idari nitelikteki gerçek yeteneklerine maceracı bir yaradılış eşlik ediyordu. Dört milyon insanın tam ortasında bir masaya zincirlenmiş hâlde, kendini alaycı bir kaderin kurbanı sayıyordu; kuşkusuz onu evliliğe de bu kader sürüklemişti. Sömürge iklimine karşı olağanüstü hassas, doğasının inceliğine ve zevklerine tanıklık eden başka sınırlılıkları da bulunan bir kadınla evlenmişti. Kaygısını alaycı gözle değerlendirse de o uygunsuz düşünceyi aklından çıkarmadı. Kendini koruma içgüdüsü güçlüydü. Tam tersine, düşünceyi zihninde kutsala sövercesine vurgulayarak ve daha açık biçimde yineledi: “Lanet olsun! Şu cehennem Heat dediğini yaparsa, herif hapiste şişmanlığının içinde boğulup ölecek, o da beni asla affetmeyecek.”
Sırtı dönük, siyahlar içindeki ince bedeni kımıldamıyordu; ensesindeki kısa kesilmiş saçlara düşen gümüşümsü parıltıların altında yakasının beyaz şeridi görünüyordu. Sessizlik öyle uzamıştı ki Başmüfettiş Heat boğazını temizlemeye cesaret etti. Bu ses etkisini gösterdi. Üstü, hâlâ sırtı dönükken, gayretli ve zeki memuruna sordu:
“Michaelis’i bu işle ilişkilendiriyor musunuz?”
Başmüfettiş Heat son derece emindi, ama temkinliydi.
“Şey, efendim,” dedi, “elde yeterince dayanak var. Böyle bir adamın zaten ortalıkta serbest dolaşmaya hakkı yok.”
“Kesin kanıta ihtiyacınız olacak,” diye mırıldandı Amir Yardımcısı.
Başmüfettiş Heat, anlayışına ve gayretine inatla sırtını dönmüş duran siyah, ince bedene bakıp kaşlarını kaldırdı.
“Aleyhinde yeterli kanıt bulmakta hiçbir güçlük çekmeyiz,” dedi erdemli bir gönül rahatlığıyla. “Bana güvenebilirsiniz, efendim,” diye gereksiz yere, içinden taşan bir coşkuyla ekledi; çünkü o adamı ellerinde tutmanın, kamuoyu bu olayda özel bir öfkeyle kükremeye karar verirse önüne atmak için pek iyi olacağını düşünüyordu. Kamuoyunun kükreyip kükremeyeceğini henüz söylemek olanaksızdı. Son kertede bu, elbette gazete basınına bağlıydı. Ama her durumda, işi gereği insanları hapse tıkmayı sağlayan ve hukuka yatkın bir zihni olan Başmüfettiş Heat, hukukun açıkça ilan edilmiş her düşmanının doğru yerinin hapishane olduğuna mantıken inanıyordu. Bu inancının verdiği cesaretle bir nezaket hatası yaptı. Biraz kendini beğenmişçe güldü ve yineledi:
“Bana güvenebilirsiniz, efendim.”
Bu, Amir Yardımcısının on sekiz ayı aşkın süredir dairesinin sistemine ve astlarına duyduğu öfkeyi gizlediği zorlama sükûnet için fazlaydı. Kare bir parçayı yuvarlak bir deliğe sıkıştırmışlardı; kendini, daha az keskin köşeli birinin bir iki omuz silkerek şehvetli bir teslimiyetle uyum sağlayabileceği, uzun zamandır pürüzsüzleşmiş o yuvarlaklığa her gün yapılan bir hakaret gibi hissediyordu. En çok içerlediği şey, bu kadar çok şeyi güvene dayandırmak zorunda kalmasıydı. Başmüfettiş Heat’in kısacık gülüşüyle, sanki elektrik çarpması onu pencere camından savurmuş gibi hızla topukları üzerinde döndü. Heat’in yüzünde, bıyığının altında gizlenen, o ana uygun gönül rahatlığının yanı sıra, kuşkusuz sırtına dikilmiş olan yuvarlak gözlerinde deneyerek gözleme alışkanlığının izlerini gördü. O gözler şimdi bir anlığına bakışlarıyla buluşmuş, ama bakışlarındaki kasıtlı ifade, yalnızca şaşkınlık belirten bir görünüme dönüşmeye fırsat bulamamıştı.
Polis Amir Yardımcısının gerçekten de makamına uygun bazı nitelikleri vardı. İçine birden şüphe düştü. Polis yöntemlerine dair kuşkularının (polis, kendi kurduğu yarı askerî bir örgüt olmadığı sürece) uyandırılmasının zor olmadığını söylemek gerekir. Kuşkuları sırf yorgunluktan uykuya dalsa bile, bu ancak hafif bir uykuydu; Başmüfettiş Heat’in gayretine ve becerisine duyduğu, kendi başına ölçülü olan takdir, ona ahlaki açıdan güven duyduğu anlamına gelmiyordu. “Bir şeyler karıştırıyor,” diye geçirdi içinden ve hemen öfkelendi. Hızlı adımlarla masasına gidip kendini sandalyeye bıraktı. “Burada bir kâğıt yığınının içinde sıkışıp kalmışım,” diye düşündü haksız bir öfkeyle, “bütün ipleri elimde tutmam bekleniyor; oysa elime verilenleri tutabiliyorum, başka hiçbir şeyi değil. Öteki iplerin uçlarını da istedikleri yere bağlayabiliyorlar.”
Başını kaldırıp astına döndü; yüzü uzun ve çelimsizdi, yüz hatları enerjik bir Don Kişot’unkiler gibi belirgindi.
“Peki, ne çeviriyorsunuz?”
Öteki baktı. Yuvarlak gözlerini kırpmadan, tam bir hareketsizlik içinde bakıyordu; usulünce uyarıldıktan sonra incinmiş bir masumiyetle, sahte bir saflıkla ya da somurtkan bir kabullenişle ifade veren suçlulara bakmaya alışkın olduğu gibi. Ama bu mesleki, taş kesilmiş ifadenin ardında şaşkınlık da vardı; çünkü dairenin sağ kolu olan Başmüfettiş Heat, küçümseme ve sabırsızlık tınılarını ustaca birleştiren böyle bir ses tonuyla kendisine hitap edilmesine alışık değildi. Beklenmedik bir deneyimle hazırlıksız yakalanmış biri gibi, oyalayıcı bir tavırla söze başladı.
“O adama, Michaelis’e karşı ne bildiğimi mi soruyorsunuz, efendim?”
Amir Yardımcısı kurşun gibi yuvarlak kafaya, ağır çenenin altına inen İskandinav deniz akıncısının bıyık uçlarına, kararlılığı gereğinden fazla etin gölgelediği dolgun, soluk yüze, gözlerinin dış köşelerinden yayılan kurnaz kırışıklıklara baktı. Değerli ve güvenilir memurunu böyle bir dikkatle incelerken içinde öyle ani bir kanaat belirdi ki, bu kanaat ona ilham gibi geldi.
“Bu odaya girdiğinizde aklınızda Michaelis olmadığını düşünmek için nedenim var,” dedi ölçülü bir sesle. “En azından başlıca düşünceniz o değildi; belki de hiç aklınızda yoktu.”
“Böyle düşünmek için nedeniniz mi var, efendim?” diye mırıldandı Başmüfettiş Heat; görünüşü şaşkınlığını bütünüyle yansıtıyordu ve belli bir noktaya kadar şaşkınlığı gerçekti. Bu olayın keşfedeni bir ölçüde samimiyetsizliğe zorlayan, hassas ve karmaşık bir yanı olduğunu görmüştü; beceri, ihtiyat ve sağduyu adları altında, insan ilişkilerinin çoğunda şöyle ya da böyle ortaya çıkan türden bir samimiyetsizlikti bu. O an kendini, gösterinin ortasında Müzikhol yöneticisi sahne arkasındaki uygun inzivasından fırlayıp koşarak gelerek ipi sallamaya başlasa, ip cambazının hissedeceği gibi hissediyordu. Böyle bir hainliğin yol açtığı öfke ve ahlaki güvensizlik duygusuna, boynunun kırılabileceği kaygısı da eklenince, gündelik deyişle, kendini kaybederdi. Sanatına dair bir miktar incinmiş kaygı da duyardı; insan kendini kişiliğinden daha elle tutulur bir şeyle özdeşleştirmeli, gururunu bir yere bağlamalıydı: toplumsal konumuna, yapmak zorunda olduğu işin niteliğine ya da şanslıysa tadını çıkarabildiği aylaklığının üstünlüğüne.
“Evet,” dedi Amir Yardımcısı. “Var. Michaelis’i hiç düşünmediğinizi söylemiyorum. Ama sözünü ettiğiniz olguya, bana pek dürüstçe gelmeyen bir önem veriyorsunuz, Müfettiş Heat. İz sürdüğünüz nokta gerçekten buysa, neden hemen peşine düşmediniz; ya kendiniz giderek ya da adamlarınızdan birini o köye göndererek?”
“Orada görevimi yapmadığımı mı düşünüyorsunuz, efendim?” diye sordu Başmüfettiş; sesini yalnızca düşünür gibi duyurmaya çalışıyordu. Dengesini koruma işine beklenmedik biçimde odaklanmak zorunda kalınca bu noktaya tutunmuş, kendini azara açık hâle getirmişti. Çünkü Amir Yardımcısı hafifçe kaşlarını çatıp böyle bir söz söylemenin hiç uygun olmadığını belirtti.
“Ama madem söylediniz,” diye soğukça sürdürdü, “ne demek istediğimin bu olmadığını söyleyeyim.”
Durdu; çökmüş gözlerinin doğrudan bakışı, dile getirmediği “ve bunu biliyorsunuz” sözlerinin tüm karşılığıydı. Sözde Özel Suçlar Dairesinin başındaki adam, konumu gereği suçlu vicdanlara kilitlenmiş sırları aramak için şahsen dışarı çıkamıyordu; bunun yerine, suçlayıcı gerçeği ortaya çıkarma konusundaki kayda değer yeteneklerini astları üzerinde kullanma eğilimindeydi. Bu tuhaf içgüdüye zayıflık demek güçtü. Doğaldı. Doğuştan dedektifti. Meslek seçimini farkında olmadan bu içgüdü belirlemişti; hayatta onu yanıltmışsa belki de tek istisna, yine doğal olan evliliğiydi. Dışarıda dolaşamadığı için, resmî inzivasına getirilen insan malzemesiyle besleniyordu. Kendimiz olmaktan asla vazgeçemeyiz.
Dirseğini masaya dayamış, ince bacaklarını çaprazlamış, zayıf elinin avucuna yanağını yerleştirmiş Amir Yardımcısı, Özel Suçlar Şubesinin başındaki sıfatıyla davayı giderek artan bir ilgiyle kavramaya başlamıştı. Başmüfettişi, sezgilerini alt edebilecek kadar değerli bir hasım değilse bile, erişebildikleri arasında her hâlükârda en değerli rakipti. Yerleşik üne güvensizlik duyması, Amir Yardımcısının dedektiflik yeteneğine tümüyle uygundu. Hafızası, uzak bir sömürgede yaşamış, şişman ve varlıklı yerli bir reisi canlandırdı. Ardışık sömürge valilerinin, beyazların kurduğu düzen ve yasallığın sadık dostu ve destekçisi sayarak güvendikleri, el üstünde tuttukları biriydi; oysa kuşkuyla incelendiğinde başlıca kendisinin iyi dostu olduğu, başka hiç kimsenin dostu olmadığı anlaşılmıştı. Tam olarak bir hain sayılmazdı; yine de kendi çıkarını, rahatını ve güvenliğini gözetmesi, sadakatinde tehlikeli boşluklar bırakıyordu. Saf bir ikiyüzlülüğü olan biriydi, ama bu onu daha az tehlikeli kılmıyordu. Onun nasıl biri olduğunu anlamak zaman almıştı. Üstelik fiziksel olarak iri bir adamdı; renk farkını elbette hesaba katınca, Başmüfettiş Heat’in görünüşü üstünün belleğinde onu canlandırıyordu. Bu benzerlik tam olarak ne gözlerindeydi ne de dudaklarında. Tuhaf bir şeydi. Ama Alfred Wallace, Malay Takımadaları üzerine ünlü kitabında Aru Adaları’nda isli tenli, yaşlı ve çıplak bir vahşide memleketindeki sevgili bir dostuna has tuhaf bir benzerlik bulduğunu anlatmıyor muydu?
Amir Yardımcısı, göreve başladığından beri ilk kez maaşının karşılığında gerçekten bir iş yapacakmış gibi hissetti. Bu hoş bir duyguydu. “Onu eski bir eldiven gibi ters yüz edeceğim,” diye düşündü, gözleri dalgın dalgın Başmüfettiş Heat’in üzerinde.
“Hayır, aklımdan geçen bu değildi,” diye yeniden başladı. “İşinizi bildiğinizden kuşku yok; hiç yok. İşte tam da bu yüzden ben—” Birden sustu, sesinin tonunu değiştirerek devam etti: “Michaelis’e karşı kesin olarak ne tür bir kanıt sunabilirsiniz? Şüpheli iki adamın—iki kişi olduğundan eminsiniz—en son, Michaelis’in şimdi yaşadığı köye üç milden daha yakın bir tren istasyonundan gelmiş oldukları dışında ne var?”
“Böyle bir adam hakkında, tek başına bu bile harekete geçmemiz için yeterlidir, efendim,” dedi Başmüfettiş, yeniden sakinleşerek. Amir Yardımcısının hafifçe onaylar biçimde başını sallaması, tanınmış memurun incinmiş şaşkınlığını yatıştırmaya çok yardımcı oldu. Başmüfettiş Heat iyi bir insandı; mükemmel bir eş, düşkün bir babaydı. Halkın ve dairenin ona duyduğu güven, sevecen yaradılışını olumlu etkiliyor; bu da aynı odadan geçip giden ardışık Amir Yardımcılarına dostça yaklaşmasını sağlıyordu. Onun görev süresince üçü gelmişti. İlki asker tavırlı, sert, kırmızı yüzlü, beyaz kaşlı ve çabuk öfkelenen bir adamdı; onu incecik bir iplikle yönetebilirdi. Yaş sınırına ulaşınca ayrılmıştı. İkincisi kusursuz bir beyefendiydi; kendi yerini de herkesin yerini de çok iyi bilir, İngiltere dışında daha yüksek bir göreve geçmek üzere istifa ederken (gerçekte) Müfettiş Heat’in hizmetleri sayesinde nişan almıştı. Onunla çalışmak gurur ve zevkti. Üçüncüsü, en başından beri biraz kapalı kutuydu; on sekiz ayın sonunda da daire için hâlâ öyle sayılırdı. Genel olarak Başmüfettiş Heat, onun özünde zararsız olduğuna inanıyordu; tuhaf görünüşlüydü ama zararsızdı. Şimdi o konuşuyor, Başmüfettiş ise dışarıdan saygıyla (bu görev gereğiydi, başka anlamı yoktu), içinden de iyi niyetli bir hoşgörüyle dinliyordu.
“Michaelis taşraya gitmeden önce Londra’dan ayrıldığını bildirdi mi?”
“Evet, efendim. Bildirdi.”
“Peki orada ne yapıyor olabilir?” diye sürdürdü Amir Yardımcısı; o konuda bilgisi eksiksizdi. Dört odalı bir kır evinin üst katındaki odada, kurt yenikli meşe bir masanın önündeki eski ahşap koltuğa acı verecek kadar sıkışmış hâlde, Michaelis gece gündüz titrek ve eğik el yazısıyla, insanlık tarihinin Vahiy Kitabı’na benzeyecek olan “Bir Mahkûmun Otobiyografisi”ni yazıyordu. Dört odalı küçücük bir kır evindeki daracık alan, inziva ve yalnızlık, ilhamı için elverişliydi. Hapiste olmak gibiydi; tek farkı, eski cezaevinin zorba kurallarına göre egzersiz yapması gibi iğrenç bir amaçla kimsenin onu rahatsız etmemesiydi. Güneşin hâlâ yeryüzünü aydınlatıp aydınlatmadığını bilemiyordu. Yazı emeğinin teri alnından damlıyordu. Hoş bir coşku onu ileri taşıyordu. Bu, iç dünyasının özgürleşmesi, ruhunun geniş dünyaya salıverilmesiydi. Saf gösteriş merakının şevki (bir yayıncının beş yüz sterlin teklif etmesiyle ilk kez uyanmıştı) yazgısında varmış, kutsal bir şey gibiydi.
“Elbette, tam olarak bilgilendirilmek çok arzu edilir,” diye dürüst davranmadan üsteledi Amir Yardımcısı.
Başmüfettiş Heat, bu titizliğin yeniden sinirini bozduğunu hissederek, Michaelis’in gelişinden itibaren taşra polisinin haberdar edildiğini ve birkaç saat içinde ayrıntılı bir rapor alınabileceğini söyledi. Emniyet müdürüne bir telgraf—
Zihni sanki şimdiden sonuçları tartıyormuş gibi, oldukça yavaş konuşuyordu. Kaşlarının hafifçe çatılması bunun dışa vuran işaretiydi. Ama bir soru sözünü kesti.
“O telgrafı çoktan gönderdiniz mi?”
“Hayır efendim,” diye şaşırmış gibi cevap verdi.
Amir Yardımcısı bacaklarını ansızın çözdü. Bu hareketin çevikliği, gelişigüzel bir tavırla ortaya attığı öneriyle tezat oluşturuyordu.
“Sözgelimi, Michaelis’in o bombanın hazırlanmasıyla bir ilgisi olduğunu düşünür müsünüz?”
Başmüfettiş düşünceli bir tavır takındı.
“Öyle olduğunu söyleyemem. Şu anda bir şey söylemeye gerek yok. Tehlikeli sayılan adamlarla düşüp kalkıyor. Şartlı tahliyeyle salıverilmesinden bir yıl bile geçmeden Kızıl Komite’ye delege yapıldı. Herhâlde bir tür iltifat.”
Başmüfettiş biraz öfkeyle, biraz küçümseyerek kıkırdadı. Onun gibilerine gösterilecek titizlik yersiz, hatta yasadışı bir duyguydu. İki yıl önce salıverildiğinde, özel haber peşinde koşan duygusal gazetecilerin Michaelis’e kazandırdığı şöhret, o günden beri içine dert olmuştu. O adamı en ufak bir şüphe üzerine tutuklamak bütünüyle yasaldı. Görünüşe bakılırsa hem yasaldı hem de yerindeydi. Önceki iki amiri meseleyi hemen kavrardı; oysa şimdiki, evet ya da hayır demeden, sanki düşlere dalmış gibi oturuyordu. Üstelik Michaelis’in tutuklanması hem yasal hem de yerinde olmakla kalmıyor, Başmüfettiş Heat’i epeyce kaygılandıran küçük bir kişisel sıkıntıyı da çözüme kavuşturuyordu. Bu sıkıntının itibarıyla, rahatlığıyla, hatta görevini verimli biçimde yerine getirmesiyle ilgisi vardı. Michaelis’in bu saldırı hakkında kuşkusuz bir şeyler bildiğini varsayarsak, Başmüfettiş onun fazla bir şey bilmediğinden oldukça emindi. Bu da iyi olmuştu. Başmüfettiş, aklındaki başka bazı kişilerin bildiklerinden çok daha az şey bildiğinden emindi; ama oyunun kuralları yüzünden onların tutuklanması ona hem uygunsuz hem de daha karmaşık görünüyordu. Oyunun kuralları, eski bir mahkûm olan Michaelis’i pek korumuyordu. Yasal imkânlardan yararlanmamak aptallık olurdu; onu duygusal coşkuyla göklere çıkaran gazeteciler de şimdi öfkeyle yerin dibine sokmaya hazırdı.
Güvenle baktığında bu ihtimal, Başmüfettiş Heat’e kişisel bir zafer vaat ediyordu. Ortalama bir evli yurttaşın kusursuz bağrının derinlerinde, neredeyse farkına varmadığı ama yine de etkili olan bir hoşnutsuzluk da söz sahibiydi: Olayların zorlamasıyla Profesör’ün gözü kara şiddetine bulaşmak zorunda kalma hoşnutsuzluğu. Ara sokakta tesadüfen karşılaşmaları bunu daha da güçlendirmişti. Bu karşılaşma, polis memurlarının suçlularla ilişkilerinin resmî olmayan ama yakın yönünden edindikleri o tatmin edici üstünlük duygusunu Başmüfettiş Heat’e vermemişti. Bu duygu, iktidar kibrini okşar; hemcinslerimiz üzerinde hükmetmeye duyduğumuz bayağı arzuyu da hak ettiği ölçüde hoşnut eder.
Başmüfettiş Heat, kusursuz anarşisti hemcinslerinden biri olarak görmüyordu. O, baş edilmez biriydi; kendi hâline bırakılması gereken kuduz bir köpek. Başmüfettiş ondan korktuğu için değil; tersine, bir gün onu ele geçirmeye niyetliydi. Ama henüz değil; onu kendi zamanında, oyunun kurallarına uygun biçimde, gerektiği gibi ve etkili olarak yakalamak istiyordu. Şimdiki zaman, bu işi denemek için doğru zaman değildi; kişisel ve kamu hizmetiyle ilgili pek çok nedenle doğru zaman değildi. Müfettiş Heat’in bu güçlü kanaati yüzünden, bu işi belirsiz ve elverişsiz güzergâhından, kim bilir nereye götürdüğü o yoldan çıkarıp Michaelis adlı sakin (ve yasal) bir yan hatta saptırmak ona adil ve yerinde görünüyordu. Öneriyi vicdanen yeniden tartıyormuş gibi tekrarladı:
“Bomba meselesi. Hayır, tam olarak öyle demezdim. Bunu belki hiçbir zaman öğrenemeyiz. Ama onun bu işle bir şekilde bağlantılı olduğu açık; bunu fazla zahmet çekmeden öğrenebiliriz.”
Yüzünde, bir zamanlar namuslu hırsızların yakından bildiği ve çok korktuğu o ciddi, tepeden bakan kayıtsızlık ifadesi vardı. Başmüfettiş Heat, deyim yerindeyse bir insan olsa da gülümseyen bir canlı değildi. Ama içten içe, Amir Yardımcısının edilgen, kabullenici tavrından hoşnuttu; Amir Yardımcısı usulca mırıldandı:
“Soruşturmanın bu yönde yürütülmesi gerektiğini gerçekten düşünüyor musunuz?”
“Düşünüyorum efendim.”
“Tamamen emin misiniz?”
“Eminim efendim. İzlememiz gereken doğru yol bu.”
Amir Yardımcısı, yaslandığı başını destekleyen elini öyle ansızın çekti ki ağırkanlı duruşu düşünüldüğünde, sanki bütün bedeni yıkılma tehlikesiyle karşı karşıya kalmış gibiydi. Oysa tam tersine, elinin sert bir darbe sesiyle düştüğü büyük yazı masasının arkasında son derece uyanık bir hâlde doğruldu.
“Bilmek istediğim, bunun aklınıza şimdiye kadar neden gelmediği.”
“Aklıma gelmedi mi?” diye çok yavaşça tekrarladı Başmüfettiş.
“Evet. Şu odaya çağrılana kadar, anlıyorsunuz ya.”
Başmüfettiş, giysileriyle teninin arasındaki havanın rahatsız edici biçimde ısındığını hissetti. Bu, daha önce hiç yaşanmamış, inanılmaz bir deneyimin duyumuydu.
“Elbette,” dedi, sözlerini olabilecek en ağır biçimde söyleyerek, “hükümlü Michaelis’e müdahale etmemek için bilmediğim bir neden varsa, taşra polisini peşine salmamış olmam belki de iyi olmuştur.”
Bunu söylemesi o kadar uzun sürdü ki Amir Yardımcısının hiç azalmayan dikkati, olağanüstü bir dayanıklılık gösterisi gibi görünüyordu. Karşılığı gecikmedi.
“Bildiğim kadarıyla hiçbir neden yok. Başmüfettiş, benimle böyle ince hesaplar yapmanız son derece uygunsuz—son derece uygunsuz. Üstelik haksızlık da ediyorsunuz, biliyorsunuz. Beni böyle kendi kendime bulmaca çözmek zorunda bırakmamalısınız. Doğrusu şaşırdım.”
Duraksadı, sonra yumuşakça ekledi: “Bu konuşmanın tümüyle resmî olmadığını söylememe gerek yok herhâlde.”
Bu sözler Başmüfettişi hiç yatıştırmadı. İçinde, ihanete uğramış bir cambazın öfkesi kabarıyordu. Güvenilir bir hizmetkâr olmanın gururuyla, ipin boynunu kırmak için sallanmadığına dair güvence onu küstahça sergilenen bir saygısızlık kadar incitmişti. Sanki korkan mı vardı! Amir yardımcıları gelir geçerdi, ama değerli bir başmüfettiş gelip geçici bir makam olayı değildi. Boynunun kırılmasından korkmuyordu. Gösterisinin baltalanması, dürüst öfkesinin parlamasını açıklamaya fazlasıyla yetiyordu. Düşünce kimseye saygı göstermediğinden, Başmüfettiş Heat’in aklındaki düşünce tehditkâr, kehanetvari bir biçim aldı. “Delikanlım,” dedi kendi kendine, yuvarlak ve alışkanlıkla etrafta gezinen gözlerini Amir Yardımcısının yüzüne dikerek, “delikanlım, yerini bilmiyorsun; iddiaya girerim, yerin de çok geçmeden seni tanımayacak.”
Sanki bu düşünceye kışkırtıcı bir karşılık verircesine, Amir Yardımcısının dudaklarından sevecen bir gülümsemenin hayaleti geçti. Bir kez daha ipi sallamayı sürdürürken tavrı rahat ve iş odaklıydı.
“Gelelim şimdi olay yerinde keşfettiklerinize, Başmüfettiş,” dedi.
“Aptalla işi ayıran şey çok geçmeden ortaya çıkar,” diye devam etti Başmüfettiş Heat’in zihnindeki kehanet dolu düşünce silsilesi. Ama bunu hemen şu düşünce izledi: Üst düzey bir görevli, “kapı dışarı edilse” bile (aklındaki tam ifade buydu), uçup kapıdan çıkarken astının kaval kemiğine pis bir tekme savuracak vakti bulurdu. Bakışlarının basiliskvari sertliğini pek yumuşatmadan, duygusuzca konuştu:
“Soruşturmamın o kısmına geliyoruz efendim.”
“Peki. Öyleyse oradan ne getirdiniz?”
İpten atlamaya karar vermiş olan Başmüfettiş, kasvetli bir açık sözlülükle yere indi.
“Bir adres getirdim,” dedi; cebinden acele etmeden, yanık, koyu mavi bir kumaş parçası çıkardı. “Havaya uçup parçalanan adamın giydiği paltoya ait. Elbette palto onun olmayabilir, hatta çalıntı bile olabilir. Ama şuna bakarsanız bunun pek olası olmadığını görürsünüz.”
Başmüfettiş masaya yaklaşıp mavi kumaş parçasını dikkatle düzeltti. Ceset odasındaki iğrenç yığından bunu, yakasının altında bazen terzi adının bulunması nedeniyle almıştı. Pek işe yaradığı seyrek görülürdü, ama yine de—Yararlı bir şey bulmayı ancak yarı yarıya umuyordu; ama yakasının altında değil, klapanın iç yüzüne özenle dikilmiş, üzerine adres mürekkeple yazılmış kare biçimli bir patiska parçası bulmayı hiç beklemiyordu.
Başmüfettiş, kumaşı düzelten elini çekti.
“Kimsenin dikkatini çekmeden yanıma aldım,” dedi. “En iyisi bu diye düşündüm. Gerekirse her zaman ortaya çıkarılabilir.”
Amir Yardımcısı sandalyesinde biraz doğrulup kumaşı masanın kendi tarafına çekti. Sessizce ona baktı. Sıradan bir sigara kâğıdından biraz büyük patiska parçasına, işaretleme mürekkebiyle yalnızca 32 numarası ve Brett Sokağı adı yazılmıştı. Gerçekten şaşırmıştı.
“Neden böyle etiketlenmiş gibi dolaştığını anlayamıyorum,” dedi, Başmüfettiş Heat’e bakarak. “Çok tuhaf bir şey.”
“Bir keresinde bir otelin sigara salonunda, kaza ya da ani bir hastalık ihtimaline karşı adını ve adresini bütün paltolarının içine diktirmiş yaşlı bir beyle tanışmıştım,” dedi Başmüfettiş. “Seksen dört yaşında olduğunu söylüyordu ama yaşını göstermiyordu. Gazetelerde okuduğu o insanlar gibi hafızasını birden yitirmekten de korktuğunu anlatmıştı.”
Amir Yardımcısının, Brett Sokağı 32 numaranın ne olduğunu öğrenmek isteyen sorusu bu anıyı ansızın kesti. Haksız oyunlarla yere indirilmiş olan Başmüfettiş, tümüyle açık olmayı seçmişti. Fazla şey bilmenin daire için iyi olmadığına kesinlikle inanıyordu; bilgiyi sağduyuyla saklamak, dairenin iyiliği için sadakatinin izin verdiği en ileri noktaydı. Amir Yardımcısı bu işi kötü yönetmek istiyorsa elbette kimse onu engelleyemezdi. Ama kendisi artık hemen davranmak için bir neden görmüyordu. Bu yüzden kısa kesti:
“Bir dükkân efendim.”
Amir Yardımcısı, gözlerini mavi kumaş parçasından ayırmadan daha fazla bilgi bekledi. Bilgi gelmeyince, nazik ve sabırlı bir dizi soru sorarak onu elde etmeye koyuldu. Böylece Bay Verloc’un ticaretinin niteliği ve dış görünüşü hakkında fikir edindi, sonunda da adını öğrendi. Bir duraksama sırasında gözlerini kaldırdı ve Başmüfettişin yüzünde bir canlılık fark etti. Sessizce birbirlerine baktılar.
“Elbette,” dedi Başmüfettiş, “dairede bu adamla ilgili kayıt yok.”
Amir Yardımcısı dirseklerini masaya koyup dua edecekmiş gibi birleşik ellerini yüzünün önünde kaldırdı; yalnız gözlerinin ifadesi dindar değildi. “Benden önceki amirlerimden herhangi biri, şimdi anlattıklarınızı biliyor muydu?” diye sordu.
“Hayır efendim, kesinlikle bilmiyorlardı. Ne işlerine yarayacaktı ki? Bu tür bir adam, kamuoyu önünde hiçbir işe yarar amaçla kullanılamazdı. Benim kim olduğunu bilmem ve onu kamuoyuna açık biçimde kullanılabilecek bir yolla kullanmam yeterliydi.”
“Peki, böylesi özel bir bilgiye sahip olmayı işgal ettiğiniz resmî konumla bağdaştırıyor musunuz?”
“Kesinlikle efendim. Bence son derece yerinde. Size şunu söyleme cüretini göstereceğim efendim: Bu bilgi beni ben yaptı; işini bilen biri olarak görülüyorum. Bu benim özel meselem. Fransız polisinde çalışan bir dostum, herifin bir elçilik casusu olduğunu haber verdi. Özel dostluk, özel bilgi, bu bilgiyi özel olarak kullanmak—ben meseleye böyle bakıyorum.”
Amir Yardımcısı, ünlü Başmüfettişin zihinsel durumunun sanki alt çenesinin biçimini etkilediğini kendi kendine düşündü; mesleki üstünlüğünün canlı bilinci, sanki anatomisinin o bölümüne yerleşmişti. Bu konuyu şimdilik sakin bir “Anlıyorum” diyerek kapattı. Sonra yanağını birleşik ellerine dayadı:
“Peki öyleyse—isterseniz özel konuşalım—bu elçilik casusuyla ne zamandır özel temas hâlindesiniz?”
Başmüfettişin bu soruya verdiği özel yanıt o kadar özeldi ki işitilebilir sözlere dönüşmedi:
“Siz buradaki göreviniz için düşünülmeden çok önce.”
Sözde kamuya açık yanıtı çok daha kesin oldu.
“Onu ilk kez, iki İmparatorluk Ekselansının ve İmparatorluk Şansölyesinin burayı ziyaret ettiği zamandan yedi yılı biraz aşkın süre önce gördüm. Onları korumaya yönelik bütün düzenlemelerin sorumluluğu bana verilmişti. O sırada Baron Stott-Wartenheim büyükelçiydi. Çok sinirli yaşlı bir beydi. Guildhall ziyafetinden üç gün önce, bir akşam beni bir dakikalığına görmek istediğini haber verdi. Ben alt kattaydım; İmparatorluk Ekselanslarını ve Şansölyeyi operaya götürecek arabalar kapıda bekliyordu. Hemen yukarı çıktım. Baronu yatak odasında bir aşağı bir yukarı yürürken, ellerini birbirine ovuşturarak acınacak bir sıkıntı içinde buldum. Polisimize ve benim yeteneklerime sonuna kadar güvendiğini söyledi ama Paris’ten yeni gelmiş, bilgisine tamamen güvenilebilecek bir adamın yanında olduğunu da ekledi. O adamın söyleyeceklerini dinlememi istiyordu. Beni hemen yan kapıdaki giyinme odasına götürdü. Orada, kalın paltolu iri yarı bir adamı, bir sandalyede tek başına otururken, şapkasını ve bastonunu tek elinde tutarken gördüm. Baron ona Fransızca, ‘Konuş dostum,’ dedi. Oda pek iyi aydınlatılmamıştı. Belki beş dakika kadar konuştum. Gerçekten de çok sarsıcı bir haber verdi. Sonra Baron beni bir kenara çekip onu övmeye başladı. Yeniden döndüğümde adamın bir hayalet gibi ortadan kaybolduğunu gördüm. Herhâlde ayağa kalkıp arka merdivenlerden sessizce sıvışmıştı. Peşinden koşacak zaman yoktu; büyükelçinin ardından büyük merdivenden inip kafilenin operaya güvenle yola çıkmasını sağlamam gerekiyordu. Yine de o gece verilen bilgi doğrultusunda harekete geçtim. Tamamen doğru olup olmadığını bilmiyorum ama yeterince ciddi görünüyordu. İmparatorluk ziyaretinin Şehir’deki günü başımıza gelecek tatsız bir belayı muhtemelen önlemişti.”
“Bir süre sonra, başmüfettişliğe terfi etmemden yaklaşık bir ay sonra, Strand’deki bir kuyumcudan aceleyle çıkan iri yarı bir adam dikkatimi çekti; onu daha önce bir yerde gördüğümü düşündüm. Charing Cross yönünde yolumun üzerindeydi, peşine takıldım. Sokağın karşısında dedektiflerimizden birini görünce el edip yanıma çağırdım, adamı göstererek birkaç gün hareketlerini izlemesini ve sonra bana rapor vermesini söyledim. Ertesi gün öğleden sonra, adamım gelip herifin o sabah saat on bir buçukta nüfus dairesinde ev sahibinin kızıyla evlendiğini ve onunla bir haftalığına Margate’e gittiğini anlattı. Adamımız valizlerin arabaya yüklendiğini görmüştü. Çantalardan birinin üzerinde eski Paris etiketleri vardı. Bir türlü aklımdan çıkaramadım; Paris’e görevli olarak gitmem gerektiğinde, o dostumla ondan söz ettim. Dostum, ‘Anlattıklarına bakılırsa Devrimci Kızıl Komite’nin epey tanınmış bir yandaşı ve habercisi olan birini kastediyor olmalısın. Doğuştan İngiliz olduğunu söylüyor. Birkaç yıldır Londra’daki yabancı elçiliklerden birinin gizli ajanı olduğunu düşünüyoruz,’ dedi. Bu sözler hafızamı bütünüyle canlandırdı. Baron Stott-Wartenheim’ın banyosunda sandalyede otururken gördüğüm, sonra ortadan kaybolan adamdı. Dostuma haklı olduğunu söyledim. Kesin olarak bildiğim kadarıyla o herif gizli ajandı. Sonra dostum zahmet edip adamın bütün geçmişini araştırdı ve bana çıkardı. Bilinebilecek her şeyi öğrenmem iyi olur diye düşündüm; ama şimdi geçmişini dinlemek istediğinizi sanmıyorum efendim?”
Amir Yardımcısı, destek aldığı başını salladı. “Şu anda önemli olan, o yararlı kişiyle ilişkinizin geçmişi,” dedi; yorgun, derin gözlerini yavaşça kapayıp sonra çok daha dinç bir bakışla hızla açtı.
“İlişkimizin resmî hiçbir yanı yok,” dedi Başmüfettiş acı acı. “Bir akşam dükkânına gittim, kim olduğumu söyledim ve ilk karşılaşmamızı hatırlattım. Kaşını bile oynatmadı. Evlenip artık düzenini kurduğunu, tek istediğinin küçük işine karışılmaması olduğunu söyledi. Ben de apaçık skandal sayılacak bir işe girişmediği sürece polisin onu rahat bırakacağına dair söz verme sorumluluğunu üstlendim. Bu onun için bir şey ifade ediyordu; çünkü bizim gümrük idaresine tek bir sözümüz, Paris’ten ve Brüksel’den gelen bazı paketlerinin Dover’da açılmasına, ardından kesinlikle müsadere edilmesine ve belki de sonunda hakkında dava açılmasına yeterdi.”
“Çok güvencesiz bir iş,” diye mırıldandı Amir Yardımcısı. “Neden bu işe girişmiş?”
Başmüfettiş küçümseyerek kaşlarını kaldırdı; bunu kayıtsızca yaptı.
“Muhtemelen bir bağlantı kurdu; Kıta’da böyle mallarla uğraşan dostları vardır. Takılacağı kişiler de tam böyle tipler olur. O da tembel bir herif—hepsi gibi.”
“Korumanız karşılığında size ne veriyor?”
Başmüfettiş, Bay Verloc’un hizmetlerinin değerini anlatmaya pek hevesli değildi.
“Benden başka kimseye pek yararı dokunmaz. Böyle bir adamdan yararlanabilmek için önceden epey şey bilmek gerekir. Ne tür bir ipucu verebileceğini anlayabiliyorum. Bir ipucuna ihtiyacım olduğunda da genellikle bana bir şeyler sağlayabiliyor.”
Başmüfettiş birden düşüncelere daldı; Amir Yardımcısı da Başmüfettiş Heat’in ününü büyük ölçüde Gizli Ajan Verloc’a borçlu olabileceği düşüncesi aklından geçerken gülümsemesini bastırdı.
“Daha genel anlamda işimize yarayacak biçimde, Charing Cross ve Victoria’da görevli Özel Suçlar Şubesi’ndeki bütün adamlarımıza, onun yanında gördükleri herkesi dikkatle gözlemlemeleri emredildi. Yeni gelenlerle sık sık buluşuyor, ardından onları izlemeyi sürdürüyor. Bu tür bir görev için görevlendirilmiş gibi görünüyor. Aceleyle bir adres öğrenmem gerektiğinde onu her zaman ondan alabilirim. Elbette ilişkilerimizi nasıl yürüteceğimi biliyorum. Son iki yılda onunla konuşmak üzere üç kez bile görüşmedim. İmzasız bir not gönderiyorum; o da aynı şekilde benim özel adresime cevap veriyor.”
Amir Yardımcısı zaman zaman neredeyse fark edilmeyecek kadar hafifçe başını sallıyordu. Başmüfettiş, Bay Verloc’un Devrimci Uluslararası Konsey’in önde gelen üyelerinin sırdaşı olduğunu sanmadığını, ama genel olarak güven duyulan biri olduğundan kuşku bulunmadığını ekledi. “Ortada bir şeyler döndüğünü düşünmem için nedenim olduğunda,” diye sözlerini bitirdi, “her seferinde onun bilmeye değer bir şey söyleyebildiğini gördüm.”
Amir Yardımcısı anlamlı bir yorumda bulundu.
“Bu kez sizi yüzüstü bıraktı.”
“Başka bir yoldan da ortada bir şeyler döndüğüne dair haber almamıştım,” diye karşılık verdi Başmüfettiş Heat. “Ona hiçbir şey sormadım, dolayısıyla o da bana bir şey söyleyemezdi. Bizim adamlarımızdan değil. Maaşımızı alan biri değil ki.”
“Hayır,” diye mırıldandı Amir Yardımcısı. “Yabancı bir hükümetin maaşını alan bir casus. Ona hiçbir şeyi itiraf edemeyiz.”
“İşimi kendi yöntemimle yapmalıyım,” dedi Başmüfettiş. “İş bu noktaya gelince şeytanın kendisiyle bile işbirliği yapar, sonuçlarına da katlanırım. Herkesin bilmeye uygun olmadığı şeyler vardır.”
“Gizlilik anlayışınız, bölümünüzün başını karanlıkta bırakmaktan ibaret görünüyor. Belki de biraz fazla ileri gidiyorsunuz, öyle değil mi? Dükkânının üst katında mı yaşıyor?”
“Kim, Verloc mu? Evet. Dükkânının üstünde yaşıyor. Sanırım karısının annesi de onlarla kalıyor.”
“Evi gözetleniyor mu?”
“Hayır, elbette. Bu doğru olmaz. Oraya gelen bazı kişiler gözetleniyor. Bence bu olaydan haberi yok.”
“Bunu nasıl açıklıyorsunuz?” Amir Yardımcısı önündeki masada duran bez parçasını işaret etti.
“Hiç açıklayamıyorum, efendim. Açıklanamaz bir şey. Bildiklerimle izah edilemez.” Başmüfettiş bu itirafları, ünü kaya gibi sağlam temellere oturmuş bir adamın açık sözlülüğüyle yaptı. “En azından şu anda. Bence bu işte en çok parmağı olan kişinin Michaelis olduğu anlaşılacak.”
“Öyle mi düşünüyorsunuz?”
“Evet, efendim; çünkü diğerlerinin hepsi için güvence verebilirim.”
“Parktan kaçtığı sanılan öteki adam ne olacak?”
“Şimdiye kadar çok uzaklara gitmiş olmalı,” diye düşündüğünü söyledi Başmüfettiş.
Amir Yardımcısı ona dikkatle baktı ve bir eyleme karar vermiş gibi aniden ayağa kalktı. Aslında o anda karşı koyamadığı, baştan çıkarıcı bir isteğe yenik düşmüştü. Başmüfettiş, amirinin kendisini gönderirken ertesi sabah erkenden davayı yeniden görüşmek üzere buluşmalarını söylediğini duydu. Yüzünden hiçbir şey anlaşılmayan bir ifadeyle dinledi ve ölçülü adımlarla odadan çıktı.
Amir Yardımcısı’nın planı her ne olursa olsun, varlığını dar kapsamı ve gerçeklikten yoksun görünmesi yüzünden zehir eden o masa başı işiyle ilgisi yoktu. İlgisi olsaydı, Amir Yardımcısı’nın içine düşen bu hevesli hâl açıklanamazdı. Yalnız kalır kalmaz içgüdüyle şapkasını aradı ve başına geçirdi. Sonra meseleyi baştan sona yeniden düşünmek için tekrar oturdu. Ama kararını zaten vermiş olduğundan bu iş uzun sürmedi. Başmüfettiş Heat eve giderken fazla yol almamıştı ki o da binadan ayrıldı.
Bölüm etkileşimi
