Bölümler 53Şu an: Yazarın Önsözü (1832)
- 1 Yazarın Önsözü (1832)5.510 kelime · Okuduğun bölüm
- 2 Yazarın Önsözü — Bir Trajedi Üzerine Komedi1.762 kelime
- 3 I277 kelime
- 4 II1.118 kelime
- 5 III156 kelime
- 6 IV91 kelime
- 7 V316 kelime
- 8 VI423 kelime
- 9 VII108 kelime
- 10 VIII181 kelime
- 11 IX172 kelime
- 12 X246 kelime
- 13 XI273 kelime
- 14 XII360 kelime
- 15 XIII1.626 kelime
- 16 XIV502 kelime
- 17 XV205 kelime
- 18 XVI520 kelime
- 19 XVII126 kelime
- 20 XVIII50 kelime
- 21 XIX43 kelime
- 22 XX119 kelime
- 23 XXI410 kelime
- 24 XXII1.257 kelime
- 25 XXIII1.240 kelime
- 26 XXIV68 kelime
- 27 XXV71 kelime
- 28 XXVI286 kelime
- 29 XXVII106 kelime
- 30 XXVIII103 kelime
- 31 XXIX49 kelime
- 32 XXX683 kelime
- 33 XXXI152 kelime
- 34 XXXII478 kelime
- 35 XXXIII460 kelime
- 36 XXXIV163 kelime
- 37 XXXV40 kelime
- 38 XXXVI185 kelime
- 39 XXXVII70 kelime
- 40 XXXVIII60 kelime
- 41 XXXIX176 kelime
- 42 XL181 kelime
- 43 XLI331 kelime
- 44 XLII475 kelime
- 45 XLIII511 kelime
- 46 XLIV60 kelime
- 47 XLV75 kelime
- 48 XLVI49 kelime
- 49 XLVII — Hikâyem.30 kelime
- 50 XLVIII1.313 kelime
- 51 XLIX148 kelime
- 52 Notlar101 kelime
- 53 Bir Mahkûmun Son Günü’ne Notlar38 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
1832 Önsözü
Yazar adı belirtilmeden yayımlanan bu eserin ilk baskılarının başında, okunacak şu birkaç satırdan başka bir şey yoktu:
“Bu kitabın varlığını iki şekilde açıklamak mümkün. Ya gerçekten, üzerine bir zavallının son düşüncelerinin birer birer kaydedildiği, sararmış ve biçimleri düzensiz bir kâğıt tomarına rastlanmıştır; ya da doğayı sanat uğruna gözlemleyen, bir hayalperest, bir filozof, bir şair—kim bilir?—böyle bir düşünceye kapılmış, belki de daha doğrusu o düşüncenin esiri olmuş ve ondan ancak onu bir kitaba dökerek kurtulabilmiş biridir.”
“Okur bu iki açıklamadan hangisini isterse onu seçsin.”
Görüldüğü gibi yazar, kitap yayımlandığı sırada bütün düşüncesini hemen açıklamayı uygun bulmamıştı. Anlaşılmasını beklemeyi ve anlaşılıp anlaşılmayacağını görmeyi yeğledi. Anlaşıldı. Yazar bugün, bu masum ve saf edebî biçimin altında yaygınlaştırmak istediği siyasi ve toplumsal düşünceyi açığa vurabilir. Öyleyse ilan ediyor, daha doğrusu açıkça itiraf ediyor: Bir İdam Mahkûmunun Son Günü, adı ister doğrudan ister dolaylı olsun, ölüm cezasının kaldırılması için yazılmış bir savunmadan başka bir şey değildir. Yazarın amacı, gelecek kuşakların eserinde—böyle küçük bir şeyle ilgilenirlerse—görmesini istediği şey, seçilmiş şu ya da bu suçlunun, şu ya da bu gözde sanığın özel ve her zaman kolay, her zaman geçici savunması değildir; bugünün ve geleceğin bütün sanıkları için genel ve kalıcı bir savunmadır. İnsanlığın büyük hukuk sorununun, en yüksek temyiz mahkemesi olan toplum önünde gür sesle ileri sürülüp savunulmasıdır. Bütün ceza davalarının önüne sonsuza dek dikilmiş, kan dökülmesinden tiksinmeyi buyuran o son ve üstün itirazdır. Kral adına konuşanların kanlı retoriğinin üç katmanlı tumturaklı sözlerle örttüğü, bütün idam davalarının özünde karanlık ve uğursuz biçimde atan sorudur. Sözünü ettiğim yaşam ve ölüm sorusunun savcılık makamının gösterişli dolambaçlarından sıyrılıp soyulmuş, çıplak hâle getirilmiş; kabaca gün ışığına çıkarılıp görülmesi gereken, bulunması gereken, gerçekte bulunduğu yere, kendi korkunç ortamına konmuş hâlidir: mahkemeye değil idam sehpasına, yargıcın yanına değil celladın yanına.
İşte yapmak istediği buydu. Gelecek bir gün bunu başardığı için ona şan verirse—ki bunu ummaya cesaret edemez—başka bir taç istemezdi.
Öyleyse ilan ediyor, bir kez daha yineliyor: Olası bütün sanıklar adına, suçlu ya da suçsuz, bütün mahkemelerin, duruşma salonlarının, jüri heyetlerinin ve yargı mercilerinin karşısında söz alıyor. Bu kitap, yargılayan herkese sesleniyor. Savunma, davası kadar geniş olsun diye, Bir İdam Mahkûmunun Son Günü’nün yapısı da bu nedenle böyledir: yazar, konusundaki tali unsurları, rastlantıları, özel ve tekil olanı, ayrıntıları, değişebilir koşulları, bölümleri, anekdotları, olayları ve özel adları her yandan budamak zorunda kalmış; yalnızca herhangi bir gün, herhangi bir suç yüzünden idam edilmiş herhangi bir mahkûmun davasını savunmakla yetinmiştir—eğer buna yetinmek denebilirse. Düşüncesinden başka hiçbir aracı olmadan, yargıcın üç kat zırhı altında bir yüreği kanatacak kadar derine inebilmişse ne mutlu ona! Kendini adil sananlara acımayı duyurabilmişse ne mutlu! Yargıcın içine ine ine orada zaman zaman bir insan bulmayı başarmışsa ne mutlu!
Bu kitap yayımlanalı üç yıl olmuştu; bazıları, yazarı kitabın düşüncesine itiraz etmeye değer buldu. Kimileri bunun bir İngiliz kitabından, kimileri de bir Amerikan kitabından geldiğini varsaydı. Şeylerin kökenini binlerce fersah ötede aramak, sokağınızı yıkayan derenin kaynağını Nil’de göstermek ne tuhaf bir takıntı! Ne yazık ki bu, ne İngiliz ne Amerikan ne de Çin kitabıdır. Yazar, Bir İdam Mahkûmunun Son Günü’nün düşüncesini bir kitaptan almadı; düşüncelerini böylesine uzaklarda arama alışkanlığı yoktur. Bu düşünceyi hepinizin bulabileceği, belki de bulmuş olduğunuz yerde aldı—çünkü kim zihninde Bir İdam Mahkûmunun Son Günü’nü kurmamış ya da hayal etmemiştir ki?—düpedüz halk meydanında, Grev Meydanı’nda.
Bir gün oradan geçerken, giyotinin kan kırmızısı kütükleri altında, kan gölcüğüne yatmış bu uğursuz düşünceyi yerden aldı.
O günden sonra, Temyiz Mahkemesinin o kasvetli perşembelerinden birinde Paris’te ölüm kararı haykırılan günlerden her biri geldiğinde; yazar, Grev Meydanı’na seyirci toplayan boğuk çığlıkların pencerelerinin altından geçişini her duyduğunda, bu acı düşünce geri geliyor, onu ele geçiriyor, kafasını jandarmalarla, cellatlarla ve kalabalıkla dolduruyor, can çekişen zavallının son acılarını saat saat gözünün önüne seriyordu: “Şimdi günah çıkartılıyor, şimdi saçları kesiliyor, şimdi elleri bağlanıyor.” Bu düşünce, toplum o korkunç şey olup biterken kendi işleriyle uğraştığı için, zavallı şaire bütün bunları topluma anlatmasını buyuruyor; onu sıkıştırıyor, itiyor, sarsıyor, şiir yazıyorsa dizelerini zihninden söküp daha taslak hâlindeyken öldürüyor, bütün çalışmalarının önüne geçiyor, her şeye engel oluyor, onu kuşatıyor, rahat bırakmıyor, ablukaya alıyordu. Bu bir işkenceydi; gün doğarken başlayan ve aynı anda işkence edilen zavallınınki gibi saat dörde kadar süren bir işkence. Saatin uğursuz sesiyle “Ponens caput expiravit” diye haykırılınca ancak o zaman yazar rahat bir nefes alıyor, zihninde yeniden biraz özgürlük buluyordu. Sonunda bir gün—yanılmıyorsa Ulbach’ın idamının ertesi günüydü—bu kitabı yazmaya koyuldu. O zamandan beri rahatladı. “Adli infaz” denen bu kamusal suçlardan biri işlendiğinde vicdanı artık buna ortak olmadığını söyledi; toplumun bütün üyelerinin başına Grev Meydanı’ndan sıçrayan o kan damlasını alnında artık hissetmedi.
Yine de bu yetmez. Elini yıkamak iyidir; kanın akmasını önlemek daha iyi olurdu.
Bu nedenle ölüm cezasının kaldırılmasına katkıda bulunmaktan daha yüce, daha kutsal, daha görkemli bir amaç bilmez. Yıllardır darağacı ağacını devirmek için çalışan bütün uluslardan cömert insanların dilek ve çabalarına yürekten katılır; devrimlerin kökünden sökmediği tek ağaç odur. Güçsüzlüğüne rağmen o da sevinçle baltasını vurup Beccaria’nın altmış altı yıl önce, Hristiyan âleminin yüzyıllardır dikili duran eski darağacına açtığı kesiği elinden geldiğince genişletmeye geliyor.
Az önce idam sehpasının devrimlerin yıkmadığı tek yapı olduğunu söyledik. Gerçekten de devrimler insan kanını nadiren esirger; toplumu budamak, dallarını kesmek, tepesini biçmek için geldiklerinden, ölüm cezası ellerinden en zor bıraktıkları baltalardan biridir.
Yine de itiraf edelim: Ölüm cezasını kaldırmaya hem layık hem muktedir görünen bir devrim varsa, o da Temmuz Devrimi’dir. Gerçekten de modern zamanların en merhametli halk hareketine, XI. Louis’nin, Richelieu’nün ve Robespierre’in barbar ceza düzenini silip yasanın başına insan yaşamının dokunulmazlığını yazmak düşerdi. 1830, 93’ün giyotin bıçağını kırmayı hak ediyordu.
Bir an için bunu umduk. Ağustos 1830’da havada öylesine büyük bir cömertlik, kalabalığın üzerinde öylesine yumuşak ve uygar bir ruh dolaşıyordu; güzel bir geleceğin yaklaşması yüreğimizi öylesine açmıştı ki, ölüm cezası da bizi sıkıntıya sokan öteki kötülükler gibi örtük ve oybirliğiyle verilmiş bir kararla, kendiliğinden hukuken kaldırılmış sanmıştık. Halk, eski rejimin paçavralarından bir şenlik ateşi yakmıştı. Kanlı paçavranın da yığının içinde olduğuna inandık. Ötekiler gibi yanıp kül olduğunu sandık. Birkaç hafta boyunca güvenle ve safça, gelecekte yaşamın dokunulmazlığına da özgürlüğün dokunulmazlığına duyduğumuz gibi inandık.
Gerçekten de iki ay bile geçmeden, Cesare Bonesana’nın o yüce ütopyasını yasaya dönüştürmek için bir girişimde bulunuldu.
Ne yazık ki bu girişim beceriksizce, sakarca, neredeyse ikiyüzlüce yapıldı ve genel çıkarın dışında bir çıkara hizmet etti.
Hatırlanacağı gibi, Ekim 1830’da, Napolyon’u Sütun’un altına gömme önerisini gündemden çıkaran kararın üzerinden birkaç gün geçmişti ki, Meclis’in tamamı ağlayıp feryat etmeye başladı. Ölüm cezası sorunu gündeme getirildi—biraz aşağıda hangi vesileyle olduğunu söyleyeceğiz—ve yasa koyucuların hepsinin içini birdenbire, olağanüstü bir merhamet kaplamış gibi göründü. Herkes konuşmak, inlemek, ellerini göğe kaldırmak için yarışıyordu. Ölüm cezası, yüce Tanrım! Ne korkunç şey! Kırmızı cübbenin içinde ağarmış, bütün ömrü boyunca iddianamelerin kanlı ekmeğini yemiş şu yaşlı başsavcı, birden acıklı bir tavır takınarak giyotinden tiksindiğine yemin ediyordu. İki gün boyunca kürsüden, ağıt yakan kadınlar gibi hatipler inmedi. Bir feryat, bir mersiye, kasvetli ilahilerden oluşan bir koro, bir Super flumina Babylonis, bir Stabat mater dolorosa; Meclis’in ön sıralarını dolduran ve büyük günlerde böylesine güzel sesler çıkaran hatipler topluluğunun icra ettiği, korolu do majör bir büyük senfoni… Kimi pes sesiyle, kimi falsettosuyla katıldı. Hiçbir şey eksik kalmadı. Her şey olabildiğince dokunaklı ve acıklıydı. Özellikle gece oturumu, Lachaussée’nin bir oyununun beşinci perdesi kadar duygulu, babacan ve yürek parçalayıcıydı. Ne olup bittiğini anlamayan iyi halkın gözleri yaşla doldu. [Not: Bu vesileyle Meclis’te söylenen her şeyi aynı küçümsemeye katmak istemiyoruz. Orada burada birkaç güzel ve vakur söz de söylendi. Herkes gibi biz de Bay de Lafayette’in ağırbaşlı ve yalın konuşmasını, başka bir tonda da Bay Villemain’in dikkate değer doğaçlama konuşmasını alkışladık.]
Öyleyse mesele neydi? Ölüm cezasını kaldırmak mı?
Evet ve hayır.
İşte olanlar:
Dört dünya adamı, dört beyefendi; bir salonda karşılaşabileceğiniz, belki de birkaç nazik söz alışverişinde bulunduğunuz türden dört adam, diyorum, siyasi çevrelerin yüksek katlarında Bacon’ın suç, Machiavelli’nin girişim dediği gözü pek işlerden birine kalkışmıştı. Gelgelelim suç da olsa girişim de olsa yasa herkese karşı acımasızdı ve bunu ölümle cezalandırıyordu. Dört talihsiz adam orada, yasanın tutsağı olarak hapisteydi; Vincennes’in güzel sivri kemerleri altında, üç yüz üç renkli kokartlı asker tarafından korunuyorlardı. Ne yapılmalıydı, nasıl yapılmalıydı? Sizin benim gibi dört dünya adamını, kalın iplerle çirkin biçimde bağlanmış, adı anılmaması gereken görevlinin sırt sırta oturduğu bir arabayla Grev Meydanı’na göndermek olanaksız, değil mi? Bir de maun ağacından bir giyotin olsaydı!
Eh! Ölüm cezasını kaldırmak yeter işte!
Bunun üzerine Meclis işe koyuldu.
Beyefendiler, dün bile bu kaldırma önerisini ütopya, kuram, hayal, delilik, şiir diye nitelediğinizi hatırlayın. Dikkatinizi arabaya, kalın iplere ve korkunç kızıl makineye çekmek için ilk kez uğraşılmadığını da hatırlayın. Bu tiksindirici düzeneklerin birdenbire gözünüze çarpması ne tuhaf.
Hadi canım, mesele bu mu! Ölüm cezasını siz halk için değil, biz, bakan olabilecek milletvekilleri için kaldırıyoruz. Guillotin’in mekanizmasının üst sınıfları dişlemesini istemiyoruz. Onu kırıp atıyoruz. Herkese yararı dokunursa ne âlâ, ama aklımızdan yalnız kendimiz geçiyorduk. Ucalegon yanıyor. Yangını söndürelim. Celladı hemen ortadan kaldıralım, kanunları silelim.
Toplumsal düzenin en güzel tasarımlarını bencillikle karıştırılmış böyle bir alaşım bozar, tanınmaz hâle getirir. Beyaz mermerin içinden geçen, her yöne uzanan ve yontucunun keskisi altında her an ansızın beliren kara bir damardır bu. Heykelinizi yeniden yapmanız gerek.
Elbette, burada açıklamamıza gerek yok; dört bakanın başını isteyenlerden değiliz. Bu talihsizler tutuklanınca, onların darbe girişiminin bizde uyandırdığı öfkeli kızgınlık, herkes gibi bizde de derin bir acımaya dönüştü. İçlerinden bazılarının eğitimden gelen önyargılarını; liderlerinin darbe girişimlerini 1804’ten beri saplantıyla sürdüren, fanatik ve inatçı, devlet hapishanelerinin rutubetli gölgesinde yaşından önce saçları ağarmış, gelişmemiş zihnini; içinde bulundukları ortak durumun kaçınılmaz zorunluluklarını; monarşinin 8 Ağustos 1829’da kendini doludizgin attığı bu dik yokuşta fren yapmanın imkânsızlığını; kraliyet mensubunun kişiliğinin o güne dek yeterince hesaba katmadığımız etkisini ve özellikle içlerinden birinin talihsizliklerinin üzerine erguvan bir pelerin gibi serdiği onuru düşündük. Hayatlarının bağışlanmasını içtenlikle isteyen ve bunun için kendini feda etmeye hazır olanlardandık. Olmayacak şey olsa da idam sehpaları bir gün Grev Meydanı’na kurulmuş olsaydı, onu devirmek için bir ayaklanma çıkacağından kuşkumuz yok; bu bir yanılsamaysa da onu korumak istiyoruz. Bu satırları yazan kişi o kutsal ayaklanmada yer alırdı. Çünkü bunu da söylemek gerek: Toplumsal krizlerde bütün idam sehpaları arasında siyasi idam sehpası en iğrenç, en yıkıcı, en zehirli ve kökünden sökülmesi en gerekli olanıdır. Bu giyotin türü kaldırıma kök salar ve kısa zamanda toprağın her yanına sürgün verir.
Devrim zamanında ilk düşen başa dikkat edin.
Halkın iştahını açar.
Öyleyse dört bakanı esirgemek isteyenlerle kişisel olarak aynı fikirdeydik; duygusal gerekçeler bakımından da siyasi gerekçeler bakımından da her yönden hemfikirdik. Yalnız, Meclis’in ölüm cezasını kaldırmayı önermek için başka bir vesile seçmesini yeğlerdik.
Bu arzu edilir kaldırma önerisi, Tuileries’den Vincennes’e düşmüş dört bakandan ötürü değil de karşılarına çıkan ilk yol soyguncusu için, sokakta yanınızdan geçerken neredeyse bakmadığınız, konuşmadığınız, üzerinize tozlu giysileri değmesin diye içgüdüyle kaçındığınız zavallılardan biri için yapılmış olsaydı… Çocukluğu paçavralar içinde geçmiş, kavşakların çamurunda yalınayak koşmuş; kışın rıhtım kenarında titremiş; sizin yemek yediğiniz Mösyö Véfour’un mutfak penceresinden çıkan sıcak havayla ısınmış; çöplükte bulduğu bir parça ekmeği çıkarıp yemeden önce silmiş; bütün gün bir çiviyle dereyi eşeleyip bir metelik aramış; Kral’ın şenliğini ve öteki ücretsiz gösteri olan Grev Meydanı’ndaki infazları seyretmekten başka eğlencesi olmamış; açlığın hırsızlığa, hırsızlığın da geriye kalan her şeye sürüklediği zavallı şeytanlar için… Üvey anne gibi davranan toplumun mirastan mahrum bıraktığı, ıslah evinin on iki yaşında, kürek mahkûmluğunun on sekizinde, idam sehpasının kırkında eline aldığı çocuklar için… Bir okul ve bir atölyeyle iyi, ahlaklı ve yararlı insanlar hâline getirebileceğiniz, ama ne yapacağınızı bilemediğiniz; Toulon’un kızıl karınca yuvasına, Clamart’ın sessiz çevrili alanına bir yük gibi döktüğünüz, özgürlüklerini aldıktan sonra yaşamlarını da ellerinden aldığınız talihsizler için bu cezanın kaldırılmasını önermiş olsaydınız, ah, o zaman oturumunuz gerçekten saygın, yüce, kutsal, görkemli ve hürmete layık olurdu. Trento’nun Aziz Babalarının, sapkınları dönüştürmeyi umdukları için Tanrı’nın merhametine, per viscera Dei, seslenerek onları konsile davet ettikleri günden, quoniam sancta synodus sperat hoereticorum conversionem, beri hiçbir insan topluluğu dünyaya bundan daha yüce, daha parlak, daha merhametli bir manzara sunmamıştır. Gerçekten güçlü ve gerçekten yüce olanlar, güçsüzü ve küçüğü gözetir. Bir Brahmanlar meclisinin paryanın davasını üstlenmesi ne güzel olurdu. Buradaysa paryanın davası halkın davasıydı. Ölüm cezasını, sizin de bu meselede çıkarınız olmasını beklemeden, halk için kaldırarak siyasi bir eserden fazlasını, toplumsal bir eser yapmış olurdunuz.
Oysa siz, ölüm cezasını kaldırmaya çalışırken siyasi bir eser bile ortaya koymadınız; çünkü amacınız onu kaldırmak değil, darbe girişimlerini suçüstü yakalanmış dört talihsiz bakanı kurtarmaktı!
Peki ne oldu? Samimi olmadığınız için insanlar kuşkuya kapıldı. Halk, kendisine göz boyamak istendiğini görünce meselenin tümüne öfkelendi; üstelik tuhaf bir biçimde, bütün yükünü taşıdığı ölüm cezasından yana çıktı. Onu bu noktaya sizin beceriksizliğiniz getirdi. Meseleyi dolambaçlı yoldan ve açık sözlü olmadan ele alıp uzun süreliğine çıkmaza soktunuz. Bir komedi oynuyordunuz. Islıklandınız.
Yine de bazıları bu maskaralığı ciddiye alacak kadar iyi niyetliydi. Ünlü oturumun hemen ardından, dürüst bir adalet bakanı başsavcılara bütün idamları süresiz olarak durdurma emri verdi. Görünüşte bu büyük bir adımdı. Ölüm cezasının karşıtları rahat bir nefes aldı. Ama yanılgıları uzun sürmedi.
Bakanların yargılanması tamamlandı. Nasıl bir karar verildiğini bilmiyorum. Dört kişinin canı bağışlandı. Ölümle özgürlük arasında orta yol olarak Ham seçildi. Bu çeşitli düzenlemeler bir kez yapıldıktan sonra, yönetici devlet adamlarının zihnindeki bütün korkular dağıldı; korkuyla birlikte insanlık da çekip gitti. Artık idam cezasının kaldırılmasından söz edilmez oldu; ona ihtiyaç kalmayınca ütopya yeniden ütopya, teori teori, şiir şiir oldu!
Yine de hapishanelerde aylardır, beş ya da altı aydır avlularda dolaşan birkaç zavallı sıradan mahkûm vardı; artık sakin sakin hava soluyor, yaşayacaklarından emin oluyor, ertelenmiş cezalarını affedildikleri sanıyorlardı. Ama durun bakalım.
Cellat da doğrusu çok korkmuştu. Yasa koyucularımızın insanlıktan, hayırseverlikten, ilerlemeden söz ettiklerini duyduğu gün, işinin bittiğini sanmıştı. Zavallı adam saklanmış, giyotinine sinmişti; temmuz güneşinde, gündüz vakti bir gece kuşu gibi huzursuz, unutulmaya çalışarak, kulaklarını tıkayıp sesini çıkarmaya cesaret edemeden duruyordu. Altı aydır ortalıkta görünmüyordu. Yaşadığına dair bir işaret vermemişti. Gelgelelim, karanlığında yavaş yavaş içi rahatladı. Meclislerden gelecek seslere kulak kabartmıştı; adının artık anılmadığını fark etti. Korktuğu o gür, büyük sözler de yoktu. Suçlar ve Cezalar Üzerine İnceleme’nin tumturaklı yorumları da kesilmişti. Herkes başka şeylerle uğraşıyordu: ciddi bir toplumsal meseleyle, bir köy yoluyla, Opéra-Comique’e verilecek ödenekle ya da bin beş yüz milyonluk apopleksi geçirmiş bir bütçeden yüz bin frank kesmekle. Kimse artık baş kesiciyi düşünmüyordu. Bunu gören adam rahatlar, başını deliğinden çıkarıp çevresine bakar; bir adım, sonra iki adım atar, La Fontaine’in hangi faresiydi, artık hatırlamıyorum, onun gibi; sonra iskelesinin altından bütünüyle çıkmaya cesaret eder, üstüne sıçrar, onarır, yeniler, parlatır, okşar, çalıştırıp ışıldatır; aylaklığın bozduğu eski makineyi yeniden yağlar. Derken birden arkasını dönüp rastgele, ilk rastladığı hapishaneden yaşama güvenen bir talihsizin saçlarından yakalar, kendine çeker, soyup bağlar, tokalar; ve idamlar yeniden başlar.
Bütün bunlar korkunç, ama tarih böyle.
Evet, zavallı tutsaklara altı aylık bir erteleme verilmişti; onları yeniden yaşama döndürerek cezalarını böylece karşılıksız yere ağırlaştırmışlardı. Sonra, hiçbir neden, hiçbir zorunluluk olmadan, nedenini pek bilmeden, sırf keyif olsun diye güzel bir sabah ertelemeyi kaldırıp bütün bu insanları soğukkanlılıkla yeniden kesime gönderdiler. Tanrım, soruyorum size: Bu insanların yaşaması hepimizi neden ilgilendiriyordu? Fransa’da herkesin soluyacağı kadar hava yok mu?
Ölüm cezasının kaldırılmasını artık kimsenin düşünmediğini söyleyerek, “Hadi! Giyotinle öldürmeye yeniden başlamanın zamanı geldi!” deyip sandalyesinden kalkan, bunu umursamayan zavallı bir şansölyelik memuru için, o adamın içinde korkunç bir şeylerin yaşanmış olması gerekir.
Şunu da söyleyelim: Temmuzdaki ertelemenin kaldırılmasından bu yana hiçbir idam bu kadar korkunç koşullarda gerçekleşmedi; Grev Meydanı’ndaki olay hiçbir zaman böylesine isyan uyandırmadı ve ölüm cezasının iğrençliğini bundan daha iyi kanıtlamadı. Kanlı yasayı yeniden yürürlüğe koyanların hak ettikleri ceza, kendi eserlerinin cezasıdır. Cezalarını eserlerinden bulsunlar. İyi olmuş.
Bazı idamların ne kadar dehşet verici ve dinsizce olduğuna dair burada iki üç örnek vermek gerekir. Kral savcılarının eşlerinin sinirlerini bozmak gerekir. Kadın, bazen vicdan demektir.
Güneyde, geçen eylülün sonlarına doğru; yeri, günü, mahkûmun adını tam hatırlamıyoruz, ama olaya itiraz edilirse buluruz; sanırım Pamiers’ti. Eylül sonlarına doğru, bir adamın hapishanesine gidiyorlar. Adam sakince kâğıt oynuyor. İki saat içinde öleceğini bildiriyorlar; adam baştan ayağa titremeye başlıyor, çünkü altı aydır unutulmuş olduğundan artık ölümü beklemiyordu. Tıraş ediyor, saçını kesiyor, boynuna ip geçiriyor, günah çıkarttırıyorlar; sonra dört jandarmanın arasında, kalabalığın içinden geçirip idam yerine el arabasıyla götürüyorlar. Buraya kadar sıradan. İşler böyle yürür. İdam sehpasına varınca cellat onu rahipten alıp götürüyor, tahtaya bağlayıp giyotinin altına yerleştiriyor; burada argo bir sözcük kullanıyorum. Sonra bıçağı salıyor. Ağır demir üçgen güçlükle yerinden ayrılıyor, yivlerinde sarsılarak düşüyor ve işte korkunç olan o zaman başlıyor: Adamı kesiyor ama öldürmüyor. Adam korkunç bir çığlık atıyor. Şaşkına dönen cellat bıçağı kaldırıp yeniden bırakıyor. Bıçak mahkûmun boynuna ikinci kez saplanıyor ama başını kesmiyor. Mahkûm da kalabalık da haykırıyor. Cellat, üçüncü darbede daha iyi sonuç almayı umarak bıçağı yine kaldırıyor. Olmuyor. Üçüncü darbe, mahkûmun ensesinden üçüncü bir kan şelalesi fışkırtıyor ama başını düşürmüyor. Kısaltalım. Bıçak beş kez kalkıp indi; beş kez mahkûmu yaraladı, beş kez darbe inerken mahkûm çığlık atıp hâlâ canlı başını sallayarak merhamet diledi! Öfkelenen halk taşları alıp kendi adaletini uygulayarak zavallı celladı taşlamaya başladı. Cellat giyotinin altına kaçıp jandarmaların atlarının arkasına sindi. Ama daha bitmedi. Kurban, idam sehpasında tek başına kaldığını görünce tahtanın üzerinde doğruldu; orada, ayakta, korkunç bir hâlde, kanlar içinde, omzuna sarkan yarı kesilmiş başını tutarak kendisini çözmeleri için zayıf seslerle yalvardı. Acıma duygusuna kapılan kalabalık, jandarmaları yarıp beş kez ölüm hükmünü çekmiş talihsize yardım etmeye ramak kalmıştı. Tam o sırada celladın yirmi yaşındaki bir uşağı idam sehpasına çıktı, mahkûma çözebilmek için dönmesini söyledi; ölmekte olan adamın güvenle ona teslim olduğu duruşundan yararlanıp sırtına atladı ve kasap bıçağına benzer ne olduğunu bilmediğim bir bıçakla boynundan geriye kalan kısmı güçlükle kesmeye koyuldu. Bu oldu. Görüldü. Evet.
Yasaya göre bir yargıcın bu idamda hazır bulunması gerekiyordu. Bir işaretiyle her şeyi durdurabilirdi. Bir insan katledilirken o adam arabasının içinde ne yapıyordu? Katilleri cezalandıran bu kişi, gündüz vakti, gözlerinin önünde, atlarının soluğu ensesinde, arabanın camının arkasında bir insan öldürülürken ne yapıyordu?
Yargıç yargılanmadı! Cellat yargılanmadı! Tanrı’nın kutsal bir yaratığına karşı bütün yasaların böylesine canavarca çiğnenmesini hiçbir mahkeme soruşturmadı!
On yedinci yüzyılda, ceza yasasının barbarlık döneminde, Richelieu ve Christophe Fouquet zamanında, Mösyö de Chalais Nantes’ta Bouffay’nin önünde beceriksiz bir asker tarafından öldürüldüğünde; asker kılıçla bir darbe indireceğine, fıçıcının baltasıyla ona otuz dört darbe indirmişti [Not: La Porte yirmi iki, Aubery ise otuz dört darbe olduğunu söyler. Mösyö de Chalais yirminci darbeye kadar çığlık atmıştı.]. En azından bu olay Paris Parlamentosuna usulsüz görünmüştü: soruşturma ve dava açılmıştı. Richelieu cezalandırılmadıysa, Christophe Fouquet cezalandırılmadıysa da asker cezalandırıldı. Elbette haksızlıktı, ama özünde adalet vardı.
Buradaysa hiçbir şey. Olay temmuzdan sonra, yumuşak âdetlerin ve ilerlemenin hüküm sürdüğü bir zamanda, Meclisin ölüm cezası üzerine ünlü ağıtından bir yıl sonra yaşandı. Peki ne oldu? Olay bütünüyle fark edilmeden geçti. Paris gazeteleri bunu bir anekdot olarak yayımladı. Hiç kimse sorgulanmadı. Yalnızca giyotinin, infaz memuruna zarar vermek isteyen biri tarafından bilerek bozulduğu öğrenildi. Bu kişi, efendisinin kovduğu bir cellat uşağıydı; intikam almak için ona bu oyunu yapmıştı.
Bu yalnızca bir yaramazlıktı. Devam edelim.
Üç ay önce Dijon’da bir kadın idama götürüldü. (Bir kadın!) Bu kez de Doktor Guillotin’in bıçağı işini doğru yapmadı. Baş bütünüyle kesilmedi. Bunun üzerine infaz memurunun uşakları kadının ayaklarına asıldılar; zavallı kadın çığlıklar atarken, çekiştire çekiştire ve silkeleyerek başını bedeninden kopardılar.
Paris’te gizli idamlar dönemine geri dönüyoruz. Temmuzdan bu yana Grev Meydanı’nda baş kesmeye cesaret edemedikleri, korktukları ve korkak oldukları için bakın ne yapıyorlar. Geçenlerde Bicêtre’den bir adam, bir idam mahkûmu, sanırım Désandrieux adında biri alındı; her yanı kapalı, kilitli ve sürgülü, iki tekerlek üzerinde çekilen bir tür sepete kondu. Önde bir jandarma, arkada bir jandarma; sessizce, kalabalık olmadan, yükü Saint-Jacques’ın ıssız kapısına bırakmaya gittiler. Vardıklarında sabah sekizdi, hava daha yeni aydınlanıyordu. Orada yepyeni kurulmuş bir giyotin ve beklenmedik makinenin çevresindeki taş yığınlarında toplanmış bir düzine küçük oğlan çocuğundan başka seyirci yoktu. Adamı aceleyle sepetten çekip çıkardılar; nefes almasına bile fırsat vermeden, gizlice, sinsice, utanç içinde başını uçurdular. Buna açık ve ciddi bir yüksek adalet eylemi deniyor. Alçakça bir alay!
Kral savcıları uygarlık sözcüğünü nasıl anlıyor? Ne hâle geldik? Adalet hilelere ve aldatmacalara indirgenmiş! Yasa, çare diye başvurulan kurnazlıklara dönüşmüş! Canavarca!
Demek idam mahkûmu öylesine korkunç bir şey ki toplum onu böyle tuzağa düşürüyor!
Yine de adil olalım: İdam bütünüyle gizli yapılmadı. Sabahleyin Paris kavşaklarında ölüm hükmünü her zamanki gibi bağırarak duyurup sattılar. Anlaşılan bu satıştan geçimini sağlayan insanlar var. Duyuyor musunuz? Talihsiz birinin suçunu, cezasını, işkencesini, can çekişmesini bir mala, bir metelik karşılığında satılan bir kâğıda dönüştürüyorlar. Kan içinde yeşil pas tutmuş o metelikten daha iğrenç bir şey düşünebilir misiniz? Onu kim topluyor?
Yeterince olay anlattık. Hatta fazlasıyla. Bütün bunlar korkunç değil mi?
Ölüm cezasını savunmak için ne söyleyebilirsiniz?
Bu soruyu ciddi olarak soruyoruz; yanıt verilsin diye, hukukçulara soruyoruz, geveze edebiyatçılara değil. Ölüm cezasının üstünlüğünü, başka her konu gibi, paradoks üretmek için kullanan insanlar olduğunu biliyoruz. Bir başkasının saldırdığı kişiden nefret ettikleri için ölüm cezasını sevenler de var. Onlar için bu, neredeyse edebî bir mesele; kişilerle, özel adlarla ilgili bir mesele. Bunlar kıskançlardır; iyi hukukçuların da büyük sanatçıların da yakasını bırakmazlar. Filangieri’nin Joseph Grippa’ları da Michelangelo’nun Torregiani’leri de Corneille’in Scudéry’leri de eksik olmaz.
Biz onlara değil, gerçek anlamda hukukçulara; diyalektikçilere, akıl yürütenlere, ölüm cezasını sırf ölüm cezası olduğu, güzel, iyi ve zarif olduğu için sevenlere sesleniyoruz.
Haydi, gerekçelerini söylesinler.
Yargılayan ve mahkûm edenler ölüm cezasının gerekli olduğunu söylüyor. Önce, topluma zaten zarar vermiş ve yeniden zarar verebilecek bir üyeyi topluluktan koparıp atmak gerektiği için. — Mesele yalnızca bundan ibaretse müebbet hapis yeter. Ölüm de neyin nesi? Hapishaneden kaçılabileceğini mi ileri sürüyorsunuz? Nöbetlerinizi daha iyi tutun. Demir parmaklıkların sağlamlığına inanmıyorsanız, nasıl oluyor da hayvanat bahçeleri işletiyorsunuz?
Gardiyanın yeterli olduğu yerde cellada gerek yok.
Ama sonra, toplumun öcünü alması, cezalandırması gerektiği ileri sürülüyor. — Ne biri ne öteki. Öç almak bireyin işidir; cezalandırmak Tanrı’nın.
Toplum ikisinin arasında durur. Ceza onun üstünde, öç onun altındadır. Ne böylesine yüce ne böylesine aşağı bir şey ona yakışır. “Öç almak için cezalandırmamalı”; iyileştirmek için düzeltmelidir. Hukukçuların formülünü bu şekilde değiştirin, anlayıp kabul ederiz.
Geriye üçüncü ve son gerekçe, ibret teorisi kalıyor. — Örnek göstermek gerekir! Suçluların başına gelecekleri gözler önüne serip onları taklit etmeye yeltenenleri dehşete düşürmek gerekir! Fransa’daki beş yüz savcılığın bütün iddianamelerinin, az çok tumturaklı çeşitlemelerinden ibaret olduğu o ebedî cümle hemen hemen kelimesi kelimesine budur. Peki, önce ortada ibretlik bir örnek bulunduğunu inkâr ediyoruz. İdamların seyredilmesinin beklenen etkiyi yarattığını da inkâr ediyoruz. Halkı eğitmek şöyle dursun, ahlakını bozar; böylece ondaki bütün duyarlılığı, dolayısıyla bütün erdemi yıkar. Kanıtlar sayısızdır; sıralasak savımızı gereksiz yere şişirir. Yine de en yenisi olduğu için bin örnek arasından birini anacağız. Bunu yazdığımız sırada olayın üzerinden yalnızca on gün geçmişti. Olay 5 Mart’ta, karnavalın son gününde yaşandı. Saint-Pol’de, Louis Camus adlı bir kundakçı idam edildikten hemen sonra maskeli bir grup hâlâ tüten idam sehpasının çevresinde dans etmeye geldi. Hadi, ibretlik örnekler gösterin! Karnaval Salısı suratınıza gülüyor.
Deneyime rağmen alışılmış ibret teorinize bağlı kalacaksanız, öyleyse on altıncı yüzyılı geri getirin; gerçekten dehşet saçın, türlü türlü işkenceleri geri getirin; Farinacci’yi, yeminli işkencecileri, darağacını, çarkta parçalamayı, ateşte yakmayı, germe işkencesini, kulak kesmeyi, dörde bölmeyi, diri diri gömme çukurunu, diri diri kaynatma kazanını geri getirin. Paris’in bütün kavşaklarında, öteki dükkânların arasında açılmış bir dükkân gibi duran, celladın taze etle dolu iğrenç tezgâhını geri getirin. Montfaucon’u; on altı taş sütununu, oturan vahşilerini, kemik mahzenlerini, kirişlerini, çengellerini, zincirlerini, iskelet şişlerini, kargalarla lekelenmiş alçı tümseğini, yan darağaçlarını ve kuzeydoğu rüzgârının bütün Temple banliyösüne yoğun yoğun yaydığı ceset kokusunu geri getirin. Paris celladının bu devasa barakasını, sürekli iş başında ve güçlü olduğu hâliyle geri getirin. İşte, şimdi oldu! Böylesi büyük bir ibret olur. İşte ölüm cezasını gereği gibi anlamak budur. İşte ölçüsü olan bir işkence sistemi. İşte bu korkunç, ama dehşet verici.
Ya da İngiltere gibi yapın. Ticaret ülkesi İngiltere’de Dover kıyısında bir kaçakçı yakalanır; ibret olsun diye asılır, ibret olsun diye darağacında bırakılır. Ama havanın yıpratıcı etkisi cesedi bozabilir diye, daha seyrek yenilemek zorunda kalmak için cesedi ziftli bir bezle özenle sararlar. Ey tasarruf ülkesi! Asılmışları ziftlemek!
Yine de bunda bir parça mantık var. İbret teorisini anlamanın en insancıl yolu bu.
Peki siz, bir zavallı adamı dış bulvarların en ıssız köşesinde acınası biçimde boğazlarken gerçekten ibret verdiğinize inanıyor musunuz? Grev Meydanı’nda, gündüz vakti olsa neyse; ama Saint-Jacques kapısında! Üstelik sabah sekizde! Oradan kim geçiyor? Oraya kim gidiyor? Orada bir adamı öldürdüğünüzü kim biliyor? Orada ibret verdiğinizi kim seziyor? Kim için ibret bu? Herhâlde bulvarın ağaçları için.
Açık idamlarınızın gizlice yapıldığını görmüyor musunuz? Saklandığınızı görmüyor musunuz? Korkuyor, yaptığınızdan utanıyorsunuz! “discite justitiam moniti” (“Uyarıldınız, adaleti öğrenin”) sözünü gülünç biçimde geveliyorsunuz. İçten içe sarsılmış, kararsız ve kaygılısınız; haklı olduğunuzdan pek emin değilsiniz. Genel kuşkuya kapılmış, ne yaptığınızı pek bilmeden alışkanlık gereği baş kesiyorsunuz. Öncekileriniz olan eski parlamento üyelerinin öylesine rahat bir vicdanla yürüttüğü kanlı görevin ahlaki ve toplumsal anlamını en azından yitirdiğinizi yüreğinizin derininde hissetmiyor musunuz? Geceleri yastığınızda onlarınkinden daha sık dönüp durmuyor musunuz? Sizden önce başkaları da idamlar emretti, ama haklı, adil ve iyi olduklarına inanıyorlardı. Jouvenel des Ursins kendini yargıç sanıyordu; Élie de Thorrette kendini yargıç sanıyordu; Laubardemont, La Reynie ve Laffemas bile kendilerini yargıç sanıyordu. Sizse içinizden, katil olmadığınızdan pek emin değilsiniz!
Grev Meydanı’nı Saint-Jacques kapısıyla, kalabalığı ıssızlıkla, gündüzü alacakaranlıkla değiştiriyorsunuz. Artık yaptığınızı kararlılıkla yapmıyorsunuz. Dediğim gibi, saklanıyorsunuz!
Ölüm cezasını savunan bütün gerekçeler böylece yıkıldı. Savcılıkların bütün kıyasları boşa çıktı. İddianamelerin bütün yongaları süpürülüp küle döndü. Mantığın en hafif dokunuşu bile bütün kötü akıl yürütmeleri eritir.
Öyleyse kral savcıları artık biz jürilerden, biz insanlardan, korunması gereken toplum, güvence altına alınması gereken kamu intikamı ve verilmesi gereken ibret adına okşayıcı bir sesle yalvarıp baş istemesin. Bütün bunlar retorikten, şişirilmiş sözlerden ve hiçlikten ibaret! Bu abartılara bir iğne batırın, sönüversinler. O yumuşak sözlerin altında yalnızca katı yüreklilik, zalimlik, barbarlık, gayretini kanıtlama isteği ve ücretini kazanma zorunluluğu bulursunuz. Susun, mandarinler! Yargıcın kadife pençesinin altında celladın tırnakları hissediliyor.
Suç işleyen bir kral savcısının ne olduğunu soğukkanlılıkla düşünmek zordur. Bu, başkalarını idam sehpasına göndermekten geçimini sağlayan bir adamdır. Grev meydanlarının resmî tedarikçisidir. Üstelik üslup ve edebiyat konusunda iddialı, güzel konuşan ya da öyle olduğunu sanan, ölümü istemeden önce yeri geldiğinde bir iki Latince dize okuyan, etki yaratmaya çalışan, başkalarının hayatı tehlikedeyken kendi gururunu, ah zavallı şey, tatmin eden bir beyefendidir. Kendi örnekleri, erişilmesi umutsuz hedefleri, klasik yazarları vardır; kendi Bellart’ı, kendi Marchangy’si vardır, tıpkı bir şairin Racine’i, bir başkasının Boileau’su olması gibi. Duruşmada giyotine doğru çeker; görevi, mesleği budur. İddianamesi onun edebî eseridir; mecazlarla süsler, alıntılarla kokulandırır. Duruşma salonunda güzel olmalı, hanımların hoşuna gitmelidir. Taşrada hâlâ yepyeni sayılan klişelerden oluşan bir dağarcığı, söyleyiş zarafetleri, ince arayışları, yazar incelikleri vardır. Delille okulunun trajik şairleri kadar o da doğru sözcükten nefret eder. Korkmayın, hiçbir şeye gerçek adını vermez. Olur mu hiç! Çıplaklığı sizi dehşete düşürecek her düşünceyi baştan sona sıfatlarla, nitelemelerle giydirir. Mösyö Samson’u kabul edilebilir kılar. Giyotin bıçağının üstünü örter. Düşme tahtasını belirsizleştirir. Kırmızı sepeti dolambaçlı bir sözün içine sarar. Artık ne olduğunu anlayamazsınız. Tatlımsı ve edeplidir. Altı hafta sonra bir idam sehpası kurduracak bu söylevi gece, çalışma odasında, rahat rahat elinden geldiğince hazırlarken gözünüzde canlandırabiliyor musunuz? Bir sanığın başını kanunun en ölümcül maddesine sığdırmak için kan ter içinde çalıştığını görüyor musunuz? Kötü yazılmış bir yasayla bir zavallının boynunu biçtiğini görüyor musunuz? İki üç zehirli yasa maddesini mecaz ve ad aktarmalarından oluşan bir keşmekeşte nasıl demlendirip, bir adamın ölümünü güç bela çıkarıp aldığını fark ediyor musunuz? Yazarken, masasının altında, karanlıkta, ayaklarının dibinde muhtemelen cellat çömelmiş durmuyor mu; o da arada bir kalemini bırakıp efendinin köpeğine seslenir gibi ona, “Dur orada! Dur! Kemik yiyeceksin!” demiyor mu?
Öte yandan kralın bu adamı özel hayatında, Père-Lachaise’deki bütün mezar taşlarının dediği gibi, dürüst bir insan, iyi bir baba, iyi bir evlat, iyi bir koca, iyi bir dost olabilir.
Umarız yasa bu ölümcül görevleri yakında kaldırır. Uygarlığımızın havası bile zamanı geldiğinde ölüm cezasını aşındırıp ortadan kaldırmalıdır.
Bazen ölüm cezasını savunanların bunun ne olduğunu iyice düşünmediklerine inanmak geliyor insanın içinden. Ama toplumun vermediği bir şeyi geri alma hakkını, bu ölçüsüz yetkiyi, cezaların en geri döndürülemezini herhangi bir suçun kefesine koyup tartın bakalım!
İki olasılıktan biri:
Ya vurduğunuz adamın bu dünyada ailesi, yakını, destekçisi yoktur. Bu durumda eğitim görmemiş, öğrenim almamış, aklına da yüreğine de kimse özen göstermemiştir; öyleyse bu zavallı yetimi hangi hakla öldürüyorsunuz? Çocukluğu bir gövdeye, bir desteğe tutunmadan yerde süründü diye onu cezalandırıyorsunuz! Onu kendi haline bıraktığınız yalnızlığı peşinen onun suçu sayıyorsunuz! Talihsizliğini suça çeviriyorsunuz! Ne yaptığını bilmesini ona kimse öğretmemiş. Bu adam bilmiyor. Kusuru kendisinde değil, kaderinde. Bir masuma vuruyorsunuz.
Ya da bu adamın bir ailesi vardır; peki, onu boğazladığınız darbenin yalnızca onu yaraladığını mı sanıyorsunuz? Babasının, annesinin, çocuklarının kanı akmayacak mı? Hayır. Onu öldürerek bütün ailesinin başını kesiyorsunuz. Burada da masumlara vuruyorsunuz.
Ne kör, ne sakar bir ceza; nereye dönse masuma vuruyor!
Bu adamı, ailesi olan bu suçluyu, hapsedin. Hapisteyken hâlâ ailesi için çalışabilir. Peki mezarının dibinden onlara nasıl ekmek sağlayacak? Babalarını, yani ekmeklerini ellerinden aldığınız şu küçük oğlanlarla kızların başına ne geleceğini ürpermeden düşünüyor musunuz? On beş yıl sonra bu aileden oğlanların kürek mahkûmu, kızların genelev kadını çıkmasını mı bekliyorsunuz? Ah, zavallı masumlar!
Sömürgelerde bir ölüm hükmü bir köleyi öldürdüğünde, sahibine bin frank tazminat ödenir. Ne yani! Efendinin zararını karşılıyor, ailenin zararını karşılamıyor musunuz? Burada da bir adamı onu sahiplenenlerden almıyor musunuz? Efendiyle köle arasındakinden çok daha kutsal bir bağla babasının mülkü, karısının varı, çocuklarının malı değil mi?
Yasanızı cinayetle suçlu bulmuştuk. Şimdi de hırsızlıktan suçlu buluyoruz.
Bir şey daha. Bu adamın ruhunu düşünüyor musunuz? Ne durumda olduğunu biliyor musunuz? Onu böyle aceleyle öte yana göndermeye cüret ediyor musunuz? Eskiden, hiç değilse halk arasında bir inanç dolaşırdı; son anda havadaki dinî soluk en katılaşmış yüreği bile yumuşatabilirdi. Mahkûm aynı zamanda tövbekâr olurdu; toplum ona bir dünyayı kapatırken din başka bir dünyanın kapısını açardı; her ruh Tanrı’nın bilincindeydi; idam sehpası göğün sınırından ibaretti. Ama artık büyük kalabalık inanmıyorken, idam sehpasında nasıl bir umut sunuyorsunuz? Bütün dinler, limanlarımızda çürüyen ve belki bir zamanlar yeni dünyalar keşfetmiş eski gemiler gibi kuru çürüklüğe yakalanmışken? Küçük çocuklar Tanrı’yla alay ederken? Voltaire’in ve Mösyö Pigault-Lebrun’ün biçim verdiği o karanlık ruhları, kendinizin de kuşku duyduğu bir şeye hangi hakla fırlatıyorsunuz? Onları hapishane papazınıza teslim ediyorsunuz; kuşkusuz iyi bir ihtiyar. Ama inanıyor mu, başkalarını inandırabiliyor mu? Yüce görevini angarya gibi baştan savma yazıp geçmiyor mu? Cellatla aynı arabada dirsek dirseğe oturan şu adamı rahip mi sanıyorsunuz? Ruh ve yetenek sahibi bir yazar bizden önce söylemişti: İtirafçıyı kaldırdıktan sonra celladı korumak korkunç bir şeydir!
Bunlar, elbette, mantığını yalnız kafasında arayan bazı küçümseyicilerin dediği gibi, yalnızca “duygusal gerekçeler”. Bize kalırsa en iyi gerekçeler bunlardır. Çoğu zaman duygunun gerekçelerini aklın gereklerine tercih ederiz. Üstelik bu iki dizi daima birbirine bağlıdır, unutmayalım. Suçlar Üzerine İnceleme, Kanunların Ruhu’na aşılanmıştır. Montesquieu, Beccaria’yı doğurmuştur.
Akıl bizden yana, duygu bizden yana, deneyim de bizden yana. Ölüm cezasının kaldırıldığı örnek ülkelerde, ölümle cezalandırılan suçların sayısı yıldan yıla düzenli biçimde azalıyor. Bunu tartın.
Yine de şimdilik, Temsilciler Meclisinin düşüncesizce giriştiği gibi, ölüm cezasının birdenbire ve tümüyle kaldırılmasını istemiyoruz. Tam tersine, ihtiyatın bütün denemelerini, önlemlerini ve adım adım ilerleyişini istiyoruz. Ayrıca yalnızca ölüm cezasının kaldırılmasını değil, kilitten giyotin bıçağına kadar ceza sisteminin bütün biçimleriyle tepeden tırnağa yeniden düzenlenmesini istiyoruz; böyle bir işin iyi yapılabilmesi için zaman da gerekli unsurlardan biridir. Uygulanabileceğine inandığımız düşünce sistemini bu konuda başka bir yerde geliştireceğiz. Ama sahte para basma, kundakçılık, nitelikli hırsızlık vb. suçlar için ölüm cezasının kısmen kaldırılmasının yanı sıra, şimdiden bütün ölüm cezası gerektiren davalarda başkanın jüriye şu soruyu sormasını istiyoruz: Sanık tutku ya da çıkar saikiyle mi hareket etti? Jüri, “Sanık tutkuyla hareket etti,” diye yanıt verirse ölüm cezası verilmemelidir. Bu, en azından birkaç korkunç infazı önlerdi. Ulbach ve Debacker kurtulurdu. Othello artık giyotine gönderilmezdi.
Yine de yanılmayalım: Ölüm cezası meselesi her gün olgunlaşıyor. Çok geçmeden toplumun tamamı bu meseleyi bizim gibi çözecek.
En inatçı ceza hukukçuları dikkat etsin: Ölüm cezası bir yüzyıldır zayıflıyor. Neredeyse yumuşuyor. Çöküş belirtisi. Güçsüzlük belirtisi. Yaklaşan ölümün belirtisi. İşkence ortadan kalktı. Çarkta parçalama ortadan kalktı. Darağacı ortadan kalktı. Ne tuhaf! Giyotin bile bir ilerlemedir.
Mösyö Guillotin bir insanseverdi.
Evet, Farinace’nin ve Vouglans’ın, Delancre’ın ve Isaac Loisel’in, d’Oppède’in ve Machault’nun dişli, obur korkunç Themis’i can çekişiyor. Zayıflıyor. Ölüyor.
İşte Grev Meydanı artık bunu istemiyor. Grev Meydanı itibarını geri kazanıyor. Eski kan içicisi temmuz ayında iyi davrandı. Artık daha iyi bir hayat sürmek ve son güzel eylemine layık kalmak istiyor. Üç yüzyıldır bütün idam sehpalarına kendini peşkeş çeken Grev Meydanı’nı şimdi bir utanç duygusu kaplıyor. Eski mesleğinden utanıyor. Kötü adını değiştirmek istiyor. Celladı reddediyor. Kaldırım taşlarını yıkıyor.
Şu anda ölüm cezası Paris’in dışına çıkmış durumda. Bunu burada açıkça söyleyelim: Paris’ten çıkmak, uygarlıktan çıkmaktır.
Bütün belirtiler bizden yana. Bu iğrenç makine, daha doğrusu Guillotin için Galatée’nin Pygmalion’a olduğu şey olan bu tahta ve demir canavar da bıkmış, isteksizleşmiş gibi görünüyor. Yukarıda ayrıntılarıyla anlattığımız korkunç infazlar, belli bir açıdan bakıldığında mükemmel işaretlerdir. Giyotin tereddüt ediyor. Darbesini kaçırmaya başladı. Ölüm cezasının bütün eski düzeni bozuluyor.
Bu iğrenç makine Fransa’dan gidecek, bundan eminiz; Tanrı’nın izniyle topallayarak gidecek, çünkü ona ağır darbeler indirmeye çalışacağız.
Gitsin, başka bir halktan sığınma istesin; uygarlığa kavuşmakta olan Türkiye’ye değil, onu istemeyecek vahşilere de değil [Otahiti “parlamentosu” ölüm cezasını henüz kaldırdı.]; uygarlık merdiveninden birkaç basamak daha insin, İspanya’ya ya da Rusya’ya gitsin.
Geçmişin toplumsal yapısı üç sütuna dayanıyordu: rahip, kral, cellat. Çok zaman önce bir ses, “Tanrılar gidiyor!” demişti. Geçenlerde başka bir ses yükselip, “Krallar gidiyor!” diye haykırdı. Şimdi üçüncü bir sesin yükselip, “Cellat gidiyor!” demesinin zamanı geldi.
Böylece eski toplum taş taş yıkılacak; böylece takdir-i ilahi geçmişin çöküşünü tamamlayacak.
Tanrılar için yas tutanlara, “Tanrı kalıyor,” denebilirdi. Krallar için yas tutanlara, “Vatan kalıyor,” denebilir. Cellat için yas tutacaklara söyleyecek sözümüz yok.
Cellat gidince düzen de ortadan kalkmayacak; buna inanmayın. Geleceğin toplumunun kubbesi, bu iğrenç kilit taşı yok diye çökmeyecek. Uygarlık, art arda gelen dönüşümler dizisinden başka bir şey değildir. Öyleyse neye tanık olacaksınız? Ceza sisteminin dönüşümüne. İsa’nın yumuşak yasası sonunda kanuna nüfuz edecek ve içinden ışıyacak. Suç bir hastalık sayılacak; bu hastalığın yargıçlarınızın yerini alacak hekimleri, kürek mahkûmu kamplarınızın yerini alacak hastaneleri olacak. Özgürlükle sağlık birbirine benzeyecek. Demir ve ateş uyguladığımız yerlere merhemle yağ dökeceğiz. Öfkeyle tedavi ettiğimiz bu hastalığı merhametle tedavi edeceğiz. Bu yalın ve yüce olacak. Darağacının yerini haç alacak. Hepsi bu.
15 Mart 1832.
Bölüm etkileşimi
