Bölümler 15Şu an: Lisanslı Vıdrıera
- 1 Adanmıştır216 kelime
- 2 Önsöz.688 kelime
- 3 Küçük Çingene Kız.16.503 kelime
- 4 Cömert Âşık.12.484 kelime
- 5 Rınconete ve Cortadıllo9.449 kelime
- 6 İngiliz Kız10.665 kelime
- 7 Lisanslı Vıdrıera6.620 kelime · Okuduğun bölüm
- 8 Kan Bağı5.081 kelime
- 9 Extremaduralı Kıskanç Adam9.464 kelime
- 10 Ünlü Hizmetçi13.564 kelime
- 11 İki Genç Kız10.043 kelime
- 12 Señora Cornelıa9.895 kelime
- 13 Aldatıcı Evlilik3.491 kelime
- 14 Cıpıón ile Berganza Arasında Geçen Söyleşi,15.608 kelime
- 15 Sahte Teyze4.496 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
LİSANSLI VIDRIERA
Tormes kıyısında gezinen iki beyefendi öğrenci, bir ağacın altında uyuyan, on bir yaşlarında, köylü kılığında bir oğlan buldular. Bir hizmetkâra onu uyandırmasını söylediler. Oğlan uyanınca nereli olduğunu ve bu ıssız yerde neden uyuduğunu sordular. Oğlan, memleketinin adını unuttuğunu ve yalnızca kendisine eğitim vermesi karşılığında hizmet edebileceği bir efendi bulmak için Salamanca’ya gittiğini söyledi. Okuyup okuyamadığını sordular; okuyabildiğini, yazabildiğini de söyledi.
—Öyleyse, dedi şövalyelerden biri, yurdunun adını unutman hafızasızlıktan olamaz.
—Sebebi ne olursa olsun, diye karşılık verdi oğlan, ona ve anne babama layık oldukları onuru verebilecek duruma gelene kadar ne yurdumun ne de anne babamın adını kimse öğrenebilecek.
—Peki, onlara nasıl onur kazandırmayı düşünüyorsun? diye sordu şövalye.
—Çalışmalarımla, diye karşılık verdi oğlan; onlarla ün kazanarak. Çünkü erkeklerden piskopos olunduğunu duymuştum.
Bu yanıt iki beyefendiyi onu yanlarına almaya ve birlikte götürmeye yöneltti; dediklerini yaptılar. Üniversitede hizmetkârlarına verilen eğitimden ona da verdiler. Oğlan adının Tomas Rodaja olduğunu söyledi. Efendileri, hem adına hem de kılığına bakarak yoksul bir çiftçinin oğlu olması gerektiğini düşündüler. Birkaç gün sonra ona siyah giysiler giydirdiler. Birkaç hafta içinde Tomas, olağanüstü bir zekâya sahip olduğunu gösterdi. Efendilerine öyle sadakatle, dakiklikle ve gayretle hizmet ediyordu ki, derslerinden bir an bile geri kalmadığı hâlde sanki yalnızca onlara hizmet ediyormuş gibi görünüyordu. Bir hizmetkârın iyi hizmeti, efendisini ona iyi davranmaya yönelttiğinden, Tomas artık efendilerinin hizmetkârı değil, arkadaşı olmuştu. Sonunda, yanlarında geçirdiği sekiz yıl boyunca üstün zekâsı ve dikkate değer yeteneğiyle üniversitede öyle tanındı ki her türden insanın takdirini ve sevgisini kazandı.
En çok hukuk okudu; ama asıl öne çıktığı alan beşerî bilimlerdi. Öyle güçlü bir belleği vardı ki insan hayrete düşüyordu; belleğini üstün kavrayışıyla öyle besliyordu ki, kavrayışıyla da belleği kadar ün kazandı.
Bir gün efendilerinin öğrenimlerini tamamlayıp memleketlerine dönme vakti geldi. Burası Endülüs’ün en güzel şehirlerinden biriydi. Tomas’ı da yanlarında götürdüler ve o, onlarla birkaç gün kaldı. Ama yeniden derslerine ve Salamanca’ya dönme arzusu içinde öyle özlem çekti ki —orada yaşamanın huzurunu tatmış herkesi geri dönmeye büyüleyen bu şehre— efendilerinden dönmek için izin istedi. Nazik ve cömert efendileri izni verdiler; üstelik ona, verdikleriyle üç yıl geçinebileceği kadar para sağladılar.
Onlardan ayrılırken sözleriyle minnettarlığını gösterdi ve efendilerinin memleketi Málaga’dan çıktı. Antequera yolunda, Zambra yokuşundan inerken at üstünde, yolculuk için gösterişli giyinmiş bir beyefendiye rastladı; onun da atlı iki hizmetkârı vardı. Yanına katıldı ve aynı yöne gittiklerini öğrendi. Yoldaş oldular, çeşitli konulardan konuştular. Birkaç lafın ardından Tomas olağanüstü zekâsını, beyefendi de yiğitliğini ve nazik tavrını gösterdi. Beyefendi, Majestelerinin hizmetinde bir piyade yüzbaşısı olduğunu ve sancaktarının Salamanca’da bölüğünü kurmakta bulunduğunu söyledi. Asker yaşamını övdü; Napoli’nin güzelliğini, Palermo’nun zevklerini, Milano’nun bolluğunu, Lombardiya’nın şölenlerini, hanların görkemli yemeklerini canlı canlı anlattı; “Yanaş patron, geç buraya haydut, gelsin uskumru, tavuklar ve makarnalar!” diye tatlı tatlı, tane tane seslendi. Özgür asker yaşamını ve İtalya’nın özgürlüğünü göklere çıkardı. Ama nöbetlerin ayazından, baskınların tehlikesinden, savaşların dehşetinden, kuşatmaların açlığından, kuşatma lağımlarının yol açtığı yıkımdan ve bazı kişilerin askerlik yüküne ek saydığı, oysa bu yükün asıl ağırlığını oluşturan başka şeylerden hiç söz etmedi. Kısacası, ona öyle çok şey söyledi, üstelik öyle güzel söyledi ki, Tomas Rodaja’nın sağduyusu sarsılmaya, ölümün yanı başındaki bu yaşama gönlü kaymaya başladı.
Yüzbaşının adı Don Diego de Valdivia’ydı. Tomas’ın yakışıklılığından, zekâsından ve açık sözlülüğünden çok memnun kalan yüzbaşı, sırf merak edip görmesi için onunla İtalya’ya gitmesini rica etti. Tomas’a sofrasını, hatta gerekirse sancağını bile açacağını söyledi; çünkü sancaktarı yakında görevinden ayrılacaktı. Tomas’ın bu teklifi kabul etmesi için fazla bir şey gerekmedi. Bir anda, İtalya’yı, Flandre’yi ve başka çeşitli ülke ve memleketleri görmenin iyi olacağını düşündü; uzun yolculukların insanı akıllandırdığını, en fazla üç dört yılını alacağını, bu sürenin de yaşına eklendiğinde derslerine dönmesini engellemeyeceğini hesapladı. Her şey gönlünce olacakmış gibi, yüzbaşıya İtalya’ya onunla gitmeyi kabul ettiğini söyledi; ancak sancağın altına girmeyecek, asker listesine yazılmayacaktı, çünkü onun sancağını izlemekle yükümlü olmak istemiyordu. Yüzbaşı, listeye yazılmasının sakıncası olmadığını, böylece bölüğe verilen erzak ve maaşlardan yararlanacağını söyledi; Tomas her istediğinde ona izin verecekti.
—Bu, diye karşılık verdi Tomas, hem kendi vicdanıma hem de yüzbaşının vicdanına aykırı olur. Bu yüzden bağlı olmaktansa özgür gitmeyi yeğlerim.
—Böylesine titiz bir vicdan askerden çok din adamına yakışır, dedi Don Diego. Ama neyse, artık yoldaşız.
O gece Antequera’ya vardılar. Birkaç gün içinde, uzun yürüyüşlerle, bölüğün bulunduğu yere ulaştılar. Bölük kurulmuştu ve Cartagena yönünde yürüyüşe başlıyordu. Bölükle birlikte dört bölük daha, yolları üzerindeki kasabalarda konaklıyordu. Tomas orada komiserlerin otoritesini, bazı yüzbaşıların rahatını, konaklama görevlilerinin telaşını, maaşçıların becerisini ve hesaplarını, kasabaların şikâyetlerini, konaklama belgelerinin bedelini ödeyip yükümlülükten kurtulmayı, acemi askerlerin küstahlığını, ev sahipleriyle kavgaları, gerekenden fazla yük hayvanı istemeyi ve sonunda fark edip kınadığı bütün bunları yapmanın neredeyse kaçınılmaz olduğunu gözlemledi.
Tomas öğrenci giysilerini bırakıp papağan gibi rengârenk giyindi ve denildiği gibi işe koyuldu. Çok sayıdaki kitabını, yanında iki ceket cebinde taşıdığı bir Meryem Ana Saatleri kitabı ile Garcilaso’nun açıklamasız bir kitabına indirdi.
Konaklama yaşamı rahat ve değişken olduğundan, her gün yeni ve hoş şeylerle karşılaşıldığından, Cartagena’ya istediklerinden önce vardılar. Orada Napoli’den gelen dört kadırgaya bindiler. Tomas Rodaja denizdeki bu yüzen evlerin tuhaf yaşamını da gözlemledi: zamanlarının çoğunda tahtakuruları onları hırpalıyor, forsa mahkûmları soyuyor, denizciler canlarını sıkıyor, fareler her şeyi kemiriyor, dalgalar da onları yoruyordu. Büyük fırtına ve kasırgalar, özellikle de ikisine yakalandıkları Lion Körfezi, onu korkuttu: biri onları Korsika’ya sürükledi, öteki Fransa’daki Toulon’a geri döndürdü. Sonunda uykusuz, sırılsıklam ve gözleri morarmış hâlde güzel, pek güzel Cenova’ya vardılar. Korunaklı limanına inip bir kiliseyi ziyaret ettikten sonra yüzbaşı, bütün yoldaşlarını bir hana götürdü; orada, geçmiş fırtınaları unutup önlerindeki ziyafetin tadını çıkardılar.
Orada Trebbiano’nun yumuşaklığını, Montefrascone’nin değerini, Ninerça’nın, Asperino’nun, iki Yunan şarabı Candia ile Soma’nın cömertliğini, Beş Bağ’ın büyüklüğünü, Garnacha Hanım’ın tatlılığını ve yumuşaklığını, Çentola’nın kabalığını tanıdılar; bütün bu şarap beylerinin arasında Romanesco’nun bayağılığı görünmeye cesaret edemedi. Hancı bu kadar çok ve çeşitli şarabı sayıp döktükten sonra, haritada çizilmiş gibi ya da hileyle değil, gerçekten ve olduğu gibi, orada Madrigal’i, Coca’yı, Alaejos’u ve kraliyet şehrinden çok imparatorluk şehri olan, kahkaha tanrısının mahzeni bu şehri sunabileceğini söyledi. Esquivias’ı, Alanís’i, Cazalla’yı, Guadalcanal’ı ve Membrilla’yı da; Ribadavia ile Descargamaría’yı unutmayarak. Sonunda hancı, Bakkhos’un mahzenlerinde bulunabileceklerden bile daha çok şarap adı saydı ve onlara daha da fazlasını ikram etti.
İyi yürekli Tomas’ı Cenovalı kadınların sarı saçları, erkeklerin zarif ve gösterişli görünüşü, ayrıca kayalıkların üzerinde evleri altın üzerindeki elmaslar gibi kakılmış duran şehrin hayranlık uyandıran güzelliği de etkiledi.
Ertesi gün Piyemonte’ye gidecek bütün bölükler gemiden indi; ama Tomas bu yolculuğa çıkmak istemedi. Oradan karadan Roma’ya ve Napoli’ye gitmeye karar verdi; sonra büyük Venedik üzerinden, Loreto’ya uğrayıp Milano ve Piyemonte’ye dönmeyi düşündü. Don Diego de Valdivia, Tomas’ın orada onu bulacağını söyledi; tabii kendilerini söylendiği gibi Flandre’ye götürmemişlerse. Tomas iki gün sonra yüzbaşıdan ayrıldı ve önce küçük ama çok güzel kurulmuş Lucca’yı görerek beş günde Floransa’ya vardı. İtalya’nın başka yerlerine kıyasla İspanyolların en iyi karşılandığı, ağırlanıp el üstünde tutulduğu şehir orasıydı.
Floransa’yı hem güzel konumu hem temizliği, görkemli yapıları, serin nehri ve huzurlu sokaklarıyla son derece beğendi. Dört gün orada kaldıktan sonra şehirlerin kraliçesi, dünyanın hanımı Roma’ya doğru yola çıktı. Tapınaklarını ziyaret etti, kutsal emanetlerine saygı gösterdi, büyüklüğüne hayran kaldı. Nasıl aslanın pençelerine bakarak onun büyüklüğü ve yırtıcılığı anlaşılırsa, Tomas da Roma’nınkini parçalanmış mermerlerinden, yarım ya da bütün heykellerinden, yıkık kemerlerinden ve devrilmiş hamamlarından, görkemli revaklarından ve büyük amfitiyatrolarından, kıyılarını sürekli suyla dolduran ve orada gömülü sayısız şehit bedeninin kutsal emanetleriyle kutsayan ünlü, kutsal nehrinden, sanki birbirlerine bakıyor gibi duran köprülerinden çıkardı. Yalnızca adlarıyla bile dünyanın öteki şehirlerinin bütün sokaklarına üstünlük sağlayan sokaklarından da: Via Appia, Flaminia, Julia ve benzerleri. Kendi içindeki tepelerin bölünüşü de onu en az bunlar kadar hayrete düşürdü: Caelius, Quirinal ve Vatikan ile adları Roma’nın büyüklüğünü ve görkemini ortaya koyan öteki dört tepe. Kardinaller kurulunun otoritesini, Yüce Papa’nın heybetini, insanların ve ulusların çeşitliliğini de gözlemledi. Her şeye baktı, her şeyi inceledi, hepsine hakkını verdi. Yedi kiliseyi ziyaret edip bir günah çıkarma rahibine günahlarını itiraf ettikten, Papa Hazretleri’nin ayağını öptükten ve yanında kutsanmış madalyalarla tespih taneleri bulundurduktan sonra Napoli’ye gitmeye karar verdi. Roma’ya karadan girip çıkanlar için kötü ve zararlı olan mevsim değişikliği vaktiydi; bu yüzden deniz yoluyla Napoli’ye gitti. Roma’yı görmenin verdiği hayranlığa Napoli’yi görmenin hayranlığı da eklendi; ona ve Napoli’yi gören herkese göre burası Avrupa’nın, hatta bütün dünyanın en güzel şehriydi.
Oradan Sicilya’ya gitti; Palermo’yu, sonra Messina’yı gördü. Palermo’nun konumunu ve güzelliğini, Messina’nın limanını beğendi. Bütün adanın bolluğuysa hoşuna gitti; bu yüzden ada, haklı olarak ve gerçekten İtalya’nın ambarı diye anılır. Napoli’ye ve Roma’ya döndü, oradan da Loreto Meryem Ana Tapınağı’na gitti. Kutsal tapınakta duvarları ya da surları göremedi; çünkü her yanı koltuk değnekleri, kefenler, zincirler, ayak prangaları, kelepçeler, saçlar, yarım balmumu heykeller, resimler ve portrelerle kaplıydı. Bunlar, birçok kişinin Tanrı’nın eliyle, kutsal Annesi’nin aracılığı sayesinde gördüğü sayısız lütfun açık kanıtlarıydı. Tanrı, bu kutsal tasvirini, duvarlarını böylesi adaklarla süsleyenlerin bağlılığının karşılığı olarak, mucizelerin çokluğuyla yüceltip saygın kılmayı dilemişti. Tomas, en yüce ve en önemli müjdenin bildirildiği oda ile mekânı da gördü; onu bütün gökler, bütün melekler ve sonsuz yurtların bütün sakinleri görmüş ama anlayamamıştı.
Oradan Ancona’da gemiye binip Venedik’e gitti. Kolomb dünyaya gelmemiş olsaydı, Venedik’in dünyada bir benzeri olmazdı; göğe ve büyük Hernando Cortés’e şükürler olsun, çünkü büyük Meksika’yı fethederek büyük Venedik’e bir bakıma rakip olacak bir şehir kazandırdı. Bu iki ünlü şehir, sokaklarının tümü sudan oluşması bakımından birbirine benzer: Avrupa’daki eski dünyanın hayranlığı, Amerika’daki yeni dünyanın şaşkınlığı. Venedik’in zenginliğini sonsuz, yönetimini bilgece, konumunu ele geçirilmez, bolluğunu büyük, çevresini hoş buldu; kısacası şehrin bütünüyle her parçasını, ününün dünyanın dört bir yanına yayılan değerine layık gördü. Ünlü tersanesinin yapısı da bu gerçeğe daha çok kanıt sağlıyordu: kadırgaların ve sayısız başka geminin yapıldığı yer orasıydı. Meraklı yolcumuz Venedik’te öyle ikramlar ve eğlenceler buldu ki Kalipso’nunkiler bile onların yanında pek sönük kalırdı; neredeyse ilk niyetini unutturuyorlardı. Ama orada bir ay kaldıktan sonra Ferrara, Parma ve Piacenza üzerinden, Vulcanus’un atölyesi, Fransa Krallığı’nın baş belası Milano’ya döndü. Öyle bir şehirdi ki hakkında “Yapabilirim” dedi mi yapar, denirdi; kendi büyüklüğüyle tapınağının görkemi, insan yaşamı için gerekli her şeyin olağanüstü bolluğu şehri görkemli kılıyordu.
Oradan Asti’ye gitti ve ertesi gün bir başka alayın Flandre’ye yürüyüşe çıkacağı sırada oraya vardı. Yüzbaşı dostu onu çok iyi karşıladı. Tomas, onunla yoldaş olup Flandre’ye geçti ve İtalya’da gördüklerinden aşağı kalmayacak kadar hayranlık uyandıran Anvers’e vardı. Gent’i ve Brüksel’i gördü; bütün ülkenin gelecek yaz sefere çıkmak için silahlanmaya hazırlandığını fark etti.
Gördüğü yerleri görme arzusunu doyurduktan sonra İspanya’ya ve Salamanca’ya dönüp öğrenimini tamamlamaya karar verdi. Düşündüğünü hemen yaptı; ayrılırken yoldaşı büyük üzüntü duydu ve sağlığını, varışını, başına gelenleri kendisine haber vermesini rica etti. Tomas söz verdiği gibi sözünü tuttu ve Paris savaş hazırlığı içinde olduğundan Paris’i görmeden Fransa üzerinden İspanya’ya döndü. Sonunda Salamanca’ya vardı; arkadaşları onu iyi karşıladı ve onların sağladığı imkânlarla öğrenimini sürdürüp hukuk lisansını aldı.
Tam o sıralarda şehre her yola başvurup her türlü işi beceren bir hanım geldi. Şehrin bütün kuşları, onun tuzağına ve çağrısına hemen koşuştu; uğramayan tek bir vademecum bile kalmadı. Tomas’a bu hanımın İtalya’da ve Flandre’de bulunduğunu söylediğini anlattılar. Onu tanıyıp tanımadığını görmek için ziyarete gitti; karşılaşır karşılaşmaz hanım Tomas’a âşık oldu. Tomas ise bunu fark etmedi; zorla götürülmediği ya da başkaları eşlik etmediği sürece onun evine girmek istemiyordu. Sonunda hanım, gönlündekini ona açtı ve servetini teklif etti. Ama Tomas, başka eğlencelerden çok kitaplarıyla ilgilendiğinden hanımın arzusuna hiçbir şekilde karşılık vermedi. Kendini küçümsenmiş, hatta ona kalırsa sevilmiyor gören hanım, Tomas’ın gönlünü olağan ve sıradan yollarla fethedemeyeceğini anlayınca, arzusunu gerçekleştirmeye daha elverişli ve etkili bulduğu başka yollar aramaya karar verdi.
Bunun üzerine bir Morisko kadınının aklına uyarak, Toledo ayvasının içine Tomas’a bu büyülerden birini verdi. Onu sevmeye zorlayacağına inandığı bir şey verdiğini sanıyordu; sanki dünyada özgür iradeyi zorlayacak otlar, büyüler ya da sözler varmış gibi. Bu aşk içeceklerini ya da yiyeceklerini verenlere hayırsever denir; çünkü yaptıkları tek şey, onları içene zehir vermektir. Deneyimler, bunu pek çok kez ve türlü türlü göstermiştir.
Tomas ayvayı öyle talihsiz bir anda yedi ki hemen el ve ayaklarını çırpmaya başladı; sanki sara nöbeti geçiriyordu. Saatlerce kendinden geçmiş hâlde kaldı. Sonunda sersemlemiş gibi ayıldı ve dili dolaşıp kekelerken yediği bir ayvanın onu öldürdüğünü söyledi; ayvayı kimin verdiğini de açıkladı. Olayı haber alan adalet görevlileri kötülüğü yapan kadını aramaya gitti; ama kadın, işler kötüye gidince çoktan kaçıp ortadan kaybolmuştu ve bir daha hiç görünmedi.
Tomas altı ay yatakta kaldı. Bu süre boyunca eriyip, denildiği gibi, kemiklerine kaldı; bütün duyuları bozulmuş görünüyordu. Mümkün olan bütün tedavileri uyguladılar; ama yalnızca bedenindeki hastalığı iyileştirdiler, aklındakini değil. Çünkü bedeni iyileşti, ama o zamana dek görülmüş deliliklerin en tuhafına tutulmuş olarak kaldı. Talihsiz adam kendisinin bütünüyle camdan yapıldığına inandı. Bu düşünceyle biri yanına yaklaştığında korkunç sesler çıkarıyor, kırılacağını söyleyip düzgün ve ölçülü sözlerle yaklaşmamaları için yalvarıp yakarıyordu; çünkü gerçekten de baştan ayağa camdan olduğunu, öteki insanlar gibi olmadığını söylüyordu.
Onu bu tuhaf düşünceden kurtarmak için birçok kişi, çığlıklarına ve yakarışlarına aldırmadan üzerine atılıp ona sarıldı; kırılmadığını görüp anlamasını söylediler. Ama bundan elde ettikleri tek şey, zavallının yere kapanıp binlerce çığlık atması oldu; ardından bayılıyor ve dört saat boyunca kendine gelemiyordu. Ayıldığında yine, bir daha yanına yaklaşmamaları için yalvarıp yakarıyordu. Ona uzaktan seslenmelerini, ne isterlerse sormalarını söylüyordu; camdan, etten kemikten bir insan olmadığından her soruya daha iyi akılla yanıt verecekti. Cam ince ve narin bir maddeden yapıldığı için ruh onun aracılığıyla, ağır ve toprakla ilgili olan beden aracılığına kıyasla daha çabuk ve daha güçlü iş görüyordu.
Bazıları söylediğinin doğru olup olmadığını sınamak istedi ve ona pek çok zor soru sordu. Tomas hepsini büyük bir zekâ keskinliğiyle kendiliğinden yanıtladı. Üniversitenin en bilgili kişileriyle tıp ve felsefe hocaları hayrete düştü: Camdan olduğunu sanmak gibi olağanüstü bir deliliği içinde barındıran birinde, her soruya yerinde ve keskin yanıtlar verecek böylesine büyük bir kavrayış da bulunuyordu.
Tomas, o kırılgan bedenini koyacağı bir kılıf istiyordu; dar bir giysi giyerken kırılmasın diye. Ona kahverengi bir cüppeyle çok bol bir gömlek verdiler. Tomas bunları büyük bir özenle giydi, beline pamuk ipinden bir kuşak bağladı. Ayakkabı giymeyi kesinlikle istemedi. Ona dokunmadan yemek verebilmeleri için, bir sopanın ucuna bir lazımlık tası bağladı; mevsimin sunduğu meyvelerden birazını bu tasa koyuyorlardı. Et de balık da istemiyordu. Yalnızca çeşmeden ya da ırmaktan, elleriyle su içiyordu. Sokaklarda yürürken ortadan gidiyor, üstüne bir kiremit düşüp kendisini kırar korkusuyla çatılara bakıyordu. Yazları açık havada, kırlarda uyuyor; kışları bir hana girip samanlığa boynuna kadar gömülüyordu. Camdan insanların yatabileceği en uygun ve güvenli yatağın bu olduğunu söylüyordu. Gök gürlediğinde, cıva yutmuş gibi titriyor, fırtına geçene kadar kırlara çıkıp yerleşim yerine dönmüyordu. Arkadaşları onu uzun süre kapalı tuttular; ama talihsizliğinin sürdüğünü görünce, serbestçe dolaşmasına izin verilmesi yolundaki isteğini kabul etmeye karar verdiler. Böylece onu saldılar. Tomas şehre çıktı; onu tanıyan herkes hayret ve acıma içinde kaldı. Çocuklar hemen çevresini sardı; ama Tomas, kırılmasın diye uzakta durup kendisiyle konuşmalarını rica ederek onları sopasıyla uzak tutuyordu; camdan olduğu için çok narin ve kırılgan olduğunu söylüyordu. Dünyanın en yaramaz kuşağı olan çocuklar, yalvarışlarına ve çığlıklarına aldırmadan, camdan olup olmadığını görmek için ona paçavra, hatta taş atmaya başladılar. Tomas öyle çok bağırıp öyle aşırı tepkiler veriyordu ki, insanlar çocukları azarlayıp cezalandırıyor ve ona taş atmalarını engelliyordu. Ama bir gün çocuklar onu çok hırpalayınca dönüp onlara şöyle dedi:
“Ne istiyorsunuz benden, sinekler gibi inatçı, tahtakuruları gibi pis, pireler gibi arsız çocuklar? Ben Roma’daki Testaccio Tepesi miyim ki üstüme bu kadar çanak çömlek, kiremit atıyorsunuz?”
Herkese çıkışıp cevap verdiğini duymak için peşinden hep kalabalıklar yürüyordu; çocuklar da ona taş atmaktansa lafını dinlemeyi daha iyi buldular.
Bir keresinde Salamanca’daki giysi dükkânlarının önünden geçerken bir kadın esnaf ona seslendi:
“Canıma yemin ederim, Lisanslı Efendi, başınıza gelenlere çok üzülüyorum; ama ne yapayım, ağlayamıyorum.”
Tomas ona döndü ve ağırbaşlılıkla şöyle dedi:
“Ey Kudüs kızları, kendiniz ve çocuklarınız için ağlayın.”
Kadın esnafın kocası, sözdeki iğneyi anladı ve ona şöyle dedi:
“Lisanslı Vidriera kardeşim —kendine böyle diyordu— sende deliden çok düzenbazlık var.”
“Aptallık etmediğim sürece umurumda değil,” diye karşılık verdi Tomas.
Bir gün genelevin, herkesin girip çıktığı yerin[1] önünden geçerken kapıda duran kadınları gördü; onların cehennem hanında konaklayan Şeytan ordusunun yük hayvanları olduğunu söyledi.
Biri ona, karısı başka bir adamla kaçtığı için çok üzgün olan arkadaşına ne öğüt vereceğini, onu nasıl teselli edeceğini sordu.
Şöyle karşılık verdi:
“Düşmanını evinden alıp götürmesine izin verdiği için Tanrı’ya şükretmesini söyle.”
“Öyleyse gidip onu aramayacak mı?” diye sordu adam.
Vidriera, “Aklından bile geçirmesin,” diye karşılık verdi. “Onu bulmak, şerefsizliğinin sürekli ve gerçek bir tanığı bulmak olur.”
Aynı adam, “Peki, diyelim ki öyle; karımla barış içinde yaşamak için ne yapmalıyım?” dedi.
Tomas şöyle karşılık verdi:
“İhtiyacı olanı ver; evindekilerin hepsine hükmetsin, ama sana hükmetmesine izin verme.”
Bir çocuk ona şöyle dedi:
“Lisanslı Vidriera Efendi, babamdan ayrılmak istiyorum; beni sık sık dövüyor.”
Tomas ona şu cevabı verdi:
“Dikkat et yavrum: Babanın çocuklarına attığı dayağın onur verir; celladın attığıysa utanç getirir.”
Bir kilisenin kapısında dururken, kendini hep eski Hristiyan soyundan diye övünen bir çiftçinin içeri girdiğini gördü. Ardından, ilki kadar iyi bir namı olmayan biri geliyordu. Lisanslı, çiftçiye yüksek sesle seslendi:
“Bekle Domingo, cumartesi geçsin.”
Okul öğretmenlerinin ne kadar talihli olduğunu söylerdi; hep mutlu meleklerle uğraşıyorlardı, tabii küçük melekler velet olmasaydı.
Bir başkası ona çöpçatan kadınlar hakkında ne düşündüğünü sordu. Tomas, uzakta oturanların değil, komşuların çöpçatan olduğunu söyledi.
Deliliğinin, cevaplarının ve nükteli sözlerinin haberi bütün Kastilya’ya yayıldı. Sarayda bulunan bir prens ya da soylu bunları duyunca onu görmek istedi ve Salamanca’daki dostu bir şövalyeden Tomas’ı kendisine göndermesini rica etti. Şövalye bir gün Tomas’a rastlayıp şöyle dedi:
“Bilesiniz ki, Lisanslı Vidriera Efendi, saraydan büyük bir zat sizi görmek istiyor ve yanına çağırıyor.”
Tomas şöyle karşılık verdi:
“Efendinize kusuruma bakmamasını söyleyin; ben saraya uygun biri değilim, çünkü utanırım ve dalkavukluk etmeyi bilmem.”
Buna rağmen şövalye onu saraya gönderdi. Tomas’ı götürmek için şu hileye başvurdular: Cam taşırken kullanılanlara benzer saman sepetlerine koydular; yükü dengelemek için aralara taş yerleştirdiler, samanların arasına da birkaç cam parçası koydular. Böylece onu camdan bir kap gibi taşıdıklarını düşünmesini sağladılar.
O sırada sarayın bulunduğu Valladolid’e vardı. Geceleyin şehre girdiler ve sepetten çıkarıp onu yanına çağıran soylunun evine götürdüler. Soylu onu çok iyi karşıladı ve şöyle dedi:
“Hoş geldiniz, Lisanslı Vidriera Efendi. Yolculuk nasıl geçti? Sağlığınız nasıl?”
Tomas şöyle karşılık verdi:
“İdam sehpasına giden yol dışında, sonu gelmiş hiçbir yol kötü değildir. Sağlığıma gelince, nabzımla beynim anlaşamadığından durumum ortada.”
Ertesi gün, tüneklerde duran birçok doğanla başka av kuşlarını gördü ve yüksekten avlanmanın prenslere ve büyük soylulara yaraşır bir eğlence olduğunu söyledi. Ancak bu avda zevkin, sağladığı yarara kıyasla iki binden fazla kat pahalıya geldiğini göz önünde bulundurmaları gerektiğini de ekledi. Tavşan avının çok zevkli olduğunu, hele tazılar ödünç alınmışsa daha da zevkli olduğunu söyledi.
Şövalye onun deliliğinden hoşlandı ve çocukların zarar vermemesine göz kulak olacak bir adamın koruması altında şehirde dolaşmasına izin verdi. Altı gün içinde çocuklar da saray halkı da onu tanımıştı. Her adımda, her sokakta, her köşe başında ona sorulan her soruya cevap veriyordu. Bir öğrenci, her konuda yetenekli göründüğü için şair olup olmadığını sordu. Tomas şöyle karşılık verdi:
“Şimdiye dek ne o kadar aptal ne de o kadar talihli oldum.”
Öğrenci, “Aptal ve talihli demenizi anlamadım,” dedi.
Vidriera şöyle karşılık verdi:
“Kötü bir şair olacak kadar aptal olmadım; iyi bir şair olmayı hak edecek kadar da talihli olmadım.”
Başka bir öğrenci ona şairleri nasıl değerlendirdiğini sordu. Şiir sanatına çok değer verdiğini, ama şairlere hiç değer vermediğini söyledi. Neden böyle dediğini sorduklarında, sayısız şair arasından iyilerin sayılmayacak kadar az olduğunu, neredeyse hesaba katılmadıklarını söyledi. Şairler yokmuş gibi, onlara değer vermiyordu; ama şiir sanatına hayranlık duyup saygı besliyordu, çünkü bu sanat bütün bilimleri içinde barındırıyordu: Hepsinden yararlanıyor, hepsiyle süslenip inceliyor, harikulade eserlerini ortaya çıkarıyor; böylece dünyayı yarar, haz ve hayretle dolduruyordu.
Şunları da ekledi:
“İyi bir şaire ne kadar değer verilmesi gerektiğini bilirim; Ovidius’un şu dizeleri aklımda:”
“Eskiden şairler kralların ve hükümdarların danışmanıydı;
Eski ozanlar büyük ödüller kazandı.
Kutsal bir saygınlıkları vardı, adları hürmet uyandırırdı
Ve ozanlara sık sık büyük servetler verilirdi.”
“Şairlerin yüksek değerini de unutmuyorum; Platon onlara tanrıların yorumcuları der, Ovidius da şöyle söyler:”
“İçimizde bir tanrı vardır; o bizi esinlendirdikçe içimiz ısınır.”
“Bir de şöyle der:”
“Kutsal ozanlar ve tanrıların gözdesi diye anılırız.”
“Bunlar iyi şairler için söylenir. Ya kötü şairler, o gevezeler için ne denebilir? Onlar dünyanın budalalığı ve bilgisizliğidir.”
Şunları da ekledi:
“Şu ilk taslak hâlindeki şairlerden biri, çevresindekilere bir sone okumak istediğinde ne komik olur! Önce, ‘Beyler, dün gece bir vesileyle yazdığım küçük bir sonemi dinleyin; bana kalırsa hiçbir değeri yok ama hoş bir yanı da yok değil,’ diye ön hazırlık yapar. Bu sırada dudaklarını büker, kaşlarını yay gibi kaldırır, ceplerini eşeler; binbir kirli, yarı yırtık kâğıt arasından, daha binlerce sonenin durduğu yığından, okuyacağını çıkarır. Sonunda onu tatlı tatlı, cilveli bir sesle okur. Dinleyenler ya alaydan ya bilgisizlikten beğenmezse, ‘Ya sonemi anlamadınız ya da ben iyi okuyamadım,’ der. ‘Bir kez daha okumam, daha dikkatle dinlemeniz iyi olur; çünkü bu sone gerçekten de bunu hak ediyor.’ Sonra ilk seferki gibi, yeni jestler ve duraklamalarla bir daha okur. Birbirlerini eleştirmelerini görmek de ne acıklıdır! Yavruların yaşlı, ağırbaşlı mastiflere havlamasına ne demeli? Şiirin gerçek ışığının parladığı seçkin ve olağanüstü kişileri kötüleyenlere ne demeli? O kişiler, birçok önemli ve ağır işlerinden bir nebze uzaklaşmak, eğlenmek için şiire sarılır; dehalarının tanrısal gücünü, düşüncelerinin yüceliğini gösterirler. Bilmediği şeyler hakkında hüküm veren, anlamadığı şeyden nefret eden ölçülü bilgisizin öfkesine rağmen. Ya da gölgeliklerin altında oturan budalalığa, yüksek koltuklara yaslanan bilgisizliğe değer verilmesini isteyenlere ne demeli?”
Bir keresinde ona şairlerin çoğunun neden yoksul olduğunu sordular. Onlar istedikleri için, dedi; çünkü ellerindeki fırsatı değerlendirmeyi bilseler zengin olabilirlerdi. Bu fırsat, her an ellerinin altında duran sevgilileriydi; sevgililer son derece zengindi: saçları altından, alınları cilalı gümüşten, gözleri yeşil zümrütten, dişleri fildişinden, dudakları mercandan, boğazları saydam billurdandı. Gözyaşları sıvı incilerdi; ayaklarının bastığı en sert ve çorak toprak bile hemen yasemin ve güller yetiştirirdi. Nefesleri saf amber, misk ve misk kedisi kokusuydu. Bütün bunlar, ne denli zengin olduklarının işaretiydi. Kötü şairler hakkında böyle şeyler ve daha fazlasını söylerdi; iyi şairleri ise hep över, göklere çıkarırdı.
Bir gün San Francisco tarafındaki kaldırımda kötü yapılmış resimler gördü ve iyi ressamların doğayı taklit ettiğini, kötülerinse kustuğunu söyledi.
Bir gün kırılmamak için büyük bir özenle bir kitapçının dükkânına yanaştı ve ona şöyle dedi:
“Şu meslek, bir kusuru olmasaydı çok hoşuma giderdi.”
Kitapçı kusurun ne olduğunu sordu. Tomas şöyle karşılık verdi:
“Bir kitabın basım ayrıcalığını satın alırken ettikleri nazlar; bir de yazar kitabını kendi parasıyla bastırırsa onu nasıl kandırdıkları. Bin beş yüz basacaklarına üç bin kitap basıyorlar; yazar kendi kitaplarının satıldığını sanırken başkalarının kitapları tükeniyor.”
Aynı gün meydandan kırbaçlanmış altı kişi geçiriliyordu. Tellal, “Hırsızlıktan ilkine...” diye duyurdu. Tomas önündekilere yüksek sesle bağırdı:
“Kardeşler, çekilin; sıra sizden birinden başlamasın.”
Tellal, “En arkadakine...” diye duyurunca Tomas şöyle dedi:
“Herhâlde o, çocukların kefilidir.”
Bir çocuk ona şöyle dedi:
“Vidriera kardeşim, yarın bir çöpçatan kadını kırbaçlanmaya çıkaracaklar.”
Tomas şöyle karşılık verdi:
“Bir çöpçatan erkeği kırbaçlanmaya çıkaracaklar deseydin, kırbaçlanmaya çıkarılanın bir araba olduğunu anlardım.”
Orada, tahtırevan taşıyanlardan biri vardı; Tomas’a şöyle dedi:
“Lisanslı, bizim hakkımızda söyleyecek bir şeyiniz yok mu?”
Vidriera, “Yok,” diye karşılık verdi. “Sizlerden her biri, bir günah çıkarıcıdan daha çok günah biliyor. Aradaki fark şu: Günah çıkarıcı bunları sır olarak saklamak için bilir, sizse meyhanelerde anlatmak için.”
Her çeşit insan onu sürekli dinliyordu; bu sözü bir katırcı uşağı da duydu ve şöyle dedi:
“Redoma Efendi, bizim hakkımızda söylenecek pek bir şey yok; biz dürüst ve toplum için gerekli insanlarız.”
Vidriera şöyle karşılık verdi:
“Efendinin onuru, uşağınkini gösterir. Öyleyse kime hizmet ettiğine bak da ne kadar onurlu olduğunu gör. Siz, yeryüzünün beslediği en aşağılık güruhun uşağısınız. Bir keresinde, henüz camdan değilken, bir günlük yol boyunca kiralık bir katırla gittim; yüz yirmi bir kusur saydım, hepsi ölümcüldü ve insan soyunun düşmanıydı. Katırcı uşaklarının içinde biraz pezevenklik, biraz hırsızlık, biraz da soytarılık vardır. Efendileri —katırlarına bindirdikleri kişilere böyle derler— safdilse, geçen yıllarda bu şehirde oynadıklarından daha çok oyun oynarlar onlara. Yabancıysa soyarlar; öğrenciyse lanet okurlar; din adamıysa küfrederler; askerse ondan ödleri kopar. Bunlar, denizciler, arabacılar ve katırcılar kendilerine özgü, olağan dışı bir hayat sürer. Arabacı, ömrünün çoğunu bir buçuk arşınlık bir yerde geçirir; katırların boyunduruğuyla arabanın ağzı arasındaki mesafe aşağı yukarı bu kadardır. Zamanın yarısında şarkı söyler, öbür yarısında küfreder; ‘Arkanıza çekilin!’ demekle de epey vakit geçirir. Bir tekeri çamurdan çıkaracaklarsa, üç katırdan çok iki beşlik akçeden yardım görürler. Denizciler kaba saba, görgüsüz insanlardır; gemilerde kullanılan dilden başka dil bilmezler. Hava sakinken çalışkan, fırtınada tembeldirler; deniz kabarınca çok kişi emir verir, az kişi itaat eder. Tanrıları sandıkları ve tayınlarıdır; eğlenceleri de yolcuların deniz tutmasını seyretmektir. Katırcılar çarşaflarla bağlarını koparıp eyer örtüleriyle evlenmiş insanlardır. Öyle çalışkan ve acelecidirler ki, bir günlük yolu kaçırmamak uğruna ruhlarını kaybederler. Müzikleri havan sesidir, sosları açlıktır; sabah duaları hayvanlarına yem vermek için kalkmaları, ayinleriyse hiç dinlemedikleri ayinlerdir.”
Bunları söylerken bir eczanenin kapısında duruyordu. Dükkân sahibine dönüp şöyle dedi:
“Lambalarına bu kadar düşkün olmasaydı, yararlı bir mesleğiniz var.”
Eczacı, “Lambalarımın düşmanı olduğum ne demek?” diye sordu.
Vidriera şöyle karşılık verdi:
“Herhangi bir yağ eksildiğinde en yakındaki lambanın yağını onun yerine koyuyorsunuz da ondan. Bu mesleğin, dünyanın en usta hekiminin bile güvenilirliğini sarsmaya yetecek başka bir yanı daha var.”
Nedenini sorduklarında, bazı eczacıların hekim tarafından yazılmış ilacın eczanelerinde bulunmadığını söylemeye cesaret edemediğini anlattı. Eksik olan malzemenin yerine, kendi kanılarında aynı etki ve niteliklere sahip başka şeyler koyuyorlardı; oysa öyle değildi. Böylece yanlış hazırlanmış ilaç, doğru hazırlanmış olanın yapması gerekenin tersini yapıyordu. Sonra ona hekimler hakkında ne düşündüğünü sordular; şöyle dedi:
“‘Hekime ihtiyacınız olduğu için saygı gösterin; çünkü onu Yüceler Yücesi yarattı. Her şifa Tanrı’dandır; kral da hekime armağan verir. Hekimlik bilgisi onun başını yüceltir; ileri gelenlerin önünde övülür. Yüceler Yücesi yeryüzünden ilaç yarattı; akıllı kişi ondan tiksinmez.’ Ecclesiasticus kitabı, tıp ve iyi hekimler için böyle der,” dedi. “Kötü hekimler içinse tam tersi söylenebilir; toplum için onlardan daha zararlı kimse yoktur. Yargıç adaleti çarpıtabilir ya da geciktirebilir; hukukçu kendi çıkarı uğruna haksız davamızı savunabilir; tüccar malımızı sömürebilir. Sonuçta, zorunlu olarak ilişki kurduğumuz herkes bize bir zarar verebilir. Ama ceza görme korkusu taşımadan canımızı alabilecek kimse yoktur. Bunu yalnızca hekimler yapabilir; kılıç kınından çıkarmadan, yalnızca bir reçeteyle bizi korkusuzca ve yerlerinden kıpırdamadan öldürürler. Suçları ortaya çıkmaz, çünkü ölüleri hemen toprağın altına sokarlar. Camdan değil etten kemikten olduğum zamanlarda, ikinci sınıf hekimlerden biri, başka bir hekime görünmek için kendisini bırakan bir hastasını görmüştü. Dört gün sonra, öteki hekimin reçete yazdığı eczanenin önünden geçerken eczacıya bıraktığı hastanın nasıl olduğunu ve yeni hekimin müshil yazıp yazmadığını sordu. Eczacı, hastanın ertesi gün içmesi gereken bir müshil reçetesi olduğunu söyledi. İlk hekim reçeteyi görmek istedi. Son satırında ‘sabah erkenden alsın’ yazdığını görünce, ‘Bu müshildeki her şeyi beğendim; yalnız şu “sabah erkenden” kısmını değil, çünkü aşırı derecede nemli,’ dedi.”
Her meslek hakkında söylediği bu ve benzeri sözler yüzünden insanlar ona zarar vermeden peşinden dolaşıyor, rahat vermiyordu. Yine de koruyucusu olmasa çocuklara karşı kendini savunamazdı. Biri ona kimseyi kıskanmamak için ne yapması gerektiğini sordu.
Tomas şöyle karşılık verdi:
“Uyu; uyuduğun sürece kıskandığın kişiyle eşit olursun.”
Bir başkası, iki yıldır uğraştığı bir görevlendirmeyi elde etmek için ne yapması gerektiğini sordu. Tomas şöyle dedi:
“Ata bin, o görevlendirmeyi götüren kişinin peşine düş ve şehirden çıkana dek ona eşlik et; böylece sen de onunla çıkarsın.”
Bir keresinde, Tomas’ın bulunduğu yerin önünden bir ceza yargıcı geçti. Bir ceza davası için yola çıkmıştı; yanında kalabalık bir maiyet ve iki zaptiye vardı. Tomas kim olduğunu sordu. Söyleyince şöyle dedi:
“Bahse girerim, şu yargıcın bağrında engerekler, mürekkebinde tabancalar, elinde de görevinin eriştiği her şeyi yok edecek yıldırımlar vardır. Bir ceza soruşturmasında görev alan bir dostum olduğunu hatırlıyorum. Suçluların suçu ne kadarsa, verdiği hüküm onu kat kat aşıyordu. Ona neden böylesine acımasız bir hüküm verdiğini, apaçık bir haksızlık yaptığını sordum. İstinaf yolunu açık bırakmayı düşündüğünü, böylece kurul üyelerine merhametlerini gösterme, katı hükmünü yumuşatıp olması gereken ölçüye çekme fırsatı verdiğini söyledi. Ona, kurul üyelerini bu zahmetten kurtaracak bir hüküm vermesinin daha iyi olacağını, o zaman kendisini doğru ve isabetli karar veren bir yargıç sayacaklarını söyledim.”
Her zamanki gibi onu dinleyen kalabalığın arasında, hukukçu kılığında bir tanıdığı da vardı. Başka biri ona “Lisanslı efendim” diye seslendi. Vidriera, lisanslı denilen kişinin lisans derecesi bile olmadığını bildiğinden şöyle dedi:
“Dostum, dikkat edin de esirleri kurtarma tarikatının keşişleri unvanınızı bulmasın; sahipsiz mal sanıp alıverirler.”
Bunun üzerine dostu şöyle dedi:
“Birbirimize iyi davranalım, Bay Vidriera; derin ve yüce ilim sahibi biri olduğumu bilirsiniz.”
Vidriera ona şu karşılığı verdi:
“İlimde bir Tantalos olduğunuzu biliyorum; yüceliği yüzünden elinizden kaçar, derinliği yüzünden de ona erişemezsiniz.”
Bir keresinde bir terzinin dükkânına yaslanmıştı. Terzinin elini kolunu sallayıp boş boş durduğunu görünce şöyle dedi:
“Usta, besbelli kurtuluşa giden yoldasınız.”
“Nereden anladınız?” diye sordu terzi.
“Nereden mi anladım?” diye karşılık verdi Vidriera. “Yapacak işiniz olmadığına göre yalan söylemeye de fırsatınız olmayacak.”
Sonra ekledi:
“Yalan söylemeyen ve bayram günlerinde dikiş diken terzinin vay hâline! Şaşılacak şey: Bu meslektekilerin neredeyse hiçbirinin tam üzerine oturan bir giysi diktiği görülmez; oysa kusurlu giysi dikenleri pek çoktur.”
Ayakkabıcıların, kendi görüşlerine göre hiçbir zaman kötü ayakkabı yapmadıklarını söylerdi. Ayakkabı ayağı sıkıp dar gelirse, “Böyle olması gerek; şık ayakkabı ayağa tam oturmalı. İki saat giyince espadrilden bile bol olur,” derlermiş. Bol gelirse de “Gut hastalığı yüzünden böyle bol olması gerek,” diye açıklarlarmış.
Eyalet makamlarından birinde yazı işleriyle uğraşan zeki bir delikanlı, ona durmadan sorular sorup isteklerde bulunuyor, şehirde olup bitenleri haber veriyordu; çünkü her konuda söyleyecek sözü vardı ve her şeye cevap verirdi. Delikanlı bir gün ona şöyle dedi:
“Vidriera, bu gece hapiste, asılmaya mahkûm bir oturak öldü.”
Vidriera şöyle karşılık verdi:
“Cellat üstüne oturmadan ölmeye acele etmekle iyi etmiş.”
San Francisco kaldırımında bir grup Cenovalı duruyordu. Vidriera oradan geçerken içlerinden biri ona seslendi:
“Bay Vidriera, buraya gelin de bize bir hikâye anlatın.”
Şöyle karşılık verdi:
“İstemem; hikâyemi Cenova’ya götürürsünüz[2].”
Bir keresinde önünde kızıyla yürüyen bir dükkâncı kadına rastladı. Kız çok çirkindi ama takılar, süsler ve inciler içindeydi. Vidriera annesine şöyle dedi:
“Kızınızı taşlarla döşemekle pek iyi etmişsiniz; artık gezip tozabilir.”
Pastacılar hakkında, yıllardır çifte bahis oynadıklarını, ama iki maravediye satmaları gereken böreği dört maravediye, dört maravediye satmaları gerekeni sekiz maravediye, sekiz maravediye satmaları gerekeni de yarım reale sattıkları için hiç ceza görmediklerini söylerdi. Üstelik bu fiyatları kendi keyiflerine göre belirliyorlardı.
Kuklacılara bin türlü laf ederdi: Serseri bir takım olduklarını, sahneledikleri dinsel figürlerle kutsal şeylere saygısızlık ettiklerini, ibadeti gülünç hâle getirdiklerini söylerdi. Eski ve Yeni Ahit’teki figürlerin hepsini ya da çoğunu bir çuvala doldurup hanlarda, meyhanelerde o çuvalın üzerine oturarak yiyip içtikleri de olurmuş. Kısacası, onları durdurma gücü olanların kukla sahnelerinde ağızlarını sonsuza dek kapatmamalarına ya da ülke dışına sürmemelerine şaşırdığını söylerdi.
Bir keresinde, prens kılığına girmiş bir oyuncu oradan geçiyordu. Vidriera onu görür görmez şöyle dedi:
“Bu adamın yüzü un içindeyken, ters çevrilmiş bir koyun postuna bürünüp sahneye çıktığını gördüğümü hatırlıyorum. Buna rağmen sahneden her adım uzaklaşışında, ‘soylu bir adam olarak yemin ederim’ diye bağırıyor.”
“Öyledir herhâlde,” diye karşılık verdi biri. “Pek çok oyuncu iyi ailelerden gelir, soyludur.”
“Öyle olsun,” dedi Vidriera. “Ama tiyatroda soylu ailelerden gelmiş kişilere pek ihtiyaç yoktur; yakışıklı, beyefendi ve dili çevik adamlar yeter. Şunu da söyleyebilirim: Oyuncular alın terleriyle, katlanılmaz bir emekle ekmeklerini kazanırlar; durmadan ezber yapar, Çingeneler gibi şehir şehir, handan hana dolaşırlar. Başkalarını memnun etmek için uykusuz kalırlar, çünkü kendi mutlulukları başkalarının zevkine bağlıdır. Dahası, meslekleriyle kimseyi aldatmazlar: Ürünlerini durmadan herkesin gözü önünde, herkesin yargısına sunarlar. Topluluk yöneticilerinin emeği inanılmaz, özeni olağanüstüdür. Yıl sonunda öylesine borca batmamak, alacaklılarla mahkemelik olmamak için çok para kazanmaları gerekir. Bütün bunlara rağmen toplum için gereklidirler; tıpkı korular, ağaçlı yollar, dinlenme manzaraları ve insanı edeple eğlendiren şeyler gibi.”
Bir dostunun şöyle düşündüğünü anlatırdı: Bir kadın oyuncuya hizmet eden, aynı anda birçok hanımefendiye hizmet etmiş olur; bir kraliçeye, bir su perisine, bir tanrıçaya, bir hizmetçi kıza, bir çobana. Çoğu zaman talih, ona bir erkek hizmetkârı ya da bir seyisi oynatır; çünkü kadın oyuncular bu rollerin hepsine, hatta daha fazlasına bürünebilir.
Biri ona dünyanın en talihli kişisinin kim olduğunu sordu. “Nemo,” diye cevap verdi; çünkü nemo novit patrem (hiç kimse babasını tanımaz), nemo sine crimine vivit (hiç kimse suçsuz yaşamaz), nemo sua sorte contentus (hiç kimse yazgısından hoşnut değildir), nemo ascendit in caelum (hiç kimse göğe çıkmaz).
Kılıç ustaları için, gerektiğinde bilmedikleri bir bilim ya da sanatın ustaları olduklarını söylerdi. Biraz da küstah olduklarını eklerdi; çünkü rakiplerinin öfkeli hareket ve düşüncelerini, şaşmaz matematiksel kanıtlara indirgemek isterlerdi.
Sakallarını boyayanlara özel bir düşmanlığı vardı. Bir gün önünde iki adam kavga ediyordu. Portekizli olan, iyice boyalı sakalını tutup Kastilyalıya şöyle dedi:
“Yüzümde taşıdığım şu sakallar için yemin ederim: ‘teño’!”
Vidriera hemen araya girip şöyle dedi:
“Bak be adam, ‘teño’ değil, ‘tiño’ (boyarım) de.”
Bir başkasının sakalı, kötü boya yüzünden alacalı bulacalı, türlü renklere bürünmüştü. Vidriera ona sakalının gübre yığını gibi alacalı olduğunu söyledi. Sakalının yarısı beyaz, yarısı siyah olan ve sakal tıraşını ihmal edip kıllarını uzatan bir başkasına da kimseyle inatlaşmamasını, kavga etmemesini öğütledi; çünkü ona, sakalının yarısı üzerine yalan söylediğini söyleyebilirlerdi.
Bir keresinde, akıllı ve anlayışlı bir genç kızın anne babasının isteğini yerine getirmek için bembeyaz saçlı bir ihtiyarla evlenmeyi kabul ettiğini anlattı. Düğünden önceki gece ihtiyar, yaşlı kadınların dediği gibi Ürdün Nehri’ne değil, kezzap ve gümüş şişesine gidip sakalını öyle bir yeniledi ki gece kar gibi beyazken sabah zift gibi kapkara oldu. El ele tutuşma vakti gelince genç kız, adamın görünüşünden ve boyasından gerçeği anladı. Anne babasına, kendisine gösterdikleri damadın aynısını istediğini, başkasını istemediğini söyledi. Onlar da karşısında duran kişinin gösterdikleri ve damadı diye verdikleri adamın ta kendisi olduğunu söylediler. Genç kız bunun doğru olmadığını öne sürdü; anne babasının ona gösterdiği adamın yaşlı ve ak saçlı olduğuna tanıklar getirdi. Şimdiki adamın ak saçları olmadığına göre aynı kişi olamazdı; aldatıldığını söyledi. Bu iddiasında diretti, boyalı adam utancından kızardı ve evlilik bozuldu.
Yaşlı hanımlara da salamura balıklara duyduğu düşmanlığın aynısını beslerdi. Takma saçları, kefeni andıran başörtüleri, bitmek bilmeyen nazları, titizlikleri ve olağanüstü cimrilikleri hakkında harikalar yaratırdı. Mide zayıflıkları, baş dönmeleri, başörtüleri kadar kıvrımlı konuşmaları, son olarak da işe yaramazlıkları ve küçük kusurları canını sıkardı.
Biri ona şöyle dedi:
“Lisanslı efendim, pek çok meslek hakkında kötü konuştuğunuzu duydum; oysa hakkında söylenecek onca şey varken noter-kâtiplerden hiç söz etmediniz. Neden?”
Şöyle cevap verdi:
“Camdan yapılmış olsam da halkın akıntısına kapılacak kadar kırılgan değilim; halk çoğu kez yanılır. Bana kalırsa, dedikoducuların dilbilgisi, şarkıcıların ‘la, la, la’sı noter-kâtiplerdir. Dilbilgisi kapısından geçmeden başka bilimlere ulaşılamadığı, müzisyenin de şarkı söylemeden önce mırıldandığı gibi, kötü söz söyleyenler de dillerinin kötülüğünü önce noter-kâtipler, zaptiyeler ve adaletin öteki görevlileri hakkında kötü konuşarak gösterir. Oysa noter-kâtiplik öyle bir meslektir ki bu meslek olmasa gerçek, dünyada saçak altlarında gizlenir, hırpalanıp hor görülürdü. Nitekim Ecclesiasticus şöyle der: ‘İnsanın yetkisi Tanrı’nın elindedir; yazıcının yüzüne şeref kondurur.’ Noter-kâtip kamu görevlisidir ve yargıcın işi onsuz rahatça yürütülemez. Noter-kâtipler özgür olmalı, köle ya da köle çocuğu olmamalı; meşru evlilikten doğmalı, piç ya da kötü soydan gelmemelidir. Sır saklayacaklarına, sadık kalacaklarına, tefecilik içeren belge düzenlemeyeceklerine yemin ederler; dostluk ya da düşmanlığın, kazanç ya da zararın, görevlerini iyi ve Hristiyanca bir vicdanla yapmalarına engel olmayacağına söz verirler. Bu meslek bu kadar çok erdem gerektiriyorsa, İspanya’da yirmi binden fazla noter-kâtip bulunduğu hâlde, sanki hepsi şeytanın bağına dikilmiş asmalarmış gibi tüm mahsulün şeytana gideceği nasıl düşünülebilir? Buna inanmak istemiyorum; kimsenin de inanması doğru olmaz. Sonuçta, iyi düzenlenmiş toplumlarda en gerekli kişiler olduklarını söylüyorum. Fazla harç alıyorlarsa, fazla haksızlık da yapıyorlar; bu iki uç arasında, onları dikkatli davranmaya yöneltecek bir orta yol bulunabilir.”
Zaptiyeler hakkında, bazılarının düşman edinmesinin şaşırtıcı olmadığını söylerdi; çünkü işleri ya seni tutuklamak, ya malını evinden alıp götürmek ya da seni kendi evlerinde gözaltında tutup masrafını sana yüklemekti. Vekillerin ve dava takipçilerinin ihmalkârlığını ve bilgisizliğini de eleştirirdi. Onları hekimlere benzetirdi: Hasta iyileşsin ya da iyileşmesin, hekimler bahşişlerini alır; vekiller ve dava takipçileri de yardım ettikleri davayı kazansınlar ya da kazanmasınlar, ücretlerini alırlar.
Biri ona en iyi toprağın hangisi olduğunu sordu. “Erken ürün veren ve cömertçe karşılık veren toprak,” diye cevapladı. Öteki itiraz etti:
“Onu sormuyorum; Valladolid mi, Madrid mi daha iyi şehir?”
Şöyle cevap verdi:
“Madrid’in uçları, Valladolid’in ortaları.”
“Anlamadım,” diye yineledi soruyu soran.
Vidriera şöyle dedi:
“Madrid’de gök ve yer; Valladolid’de ara katlar.”
Vidriera bir adamın ötekine, Valladolid’e gelir gelmez karısının ağır hastalandığını, çünkü toprağın onu sınadığını söylediğini duydu. Bunun üzerine şöyle dedi:
“Kıskançsa, keşke toprak onu yiyip bitirseydi.”
Müzisyenlerle yaya habercilerin umutlarının ve talihlerinin sınırlı olduğunu söylerdi; çünkü yaya habercilerin umudu atlı haberci olmaya, müzisyenlerinkiyse kralın müzisyeni olmaya erişince tükenirdi.
Kibar fahişe denilen kadınların hepsinin ya da çoğunun sağlıklı olmaktan çok kibar olduklarını söylerdi.
Bir gün kilisede bir ihtiyarı gömmeye, bir çocuğu vaftiz etmeye ve bir kadını nikâhlamaya aynı anda getirdiklerini gördü. Tapınakların, ihtiyarların öldüğü, çocukların kazandığı, kadınların zafer kazandığı savaş alanlarına benzediğini söyledi.
Bir keresinde boynunu bir yaban arısı soktu. Camdan bedeni kırılmasın diye onu silkeleyip atmaya cesaret edemedi ama yine de yakındı. Biri ona, bedeni camdansa yaban arısının sokmasını nasıl hissedebildiğini sordu. Vidriera, o yaban arısının dedikoducu olması gerektiğini söyledi; dedikoducuların dilleriyle iğneleri, tunçtan bedenleri bile, bırak camdan olanları, ufalayıp aşındırmaya yeterdi.
Bir keresinde, şişman bir keşiş bulunduğu yerden geçerken dinleyicilerinden biri şöyle dedi:
“Baba o kadar zayıf ki yerinden kımıldayamıyor.”
Vidriera öfkelendi ve şöyle dedi:
“Kutsal Ruh’un şu sözünü kimse unutmasın: Nolite tangere christos meos.”
Öfkesi daha da artarak, buna dikkat etmelerini ve son yıllarda Kilise’nin aziz ilan edip kutlular arasına kattığı pek çok kişiden hiçbirinin Falanca Yüzbaşı Don, Filancaların Sekreteri Don, Filanca Kont, Marki ya da Dük diye anılmadığını; hepsinin Fray Diego, Fray Jacinto, Fray Raimundo gibi keşiş ve din adamları olduğunu göreceklerini söyledi. Çünkü tarikatlar göğün Aranjuezleriydi; meyveleri çoğu zaman Tanrı’nın sofrasına konurdu.
Dedikoducuların dillerinin, yanlarına yaklaşan öteki kuşların tüylerini kemirip eksilten kartal tüylerine benzediğini söylerdi. Kumarhane işleticileri ve kumarbazlar hakkında da mucizeler anlatırdı. Kumarhane işleticileri açıktan açığa düzenbazdı; oyun oynayanın bahşişini alır almaz onun kaybetmesini ve kartların ilerlemesini isterlerdi ki karşı taraf oynasın, onlar da paylarını alsın. Bir gece boyunca oynayıp kaybeden bir kumarbazın sabrını çok överdi. Öfkeli ve şeytan gibi huysuz biri olmasına rağmen, rakibinin oyunu bırakmaması uğruna ağzını açmadan oturmuş; bir Barrabas şehidi gibi her şeye katlanmıştı. Bazı namuslu kumarhane işleticilerinin vicdanını da överdi: Evlerinde yalnızca polla ve cientos oynanmasına izin verirlerdi. Böylece, muhbirlerden korkmadan ve onların ihbarına hedef olmadan, düşük ateşte, ay sonunda kılıç oyununa, reparólo’ya, siete y llevar’a ve pinta en el punto’ya izin verenlerden daha çok bahşiş toplarlardı.
Kısacası, öyle şeyler söylerdi ki; yüksek sesle bağırması, kendisine dokunulunca ya da yanına yaklaşılınca çığlık atması, giydiği giysi, kısıtlı beslenmesi, içme biçimi, yazın açık gökyüzünün altında, kışın da daha önce anlatıldığı gibi samanlıklarda uyumaktan başka türlü yatmaması deliliğini açıkça göstermeseydi, dünyanın en aklı başında kişilerinden biri sanılabilirdi. Bu hastalık iki yıl ya da biraz daha uzun sürdü. San Jerónimo tarikatından, dilsizlerin anlamasını ve bir ölçüde konuşmasını sağlayabilen, delileri iyileştirmekte özel yetenek ve bilgi sahibi bir din adamı, merhametinden Vidriera’yı tedavi etmeyi üstlendi. Onu iyileştirip eski sağduyusuna, anlayışına ve muhakemesine kavuşturdu. İyileştiğini görünce onu bir hukukçu gibi giydirdi ve saraya dönmesini sağladı. Artık, deliyken gösterdiği kadar akıllıca davranarak mesleğini yapabilir ve bu meslekle ün kazanabilirdi.
Böyle yaptı. Adı Rodaja değil, Lisanslı Rueda olmuştu. Saraya döndü; daha içeri girer girmez çocuklar onu tanıdı. Alıştıkları giysiden çok farklı bir kılıkta görünce bağırıp çağırmaya, soru sormaya cesaret edemediler; ama peşinden yürüyüp birbirlerine şöyle dediler: “Bu deli Vidriera değil mi? Vallahi o. Artık aklı başında, ama insan iyi giyinince de kötü giyinince de deli olabilir. Şu kafa karışıklığımızı gidermek için ona bir şey soralım.” Lisanslı bunların hepsini işitiyor ama susuyordu; aklını yitirdiği zamankinden daha şaşkın ve daha mahcup hâlde ilerliyordu.
Çocuklardan öğrendikleri, adamlara yayıldı. Lisanslı, Kurullar Avlusu’na varmadan önce her sınıftan iki yüzden fazla kişi peşine takılmıştı. Bir profesörünkini aşan bu kalabalıkla avluya ulaştı; oradakilerin hepsi çevresini sardı. Çevresinde böyle bir kalabalık görünce sesini yükseltip şöyle dedi:
“Efendiler, ben Lisanslı Vidriera’yım, ama eskisi değilim; artık Lisanslı Rueda’yım. Göğün izniyle dünyada başıma gelen olaylar ve felaketler aklımı elimden aldı; Tanrı’nın merhameti de geri verdi. Deli olduğum zaman söylediklerimi duyduğunuza göre, aklım başımdayken neler söyleyeceğimi tahmin edebilirsiniz. Salamanca’da hukuk öğrenimi gördüm; yoksulluk içinde okudum ve lisans sınavlarında ikinci oldum. Buradan, derecemi bana nüfuzun değil erdemin kazandırdığı çıkarılabilir. Geçimimi sağlamak ve avukatlık yapmak için sarayın bu büyük denizine geldim. Ama peşimi bırakmazsanız, kürek çekmeye ve ölümümü kazanmaya gelmiş olacağım. Tanrı aşkına, peşimden gelmenizi beni kovalamaya çevirmeyin; deliyken kazandığım geçimimi aklım başımdayken yitirmeme yol açmayın. Meydanlarda bana eskiden ne soruyorsanız şimdi evimde sorun. O zaman ansızın, düşünmeden verdiğim iyi cevaplardan daha iyilerini, düşünüp taşındıktan sonra vereceğimi görürsünüz.”
Herkes onu dinledi; bazıları dağıldı. Yanında, gelişindekinden pek de az olmayan bir kalabalıkla kaldığı yere döndü. Ertesi gün dışarı çıktı, yine aynı şey oldu. Bir konuşma daha yaptı, ama faydası olmadı. Çok şey kaybediyor, hiçbir şey kazanmıyordu. Açlıktan öleceğini anlayınca saraydan ayrılıp Flandre’ye dönmeye karar verdi. Aklının gücünü kullanamıyorsa kolunun gücünden yararlanmayı düşünüyordu. Bu kararını uygulamaya koyarken, saraydan çıkışta şöyle dedi:
“Ah saray! Gözü pek taliplerin umutlarını uzatır, erdemli ve çekingen olanlarınkini kısaltırsın; utanmaz soytarılara bol bol geçim sağlarken ince düşünceli, utangaç insanları açlıktan öldürürsün!”
Bunu söyledi ve Flandre’ye gitti. Harfler yoluyla ölümsüzleştirmeye başladığı yaşamını, iyi dostu Yüzbaşı Valdivia’nın yanında silahlarla ölümsüzleştirdi; ölümünden sonra sağduyulu ve çok cesur bir asker olarak ün bıraktı.
Bölüm etkileşimi
