Örnek Alınacak Hikâyeler kitap kapağı

14. bölüm / 15

Cıpıón ile Berganza Arasında Geçen Söyleşi,

Uygulamada Aç
Bölümü paylaş
Bu sayfayı paylaş
WhatsApp

Kitap sayfası
Bölümler 15Şu an: Cıpıón ile Berganza Arasında Geçen Söyleşi,

CIPIÓN İLE BERGANZA ARASINDA GEÇEN SÖYLEŞİ,
DİRİLİŞ HASTANESİ’NİN KÖPEKLERİ,

VALLADOLID ŞEHRİNDE, CAMPO KAPISI’NIN DIŞINDA BULUNAN HASTANE; KÖPEKLERİNE HALK ARASINDA MAHUDES’İN KÖPEKLERİ DENİR.

Cipión. Berganza dostum, bu gece hastanenin nöbetini güvenilir ellere bırakalım; sonra şu tenha yere, şu hasırların arasına çekilelim. Böylece göklerin ikimize aynı anda bağışladığı, görülmemiş bu lütuftan kimse bizi fark etmeden yararlanabiliriz.

Berganza. Cipión kardeşim, konuştuğunu duyuyorum, seninle konuştuğumu da biliyorum; ama konuşmamız doğanın sınırlarını aşıyor gibi geldiğinden buna inanamıyorum.

Cipión. Gerçekten de öyle, Berganza. Bu mucize, yalnızca konuşmamızdan değil, düşünme yetimiz varmış gibi akıl yürüterek konuşmamızdan kaynaklandığı için daha da büyük. Oysa akıldan o kadar yoksunuz ki akılsız hayvanla insan arasındaki fark, insanın akıllı, hayvanınsa akılsız olmasıdır.

Berganza. Söylediklerinin hepsini anlıyorum, Cipión. Senin söylemen, benim anlamam bende yeni bir hayranlık ve şaşkınlık uyandırıyor. Yine de yaşamım boyunca, bizim üstün niteliklerimizden birçok kez söz edildiğini duydum; öyle ki bazıları, doğamızın ötekilerden farklı olduğunu; pek çok konuda öyle canlı ve keskin bir zekâmız bulunduğunu, neredeyse düşünce yürütebildiğimizi gösteren işaretler taşıdığımızı ileri sürmüş gibi görünüyor.

Cipión. Benim övgüyle ve önemle anlatıldığını duyduğum özelliklerimiz, güçlü belleğimiz, minnettarlığımız ve büyük sadakatimizdir. Bizi çoğu zaman dostluğun simgesi olarak gösterirler. Buna dikkat ettiysen görmüşsündür: Kaymaktaşından mezarlarda, gömülü kişilerin yontuları karı koca olarak yan yana duruyorsa, ayaklarının arasına bir köpek figürü koyarlar; bu, hayattayken kopmaz bir dostluk ve sadakat bağıyla yaşadıklarını gösterir.

Berganza. Efendilerinin ölü bedenleriyle birlikte aynı mezara atlayan, öylesine vefalı köpekler olduğunu iyi biliyorum. Bazıları, efendilerinin gömüldüğü mezarların başında ayrılmadan, bir şey yemeden, ömürleri tükenene dek beklemiş. Ayrıca filin ardından, akıllı görünme bakımından ilk sırada köpeğin geldiğini de biliyorum; sonra at, en son da maymun gelir.

Cipión. Öyle; ama hiçbir filin, köpeğin, atın ya da maymunun konuştuğunu ne gördüğünü ne de duyduğunu itiraf edersin. Bu nedenle, bizim ansızın konuşmaya başlamamızın alamet sayılan şeylerden biri olduğu sonucuna varıyorum. Bu tür olaylar ortaya çıktığında, büyük bir felaketin insanları tehdit ettiği deneyimlerle kanıtlanmıştır.

Berganza. Öyleyse geçenlerde Alcalá de Henares’ten geçerken bir öğrenciden duyduğumu uğursuz bir alamet saymakta zorlanmam.

Cipión. Ne dediğini duydun?

Berganza. O yıl üniversitede öğrenim gören beş bin öğrenciden iki bininin tıp derslerine girdiğini.

Cipión. Peki bundan nasıl bir sonuç çıkarıyorsun?

Berganza. Şu sonucu çıkarıyorum: Ya bu iki bin hekimin tedavi edecek hastaları olacak —bu da büyük bir bela ve felaket olur— ya da kendileri açlıktan ölecek.

Cipión. Ama ne olursa olsun, alamet olsun ya da olmasın, biz konuşuyoruz. Göğün gerçekleşmesini buyurduğu şeyi hiçbir çaba ya da insan bilgeliği önleyemez. Öyleyse nasıl ya da neden konuştuğumuzu tartışmamıza gerek yok. En iyisi, bu güzel gündüzü ya da geceyi fırsat bilip kendimize ayıralım; şu hasırların üzerinde böylesine rahatken ve bu mutluluğumuzun ne kadar süreceğini bilmiyorken bundan yararlanmayı bilelim. Bu zevki uzun zamandır bekleyen beni uykudan alıkoymasına izin vermeden bütün gece konuşalım.

Berganza. Hatta ben bile, kemik kemirecek güce kavuştuğumdan beri, belleğime yerleştirdiğim şeyleri anlatmak için konuşmayı arzuladım. Ama orada biriken eski ve çok şey ya küfleniyor ya da unutulup gidiyordu. Şimdiyse hiç ummadığım bir anda bu ilahi konuşma armağanına kavuşmuşken, elimden geldiğince tadını çıkarmaya ve ondan yararlanmaya niyetliyim. Aklıma gelen her şeyi aceleyle anlatacağım, karmakarışık ve düzensiz olsa bile; çünkü ödünç verilmiş saydığım bu nimet ne zaman geri istenecek bilmiyorum.

Cipión. Öyleyse şöyle yapalım, sevgili Berganza: Bu gece bana hayatını ve seni şu an bulunduğun noktaya getiren olayları anlat. Yarın gece hâlâ konuşabiliyor olursak ben de kendi hayatımı anlatırım; çünkü başkalarının hayatlarını öğrenmeye çalışmaktansa kendi yaşadıklarımızı anlatmakla vakit geçirmek daha iyi.

Berganza. Cipión, seni hep akıllı ve dost bildim. Şimdi her zamankinden de öyle görüyorum; çünkü dostça kendi başından geçenleri anlatmak, benimkileri öğrenmek istiyorsun; akıllıca da konuşabileceğimiz zamanı paylaştırdın. Ama önce, bizi dinleyen biri var mı, ona bak.

Cipión. Sanırım yok; yalnız şurada, biraz ötede, terlemek için ilaç alan bir asker var. Ama bu saatte herkesi dinlemektense uyumaya daha yatkındır.

Berganza. Öyleyse güvenle konuşabilirsem dinle. Anlattıklarım seni yorarsa ya beni azarlar ya da susmamı söylersin.

Cipión. Şafak sökene ya da sesimiz duyulana kadar konuş. Gerektiğini görmedikçe sözünü kesmeden seni seve seve dinleyeceğim.

Berganza. Güneşi ilk gördüğüm yerin Sevilla olduğunu sanıyorum; Carne Kapısı’nın dışında bulunan mezbahasında. Sonradan anlatacaklarım olmasaydı, ana babamın o karmaşanın hizmetkârlarını yetiştirdiği alano cinsi köpeklerden, yani kasapların köpeklerinden olduğunu düşünürdüm. Efendim olarak tanıdığım ilk kişi, Romo lakaplı Nicolás’tı: kasaplık yapanların hepsi gibi iri yarı, güçlü ve öfkeli bir delikanlıydı. Nicolás bana ve öteki yavrulara, yaşlı alano köpekleriyle birlikte boğalara saldırmayı ve kulaklarına yapışmayı öğretiyordu. Bu işte hemen ustalaştım.

Cipión. Şaşırmıyorum, Berganza. Kötülük doğuştan geldiğine göre, onu yapmak da kolay öğrenilir.

Berganza. Cipión kardeşim, o mezbahada gördüklerimi ve orada dönen akıl almaz işleri sana nasıl anlatayım? Önce şunu bil: Orada çalışanların hepsi, en aşağıdakinden en yukarıdakine kadar, vicdanı geniş, ruhsuz insanlardır; kraldan da adaletinden de korkmazlar. Çoğu metres tutar. Hepsi yırtıcı, etçil kuşlar gibidir; kendilerini ve sevgililerini çaldıklarıyla beslerler. Et yenilen günlerin her sabahı, daha gün ağarmadan mezbahaya bir sürü kadıncağız ve oğlan gelir; ellerinde torbalar vardır. Boş gelip et parçalarıyla dolu dönerler; hizmetçi kızlar da testisler ve neredeyse bütün hâlinde sırt etleri taşır. Kesilen hayvanların hiçbiri yoktur ki bu insanlar en lezzetli, en iyi parçalarından onda birini ve ilk ürün payını almasın. Sevilla’da et tedarikini üstlenen tek bir kişi olmadığından, herkes dilediği kadar et getirebilir; önce kesilen hayvan ya en iyisi ya da en ucuzudur. Bu düzen sayesinde her zaman bol et bulunur. Hayvan sahipleri, sözünü ettiğim bu iyi insanlara, hırsızlık yapmasınlar diye değil —bu imkânsızdır—, kesilen hayvanlardan kestikleri ve kopardıkları parçaları ölçülü tutsunlar diye bel bağlar. Hayvanları, söğüt ya da asmaymış gibi budayıp temizlerler. Ama beni en çok şaşırtan, hatta en kötü bulduğum şey, bu kasapların bir insanı da bir ineği öldürür gibi kolayca öldürmeleriydi. Bir hiç uğruna, göz açıp kapayıncaya kadar, sarı saplı bıçaklarını bir insanın karnına saplarlar; tıpkı bir boğayı sersemletir gibi. Kavgasız ve yarasız bir gün nadiren geçer; bazen ölümler de olur. Hepsi yiğitlik taslar, hepsinin de kabadayıca bir yanı vardır. Her birinin San Francisco Meydanı’nda, sığır sırtı ve diliyle kazanılmış bir koruyucu meleği bulunur. Son olarak, akıllı bir adamın, kralın Sevilla’da ele geçirmesi gereken üç şey olduğunu söylediğini duydum: Caza Sokağı, Costanilla ve Mezbaha.

Cipión. Dostum Berganza, sahip olduğun efendilerin huylarını ve mesleklerinin kusurlarını anlatmaya bu seferki kadar uzun devam edeceksen, gökten bize en azından bir yıl konuşma bağışlamasını dilememiz gerekecek. Bu hızla hikâyenin yarısına bile varamayacağından korkuyorum. Sana bir şey söyleyeyim; kendi hayatımdaki olayları anlatırken bunun doğruluğunu göreceksin: Bazı hikâyelerin güzelliği kendilerindedir, bazılarınınki anlatılış biçiminde. Kimi hikâyeler, girişsiz ve sözü süslemeden anlatılsa bile zevk verir. Kimileriniyse sözle bezemek, yüz ve el hareketleriyle anlatmak, sesi değiştirmek gerekir; o zaman önemsiz ve sönük şeyler bile keskin, hoş bir hâl alır. Anlatacakların arasında işine yarasın diye bu öğüdü unutma.

Berganza. Yapabilirsem öyle yaparım. Ama konuşmaya duyduğum büyük istek fırsat verirse... Kendimi tutmamın çok zor olacağını sanıyorum.

Cipión. Dilini tut; insan hayatındaki en büyük kötülüklerin kaynağı dildir.

Berganza. Efendim bana ağzımla bir sepet taşımayı ve onu elimden almak isteyenlere karşı korumayı öğretti. Sevgilisinin evini de gösterdi; böylece sevgilisinin hizmetçisi mezbahaya gelmek zorunda kalmadı, çünkü geceleri çaldıklarını ben sabahın erken saatlerinde ona götürüyordum. Bir gün, şafakla gün doğumu arasındaki alacakaranlıkta payını götürürken bir pencereden adımı seslendiklerini duydum. Başımı kaldırıp baktım; olağanüstü güzel bir genç kadın gördüm. Biraz durdum, o da sokağa açılan kapıya indi ve beni yeniden çağırdı. Ne istediğini öğrenmek için yanına gittim; sepetimdeki eti alıp yerine eski bir yüksek tabanlı ayakkabı koymaktan başka bir şey istemiyormuş. O zaman içimden, “Et ete gitti,” dedim. Eti aldıktan sonra genç kadın şöyle dedi: “Haydi, Gavilán, yoksa adın neyse; efendin Romo lakaplı Nicolás’a söyle, hayvanlara güvenmesin. Kurttan bir kıl alınırsa, o da sepetten alınır.” Aldıklarını geri alabilirdim ama kasap ağzımı onun temiz, beyaz ellerine değdirmemek için istemedim.

Cipión. Çok iyi etmişsin. Güzelliğin ayrıcalığı, ona her zaman saygı gösterilmesidir.

Berganza. Ben de öyle yaptım; payım olmadan, elimde ayakkabıyla efendime döndüm. Erken geldiğimi düşündü, ayakkabıyı görünce alaya uğradığını anladı. Sarı saplı bıçaklarından birini çekip bana bir kez sapladı; yana kaçmasaydım şimdi bu hikâyeyi, hatta sana anlatmayı düşündüğüm öteki hikâyeleri de dinleyemezdin. Tabana kuvvet kaçtım; San Bernardo’nun arkasından, ellerimi ayaklarımın yerine kullanarak, Tanrı’nın takdir ettiği yere doğru yola koyuldum. O gece açık havada uyudum. Ertesi gün talih karşıma bir sürü koyunla koç çıkardı. Onları görünce dinlenecek yeri bulduğumu sandım; çünkü hayvan gütmenin köpeklerin doğal işi olduğunu, güçsüzleri güçlülerin ve kibirlilerin elinden koruyup kollamak gibi büyük bir erdem içerdiğini düşündüm. Sürüyü güden üç çobandan biri beni görür görmez, “Tı tı,” diye seslenip çağırdı. Ben de başka bir şey istemediğimden başımı eğip kuyruğumu sallayarak yanına gittim. Elini sırtımda gezdirdi, ağzımı açıp içine tükürdü, dişlerime baktı, yaşımı anladı ve öteki çobanlara soylu bir köpek olduğuma dair bütün işaretleri taşıdığımı söyledi. Tam o sırada sürünün sahibi, boz bir kısrağın üzerinde, mızrak ve kalkanıyla, sürü sahibinden çok kıyı gözcüsüne benzeyen bir hâlde geldi. Çobana, “İyi köpek olduğuna dair işaretler taşıyan bu köpek ne?” diye sordu. “Buna emin olabilirsiniz efendim,” diye cevap verdi çoban. “Onu iyice inceledim; üzerinde büyük bir köpek olacağını göstermeyen ya da vadetmeyen hiçbir işaret yok. Daha şimdi geldi buraya. Kimin olduğunu bilmiyorum ama çevredeki sürülerden birine ait olmadığını biliyorum.” “Öyleyse,” dedi sahibi, “hemen ölen köpek Leoncillo’nun tasmasını takın; ötekilere verilen tayından verin ve sürüye alışıp bugünden sonra burada kalsın diye elinizden geldiğince sevgi gösterin.” Bunları söyleyip gitti. Çoban önce önü çivili, dikenli demir tasmalardan birini boynuma taktı; ardından bir yemliğe süte doğranmış bol ekmek koyup verdi. Sonra bana Barcino adını taktı. İkinci efendimden ve yeni görevimden memnun kaldım. Sürüyü özenle ve dikkatle korudum; yalnız öğle sıcağında biraz dinlenmek için ondan ayrılır, yakındaki ağaçların, yamaçların, kayaların ya da çalılıkların gölgesine, oradaki derelerin kıyısına çekilirdim. O dinlenme saatlerini boş geçirmez, belleğimde pek çok şeyi, özellikle mezbahadaki hayatımı ve efendimle sevgililerinin kaprislerini yerine getirmeye boyun eğmiş olanların hayatını hatırlardım. Ah, efendimin o kasap sevgilisinin okulunda öğrendiklerimden sana daha neler anlatırdım! Ama uzun uzadıya konuşup dedikodu ediyor sanma diye susmam gerekecek.

Cipión. Eski şairlerden büyük birinin hiciv yazmanın zor olduğunu söylediğini duydum; bu yüzden biraz ışık tutacak, kan dökmeyecek kadar dedikodu etmene izin veriyorum. Yani işaret et ama kimseyi yaralama, belirli bir konuda kimsenin canına kıyma. Birini öldürüyorsa, güldürse bile dedikodu iyi değildir. Dedikodusuz da hoşnut edebilirsen seni çok akıllı sayarım.

Berganza. Öğüdünü tutacağım; benimkileri anlatırken kusurlarımı bu kadar iyi görüp düzelten birinin kendi yaşadıklarını da aynı anda hem öğretecek hem eğlendirecek biçimde anlatması beklenir. Ama hikâyemin kopan ipini yeniden düğümleyeyim: Öğle uykularımda, sessizliğin ve yalnızlığın içinde, düşündüklerimden biri de çoban hayatı hakkında duyduklarımın —en azından efendimin sevgilisinin evine gittiğimde okuduğu kitaplarda anlatılan çobanların hayatının— doğru olamayacağıydı. O kitapların hepsi çobanlarla çoban kızlarını anlatıyor; ömürlerini gaydalar, zampognalar, rebekler, flütler ve başka olağanüstü çalgılar çalıp şarkı söyleyerek geçiriyorlardı. Onu okurken dinlerdim. Anfriso’nun çobanının eşsiz Belisarda’yı övmek için olağanüstü, ilahi şarkılar söylediğini; Arkadya’nın bütün dağlarında, gövdesine oturup şarkı söylemediği tek bir ağacın bile bulunmadığını okurdu. Güneş doğarken Aurora’nın kollarından çıkıp batarken Tetis’in kollarına varıncaya kadar şarkı söylermiş. Kara ve karanlık gece yeryüzüne siyah kanatlarını serdikten sonra da güzelce söylediği, daha da güzel ağladığı yakınmalarını sürdürürmüş. Elicio adlı çoban da satır aralarında kalmazdı: Cesaretinden çok aşkıyla öne çıkmış, kendi sevdası ve sürüsüyle ilgilenmeyip başkalarının dertlerine dalmış. Filida’nın ulu çobanı, bir portreyi tek başına yapan ressam ise talihinden çok kendine güvenirmiş. Sireno’nun baygınlıklarından ve Diana’nın pişmanlığından söz ederken, Tanrı’ya ve büyülü suyuyla o düğüm yumağını çözüp güçlük labirentini aydınlatan bilge Felicia’ya şükrettiğini anlatırdı. Bu türden okuduğunu duyduğum başka kitapları da hatırlıyordum ama onları anmaya değmezdi.

Cipión. Öğüdüm işine yarıyor, Berganza. Dedikodu et, iğnele ve geç; dilin öyle görünmese de niyetin temiz olsun.

Berganza. Bu konularda niyet düşmeden dil sürçmez. Yine de dalgınlıkla ya da kötü niyetle dedikodu edersem beni azarlayana, taklitçiler akademisinin budala şairi ve sahte akademisyeni Mauleón’un, Deum de Deo ne demek diye soran birine verdiği cevabı söylerim: “Dé donde diere” —“Vurabildiğine vur.”

Cipión. Bu, bir budalanın cevabıydı. Ama akıllıysan ya da öyle olmak istiyorsan, özür dilemek zorunda kalacağın hiçbir şey söylememelisin. Devam et.

Berganza. Söylediğim bu düşüncelerin hepsine, hatta daha fazlasına, çobanlarımın ve o kıyı yöresindeki öteki insanların yaşayış ve işleriyle, kitaplarda okuduğum çobanlarınkiler arasındaki farklar yol açtı. Benimkiler şarkı söylüyorsa bunlar ahenkli, güzel bestelenmiş şarkılar değildi; “Kurt göründü, Juanica nereye gitti?” türünden şeylerdi. Üstelik gayda, rebek ya da flüt eşliğinde değil, bir değneği ötekine vurarak ya da parmaklarının arasına aldıkları küçük taşları şaklatarak söylerlerdi. İnce, gür ve hayranlık uyandırıcı seslerle değil, tek başına ya da birlikte söylediklerinde şarkı söylemekten çok bağırıyor ya da homurdanıyor gibi duyulan boğuk seslerle. Günün çoğu bit ayıklamakla ya da espadrillerini yamamakla geçerdi. Aralarında Amarilis, Filida, Galatea ve Diana adında kimse yoktu; Lisardo, Lauso, Jacinto ya da Riselo da yoktu. Hepsi Antón, Domingo, Pablo ya da Llorente’ydi. Böylece, sanırım herkesin inanması gerektiği şeyi anladım: Bu kitapların hepsi, boş vakit geçirenleri eğlendirmek için hayal edilmiş ve güzelce yazılmış hikâyelerdi; gerçeği anlatmıyorlardı. Gerçek olsalardı, benim çobanlarımda o pek mutlu hayatın, o sevimli çayırların, uçsuz bucaksız ormanların, kutsal dağların, güzel bahçelerin, berrak derelerin ve billur pınarların izleri de bulunurdu. Bir de o kadar edepli ve bir o kadar açıkça dile getirilmiş aşk sözleri, bir yerde bayılan çoban, başka yerde bayılan çoban kız, bir yanda birinin zampognasının, öte yanda diğerinin kavalının sesi olurdu.

Cipión. Yeter, Berganza; yoluna dön ve yürü.

Berganza. Uyardığın için sağ ol, dostum Cipión. Yoksa dilim öyle bir çözülüyordu ki beni kandıran bu kitaplardan sana bir kitabı baştan sona anlatmadan duramayacaktım. Ama her şeyi ileride, şimdi olduğundan daha iyi düşünülmüş sözlerle ve daha tutarlı bir biçimde anlatacağım zaman gelecek.

Cipión. Ayaklarına bak da kuyruğunu indir, Berganza; yani akıldan yoksun bir hayvan olduğunu unutma. Şimdi biraz aklın varmış gibi görünüyorsa, ikimiz de bunun doğaüstü ve daha önce hiç görülmemiş bir şey olduğunu anladık.

Berganza. Bu, ilk bilgisizliğim içinde olsaydım doğru olurdu. Ama şimdi sohbetimizin başında sana söylemem gereken şey aklıma geldiğinden, yalnızca konuştuklarıma şaşmıyorum; söylemediklerime daha çok hayret ediyorum.

Cipión. Öyleyse şimdi aklına geleni anlatamaz mısın?

Berganza. Montilla’lı Camacha’nın öğrencisi olan büyük bir büyücü kadınla başımdan geçen bir olay.

Cipión. Hayat hikâyende daha ileri gitmeden önce bunu anlatmanı söylüyorum.

Berganza. Hayır, zamanı gelene kadar anlatmayacağım. Sabret ve yaşadıklarımı sırasıyla dinle; böylece daha çok hoşuna gider. Yoksa başlangıcı dinlemeden önce ara basamakları öğrenmek istemen seni yormuyor mu?

Cipión. Kısa kes; neyi, nasıl istersen öyle anlat.

Berganza. Şunu söyleyeyim: Sürüyü bekleme işinden memnundum; çünkü ekmeğimi kendi terimle ve çalışmamla kazandığımı, aylaklığın —bütün kötülüklerin kökü ve anası olan aylaklığın— benimle ilgisi olmadığını düşünüyordum. Gündüzleri dinlensem de geceleri uyumazdım: kurtlar sık sık baskın yapar, bizi alarma geçirirdi. Çobanlar, “Kurt var, Barcino!” der demez, öteki köpeklerden önce onların gösterdiği yere koşardım. Vadileri aşar, dağları didik didik inceler, ormanların içini araştırır, uçurumları atlar, yolları geçerdim. Sabah sürüye döndüğümde kurt ya da izinden eser bulamamış olurdum; soluğum kesilmiş, bitkin düşmüş, paramparça olmuş, dikenlerden ayaklarım yara bere içindeydi. Sürüde ya bir koyunun ölüsünü ya da boğazlanıp kurt tarafından yarı yarıya yenmiş bir koçu bulurdum. Onca dikkat ve çabamın ne kadar işe yaramaz olduğunu görünce umutsuzluğa kapılırdım. Sürünün sahibi gelir, çobanlar ölü hayvanın postlarıyla onu karşılamaya çıkardı. İhmalkâr oldukları için çobanları suçlar, tembel oldukları için köpeklerin cezalandırılmasını emrederdi. Bize sopalar iner, onlara azar yağardı. Bir gün suçsuz yere cezalandırıldığımı ve dikkatimle çevikliğimin, yiğitliğimin kurdu yakalamaya yaramadığını görünce yöntemimi değiştirmeye karar verdim. Her zamanki gibi sürüden uzağa gidip kurdu aramayacak, yanı başlarında duracaktım; kurt oraya geliyorsa avı orada yakalamak daha kesindi. Her hafta alarm verilirdi. Kapkaranlık bir gecede, sürünün korunmasının imkânsız olduğu kurtları görebilecek kadar iyi görüyordum. Bir çalının arkasına çömeldim; köpek arkadaşlarım ilerledi. Oradan gözetleyince iki çobanın ağıldaki en iyi koçlardan birini yakalayıp öldürdüğünü gördüm. Öyle bir biçimde öldürmüşlerdi ki sabah olduğunda bunu gerçekten kurdun yaptığını sanmak mümkündü. Çobanların kurt olduğunu, sürüyü parçalayanların onu koruması gereken kişiler olduğunu görünce şaşkına döndüm. Hemen efendilerine kurdun avını yakaladıklarını haber verdiler; postu ve etin bir bölümünü ona verdiler, en çoğunu ve en iyisini kendileri yediler. Sürünün sahibi yine onları azarladı; köpekler yine cezalandırıldı. Kurt yoktu ama sürü eksiliyordu. Bunu ortaya çıkarmak istedim, ama dilim tutuldu. Bütün bunlar beni hayret ve keder içinde bırakıyordu. “Tanrım!” diye geçiriyordum içimden, “Bu kötülüğü kim düzeltebilir? Savunmanın saldırdığını, nöbetçilerin uyuduğunu, güvenin soygun olduğunu ve sizi koruyanın sizi öldürdüğünü kim anlatabilir?”

Cipión. Çok doğru söylüyordun, Berganza. Evdeki hırsızdan daha büyük, daha kurnaz hırsız yoktur; bu yüzden temkinli yaşayanlardan çok, güvenenler ölür. Ama sorun şu ki insanlar güvenmeden ve güvenilmeden dünyada doğru dürüst yaşayamaz. Neyse, burada bırakalım; vaiz gibi görünmek istemiyorum. Devam et.

Berganza. Devam edeyim. Görünüşte iyi olan o işi bırakmaya ve başka bir iş seçmeye karar verdim; bu işi iyi yaptığım için ödüllendirilmeyecek olsam bile cezalandırılmayacağım bir iş olsun istiyordum. Sevilla’ya döndüm ve çok zengin bir tüccarın hizmetine girdim.

Cipión. Bir efendiye hizmete nasıl giriyordun? Çünkü bugünkü âdete göre dürüst bir insanın hizmet edeceği bir efendi bulması çok zor. Yeryüzünün efendileriyle göğün Efendisi birbirinden çok farklıdır. Yeryüzündekiler bir hizmetkârı işe almadan önce soyunu sopunu didik didik eder, becerisini sınar, görünüşüne bakar, hatta hangi giysilere sahip olduğunu bile öğrenmek ister. Tanrı’ya hizmet etmeye gelince, en yoksul en zengindir, en alçakgönüllü en soylu soydandır. Tanrı’ya temiz bir yürekle hizmet etmeye niyet etmesi yeter; hemen onu ücret defterine yazdırır ve öyle bol kazançlar bağlar ki, insanın arzusu bunların çoğunu, hatta büyüğünü bile içine alamaz.

Berganza. Bütün bunlar vaaz, sevgili Cipión.

Cipión. Bana da öyle geliyor; susuyorum öyleyse.

Berganza. Bana bir efendiye nasıl hizmete girdiğimi sordun. Alçakgönüllülüğün bütün erdemlerin temeli olduğunu, o olmadan hiçbir şeyin erdem sayılamayacağını sen de bilirsin. Alçakgönüllülük engelleri aşar, güçlükleri yener ve bizi hep yüce amaçlara ulaştıran bir yoldur; düşmanları dost eder, öfkeli olanların öfkesini yatıştırır, kibirlilerin böbürlenmesini kırar. Alçakgönüllülük edebin anası, ölçülülüğün kız kardeşidir. Kısacası, yumuşaklığı ve uysallığıyla günahların oklarını köreltip uçlarını kırar; kötülükler ona karşı koyup da zafer kazanamaz. Ben de bir eve hizmete girmek istediğimde bundan yararlanırdım. Önce, beni besleyebilecek ve büyük bir köpeği barındırabilecek bir ev olup olmadığına iyice bakardım. Sonra kapıya yanaşır, bana göre içeri bir yabancı girince havlardım. Efendi gelince başımı eğer, kuyruğumu sallayarak yanına gider, ayakkabılarını dilimle temizlerdim. Beni sopayla kovarlarsa katlanır, aynı uysallıkla beni dövene yeniden sokulurdum. Israrımı ve asil tavrımı görünce hiçbiri ikinci kez vurmazdı. Böylece iki denemede eve yerleşirdim. İyi hizmet ederdim; hemen beni severlerdi. Beni ancak ben ayrılmak istediğimde, daha doğrusu çekip gittiğimde gönderirlerdi. Öyle bir efendiye bile rastladım ki, ters talih peşimi bırakmasaydı bugün hâlâ onun evinde olurdum.

Cipión. Ben de sahip olduğum efendilerin yanına senin anlattığın gibi girerdim; sanki düşüncelerimizi okumuşuz.

Berganza. Yanılmıyorsam başka konularda da aynı şeyleri yaşamışız; söz verdiğim gibi onları zamanı gelince anlatırım. Şimdi, o alçakların elinde sürüyü bıraktıktan sonra başıma gelenleri dinle. Dediğim gibi Sevilla’ya döndüm; yoksulların sığınağı, dışlananların limanı olan bu şehir, büyüklüğü sayesinde küçüklere yer açar, büyükleri de gözden uzak tutar. Zengin bir tüccarın büyük evinin kapısına yanaştım, her zamanki hünerlerimi gösterdim; kısa süre içinde eve yerleştim. Gündüzleri kapının arkasında bağlı, geceleri serbest kalmam için beni aldılar. Büyük bir dikkat ve gayretle hizmet ediyor, yabancılara havlıyor, pek tanımadıkları kişilere hırlıyordum. Geceleri uyumaz; avluları dolaşır, damlara çıkar, kendi evimizin ve komşu evlerin her şeyi gözeten bekçisi olurdum. Efendim hizmetimden öyle memnun kaldı ki iyi davranılmamı, bana ekmek tayını, sofradan kaldırılan ya da atılan kemikleri ve mutfak artıklarını vermelerini buyurdu. Ben de minnettarlığımı gösterir, efendimi görünce, özellikle dışarıdan döndüğünde, sayısız kez sıçrardım. Öyle çok sevinip zıplıyordum ki efendim beni çözdürüp gece gündüz serbest dolaşmama izin verdi. Serbest kaldığımı görünce ona koştum, çevresinde döndüm; ama ellerimle üzerine atılmaya cesaret edemedim. Efendisinin kendisine gösterdiği sevgi gösterilerini taklit etmek isteyen, şımartılmış bir küçük köpeğin yaptıklarını efendisine yapmaya kalkışınca sopayla iyice dövülen o denli eşek olan eşeği, Ezop masalından hatırlamıştım. Bana öyle geldi ki bu masalda, kimi kişilerin hünerlerinin başkalarına yakışmadığı anlatılıyor: Soytarı soytarılığını yapsın, el çabukluğu gösterip taklalar atsın; dalkavuk anırsın, kuşların ötüşünü, hayvanların ve insanların türlü hareketlerini, bu işe kendini vermiş aşağı tabakadan biri taklit etsin. Ama mevki sahibi bir adam, bu hünerlerin hiçbirinin ona saygınlık ya da onurlu bir ad kazandırmayacağını bilerek, böyle şeylere kalkışmasın.

Cipión. Yeter, Berganza, devam et; anladım.

Berganza. Keşke senin beni anladığın gibi, sözlerimin yöneldiği kişiler de anlasaydı! Bilmem nasıl bir iyi yaradılışım var ki bir şövalyenin soytarı kesilmesine, yüksük oyununu ve agallas oyununu bildiğiyle övünmesine, çaconayı kimse onun kadar iyi dans edemez diye övünmesine çok üzülüyorum. Bir şövalye tanıyorum; bir kilise görevlisinin ricası üzerine, siyah örtülerin üstündeki katafalka koymak için kâğıttan otuz iki çiçek kestiğini övünerek anlatırdı. Bu kâğıt kesimlerini öyle büyük bir hüner saydı ki dostlarını, anne babasının mezarı üstüne asılmış düşman bayraklarını ve ganimetleri görmeye götürür gibi, onları görmeye götürürdü. Bu tüccarın biri on iki, öteki on dört yaşlarında iki oğlu vardı; İsa Cemiyeti’nin okulunda dilbilgisi öğreniyorlardı. Yanlarında bir mürebbi ve kitaplarını, bir de “vademecum” denilen kitabı taşıyan uşaklarla, gösterişli bir edayla dolaşıyorlardı. Güneşliyse tahtırevanla, yağmurluysa arabayla gittiklerini görünce, babalarının işlerini görmek için ticaret hanına ne kadar gösterişsiz gittiğini düşündüm. Yanında bir tek siyah hizmetkâr vardı; bazen de daha eyer takımı bile tamamlanmamış küçük bir katıra binip çıkardı.

Cipión. Bilmelisin ki Sevilla’daki tüccarların, hatta başka şehirlerdekilerin de âdeti ve huyu, nüfuzlarını ve zenginliklerini kendi üzerlerinde değil, çocuklarının üzerinde göstermektir. Tüccarlar kendi varlıklarından çok gölgelerinde büyüktür; başka bir şeyle pek ilgilenmeyip alışveriş ve sözleşmelerine baktıklarından sade yaşarlar. Hırsla zenginlik kendini göstermek için yanıp tutuşur; çocukları üzerinden dışarı taşar. Bu yüzden onlara sanki bir prensin çocuklarıymış gibi davranır, onları öyle itibarlı kılarlar. Hatta bazıları çocuklarına unvan kazandırmaya, soyluları halktan ayıran o nişanı göğüslerine taktırmaya uğraşır.

Berganza. Başkasına zarar vermeden kendi durumunu iyileştirmek isteyen kişinin hırsı, cömert bir hırstır.

Cipión. Hırs çoğu zaman, hatta belki de her zaman, başkasına zarar vermeden gerçekleşmez.

Berganza. Dedikodu etmememiz gerektiğini söylemiştik.

Cipión. Evet, ben kimsenin dedikodusunu etmiyorum.

Berganza. Az önce, bunu defalarca duyduğum gibi, doğrulamış oldum. Bir kötü dilli, dedikoducu, on ailenin adını lekeleyip yirmi namuslu kişiye iftira atar. Biri söylediği için onu azarlarsa, hiçbir şey söylemediğini; bir şey söylediyse de o kadarını kastetmediğini; birinin incineceğini düşünseymiş bunu söylemeyeceğini savunur. İnan bana, Cipión, iki saat boyunca dedikodunun sınırlarına dokunmadan konuşmayı sürdürmek isteyenin çok bilgili ve temkinli olması gerekir. Ben kendimde görüyorum: Bir hayvan olmama rağmen ağzımdan dört söz çıksın, dilime şarap başına üşüşen sivrisinekler gibi kötü niyetli ve dedikoducu sözler üşüşüyor. Bu yüzden daha önce söylediğimi yine söyleyeyim: Kötü davranmayı ve kötü konuşmayı ilk atalarımızdan miras aldık; sütle içimize işledi. Belli ki çocuk kundaktan kolunu çıkarır çıkarmaz, kendisini gücendirdiğini sandığı kişiden öç almak istercesine elini kaldırır. Ağzından çıkan ilk düzgün sözlerden biri de bakıcısına ya da annesine “fahişe” demektir.

Cipión. Doğru. Yanlışımı kabul ediyor, senin bunca hatanı bağışladığım gibi benimkini de bağışlamanı istiyorum. Çocukların dediği gibi, aramızdaki kırgınlıkları suya bırakalım; bundan sonra dedikodu etmeyelim. Anlatına devam et: Tüccar efendinin oğullarının İsa Cemiyeti okuluna gidişindeki gösterişte kalmıştın.

Berganza. Her durumda Tanrı’ya sığınırım. Dedikoduyu bırakmayı zor buluyorum ama bir çare deneyeceğim. Kötü yemin etme alışkanlığından pişman olan büyük bir küfürbazın, pişmanlığından sonra her yemin ettiğinde kolunu çimdiklediğini ya da suçunun cezası olarak yeri öptüğünü duymuştum; ama yine de yemin edermiş. Ben de dedikodu etmemem yolundaki öğüdüne ya da dedikodu etmeme niyetime her karşı geldiğimde dilimin ucunu acıtacak kadar ısıracağım. Böylece suçumu hatırlar ve yinelemem.

Cipión. Bu çareyi uygularsan o kadar çok ısırman gerekecek ki sonunda dilin kalmayacak; böylece dedikodu edemezsin.

Berganza. Elimden geleni yapacağım; eksiklerimi gökler tamamlasın. Bir gün efendimin oğulları, ben o sırada avludayken, orada bir defter bıraktılar. Efendimin kasabının sepetini taşımaya alışkındım; vademecum'la da onların peşinden gittim, kitabı okula varana kadar bırakmamaya kararlıydım. Her şey dilediğim gibi oldu: Efendilerim, vademecum'u ağzımda, kurdelelerinden nazikçe tutarak geldiğimi görünce, bir uşağa onu benden almasını emrettiler. Ama izin vermedim; sınıfa girene kadar bırakmadım. Bu, bütün öğrencileri güldürdü. Efendilerimin büyüğünün yanına vardım, kitabı, bana göre büyük bir saygıyla, ellerine bıraktım. Sonra sınıfın kapısında çömelip kürsüde ders okuyan öğretmene gözlerimi dikip oturdum. Erdemin öyle bir yanı var ki, bende ondan pek az, belki hiç bulunmamasına rağmen, o kutlu pederlerle öğretmenlerin çocuklara duyduğu sevgiyi, gösterdikleri özeni ve çabayı görmekten hemen zevk aldım. Çocukların gençliklerinin narin dallarını doğru yola yöneltiyor, erdem yolunda eğrilip bükülmelerini önlüyorlardı; onlara derslerle birlikte erdemi de öğretiyorlardı. Onları nasıl yumuşaklıkla azarladıklarını, merhametle cezalandırdıklarını, örneklerle yüreklendirdiklerini, ödüllerle teşvik ettiklerini, anlayışla hoşgördüklerini düşündüm. Sonunda, kötülüklerin çirkinliğini ve dehşetini gözlerinin önüne seriyor, erdemlerin güzelliğini çiziyorlardı; böylece çocuklar kötülüklerden nefret edip erdemleri severek yetiştiriliş amaçlarına ulaşsınlar diye.

Cipión. Çok doğru söylüyorsun, Berganza. Bu kutlu insanlar hakkında, dünyanın işlerini yürütmekte onlar kadar ihtiyatlı kimsenin bulunmadığını, insanları göğe giden yolda yönlendirmekte ve onlara kılavuzluk etmekte de pek az kişinin onlara yetişebildiğini duydum. Onlar dürüstlüğün, Katolik öğretisinin, eşsiz bilgeliğin ve her şeyden önce mutluluğun bütün yapısının üzerine kurulduğu derin alçakgönüllülüğün aynasıdır.

Berganza. Söylediklerin bütünüyle doğru. Hikâyeme devam edeyim: Efendilerim vademecum'u hep benim taşımamdan hoşlandılar; ben de bunu büyük bir gönüllülükle yaptım. Böylece krallar gibi, hatta daha iyi yaşıyordum; hayatım rahattı. Öğrenciler benimle şakalaşmaya başladılar. Onlara öyle alıştım ki ellerini ağzıma sokuyor, en küçükleri sırtıma çıkıyordu. Başlıklarını ya da şapkalarını atıyorlar, ben de büyük bir neşeyle onları temizce ellerine geri veriyordum. Bana ellerinden geldiğince yiyecek vermeye başladılar. Ceviz ya da fındık verdiklerinde, maymun gibi kabuklarını ayırıp içlerini yememi seyretmek hoşlarına gidiyordu. Becerimi sınamak için mendiline bolca salata koyup getiren bile oldu; onu insan gibi yedim. Kış mevsimiydi; Sevilla’da yumuşak ekmekle tereyağının bolca bulunduğu zamandı. Bana öyle güzel bakıyorlardı ki kahvaltımı karşılamak için iki Antoniodan fazlası kendini borca soktu ya da malını sattı. Sonunda, açlık çekmediğim ve uyuz olmadığım bir öğrenci hayatı yaşadım; iyi bir hayatı anlatmak için bundan daha fazlası söylenemez. Çünkü uyuzla açlık öğrencilerin ayrılmaz yoldaşı olmasa, hayattan daha keyifli ve eğlencelisi olmazdı: Erdemle zevk yan yana gider, gençlik hem öğrenerek hem eğlenerek geçer. Bu şanlı, huzurlu hayatı elimden, orada adına “devlet çıkarı” dedikleri bir hanım aldı; onun gereğini yerine getirmek için daha nice gerekçeyi çiğnemek gerekir. Şöyle oldu: Öğretmen efendiler, dersler arasındaki yarım saatte öğrencilerin derslerini gözden geçirmek yerine benimle eğlendiklerini düşündüler. Efendilerime beni artık okula getirmemelerini emrettiler. Onlar da söz dinleyip beni eve, kapının eski nöbetine geri götürdüler. Yaşlı efendim, beni gece gündüz serbest bırakma lütfunu unuttu; boynumu yeniden zincire, bedenimi kapının arkasına koydukları küçük hasıra teslim ettim. Ah, kardeşim Cipión, mutlu bir durumdan talihsizliğe düşmek ne kadar zor dayanılır, bilsen! Bak: Sefalet ve dertler uzun süre sürer, kesintisiz devam ederse ya ölümle çabucak sona erer ya da süreklilik insana onlara katlanma alışkanlığı kazandırır; çoğu zaman bu alışkanlık, en ağır acıyı bile hafifletir. Ama talihsiz, acıklı bir durumdan umulmadık anda ve ansızın çıkıp mutlu, başarılı, neşeli bir hayata kavuşunca, kısa süre sonra yeniden ilk talihsizliğe, eski sıkıntı ve dertlere dönmek öyle ağır bir acıdır ki insanı öldürmese bile yaşatarak daha çok eziyet eder. Sonunda köpek tayınıma, evdeki siyah kadının önüme attığı kemiklere geri döndüm; üstelik serbest ve çevik olduklarından, zincirimin erişemediği yerden yiyeceğimi kolayca alan iki Roma kedisi bunları da payıma düşen onda birinden eksiltiyordu. Kardeşim Cipión, gökler sana dilediğin iyiliği versin; kızmadan biraz felsefe etmeme izin ver. Çünkü o sırada başıma gelenlerden şimdi aklıma düşenleri söylemesem, hikâyemin eksik ve yararsız kalacağını sanıyorum.

Cipión. Dikkat et Berganza, şu dediğin felsefe etme isteği şeytanın bir kışkırtması olmasın. Çünkü dedikodunun dizginsiz kötülüğünü örtüp gizlemek için dedikoducunun söylediklerinin hepsini filozofların özdeyişleri, kötü söz söylemenin azarlama, başkalarının kusurlarını açığa vurmanın da iyi niyet olduğu izlenimini vermesinden daha iyi bir perde yoktur. Dedikoducuların hayatını inceleyip didik didik ettiğinde, her birinin kusur ve küstahlıklarla dolu olduğunu görürsün. Bunu bildiğine göre, şimdi istediğin kadar felsefe et.

Berganza. Daha fazla dedikodu etmeyeceğimden emin olabilirsin Cipión; kararım böyle. Şöyle oldu: Bütün gün aylak aylak yatarken, aylaklığın düşüncelerin anası olduğunu bildiğimden, efendilerimle okula gittiğim zamanlardan aklımda kalan Latince sözleri gözden geçirmeye başladım. Bana kalırsa bu, anlayışımı biraz geliştirdi; ben de konuşmayı biliyormuşum gibi, fırsat çıktıkça bunlardan yararlanmaya karar verdim, ama bazı cahillerin yararlandığı gibi değil. Sohbet sırasında arada bir kısa ve öz bir Latince söz patlatan bazı İspanyolca konuşanlar var; Latince bilmeyenlere büyük Latin bilginleri olduklarını düşündürüyorlar, oysa bir adı çekimlemeyi, bir fiili çekmeyi bile zar zor biliyorlar.

Cipión. Bu, gerçekten Latince bilenlerin yaptığından daha az zararlı. Onlardan bazıları o kadar düşüncesiz ki bir ayakkabıcıyla ya da terziyle konuşurken Latinceyi su gibi döküyorlar.

Berganza. Buradan, Latince bilmeyenlerin yanında Latince konuşanla Latince bilmeden konuşanın eşit ölçüde kusurlu olduğu sonucunu çıkarabiliriz.

Cipión. Şunu da fark edebilirsin: Latince bilmek, bazılarını eşek olmaktan kurtarmıyor.

Berganza. Buna kim kuşku duyar? Akıl açık: Romalılar zamanında herkes ana dili gibi Latince konuşurken aralarında, Latince konuşuyor diye aptallığı bağışlanmayacak bir budala da mutlaka bulunurdu.

Cipión. İspanyolca konuşurken susmayı bilip Latince konuşmak için, kardeşim Berganza, sağduyu gerekir.

Berganza. Öyle, çünkü Latince de İspanyolca da saçma bir şey söylenebilir. Hem aptal bilginler, sıkıcı dilbilgiciler, Latince listeleriyle böbürlenen İspanyolca konuşanlar gördüm; bunlar dünyayı bir kez değil, defalarca kolayca bezdirebilir.

Cipión. Bunu bırakalım da felsefelerini anlatmaya başla.

Berganza. Söyledim ya: az önce söylediklerim işte.

Cipión. Hangileri?

Berganza. Latince ve İspanyolcayla ilgili olanlar; ben başladım, sen bitirdin.

Cipión. Dedikoduya felsefe mi diyorsun? İşte böyle! Lanet dedikodu belasından söz et, ona istediğin adı ver; o da bize “kinik”, yani dedikoducu köpekler diyecek. Ne olur, artık sus da hikâyene devam et.

Berganza. Susarsam nasıl devam edeyim?

Cipión. Demek istediğim, hikâyeni bir hamlede anlat; peş peşe kuyruklar ekleyip ahtapot gibi gösterme.

Berganza. Yerinde konuş; ahtapotunkilere kuyruk denmez.

Cipión. Eşyaya kendi adıyla seslenmenin ne kabalık ne de kusur olduğunu söyleyen kişi işte bu yanılgıya düşmüştü. Sanki adını anmak zorundaysak, aynı şeyi adıyla söylemek yerine iğrençliğini kulağa daha hafif duyuracak dolambaçlı ifadeler kullanmak daha iyi değilmiş gibi! Ağırbaşlı sözler, onları söyleyenin ya da yazanın dürüstlüğünü gösterir.

Berganza. Sana inanıyorum. Talihim, beni okulumdan ve orada sürdüğüm neşeli, rahat hayattan mahrum bırakmakla, bir kapının ardında zincire vurmakla, öğrencilerin cömertliğini siyah kadının pintiliğiyle değiştirmekle yetinmedi; huzur ve rahatlık sandığım şeyi de başıma dert etti. Bak Cipión, şundan emin ol: Talihsizleri dertleri arar bulur; dünyanın en kuytu köşelerine saklansalar da. Bunu söylüyorum, çünkü evin siyah kadını yine evin kölesi olan siyah bir adama âşıktı. Adam, sokak kapısıyla iç kapının arasındaki giriş holünde uyurdu; ben de bu iç kapının ardındaydım. Ancak geceleri buluşabiliyorlardı; bunun için anahtarları çalmış ya da sahtelerini yaptırmışlardı. Gecelerin çoğunda siyah kadın aşağı iner, ağzımı bir parça et ya da peynirle tıkayıp, gönlünü hoş tuttuğu adamın yanına kapıyı açardı; benim susmam işini kolaylaştırır, karşılığında da kadının çaldığı pek çok şeyden payıma düşeni alırdım. Birkaç gün siyah kadının armağanları vicdanımı kemirdi; onlarsız böğürlerimin sıkışacağını, tazı gibi incecik kalacağımı düşündüm. Ama sonunda iyi yaradılışıma uydum; efendime borçlu olduğum karşılığı vermek istedim. Çünkü onun maaşını alıyor, ekmeğini yiyordum. Bunu yalnız minnettar diye anılan namuslu köpekler değil, hizmet eden herkes yapmalı.

Cipión. İşte buna felsefe diyebilirim Berganza; çünkü söylediklerin doğruya ve sağduyuya dayanıyor. Devam et, hikâyeni uzatıp da ip, demeyeyim kuyruk hâline getirme.

Berganza. Önce, biliyorsan felsefenin ne demek olduğunu söylemeni istiyorum. Sözcüğü kullanıyorum ama ne olduğunu bilmiyorum; yalnızca iyi bir şey olduğunu anlıyorum.

Cipión. Kısaca anlatayım. Bu ad, iki Yunanca sözcükten oluşur: filos ve sofia. Filos sevgi, sofia bilim demektir. Öyleyse felsefe bilim sevgisi, filozof da bilimi seven kişidir.

Berganza. Çok şey biliyorsun Cipión. Hangi şeytan öğretti sana Yunanca sözcükleri?

Cipión. Gerçekten safsın Berganza; bunu mesele ediyorsun. Bunları okul çocukları bile bilir. Yunanca bilmediği hâlde biliyormuş gibi görünen de var; tıpkı Latinceyi bilmeden Latince biliyormuş gibi görünenler gibi.

Berganza. Ben de bunu söylüyorum. Keşke böylelerini bir mengeneye koyup, bildiklerinin özünü çıkarmak için kolu döndüre döndüre sıksalar da yırtık pantolonlarının yaldızıyla, sahte Latinceleriyle dünyayı kandıramasalar; Portekizlilerin Gine’nin siyahlarıyla yaptığı gibi.

Cipión. İşte şimdi dilini ısırabilirsin Berganza, ben de onu kesebilirim; çünkü söylediğimiz her şey dedikodu.

Berganza. Tirli Korondas adlı birinin yaptığını yapmaya mecbur değilim. Şehir meclisine silahla giren herkesin ölümle cezalandırılacağını yasalaştırmış. Kendisi bunu unutmuş; ertesi gün kılıcını kuşanmış hâlde meclise girmiş. Uyarılınca koyduğu cezayı hatırlamış, hemen kılıcını çekip göğsüne saplamış. Yasayı ilk koyan da çiğneyen de kendisi olmuş, cezasını da ödemiş. Ben yasa koymadım; dedikodu ettiğimde dilimi ısıracağıma söz verdim. Ama artık işler eskilerin katı kural ve disiplinine göre yürümüyor: Bugün yasa çıkarılıyor, yarın bozuluyor; belki de böyle olması gerekiyor. İnsan şimdi kusurlarını düzelteceğine söz veriyor, az sonra daha büyük kusurlara düşüyor. Disiplini övmek başka, kendini onunla cezalandırmak başka; sözle eylem arasında büyük fark var. Şeytan kendi dilini ısırsın; ben ısırmayacağım, kimsenin görüp de onurlu kararımı övebileceği bir hasırın ardında incelik taslamayacağım.

Cipión. Buna bakılırsa Berganza, insan olsaydın ikiyüzlünün teki olurdun; yaptığın her şey de erdem maskesi altına gizlenmiş gösterişten, sahtelikten ibaret olurdu, sırf herkesin yaptığı gibi seni övsünler diye.

Berganza. O zaman ne yapardım, bilmiyorum. Şimdi yapmak istediğimi biliyorum: Dilimi ısırmamak. Daha anlatacak o kadar çok şeyim var ki ne zaman, nasıl bitirebilirim bilmiyorum. Üstelik güneş doğunca konuşma yetimizi yitirip karanlıkta kalacağımızdan korkuyorum.

Cipión. Gökler bunu daha iyi bilir. Hikâyene devam et, gereksiz sapmalarla ana yoldan ayrılma; ne kadar uzun olursa olsun, böylece çabucak bitirirsin.

Berganza. Şöyle anlatayım: Siyahların küstahlığını, hırsızlığını ve namussuzluğunu görünce, iyi bir hizmetkâr olarak elimden gelen en iyi yolla bunları engellemeye karar verdim; öyle iyi başardım ki istediğimi elde ettim. Duyduğun gibi, siyah kadın siyah adamla gönül eğlendirmek için aşağı iner, bana fırlattığı et, ekmek ya da peynir parçalarının beni susturacağına güvenirdi. Armağanlar çok işe yarar Cipión.

Cipión. Çok işe yarar. Dikkatini dağıtma, devam et.

Berganza. Okurken öğretmenin Latince bir atasözü söylediğini hatırlıyorum; buna “adagium” derlerdi. Şöyleydi: “Habet bovem in lingua.”

Cipión. Ah, Latinceyi de yersiz zamanda sıkıştırdın! Az önce İspanyolca sohbetlere Latince sözler katanları eleştirdiğimizi hemen mi unuttun?

Berganza. Bu Latince söz tam yerine oturuyor. Şöyle ki Atinalılar, üzerinde öküz resmi bulunan bir parayı da kullanırlardı. Bir yargıç rüşvet aldığı için akla ve adalete uygun olanı söylemekten ya da yapmaktan kaçınırsa, “Bu adamın dilinde öküz var,” derlerdi.

Cipión. Benzetmenin buraya nasıl uyduğunu açıklamadın.

Berganza. Siyah kadının armağanları beni günlerce susturdu; siyah âşığıyla buluşmaya indiğinde havlamaya ne istiyor ne de cesaret edebiliyordum. Bu benzetme yeterince açık değil mi? Armağanların çok işe yaradığını yine söylüyorum.

Cipión. Çok işe yaradıklarını zaten söyledim. Şimdi uzun bir konu sapmasına girmemek için, armağanların ne kadar işe yaradığını bin örnekle kanıtlamayacağım. Gökler hayatımı anlatacak zaman, yer ve konuşma gücü verirse belki söylerim.

Berganza. Gökler sana dilediğini versin; şimdi dinle. Sonunda iyi niyetim, siyah kadının kötü armağanlarına galip geldi. Bir gece, her zamanki eğlencesi için zifiri karanlıkta aşağı inerken, evdekileri telaşlandırmamak için havlamadan üzerine atıldım. Bir anda gömleğini lime lime ettim, uyluğundan da bir parça kopardım. Şaka kabilinden bu saldırı, kadıncağızı sekiz günden fazla yatağa düşürmeye yetti; efendilerine bilmem ne hastalığa yakalandığını söyleyip durdu. İyileşti, başka bir gece yine geldi; ben de bu kez o kaltakla yeniden kavgaya tutuştum. Onu ısırmadan, sanki bir battaniyeyi tarar gibi bütün bedenini tırmaladım. Sessizce dövüşürdük; her seferinde ben galip çıkar, siyah kadın perişan ve daha da öfkeli olurdu. Öfkesinin izleri tüyümde ve sağlığımda açıkça görünüyordu. Yiyecek tayınımı ve kemiklerimi kesti; benimkiler de yavaş yavaş omurgamın düğümlerini belli etmeye başladı. Beni yemekten mahrum bıraktı ama havlamamı elimden alamadı. Son bir darbeyle işimi bitirmek için siyah kadın bana tereyağında kızarmış bir sünger getirdi. Kötülüğünü anladım; bu, zehirli yemleri yemekten beterdi. Onu yiyenin karnı şişer, canını da beraberinde götürmeden içinden çıkmaz. Böylesine öfkeli düşmanların tuzaklarından kaçınmamın imkânsız olduğunu düşünüp araya mesafe koymaya, gözlerinin önünden kaybolmaya karar verdim. Bir gün kendimi serbest bulunca evdekilere veda etmeden sokağa çıktım. Yüz adımdan az ileride, hikâyemin başında efendim Romo lakaplı Nicolás’ın yakın dostu olduğunu söylediğim belediye muhafızı karşıma çıktı. Beni görür görmez tanıyıp adıyla çağırdı. Ben de onu tanıdım; seslenince alışıldık selam ve sevecenlik gösterilerimle yanına gittim. Boynumdan yakaladı, yanındaki muhafızlara, “Bu, bir büyük dostumun meşhur yardım köpeğidir; onu eve götürelim,” dedi. Muhafızlar sevindiler; “Yardım köpeğiyse hepimize yarar,” dediler. Beni götürmek için yakalamak istediler; efendim, “Tutmanız gerekmez, beni tanıyor, kendi gelir,” dedi. Sürüyü parçalayıp kaçtığımda üzerimde olan, çelik uçlu dikenli tasmayı bir handa bir Çingene’nin benden aldığını ve Sevilla’da artık tasmasız dolaştığımı söylemeyi unuttum. Ama belediye muhafızı boynuma Mağribi işi pirinç çivilerle baştan başa süslü bir tasma taktı. Şimdi düşün Cipión, talih çarkım nasıl dönüp duruyor: Dün öğrenciydim, bugünse bir belediye muhafızının yardımcısıyım.

Cipión. Dünya böyle işte. Şimdi talihin iniş çıkışlarını abartıp durmana gerek yok. Bir mezbaha kasabının uşağı olmakla bir belediye muhafızının uşağı olmak arasında öyle büyük fark yok. Talihinden yakınan bazı adamları dinlemeye katlanamıyorum. Başlarına gelen en büyük talih, yaver olma umudu taşıyıp o makama yükselmeyi beklemekten ibaretken, talihi nasıl da lanetliyor, nasıl da sövüp sayıyorlar! Bunları duyan, yüksek, başarılı ve mutlu bir durumdan, kendilerini gördüğümüz sefil ve aşağılık hâle düştüklerini sansın diye.

Berganza. Haklısın. Bilmelisin ki bu belediye muhafızının, yanından ayırmadığı bir noter-kâtiple dostluğu vardı. İkisi de iki kadınla metres hayatı yaşıyordu; bu kadınlar her bakımdan eksikti. Doğru, yüzleri biraz güzeldi ama arsızlıkları ve fahişelere özgü kurnazlıkları çoktu. Onları ağ ve yem olarak kullanıp kuru avlanıyorlardı; şöyle: Kılık kıyafetleri, görünüşlerinden ne olduklarını belli eder, tüfek menziline geldiklerinde serbest hayat yaşayan kadınlara benzerlerdi. Yabancı avına çıkarlardı hep. Cádiz ve Sevilla’ya ticaret filosu geldiğinde, kazançlarının izi de peşinden gelirdi; peşlerine düşmedikleri Breton kalmazdı. Şişman, yağlı bir yabancı kadınlardan biriyle düşüp kalkmaya başlayınca, belediye muhafızına ve noter-kâtibe nereye, hangi hana gittiklerini haber verirlerdi. İkisi birlikteyken baskın yapıp onları metres hayatı yaşamakla suçlayarak tutuklarlardı. Ama yabancıları hiçbir zaman hapse götürmezlerdi; yabancılar bu eziyetten kurtulmak için hep para verirdi.

»Belediye muhafızının metresi Colindres adlı kadın, yağlı mı yağlı bir Breton’u ağına düşürdü. Onunla handa akşam yemeği ve gece için anlaştı, adamına haber uçurdu. Daha soyunmuşlardı ki belediye muhafızı, noter-kâtip, iki muhafız ve ben içeri daldık. Âşıklar telaşa kapıldı. Belediye muhafızı suçu büyüttü, onları hemen giyinip hapse götürmek istedi. Breton sıkıntıya düştü; noter-kâtip merhamete gelip yalvar yakar cezayı yalnızca yüz reale indirdi. Breton, yatağın ayak ucundaki sandalyeye koyduğu süet pantolonunu istedi; içinde özgürlüğünün bedelini ödeyecek parası vardı. Ama pantolon ortalıkta yoktu, olması da mümkün değildi; çünkü odaya girer girmez burnuma gelen domuz yağı kokusu içimi rahatlattı. Kokuyu izleyip pantolonun cebinde buldum. İçinde harika bir jambon parçası vardı. Onu yemek, ortalığı karıştırmadan çıkarabilmek için pantolonu sokağa taşıdım ve orada canım istediğince jambonu yedim. Odaya döndüğümde Breton, “Pantolonumu geri verin! İçinde elli altın escudo var!” diye, anlaşılmakla birlikte bozuk, karışık bir dille bağırıyordu. Noter-kâtip, Colindres ya da muhafızların parayı çaldığını düşündü; belediye muhafızı da öyle. Onları bir kenara çekip sorguladı; hiçbiri itiraf etmedi, hepsi öfkeyle kahroldu. Olan biteni görünce pantolonu geri götürmek üzere sokakta bıraktığım yere döndüm; para benim işime yaramazdı. Ama bulamadım; yoldan geçen şanslı biri alıp götürmüştü. Breton’un rüşvet verecek parası olmadığını anlayan belediye muhafızı çaresiz kaldı; eksik parayı hancı kadından çıkarmaya karar verdi. Kadını çağırdı; yarı çıplak hâlde geldi. Bağrışmaları, Breton’un yakınmalarını, Colindres’i çıplak ve ağlar hâlde, belediye muhafızını öfkeli, noter-kâtibi kızgın, muhafızları odada bulduklarını ceplerine indirirken görünce pek hoşnut olmadı. Belediye muhafızı, evinde kötü yola düşmüş kadınlarla erkekleri barındırdığı için üstünü örtüp kendisiyle birlikte hapse gelmesini emretti. İşte o zaman kıyamet koptu; sesler yükseldi, kargaşa büyüdü. Hancı kadın şöyle dedi: “Belediye muhafızı efendi, noter-kâtip efendi, benimle oyun olmaz; her dikişi görürüm. Bana takı makı, kandırmaca işlemez; susun, çekip gidin. Yoksa Tanrı şahidim olsun, meyhaneyi pencereden aşağı atar, bu hikâyenin bütün numaralarını meydana dökerim. Colindres hanımı çok iyi tanırım; aylardır belediye muhafızı efendi ona kol kanat geriyor. Daha fazla açıklama yapmamı istemeyin. Şu efendiye parasını geri verin de hepimiz iyi görünelim. Ben namuslu bir kadınım; kocamın elinde soyluluk beratı, “ebedî hatıra” kaydı ve kurşun mühürleri var, Tanrı’ya şükür. Bu işi tertemiz yapar, kimseye zarar vermem. Tarife herkesin göreceği yere asılı; bana masal anlatmayın, yeminle işin içinden sıyrılmayı bilirim. Ben öyle saf biri miyim ki misafirlerimin yanına kadınları kendi elimle sokayım? Odalarının anahtarı kendilerinde; ben de yedi duvarın ötesini görecek on beş gözlü değilim.”

»Efendilerim, hancı kadının nutkunu işitip hayatlarının hikâyesini nasıl da yüzlerine vurduğunu görünce şaşkına döndüler; ama ondan başka para koparacak kimse bulamayınca, onu hapse götürmekte ısrar ettiler. Kadın, kocası uzaktayken ve kendisi de soylu bir beyefendinin karısıyken uğradığı haksızlığa ve adaletsizliğe göklere yakındı. Breton elli escudosu için böğürüyordu. Muhafızlar pantolonu hiç görmediklerini ısrarla söylüyor, Tanrı’nın da böyle bir şeye izin vermemesini diliyorlardı. Noter-kâtip, usulca belediye muhafızına Colindres’in giysilerini aramasını söylüyor, onun elli escudoyu almış olabileceğinden kuşkulandığını belirtiyordu; çünkü birlikte olduğu adamların gizli yerlerini, ceplerini karıştırmayı âdet edinmişti. Colindres, Breton’un sarhoş olduğunu ve parayla ilgili söylediklerinin yalan olması gerektiğini söylüyordu. Kısacası ortalık karmakarışık, herkes bağırıp yemin ediyordu; kimsenin yatışacağı yoktu. Tam o sırada, o hana teftişe gelen baş yöneticinin yardımcısı odaya girdi. Gürültü onu oraya çekmişti. Seslerin sebebini sordu. Hancı kadın her şeyi en ince ayrıntısına kadar anlattı: Artık giyinmiş olan peri kızı Colindres’in kim olduğunu söyledi; onunla belediye muhafızının açıkça süren ilişkisini ortaya döktü; oyunlarını ve hırsızlık yöntemlerini ifşa etti. Kendi rızasıyla evine kötü şöhretli hiçbir kadının girmediğini söyleyerek kendini temize çıkardı; kendisini azize, kocasını da bir ermiş ilan etti. Bir kıza seslenip koşarak bir sandıktan kocasının soyluluk beratını getirmesini söyledi; bunu baş yönetici yardımcısına gösterirse böyle namuslu bir kocanın karısının kötü bir şey yapamayacağını anlayacağını anlattı. Genelev işletmeciliğini de çaresizlikten yaptığını söyledi: Tanrı biliyordu, bu iş ona ne kadar ağır geliyordu; hayatını sürdürmeye yetecek bir geliri ve günlük ekmeği olsa, bu işi yapmayı yeğlemezdi. Çok konuşup soyluluk beratıyla övünmesinden bıkan baş yönetici yardımcısı ona şöyle dedi: “Hancı bacı, kocanızın soyluluk beratı olduğuna inanırım; yeter ki kendisinin soylu bir hancı olduğunu itiraf edin.” “Hem de ne şerefli bir hancı!” diye cevap verdi kadın. “Dünyada öyle iyi bir soy var mı ki hakkında biraz dedikodu edilmesin?” “Size söylediğim şu: Üstünüzü örtün, hapse geleceksiniz.” Bu haber kadını yere yıktı; yüzünü tırmalayıp çığlık attı. Buna rağmen baş yönetici yardımcısı fazlasıyla sert davranarak hepsini, yani Breton’u, Colindres’i ve hancı kadını hapse götürdü. Sonradan öğrendim ki Breton elli escudosunu yitirmiş, üstelik masrafları da ödemeye mahkûm edilmiş. Hancı kadın da aynı miktarı ödedi; Colindres ise kapıdan serbestçe çıktı. Salıverildiği gün, aynı fısıltı hilesiyle Breton’un parasını ödeyen bir denizciyi ağına düşürdü. Görüyorsun ya Cipión, oburluğum ne kadar büyük, ne kadar çok belaya yol açtı.

Cipión. Daha doğrusu, efendinin düzenbazlığından desene.

Berganza. Dinle de gör; efendim daha da ileri gitmişti, gerçi belediye muhafızlarıyla noter-kâtipleri kötülemek içime sinmiyor.

Cipión. Birini kötülemek, hepsini kötülemek değildir. Pek çok iyi, dürüst ve yasalara bağlı noter-kâtip vardır; başkasına zarar vermeden iyilik etmekten hoşlanırlar. Hepsi davaları uzatıp taraflara haber uçurmaz; hepsi yasal ücretlerinden fazlasını almaz, başkalarının hayatını didik didik edip onları yargı önüne çıkarmaya çalışmaz. Hepsi yargıçla bir olup, “Ben sana sakalını düzelteyim, sen de benim perçemimi yap” demez. Belediye muhafızlarının hepsi serserilerle ve hilekârlarla anlaşmaz; hepsinin de efendinin sevgilisi gibi düzenbazlıklarında kullanacakları sevgilileri yoktur. Doğuştan soylu, soylu yaradılışlı pek çok kişi vardır. Pek çoğu gözü kara, küstah ya da terbiyesiz değildir; hanlarda yabancıların kılıçlarını ölçüp, kılıçları ölçüden bir kıl bile uzun çıksa sahiplerini mahveden o hırsızlar gibi de değildir. Hepsi tutuklayıp sonra salıvermez; canları istediğinde yargıç da avukat da kesilmez.

Berganza. Efendim daha yüksekten uçardı; onun yolu başkaydı. Kendini yiğit ve ünlü tutuklamalar yapan biri sanırdı. Kendi canını tehlikeye atmadan, ama kesesinden harcayarak yiğitliğini sürdürürdü. Bir gün Jerez Kapısı’nda, benim hiçbir yardımım dokunamayacakken, tek başına altı ünlü külhanbeyine saldırdı; çünkü ağzı bir ip dizginle bağlıydı. (Gündüzleri beni böyle gezdirir, geceleri çıkarırdı.) Cüretine, yürekliliğine ve cesaretine hayran kalmıştım. Altı külhanbeyinin kılıçlarının arasından, sanki söğüt dallarının arasından geçer gibi girip çıkıyordu. Saldırışındaki çevikliği, savurduğu kılıç darbelerini, savuşturmalarını, dikkatini ve arkasından yakalanmamak için tetikte oluşunu görmek şaşılacak şeydi. Sonunda, kapışmayı gören ve duyan herkes gibi benim gözümde de yeni bir Radamonte kesildi. Düşmanlarını Jerez Kapısı’ndan Maese Rodrigo Koleji’nin mermerlerine kadar sürüklemişti; arada yüz adımdan fazla vardı. Onları oraya kapatıp savaş ganimetlerini, üç kılıç kınını almaya döndü. Ardından bunları, yanılmıyorsam o sırada Sauceda’yı yerle bir etmesiyle ünlenmiş Lisanslı Sarmiento de Valladares olan baş yöneticiye göstermeye gitti. Sokaklardan geçerken insanlar efendime bakıp parmakla gösteriyor, “Endülüs’ün en gözü pek külhanbeyleriyle tek başına dövüşmeye cüret eden yiğit işte bu!” der gibiydiler. Kendini göstermek için şehirde dolanıp durdu; günün geri kalanı böyle geçti. Gece bizi Triana’da, barut değirmeninin yakınındaki bir sokakta buldu. Efendim, jácara şarkısındaki deyişle, kendisini gören var mı diye etrafı kolladıktan sonra bir eve girdi; ben de arkasından. Avluda, o kapışmadaki külhanbeylerinin hepsini pelerinsiz ve kılıçsız, giysilerinin önü açık hâlde bulduk. İçlerinden ev sahibi olması gereken biri bir elinde büyük bir şarap testisi, ötekinde de meyhane kadehi tutuyordu. Kadehi dolgun, köpüklü şarapla doldurup bütün topluluğa kadeh kaldırıyordu. Efendimi görür görmez hepsi kollarını açıp yanına koştular, onu içmeye davet ettiler. O da hepsinin kadehine karşılık verdi; kendisine bir yararı dokunsaydı daha o kadar kişiye de içki sunardı, çünkü yaradılışı yumuşak huyluydu ve küçük şeyler yüzünden kimseyi gücendirmek istemezdi. Orada konuşulanları, yedikleri akşam yemeğini, anlattıkları kavgaları ve hırsızlıkları, birlikte oldukları kadınlardan hangilerini övdüklerini, hangilerini kötülediklerini, birbirlerine ettikleri iltifatları, adını andıkları ama orada olmayan külhanbeylerini, ustalıklarını nasıl gösterdiklerini —yemek sırasında kalkıp akıllarına gelen kılıç oyunlarını elleriyle canlandırmalarını, kullandıkları o ince sözleri— ve hepsinin efendi, baba gibi saydığı ev sahibinin hâlini anlatmaya kalksam, dilediğim zaman içinden çıkamayacağım bir labirente girerdim. Sonunda kesin olarak anladım ki Monipodio dedikleri ev sahibi hırsızları saklıyor, külhanbeylerini kolluyordu. Efendimin büyük kapışması önceden onlarla kararlaştırılmıştı; geri çekilme ve kınları bırakma işi de bu anlaşmanın parçasıydı. Efendim kınların parasını, Monipodio’nun akşam yemeğine harcandığını söylediği parayla birlikte oracıkta nakit ödedi. Yemek, herkesin keyfi yerinde bir hâlde, neredeyse sabaha karşı sona erdi. Sonunda efendime, şehre yeni gelmiş yabancı bir külhanbeyini ispiyonladılar. Adam onların hepsinden daha yiğit olmalıydı; kıskançlıklarından onu ele vermişlerdi. Efendim ertesi gece onu yatağında çıplak yakalayıp tutukladı. Giyinik olsaydı, görünüşünden öyle kolayca yakalanmaya razı gelecek biri olmadığını anlamıştım. Kapışmanın ardından gelen bu tutuklamayla, efendimin korkaklığının şöhreti daha da arttı; çünkü tavşandan korkaktı. Küçük ziyafetler ve içki âlemleriyle yiğitlik ününü ayakta tutuyordu; mesleği ve bağlantıları sayesinde kazandığı ne varsa, yiğitlik gösterişi uğruna elinden akıp gidiyordu. Ama sabret, şimdi sana başına gelen bir olayı anlatayım; gerçeğe bir harf bile ekleyip çıkarmadan.

»İki hırsız Antequera’da çok iyi bir at çaldı. Onu Sevilla’ya getirdiler ve tehlikeye girmeden satmak için, bana kalırsa kurnazca ve akıllıca bir hileye başvurdular. Ayrı hanlara yerleştiler. İçlerinden biri adalete başvurup dilekçeyle Pedro de Losada’nın kendisinden ödünç aldığı dört yüz reali borçlu olduğunu bildirdi; bunu da Losada’nın imzaladığı bir senetle kanıtlayacağını söyledi ve senedi sundu. Baş yönetici yardımcısı, Losada’nın senedi tanımasını, tanırsa borcun karşılığı olarak mallarına el konmasını ya da hapse atılmasını emretti. Bu işi yapmak efendimle arkadaşı noter-kâtibe düştü. Hırsız onları öteki hırsızın kaldığı hana götürdü. Adam imzasını hemen tanıdı, borcunu kabul etti ve haciz için atı gösterdi. Efendim atı görür görmez gözü onda kaldı; satılırsa kendisine alabileceğini düşündü. Hırsız, yasal süreler geçmiş gibi gösterdi; at satışa çıkarıldı ve efendimin araya soktuğu üçüncü bir kişiye beş yüz reale satıldı. Atın değeri, ödenenin bir buçuk katından da fazlaydı; ama satıcının çıkarı satışın çabucak tamamlanmasında olduğundan, ilk teklifle malını elden çıkardı. Hırsızlardan biri aslında borçlu olunmayan bir borcu tahsil etti; öteki gereksiz bir ibraname aldı; efendimse atı kaptı. At, sahipleri için Sejanus’un kendi sahiplerine olduğundan daha uğursuz çıktı. Hırsızlar hemen tarladan sıvıştı. İki gün sonra, efendim atın koşumunu ve öteki kusurlarını iyice elden geçirdikten sonra, San Francisco Meydanı’nda, bayramlık giyinmiş bir köylüden daha kabarık ve gururlu bir hâlde atın üzerinde göründü. İyi alışveriş yaptığı için onu bin kez kutladılar; atın, bir maravedinin bir yumurta kadar değerli olduğu gibi, yüz elli düka ettiğini söylüyorlardı. Efendim atı döndürüp duruyor, anılan meydanın sahnesinde kendi trajedisini oynuyordu. Atıyla kıvrımlar çizip dolanırken, düzgün görünüşlü ve daha da iyi giyimli iki adam geldi. Biri, “Tanrı şahidim olsun, bu benim Piedehierro adlı atım! Birkaç gün önce Antequera’da çalındı,” dedi. Yanındaki dört hizmetkârın hepsi de bunun doğru olduğunu, çalınan atın Piedehierro olduğunu söyledi. Efendim şaşkına döndü; sahibi şikâyetçi oldu, deliller toplandı. Sahibinin sunduğu kanıtlar o kadar sağlamdı ki karar onun lehine çıktı ve efendim atı elinden çıkarmak zorunda kaldı. Hırsızların hilesi ve kurnazlığı ortaya çıktı: Çaldıkları malı adaletin eliyle, onun aracılığıyla satmışlardı. Efendimin açgözlülüğünün kendi başına dert açmasına neredeyse herkes sevindi.

»Talihsizliği bununla da kalmadı. O gece aynı baş yönetici, San Julián mahallelerinin çevresinde hırsızlar dolaştığı haberini aldığı için devriye geziyordu. Bir kavşağı geçerken koşarak giden bir adam gördüler. Baş yönetici tam o sırada tasmasından tutup beni dürterek, “Hırsızı yakala, Gavilán! Haydi Gavilán oğlum, hırsızı yakala!” dedi. Efendimin kötülükleri artık canıma tak etmişti. Baş yönetici efendimin emrini hiç şaşmadan yerine getirmek için kendi efendime saldırdım; kendini savunmasına fırsat vermeden yere serdim. Beni çekip almasalardı, birkaç kişinin öcünü daha alırdım. Beni zorla ve ikimizi de çok üzerek ondan ayırdılar. Muhafızlar beni cezalandırmak, hatta sopayla öldürmek istedi; baş yönetici, “Kimse ona dokunmasın; köpek kendisine emrettiğimi yaptı,” demeseydi bunu yaparlardı. Hile anlaşıldı. Kimseye veda etmeden surdaki bir delikten kırlara çıktım. Şafak sökmeden Sevilla’ya dört fersah uzaklıktaki Mairena’ya vardım. Şansım yaver gitti; orada, duyduğuma göre Cartagena’ya gemiyle gitmek üzere olan bir asker bölüğüne rastladım. Bölükte efendimin dostlarından dört külhanbeyi vardı. Davulcuysa muhafızlık yapmış, davulcuların çoğunda görüldüğü gibi şakacı biri olmuştu. Hepsi beni tanıdı, benimle konuştu; efendimi de, sanki cevap verebilirmişim gibi, sordular. Bana en çok yakınlık gösterense davulcuydu. Ben de isterse yanına katılmaya ve bu yolculuğa çıkmaya karar verdim; beni İtalya’ya ya da Flandre’ye götürmesi fark etmezdi. Bana öyle geliyor —sana da öyle gelmeli— şu atasözü doğru olsa bile: “Kendi köyünde aptal olan, Kastilya’da da aptaldır”; ülkeler dolaşıp farklı insanlarla ilişki kurmak insanları akıllı kılar.

Cipión. Bu söz öyle doğru ki, çok zeki bir efendimden meşhur Yunanlı Ulises’in, pek çok ülke dolaşıp farklı insanlarla ve çeşitli uluslarla ilişki kurduğu için bilge diye anıldığını işittiğimi hatırlıyorum. Bu yüzden, nereye götürürlerse oraya gitmeye karar vermeni doğru buluyorum.

Berganza. Şöyle oldu: Davulcu, şakalarını gösterebilmek için elinde daha çok malzeme olsun diye, davul eşliğinde dans etmeyi ve başka numaralar yapmayı öğretmeye başladı. Bunları sana anlattığımda, benim dışımda hiçbir köpeğin öğrenemeyeceği kadar akıl almaz şeyler olduğunu göreceksin. Görev bölgesinin süresi dolmak üzereydi; ağır ağır yola koyuluyorduk. Bizi sınırlayan bir komiser yoktu. Yüzbaşımız gençti ama çok soylu bir beyefendi ve iyi bir Hristiyandı. Sancaktar, sarayı ve yemekhaneyi bırakalı daha birkaç ay olmuştu. Çavuş kurnaz, açıkgöz ve bölükleri kalkış yerlerinden gemiye binecekleri iskeleye kadar götürmekte pek ustaydı. Bölükte şirret külhanbeyleri doluydu. Geçtiğimiz yerlerde bazı küstahlıklar edip, suçu hak etmeyeni lanete uğratıyorlardı. İyi hükümdarın talihsizliği ne büyük: Uyruklarının suçu yüzünden uyruklarınca suçlanıyor. Oysa halktan bazıları birbirinin celladı oluyor; hükümdarın bunda suçu yok. İstese, uğraşsa bile bu zararları önleyemez; çünkü savaş işlerinin tümü ya da çoğu sertliği, katılığı ve uygunsuzluğu beraberinde getirir. Sonunda, iyi zekâm ve kendime efendi seçtiğim adamın gayreti sayesinde on beş günden kısa sürede Fransa kralı için atlamayı, kötü meyhaneci kadın içinse atlamamayı öğrendim. Bana Napoliten bir at gibi şahlanmayı, değirmen katırı gibi dönüp durmayı ve başka şeyleri öğretti. Kendimi gösterirken temkinli davranmasaydım, bunları yapanın köpek kılığında bir şeytan olup olmadığı kuşku uyandırırdı. Bana “bilge köpek” adını verdi. Konaklama yerine daha varmamıştık ki davulunu çalıp bütün kasabayı dolaşmaya, “Bilge köpeğin olağanüstü hünerlerini ve becerilerini görmek isteyen herkes falanca eve ya da falanca hastaneye gelsin! Kasabanın büyüklüğüne göre gösteri sekiz ya da dört maravedi,” diye duyurmaya başladı. Bu övgüler sayesinde kasabada beni görmeye gitmeyen kimse kalmadı; gören herkes hayran ve memnun ayrıldı. Efendim büyük kazanç elde ediyor, altı yoldaşını kral gibi yaşatıyordu. Açgözlülük ve kıskançlık külhanbeylerini beni çalma isteğine düşürdü; fırsat kollamaya başladılar. Rahatça ekmek kazanmanın peşinden koşan ve buna düşkün olan ne çok kişi var! İspanya’da bu yüzden o kadar çok kuklacı, kukla tiyatrosu gösteren, iğne ve kopla satan insan bulunuyor ki bütün mallarını satsalar bile bir günlük geçimlerini karşılayamazlar. Buna rağmen yıl boyunca meyhane ve tavernalardan çıkmazlar. Buradan, sarhoşluklarının gelirinin mesleklerinden başka bir yerden geldiğini anlıyorum. Bu avare, işe yaramaz, hiçbir faydası olmayan tayfa, şarabın süngerleri, ekmeğin kurtlarıdır.

Cipión. Yeter Berganza; geçmişe dönmeyelim. Devam et; gece bitiyor, güneş doğduğunda sessizliğin gölgesinde kalmamızı istemem.

Berganza. Yanıma gel de dinle. Uydurulmuş şeylere yenilerini eklemek kolaydır ya; efendim, Napoliten atını ne güzel taklit ettiğimi görünce bana sahtiyan örtülerle sırtıma uyan küçük bir eyer yaptı. Üstüne de elinde mızrak gibi bir çubukla yüzük kapma oyunu oynayan hafif bir adam figürü koydu. Sonra bana, iki direğin arasına yerleştirdiği bir yüzüğe dosdoğru koşup onu kapmayı öğretti. Yüzüğü kapacağım gün, Bilge Köpek’in o gün yüzük kapma oyunu oynayacağını ilan eder, daha önce görülmemiş yeni hünerler sergilerdim. Bunları, derler ya, kendi kafamdan uyduruyordum ki efendimi yalancı çıkarmayayım.

Böylece, gün hesabıyla yol alıp, Aguilar ve Montilla hanedanının beyi, ünlü ve çok dindar Priego Markisi’nin şehri Montilla’ya vardık. Efendim istediği için onu bir hastaneye yerleştirdiler. Hemen alışılmış duyurusunu yaptı; Bilge Köpek’in hünerleriyle becerilerinin haberi ünü sayesinde önceden yayıldığından, bir saat geçmeden avlu insanlarla doldu. Efendim, hasadın pek bereketli olacağını görünce sevindi ve o gün haddinden fazla şaklabanlık etti.

Gösteriye önce benim, fıçı eleğine benzeyen bir çemberden atlayışlarımla başlardı. Bildik sorularıyla beni büyüler, elindeki söğüt çubuğunu aşağı indirdiğinde atlamam gerektiğini, yukarı kaldırdığında ise kıpırdamadan durmam gerektiğini anlardım. O günkü ilk büyülü sözü —ömrümün bütün günleri arasında unutulmaz olanı— şöyleydi: “Haydi dostum Gavilán, tanıdığın şu yeşil ihtiyarın üzerinden atla; sakalını tıraş ediyor. İstemezsen, Valdeastillas’ta hizmet eden Galiçyalı hizmetçinin yoldaşı Doña Pimpinela de Plafagonia’nın tantanası ve gösterişi üzerinden atla. Bu söz hoşuna gitmedi mi, oğlum Gavilán? Öyleyse hiçbir derecesi olmadığı hâlde kendine lisanslı diyen bakalorya mezunu Pasillas’ın üzerinden atla. Ah, ne tembelsin! Neden atlamıyorsun? Ama anladım, numaralarını çözdüm: Şimdi de Esquivias’ın, Ciudad-Real, San Martín ve Ribadavia şarapları kadar ünlü içkisinin üzerinden atla.” Çubuğu indirdi, ben de atladım; onun kötü yürekli olduğunu o an anladım.

Sonra halka döndü ve yüksek sesle şöyle dedi: “Yiğit senato, bu köpeğin bildiklerini sakın şaka sanmayın. Ona yirmi dört hüner öğrettim; bunların en küçüğü için insan bir atmaca gibi havalanır, yani en küçüğünü görmek için otuz fersah yol yürünür. Zarabanda ve çakonayı, onları icat eden kadından bile iyi oynar; bir azumbre şarabı tek damla bırakmadan içer; bir, fa, mi, re notalarını bir kilise görevlisi kadar güzel söyler. Topluluk burada kaldığı sürece bütün bu hünerleri ve daha söylemediğim nicelerini göreceksiniz. Şimdilik bilge köpeğimiz bir kez daha atlasın, sonra gösterinin asıl kısmına geçeriz.”

Böylece senato adını verdiği dinleyicileri merakta bıraktı ve bildiğim her şeyi görme arzularını körükledi. Efendim bana dönüp şöyle dedi: “Haydi oğlum Gavilán, dön ve gösterdiğin atlayışları güzel bir çeviklik ve ustalıkla geri al; ama bunu bu yerde yaşadığı söylenen ünlü büyücü kadının hatırına yap.” Bunu der demez, altmışından yaşlı görünen hastane işletmecisi kadın sesini yükseltti: “Alçak, şarlatan, düzenbaz, pezevenk evladı! Burada hiçbir büyücü kadın yok. Camacha’yı kastediyorsan, günahının cezasını çekti; şimdi nerede olduğunu ancak Tanrı bilir. Beni kastediyorsan, şaklaban, ben hayatımda ne büyücü oldum ne de büyücülük ettim. Büyücü olduğum söylentisi, yalancı tanıklar, keyfî yasa ve pervasız, bilgisiz yargıç yüzündendir. Herkes, yapmadığım büyüler için değil, işlediğim başka nice günah için tövbe ederek nasıl yaşadığımı biliyor. Öyleyse, kurnaz davulcu, hastaneden çık git; yoksa, kutsal haçım üzerine yemin ederim ki seni koşa koşa çıkarırım!” Ardından öyle çok bağırıp efendime öyle peş peşe hakaretler etti ki onu şaşkınlık ve telaşa düşürdü. Sonunda gösterinin sürmesine hiçbir şekilde izin vermedi.

Efendim bu patırtıya üzülmedi; paraları cebinde kaldı ve o gün gösterilemeyenleri başka bir gün, başka bir hastanede göstermeyi vadetti. İnsanlar giderken yaşlı kadına lanet okuyor, büyücü adının yanına cadı ve ihtiyarlığının yanına da sakallı sıfatlarını ekliyorlardı. Bütün bunlara rağmen o gece hastanede kaldık. Avluda yalnız başıma olduğum sırada yaşlı kadın yanıma gelip, “Sen misin oğlum, Montiel? Sahiden sen misin, oğlum?” dedi. Başımı kaldırıp onu uzun uzun süzdüm. Bunu görünce gözleri yaşlarla doldu; yanıma gelip boynuma sarıldı. İzin verseydim ağzımdan öpecekti; ama iğrendim, izin vermedim.

Cipión. İyi etmişsin; çünkü yaşlı bir kadını öpmek de onun tarafından öpülmeye izin vermek de zevk değil, eziyettir.

Berganza. Şimdi anlatacağım şeyi öykümün başında söylemeliydim; böylece konuşabildiğimizi görünce duyduğumuz şaşkınlığı önlerdik. Şunu bil ki yaşlı kadın bana, “Oğlum Montiel, peşimden gel; odamı göreceksin. Bu gece orada baş başa buluşmaya çalış; kapıyı açık bırakacağım. Hayatın ve yararına olacak şeyler hakkında sana anlatacak çok şeyim var,” dedi. Ben de ona itaat edeceğimi göstermek için başımı eğdim. Sonradan bana söylediğine göre, böylece aradığı köpek Montiel’in ben olduğuma iyice kanaat getirmiş.

Yaşlı kadının benimle konuşmasının ardındaki gizemin ya da mucizenin ne olduğunu görmek için geceyi beklerken şaşkınlık ve hayret içindeydim. Ona büyücü kadın dendiğini duymuştum; görünüşünden ve sözlerinden olağanüstü şeyler bekliyordum. Sonunda odasında onunla buluşma zamanı geldi. Oda karanlık, dar ve basıktı; içindeki toprak kandilin cılız ışığıyla ancak aydınlanıyordu. Yaşlı kadın fitili düzeltti, küçük bir sandığın üzerine oturdu, beni yanına çağırdı ve tek kelime etmeden yeniden bana sarıldı. Ben de yine beni öpmemesine dikkat ettim. Bana ilk söylediği şuydu:

“Gözlerim son uykuyla kapanmadan önce seni göreceğime gökteki Tanrı’ya güvenmiştim, oğlum. Seni gördüğüme göre artık ölüm gelsin de beni bu yorgun hayattan alsın. Şunu bil oğlum: Bu şehirde dünyadaki en ünlü büyücü kadın yaşadı; ona Montilla’lı Camacha derlerdi. İşinde öyle eşsizdi ki, hikâyelerle dolu olduğunu duyduğum Erito’lar, Kirke’ler, Medea’lar ona yetişemezdi. İstediğinde bulutları dondurup güneşin yüzünü onlarla örter, canı istediğinde en karışık göğü durultur, insanları uzak diyarlardan bir anda getirirdi. Bekâretini korumakta bir anlık dikkatsizlik etmiş genç kızlara harikulade çareler bulurdu. Dulları öyle bir örtüyle örterdi ki edep içinde edepsizlik edebilirlerdi. Evli kadınların evliliklerini bozar, istediklerini evlendirirdi. Aralık ayında bahçesinde taze gülleri olur, ocak ayında buğday biçerdi. Bir teknede su teresi yetiştirmek, yaptığı işlerin en kolayıydı; isteyenlere canlıları ya da ölüleri aynada veya bir çocuğun tırnağında göstermek de öyle. İnsanları hayvana çevirdiği söylenirdi; bir kilise görevlisine de altı yıl boyunca gerçekten eşek biçiminde hizmet ettirmiş. Bunun nasıl olabileceğini ben hiç anlayamadım. Çünkü eski büyücü kadınların erkekleri hayvana çevirdiği söylenince, en bilgililer bunun başka bir şey olmadığını anlatıyor: Bu kadınlar güzellikleri ve cilveleriyle erkekleri kendilerine âşık eder, onları öyle boyunduruklarına alıp her işlerinde kullanırlarmış ki erkekler hayvan gibi görünürmüş. Ama senin durumunda, oğlum, deneyim bana bunun tersini gösteriyor: Akıl sahibi bir kişi olduğunu biliyorum, fakat seni köpek kılığında görüyorum. Belki de buna, bir şeyi başka bir şeymiş gibi gösteren gözbağcılık denen bilgi yol açıyordur.

Ne olursa olsun, beni üzen şey, annene de bana da —iyi Camacha’nın öğrencileri olmamıza rağmen— onun kadarını öğrenememiş olmamız. Bunun nedeni zekâ, yetenek ya da cesaret eksikliği değildi; bunlardan eksiğimiz yoktu, fazlamız vardı. Ama Camacha kötü niyetinden, en büyük sırları hep kendine sakladığı için bize öğretmek istemedi.”

“Annenin adı Montiela’ydı oğlum; Camacha’dan sonra o da ün kazandı. Benim adım Cañizares. İkisi kadar bilge olmasam da en azından ikisi kadar iyi niyetliyim. Annenin bir çember çizip içine girmeye, bir iblis lejyonuyla orada kapanıp kalmaya duyduğu cesarette Camacha’dan aşağı kalır yanı yoktu. Ben hep biraz ürkek oldum; yarım lejyon iblisi çağırmakla yetinirdim. Ama ikisinin de ruhu şad olsun, cadıların bedenlerine sürdüğü merhemleri hazırlama konusunda hiçbirine pabuç bırakmazdım; bugün kurallarımıza uyanların hiçbirine de bırakmam.

Şunu bil oğlum: Zamanın hafif kanatları üzerinde akıp giden hayatın sona erdiğini gördüğüm ve hâlâ görmekte olduğum için, yıllardır kendimi kaptırdığım büyücülüğün bütün kötülüklerini bırakmak istedim. Yalnız cadı olma merakımı korudum; bırakması son derece güç bir alışkanlık bu. Annen de aynısını yaptı. Birçok kötü huyundan vazgeçti, bu hayatta pek çok iyilik yaptı; ama sonunda cadı olarak öldü. Herhangi bir hastalıktan değil, ustası Camacha’nın onu kıskandığını öğrenmenin verdiği kederden öldü. Camacha, annemin bilgide kendisine yetişmeye başlamasına içerlemişti; ya da belki de benim hiç çözemediğim kıskançlık kaynaklı başka bir çekişme vardı. Annen hamileyken doğum vakti geldiğinde ebesi Camacha’ydı. Annenin doğurduğu şeyleri ellerine aldı ve iki yavru köpek doğurduğunu gösterdi. Onları görür görmez, ‘Burada bir kötülük, bir alçaklık var! Ama kardeşim Montiela, ben senin dostunum; bu doğumu gizlerim. Sen sağlığına bak ve bu felaketinin sessizliğe gömüldüğünü varsay. Bu olay için üzülme; çünkü yük hamalı dostun Rodriguez’le günlerdir görüşmediğini, ondan başka kimseyle yatmadığını biliyorum. Demek ki bu köpek doğumu başka yerden geliyor ve içinde bir sır var,’ dedi.

O sırada oradaydım; annenle ikimiz bu tuhaf olay karşısında şaşkına döndük. Camacha yavruları alıp gitti. Ben de başına gelenlere inanmakta güçlük çeken annenin yanında kalıp ona bakmaya koyuldum. Sonunda Camacha’nın ölüm vakti geldi. Son nefesini vermek üzereyken anneni çağırıp, ona duyduğu belli bir öfkeden ötürü çocuklarını köpeğe çevirdiğini söyledi. Ama üzülmemesini, çocukların hiç ummadıkları bir anda eski hâllerine döneceklerini ekledi. Yine de önce kendi gözleriyle şunları görmeleri gerekiyordu:”

“Gerçek biçimlerine dönecekler

Onlar tez elden gördüklerinde

Kibirle yükselmiş olanları yıktıklarını,

Ve ezilmiş alçakgönüllüleri kaldırdıklarını

Bunu yapmaya güçlü bir elle.”

“Camacha bunları ölüm döşeğinde annene söyledi, daha önce anlattığım gibi. Annen sözleri yazıp aklında tuttu; ben de bir gün bunları sizden birine söyleme fırsatı doğarsa diye aklıma kazıdım. Sizi tanıyabilmek için, rengini seninkine benzettiğim bütün köpeklere annenin adını söylerim. Köpeklerin bu adı bileceğini düşündüğümden değil; diğer köpeklerden farklı biçimde çağrıldıklarında karşılık verip vermediklerini görmek için. Bu akşam seni pek çok hüner gösterirken, Bilge Köpek diye çağrılırken ve avluda seslenince başını kaldırıp bana bakarken gördüm. Senin Montiela’nın oğlu olduğuna inandım. Başına gelenleri ve ilk biçimine nasıl kavuşacağını sana büyük sevinçle anlatıyorum. Keşke bu yol, Altın Eşek’te Apuleius’un başına geldiği gibi, yalnızca bir gül yemekten ibaret olsaydı. Ama seninki kendi çabana değil, başkalarının eylemlerine bağlı. Yapman gereken, oğlum, yüreğinin içinde Tanrı’ya sığınmak ve kehanet demek istemediğim bu bilmecelerin yakında, hayırlı biçimde gerçekleşmesini beklemek. İyi Camacha bunları söylediğine göre, hiç kuşkusuz gerçekleşecekler; sen de kardeşin sağsa onunla dilediğiniz gibi yeniden bir araya geleceksiniz.”

“Beni üzen, ömrümün sonuna bu kadar yaklaşmış olmam; olup bittiğini görecek zamanım kalmayacak. Keçime sizin başınıza geleceklerin sonunun ne olacağını çok kez sormak istedim; ama cesaret edemedim. Çünkü ona sorduğumuz hiçbir şeye doğru dürüst cevap vermez; sözleri dolambaçlı, binbir anlamlıdır. Demek istediğim, bizim bu efendi ve beyimizden hiçbir şey sormamak gerek; bir gerçeğe bin yalan karıştırıyor. Cevaplarından çıkardığım kadarıyla gelecek hakkında kesin bir şey bilmiyor, yalnızca tahmin yürütüyor. Yine de biz cadıları öyle kandırıyor ki, bize bin bir oyun etmesine rağmen ondan vazgeçemiyoruz. Buradan çok uzakta, geniş bir kırda onu görmeye gidiyoruz; cadı erkeklerle cadınların haddi hesabı yok. Orada bize tatsız tuzsuz yemekler veriyor; ardından öyle şeyler oluyor ki, doğrusu, Tanrı şahidimdir, pislikleri ve iğrençlikleri yüzünden anlatmaya cesaret edemem. Senin temiz kulaklarını kirletmek istemiyorum.

Kimileri, bu ziyafetlere yalnızca hayal gücümüzle gittiğimizi, sonradan başımıza geldiğini anlattığımız şeylerin bütün görüntülerini şeytanın orada zihnimizde canlandırdığını söyler. Kimileri ise hayır, gerçekten bedenimizle ve ruhumuzla gittiğimizi ileri sürer. Bana kalırsa her iki görüş de doğru; çünkü bir biçimde mi, öteki biçimde mi gittiğimizi biz kendimiz bilmiyoruz. Hayalimizde başımıza gelen her şey öylesine gerçek ki gerçekten gidip yaşadıklarımızdan ayırt edilemiyor. Engizisyon beyleri, tutukladıkları bazılarımız üzerinde bu konuda deneyler yaptı; söylediklerimin doğru olduğunu bulduklarını sanıyorum.”

“Oğlum, bu günahtan uzaklaşmak istedim ve bunun için elimden geleni yaptım. Hastane işletmecisi oldum, yoksulları iyileştiriyorum; kimileri ölüyor, ama bana bıraktıkları ya da giysilerinin yamaları arasında kalanlar, elbiselerini pirelerden arındırırken gösterdiğim özen sayesinde bana hayat veriyor. Az ve herkesin önünde dua ediyor, çok ve gizlice dedikodu yapıyorum. İkiyüzlü olmak, açıkça günahkâr olmaktan daha çok işime yarıyor. Bugünkü iyi işlerimin görüntüsü, beni tanıyanların belleğindeki geçmiş kötülükleri siliyor. Sonuçta sahte kutsallık, onu sürdüren kişiden başka kimseye zarar vermez.

Bak oğlum Montiel, sana öğüdüm şu: Elinden geldiğince her konuda iyi ol; kötü olacaksan da elinden geldiğince öyle görünmemeye çalış. Cadıyım, inkâr etmiyorum. Annen de cadıydı, büyücülük etti; bunu da inkâr edemem. Ama ikimizin iyi görünüşü bütün dünyada bize itibar kazandırabilirdi. Ölümünden üç gün önce, ikimiz Pirene Dağları’ndaki bir vadide büyük bir şölendeydik. Buna rağmen annen ölürken öyle sakin ve huzurluydu ki, ruhunu teslim etmeden çeyrek saat önce yüzünü birkaç kez buruşturması dışında, çiçeklerle örtülü bir yatakta yatıyor sanılırdı. İki oğlunu yüreğinde taşıyarak öldü ve can çekişirken bile Camacha’yı bağışlamadı; işlerinde ne kadar kararlı ve sağlam iradeli biriydi! Gözlerini ben kapadım, mezara kadar ona eşlik ettim. Bir daha görmemek üzere onu orada bıraktım. Yine de ölmeden önce onu görme umudumu yitirmiş değilim; çünkü bu şehirde bazıları onun mezarlıklarda ve yol kavşaklarında çeşitli kılıklarda dolaştığını görmüş. Belki bir gün ben de ona rastlar, vicdanını rahatlatmak için bir şey yapmamı isteyip istemediğini sorarım.”

“Yaşlı kadın, annem olduğunu söylediği kadını överek bunları anlattıkça her sözü yüreğime saplanan bir mızrak oluyordu. Üzerine atılıp onu dişlerimle parçalamak istiyordum; vazgeçtiysem, ölümün onu böylesine kötü bir hâlde yakalamasını istemediğimdendi. Sonunda, o gece kullandığı merhemi sürüp alışılmış ziyafetlerinden birine gitmeyi düşündüğünü, oraya vardığında efendisine başıma gelecek şeylerden birini sormayı tasarladığını söyledi. Bahsettiği merhemlerin ne olduğunu ona sormak istedim. Galiba arzum aklından geçti; çünkü sormuşum gibi niyetime karşılık verip şöyle dedi:”}],

»Cadıların sürdüğümüz bu merhem, son derece soğuk otların özlerinden yapılır; halkın söylediği gibi boğduğumuz çocukların kanından değildir. Burada bana, masum ve günahsız olarak vaftiz edilmiş çocukların cennete gideceğini, şeytanın ise elinden kaçan her Hristiyan ruhu için özel bir azap çektiğini bildiği hâlde, o körpecik yavruları öldürtmekten nasıl bir tat ya da çıkar sağladığını da sorabilirdin. Buna, atasözünün söylediğinden başka bir yanıt veremem: İnsan, düşmanı bir gözünü kaybetsin diye iki gözünü bile çıkarır. Bir de çocuklarını öldürerek anne babalarına verdiği keder var; bundan daha büyüğü düşünülemez. Onun için en önemlisi, bize durmadan böyle zalimce ve kötü bir günah işletmek. Bütün bunlara Tanrı günahlarımız yüzünden izin veriyor; izni olmadan şeytanın bir karıncaya bile zarar veremediğini kendi deneyimimle gördüm. Bu öyle doğru ki, bir keresinde düşmanımın bağını yok etmesini istedim; bana, Tanrı istemediği için bağdaki tek bir yaprağa bile dokunamayacağını söyledi. Buradan, büyüdüğünde insanların, krallıkların, şehirlerin ve kasabaların başına gelen bütün felaketlerin; ani ölümlerin, gemi kazalarının, düşüşlerin, kısacası zarar getiren denilen bütün kötülüklerin Yüce Tanrı’nın elinden ve izin veren iradesinden geldiğini anlayabilirsin. Suçtan doğan zarar ve kötülükler ise bizden gelir, onları biz yaratırız. Tanrı günahsızdır; öyleyse günahın faili biziz: Onu niyetimizde, sözümüzde ve işimizde biçimlendiririz. Daha önce dediğim gibi, Tanrı bütün bunlara günahlarımız yüzünden izin verir. Şimdi, oğlum, belki beni anlıyorsan, ‘Seni kim ilahiyatçı yaptı?’ diyeceksin; hatta belki içinden, ‘Ulan şu kahrolası yaşlı fahişeye bak! Bu kadar şey biliyorsa neden cadılıktan vazgeçip Tanrı’ya dönmüyor? Tanrı günahları bağışlamaya, onlara izin vermekten daha hazır olduğunu da biliyor,’ diye geçireceksin. Sana, sormuşsun gibi yanıt vereyim: Kötü alışkanlık zamanla doğaya dönüşür; cadılık da insanın kanına, etine işler. Bu işin ateşi çok büyüktür ama ortasında öyle bir soğukluk vardır ki ruhu soğutup uyuşturur, inancını bile köreltir. Böylece insan kendini unutur; Tanrı’nın gözdağıyla verdiği korkuları da çağrısıyla sunduğu yüceliği de aklına getirmez. Sonuçta bu, bedene ve zevklere ilişkin bir günah olduğundan bütün duyuları köreltip büyüler, kendilerinden beklenen işi yapmalarına engel olur. Ruh böylece işe yaramaz, güçsüz ve uyuşuk kalınca, iyi bir düşünceye varmak için bile aklını yükseltemez. Kendi sefaletinin derin çukuruna gömülü kalır; sırf merhametiyle kalkması için uzattığı Tanrı’nın eline uzanmak istemez. Sana anlattığım ruhlardan biri de benim: Her şeyi görüyor, her şeyi anlıyorum; ama zevk irademe pranga vurduğu için hep kötü oldum, hep de kötü kalacağım.

»Ama bunu bırakalım da merhem meselesine dönelim. Bu merhemler öyle soğuktur ki sürünür sürünmez bütün duyularımızı yitirir, yerde çırılçıplak uzanıp kalırız; sonra da zihnimizde, gerçekten yaşadığımızı sandığımız her şeyi yaşadığımızı söylerler. Bazen merhemi sürer sürmez, bize öyle görünür ki biçim değiştirir; horoz, baykuş ya da kargaya dönüşüp efendimizin bizi beklediği yere uçarız. Orada eski biçimimize kavuşur, sana anlatmayacağım zevklerin tadını çıkarırız; öylesine şeylerdir ki hatırlamak belleğe dokunur, dil de anlatmaktan kaçar. Bütün bunlara rağmen cadıyım; nice kusurumu ikiyüzlülük peleriniyle örtüyorum. Beni iyi sanıp sayanlar var elbet; ama pek çok kişi, kulağımın dibinde, şenliğin adını fısıldar. Bu adı bize, geçmişte hem benimle hem annenle işi olmuş öfkeli bir yargıcın hiddeti kazıdı; yargıç öfkesini, rüşvet almadığı için yetkisinin ve sertliğinin tamamını sırtlarımızda kullanan celladın ellerine bırakmıştı. Ama geçti gitti; her şey geçer, anılar silinir, hayat geri gelmez, diller yorulur, yeni olaylar eskileri unutturur. Hastane işletmecisiyim; iyi davrandığımı gösteriyorum, merhemlerim bana hoş vakitler yaşatıyor. Yetmiş beş yaşında olsam da bir yıl daha yaşayamayacak kadar yaşlı değilim. Yaşım yüzünden oruç tutamıyorum, başım döndüğü için dua edemiyorum, bacaklarımın güçsüzlüğünden hac yolculuğuna çıkamıyorum; yoksul olduğum için sadaka veremiyor, dedikoduyu sevdiğim için iyilik düşünemiyorum. İyilik etmek için önce onu düşünmek gerekir; benim düşüncelerim de hep kötü olacak. Yine de Tanrı’nın iyi ve merhametli olduğunu, benim hâlimin ne olacağını onun bildiğini biliyorum; bu kadar, bu sohbet burada kalsın, çünkü beni gerçekten kederlendiriyor. Gel oğlum, merhemi sürüşümü gör. Ekmekle birlikte bütün dertler hafifler; iyi günü eve al, gülüp dururken ağlanmaz. Demek istediğim, şeytanın bize verdiği zevkler görünüşte ve gerçekte sahte olsa da bize yine zevk gibi gelir; üstelik hayal edilen zevk, yaşanandan çok daha büyüktür. Gerçek zevklerde ise herhâlde bunun tersi olur.

»Bu uzun konuşmayı bitirince ayağa kalktı, kandili aldı ve daha dar bir başka odaya girdi. Binbir türlü düşünceyle çalkalanmış, duyduklarıma ve göreceklerime şaşakalmış hâlde peşinden gittim. Cañizares kandili duvara astı; aceleyle gömleğine kadar soyundu, bir köşeden sırlı bir kap çıkarıp elini içine daldırdı ve başında örtüsü yokken dişlerinin arasından bir şeyler mırıldanarak ayaklarından başına kadar merhem sürdü. Sürmeyi bitirmeden önce, ister bedeni bu odada duyusuz kalıp yatsın, ister ortadan kaybolsun, korkmamamı ve sabaha kadar orada beklememi söyledi; böylece erkek olana kadar başımdan geçecekleri öğrenecekmişim. Başımı eğerek bekleyeceğimi söyledim. Merhemi bitirince yere ölü gibi uzandı. Ağzına ağzımı yaklaştırdım; azıcık bile nefes almadığını gördüm.

»Sana bir gerçeği itiraf edeyim dostum Cipión: O korkunç suret karşımdayken o daracık odada kapalı kalmak beni çok korkuttu. Onu elimden geldiğince anlatayım. Boyu yedi ayaktan uzundu; kemiklerinden ibaret bedenini kara, kıllı, tabaklanmış bir deri örtüyordu. Badana derisinden karnıyla edepsiz yerlerini kapatıyor, deri uyluklarının ortasına kadar sarkıyordu. Göğüsleri kuruyup buruşmuş iki inek mesanesine benziyordu; dudakları kararmış, dişleri aşınmış, burnu kemerli ve yassıydı; gözleri yuvalarından çıkmış, saçı başı dağınık, yanakları çökük, boğazı dar, göğsü içine gömülmüştü. Kısacası, kupkuru ve şeytani bir yaratıktı. Bir süre onu sakince seyrettim; sonra bedeninin korkunç görünüşünü, ruhunun daha da korkunç işini düşündükçe korku içimi hızla kapladı. Kendine gelir mi diye ısırmak istedim, ama tiksintim yüzünden bedeninde ısırabileceğim bir yer bulamadım. Yine de topuğundan yakalayıp avluya sürükledim; buna rağmen duyusu varmış gibi hiçbir belirti göstermedi. Gökyüzüne bakıp genişçe bir yere çıkınca korkum geçti; en azından öyle yatıştı ki o kötü kadının gidişinin ve dönüşünün nasıl sonuçlanacağını, başıma gelecekler hakkında ne anlatacağını beklemeye cesaret ettim. O sırada kendi kendime soruyordum: Bu kötü yaşlı kadını kim bu kadar akıllı ve kötü yaptı? Zarar getiren kötülüklerle suçtan doğan kötülüklerin farkını nereden biliyor? Tanrı hakkında bunca şeyi nasıl anlayıp konuşuyor da şeytanın işlerini yapıyor? Bilgisizliği bahane edemediği hâlde nasıl bu kadar bile bile günah işliyor?

»Böyle düşüncelere dalmışken gece geçti, gün ağardı; ikimizi de avlunun ortasında buldu: O hâlâ kendinde değildi, ben de yanında çömelmiş, o korkunç ve çirkin surata dikkatle bakıyordum. Hastane halkı koşup geldi. Bu manzarayı görenlerden kimisi, ‘Kutlu Cañizares ölmüş! Çektiği çile onu ne kadar zayıflatıp biçimsizleştirmiş, bakın,’ dedi. Daha temkinliler nabzını tuttu; attığını, ölü olmadığını görünce, aşırı iyi olduğu için vecde gelip kendinden geçtiğini sandılar. Bazıları da, ‘Şu fahişe yaşlı kadın kesin cadı olmalı; merhem sürmüş olmalı. Azizler böylesine edepsiz vecdlere kapılmaz; onu tanıyanların gözünde şimdiye kadar azizeden çok cadı diye bilinmiştir,’ dedi. Meraklılardan bazıları başından ayağına kadar etine iğneler batırdı. Uykucu kadın yine de uyanmadı; sabah yediye kadar kendine gelmedi. İğnelerle delik deşik edildiğini, topuklarından ısırıldığını, odasından sürüklenip çıkarılırken ezildiğini ve bunca gözün önünde olduğunu anlayınca —doğrusunu anlayarak— onu bu utanca ben sürükledim sandı. Üzerime atılıp iki eliyle boğazıma sarıldı, beni boğmaya çalışarak, ‘Bre alçak, nankör, cahil, kötü niyetli! Annene yaptığım, sana da yapmayı düşündüğüm iyiliklerin karşılığı bu mu?’ diye bağırdı. O yırtıcı cadının pençeleri arasında canımı yitirme tehlikesini görünce silkinip kurtuldum. Karnından sarkan uzun eteklerine yapışıp onu avlunun baştan başa her yerine sürükledim. O da, ‘Kurtarın beni şu kötü ruhun dişlerinden!’ diye bağırıyordu.

»Yaşlı kadının bu sözleri üzerine çoğu kişi, benim iyi Hristiyanlara sürekli kin besleyen şeytanlardan biri olduğuma inandı. Kimisi üzerime kutsal su serpmeye koştu, kimisi beni ondan ayırmaya yanaşmadı, kimisi de üzerimden cin çıkarılması için bağırıyordu. Yaşlı kadın hırlıyor, ben dişlerimi sıkıyor, kargaşa büyüyordu. Gürültüyü duyup gelen efendim, benim şeytan olduğumu söylemelerini işitince çaresizliğe kapıldı. Cin çıkarma bilmeyen başkaları üç dört sopa bulup sırtıma sopalarla vurmaya koyuldu. Bu şaka canımı yaktı; yaşlı kadını bıraktım, üç sıçrayışta sokağa çıktım, birkaç sıçrayış daha atıp kasabadan ayrıldım. Ardım sıra koşan bir sürü çocuk avaz avaz, ‘Çekilin, bilge köpek kudurdu!’ diye bağırıyordu. Başkaları, ‘Kudurmamış, köpek kılığına girmiş şeytan,’ diyordu. Darbelerin acısıyla son sürat kasabadan çıktım; yaptıklarımı görüp yaşlı kadının uğursuz uykusundan uyanınca söylediklerini işitenlerin çoğu, şeytan olduğuma kuşkusuz inanmıştı. Gözlerinin önünden kaçmak için öyle acele ettim ki şeytan gibi ortadan kaybolduğumu sandılar. Altı saatte on iki fersah yol alıp Granada yakınlarında, bir tarladaki Çingene kampına vardım. Biraz soluklandım; çünkü bazı Çingeneler beni bilge köpek olarak tanıyordu. Büyük sevinçle beni içeri alıp bir mağarada sakladılar; arandığım takdirde bulunmayayım diyeydi bu. Sonradan anladım ki, efendim trampetçinin yaptığı gibi, benim üzerimden para kazanmayı düşünüyorlardı. Yirmi gün yanlarında kaldım; bu süre içinde yaşamlarını ve âdetlerini öğrendim, gözlemledim. Kayda değer oldukları için sana anlatmam gerekiyor.

Cipión. İlerlemeden önce, Berganza, cadının sana söylediklerini ele alıp inandığın o büyük yalanın doğru olup olmadığını araştırmamız yerinde olur. Bak Berganza: Camacha’nın insanları hayvanlara dönüştürdüğüne, sakristanın da söylendiği gibi yıllarca eşek kılığında ona hizmet ettiğine inanmak büyük saçmalık olur. Bunlar ve benzerleri şeytanın aldatmacaları, yalanları ya da göz boyamalarıdır. Şimdi gerçekten köpek olduğumuz, ya da köpek biçiminde bulunduğumuz hâlde akıl ve düşünce sahibiymişiz gibi görünüyorsak, bunun görülmemiş, olağanüstü bir durum olduğunu söylemiştik. Elle tutar gibi deneyimlesek bile, yaşananlar neye inanmamız gerektiğini gösterene kadar buna inanmamalıyız. Daha açık görmek ister misin? Camacha’nın yeniden insan oluşumuzun hangi boş şeylere ve ne budalaca koşullara bağlı olduğunu söylediğini düşün. Sana kehanet gibi görünen sözleri, başsız at ya da sihirli değnek hikâyeleri gibi yaşlı kadın masallarından başka bir şey değil; kışın uzun gecelerinde ateş başında oyalanmak için anlatılır bunlar. Başka bir şey olsalardı şimdiye kadar gerçekleşmiş olurlardı. Yoksa sözlerini, duyduğuma göre alegorik denilen bir anlamda almak gerekir: Bu anlam, sözlerin harfiyen söylediği şey değil, ondan farklı ama ona benzeyen başka bir şeydir. Öyleyse şöyle demek:

Gerçek biçimlerine kavuşacaklar,

Çabucak ve özenle gördüklerinde

Yücelmiş kibirlileri yere serdiklerini,

Ezilmiş alçakgönüllüleri ayağa kaldırdıklarını

Bunu yapmaya kudretli bir el uzandığında:

Sözlerimi söylediğim anlamda alırsak, bana kalırsa şunu demek istiyor: Talih çarkının tepesinde olanların bugün felaketin ayakları altında çiğnenip ezildiğini, dün kendilerine en çok değer verenlerce hor görüldüğünü gördüğümüzde biçimimize kavuşacağız. Aynı şekilde, iki saat önce bu dünyada kalabalığa bir kişi daha eklemekten başka işe yaramayan kimilerinin bugün talihin zirvesine yükselip gözden kaybolduğunu görürsek; önce küçük ve çekingen oldukları için görünmezlerken şimdi büyüyüp yükseldikleri için onlara erişemiyorsak, yine öyle olacak. Yeniden o sözünü ettiğin biçime dönmemiz buna bağlı olsaydı, bütün bunları çoktan görmüş, şimdi de her fırsatta görür olurduk; ama gördüğün gibi hâlâ köpeğiz. Demek ki Camacha’nın dizelerini alegorik anlamda değil, harfiyen anlamalıyız. Üstelik çaremiz bunun da içinde olamaz; çünkü söylediklerinin gerçekleştiğini pek çok kez gördüğümüz hâlde hâlâ köpeğiz. Öyleyse Camacha sahtekâr bir düzenbaz, Cañizares yalancı, Montiela ise budala, kötü niyetli ve alçaktı; sözüm meclisten dışarı, eğer ikimizin ya da senin annense —ben onu annem saymak istemiyorum. Asıl anlamın bir kuka oyunu olduğunu söylüyorum: Çabucak davranıp ayaktakileri devirir, düşenleri yeniden kaldırırız; bunu da yapmaya gücü yeten el gerçekleştirir. Öyleyse hayatımız boyunca kuka oynandığını gördük mü, bunun sonucunda yeniden insana dönüştüğümüzü gördük mü, birer insansak tabii?

Berganza. Haklısın kardeşim Cipión; düşündüğümden daha akıllısın. Söylediklerin üzerine, şimdiye kadar başımızdan geçenlerin ve şu anda yaşadıklarımızın hepsinin bir düş olduğunu, bizimse köpek olduğumuzu düşünüp inanmaya başladım. Ama bu yüzden sahip olduğumuz konuşma nimetinin ve dilediğimiz sürece insan aklıyla düşünebilmenin o büyük üstünlüğünün tadını çıkarmaktan vazgeçmeyelim. Öyleyse beni dinlemekten sıkılma; mağarada beni saklayan Çingenelerle başımdan geçenleri anlatayım.

Cipión. Seni memnuniyetle dinlerim; böylece, gökler izin verirse, kendi hayatımda başımdan geçenleri anlattığımda sen de beni dinlemek zorunda kalırsın.

Berganza. Çingenelerle yaşadığım dönemde onların türlü kötülüklerini, aldatmacalarını, hilelerini; hem kadınlarının hem erkeklerinin neredeyse kundaktan çıkar çıkmaz, yürümeyi öğrenir öğrenmez giriştiği hırsızlıkları düşündüm. İspanya’nın dört bir yanına dağılmış ne kalabalık bir topluluk olduklarını görüyor musun? Hepsi birbirini tanır, birbirinden haberdardır; birbirlerinin hırsızlık mallarını oradan oraya taşır, yer değiştirirler. Krallarına gösterdiklerinden daha büyük bir itaatle, kont dedikleri birine boyun eğerler. O ve ardından gelenlerin hepsi Maldonado soyadını taşır; ama bu soylu aileden geldikleri için değil. Bu adı taşıyan bir şövalyenin genç hizmetkârı, çok güzel bir Çingene kadına âşık olmuş. Kadın da onun sevgisini kazanması için Çingene olmasını ve kendisiyle evlenmesini şart koşmuş. Genç hizmetkâr bunu yapmış; öteki Çingeneler de onu öyle benimsemişler ki kendilerine efendi seçip ona bağlılıklarını bildirmişler. Vasal olduklarının işareti olarak, önemli saydıkları hırsızlıklardan bir payı ona verirler.
Boş durmalarına kılıf bulmak için demir işleriyle uğraşır, hırsızlıklarını kolaylaştıracak aletler yaparlar. Sokaklarda satmak üzere yanlarında hep kerpeten, burgu, çekiç; kadınlar da sacayağı ve kürek taşırken görürsün onları. Kadınların hepsi ebedir; bu işte bizimkilerden üstündürler, çünkü masrafsız ve yardımcı gereçler olmadan doğum yaptırır, çocukları doğar doğmaz soğuk suyla yıkarlar. Doğdukları andan ölene kadar sertleşir, göğün sert koşullarına ve acımasızlığına katlanmayı öğrenirler. Bu yüzden hepsinin yürekli, takla atan, koşucu ve dansçı olduğunu görürsün. Kötü âdetleri başkalarınca öğrenilmesin diye hep kendi aralarında evlenirler. Kadınları kocalarına sadık kalır; içlerinden pek azı kendi soyundan olmayan bir erkeği aldatır. Sadaka istediklerinde bunu dindarlıkla değil, daha çok hilelerle ve maskaralıklarla elde ederler. Kimse onlara güvenmediği için hizmetçilik etmez, tembelliğe vururlar. Yanlış hatırlamıyorsam, kiliseye pek çok kez girdiğim hâlde sunağın dibinde komünyon alan tek bir Çingene kadın bile görmedim. Düşünceleri hep nasıl kandıracakları, nereden çalacakları üzerinedir. Hırsızlıklarını ve bunları nasıl yaptıklarını birbirlerine anlatırlar. Bir gün bir Çingene, yanımda, bir çiftçiye yaptığı bir hileyi ve hırsızlığı başkalarına anlattı. Çingene’nin kuyruğu kesik bir eşeği varmış; kuyruğunun kılsız kalan ucuna başka, kıllı bir kuyruk eklemiş, öyle ki bu kendi kuyruğu sanılırmış. Eşeği pazara götürmüş, bir çiftçiye on duka altına satmış. Satışı yapıp parayı aldıktan sonra, çiftçiye aynı derecede iyi, onun kardeşi olan başka bir eşek daha almak isteyip istemediğini sormuş; onu da daha uygun fiyata verecekmiş. Çiftçi, gidip getirmesini, kendisinin de alacağını söylemiş; o dönene kadar satın aldığı eşeği konağına götürecekmiş. Çiftçi gitmiş, Çingene de peşinden. Nasıl olduysa Çingene, çiftçiye sattığı eşeği ondan çalmayı becermiş; hemen ardından takma kuyruğu çıkarınca eşek kendi çıplak kuyruğuyla kalmış. Eyerini ve yularını değiştirmiş, sonra da çiftçiyi bulup ona satmak üzere yola çıkmış. Çiftçi ilk eşeğin kaybolduğunu henüz fark etmemişken ona yetişmiş; birkaç pazarlıktan sonra ikinci eşeği de satın almış. Parasını ödemek için hana gitmiş; orada ilk eşeğin kayıp olduğunu görmüş. Eşeğin kayıp olduğunu görünce, kendisi de hayli budala olmasına rağmen Çingene’nin onu çaldığından kuşkulanmış ve parasını ödemek istememiş. Çingene tanıklar bulmuş; ilk eşeğin alcabalasını tahsil edenleri getirerek, kendisinin çiftçiye uzun kuyruklu bir eşek sattığına, şimdi sattığının ise ondan çok farklı olduğuna yemin ettirmiş. Bütün bunlar olurken bir belediye muhafızı da oradaymış. Çingene’nin tarafını öyle hararetle tutmuş ki çiftçi eşeğin parasını iki kez ödemek zorunda kalmış. Daha pek çok hırsızlık anlattılar; hepsi ya da çoğu, ustası oldukları hayvan hırsızlığıydı ve en çok uğraştıkları iş de buydu. Sonuçta kötü bir toplulukturlar; pek çok akıllı yargıç onlara karşı harekete geçmiş olsa da uslanmazlar.

»Yirmi günün sonunda beni Murcia’ya götürmek istediler. Granada’dan geçtim; davulcusu efendim olan yüzbaşı da oradaydı. Çingeneler bunu öğrenince beni kaldıkları hanın bir odasına kapattılar. Nedenini konuşurken duydum; yapacakları yolculuk bana uygun görünmedi, ben de fırsatını bulup kaçmaya karar verdim ve kaçtım. Granada’dan çıkınca, beni gönül hoşluğuyla yanına alan bir Moriskonun bahçesine düştüm. Ben de onun beni yalnızca bahçeyi beklemem için istediğini düşündüğümden gönül hoşluğuyla kaldım; bana göre bu iş, hayvan gütmekten daha az zahmetliydi. Ücret konusunda üç aşağı beş yukarı pazarlık yapmaya da gerek olmayınca Morisko’ya buyuracağı bir hizmetkâr, bana da hizmet edeceğim bir efendi bulmak kolay oldu. Onun yanında bir aydan fazla kaldım; hayatımın hoşluğundan değil, efendimin hayatını öğrenmekten, onun aracılığıyla da İspanya’da yaşayan bütün Moriskoların hayatını bilmekten aldığım zevk yüzünden. Ah dostum Cipión, bu Morisko güruhu hakkında sana ne çok şey anlatabilirdim; ama iki haftada bitiremeyeceğimden korkuyorum! Her şeyi tek tek anlatsam iki ayda da bitiremezdim. Yine de bir şeyler söylemem gerekecek; öyleyse dinle, bu iyi insanların genel hâlleri hakkında, kendi gözlerimle görüp özel olarak gözlemlediklerimi anlatayım.

»Aralarında, kutsal Hristiyan yasasına gerçekten inanan birine rastlamak mucize gibidir. Bütün amaçları para basmak ve basılmış parayı saklamaktır; bunu başarabilmek için çalışır, yemek yemezler. Real ellerine geçti mi, bozuk değilse, onu sonsuz karanlıkta ebedi hapse mahkûm ederler. Böylece durmadan kazanıp hiç harcamayarak İspanya’daki en büyük para yığınını biriktirip üst üste yığarlar. Kendileri kendi kumbaraları, güveleri, saksağanları ve gelincikleridir: Her şeyi toplar, saklar ve yutarlar. Sayılarının çok, her gün az ya da çok kazanıp sakladıklarının; hafif bir hummanın, tifüs gibi, insanın canını alabileceğinin; onlar çoğaldıkça para saklayanların da artıp deneyimin gösterdiği üzere sonsuza dek çoğalacağının hesabını yapın. Aralarında ne iffet vardır ne de kadın erkek manastıra girer. Hepsi evlenir, hepsi çoğalır; çünkü ölçülü yaşamak üremenin şartlarını artırır. Savaşta kırılmazlar, aşırı çalışıp tükenmezler. Bizi sessizce soyar, kendi mülklerimizin ürünlerini bize geri satarak zenginleşirler. Kendilerinden başka hizmetkârları yoktur; çünkü hepsi kendi kendine hizmet eder. Çocuklarını okutmak için para harcamazlar; çünkü bizden çalmaktan başka bilimleri yoktur. Yakup’un Mısır’a girdiğini duyduğum on iki oğlundan, Musa onları esaretten çıkarırken kadınlar ve çocuklar hesaba katılmadan altı yüz bin erkek çıktığını söylerler. Bunların, karşılaştırılamayacak kadar çok olan topluluğunun ne kadar çoğalacağını buradan çıkarabilirsiniz.

Cipión. Sayıp kabaca taslağını çizdiğin bütün kötülüklere çare arandı; anlattıklarından çok daha fazlasını, daha büyüklerini sustuğunu da iyi biliyorum. Ama şimdiye kadar uygun çare bulunamadı. Yine de ülkemizin çok sağduyulu gözeticileri var. İspanya’nın, bağrında Moriskolar kadar çok engerek besleyip barındırdığını düşünüyorlar; Tanrı’nın yardımıyla bu büyük belaya kesin, hızlı ve güvenli bir son bulacaklar. Anlatmaya devam et.

Berganza. Efendim, kendi soyundan olan herkes gibi cimriydi; beni darı ekmeğiyle ve onun sıradan yiyeceği olan biraz arpa lapası artığıyla besliyordu. Ama bu yoksunluk, şimdi dinleyeceğin kadar tuhaf bir yolla göğün takdirine uymama yardım etti. Her sabah, gün ağarırken, bahçedeki pek çok nar ağacından birinin dibinde bir genç oturmuş olurdu; görünüşe bakılırsa öğrenciydi. Kumaşı ne öyle siyah ne de öyle tüylü olan bir aba giyerdi; gri ve kırkılmış gibi görünürdü. Bir yazı defterine yazı yazar, ara sıra göğe bakarken alnına vurup tırnaklarını ısırırdı. Bazen de öyle dalıp giderdi ki ne ayağını ne elini, hatta kirpiklerini bile oynatırdı; kendinden geçmiş hâli işte böyleydi. Bir keresinde beni fark etmeden yanına sokuldum. Dişlerinin arasından mırıldandığını duydum; epey bir zaman sonra yüksek sesle, “Tanrı şahidim olsun, hayatımda yazdığım en iyi oktav bu!” diye haykırdı. Yazı defterine telaşla yazarken yüzünden büyük bir sevinç okunuyordu. Bütün bunlardan, bu zavallının şair olduğunu anladım. Her zamanki sevecenlikle onu uslu olduğuma inandırmaya çalıştım; ayaklarının dibine uzandım. O da kendini güvende hissedince düşüncelerine dalmayı sürdürdü, yeniden başını kaşıdı, kendinden geçti ve aklına gelenleri yazdı. Tam o sırada bahçeye, elinde kâğıtlar olan, şık ve özenli giyinmiş başka bir genç girdi. Ara sıra kâğıtlarını okuyordu. İlk gencin yanına gelip sordu:
—İlk perdeyi bitirdin mi?
—Az önce bitirdim, akla gelebilecek en gösterişli biçimde, diye karşılık verdi şair.
—Nasıl yani? diye sordu öteki.
—Şöyle, dedi ilki. Papa Hazretleri, pontifikal giysileri içinde, on iki kardinalle birlikte sahneye çıkıyor; hepsi mor giymiş. Çünkü komedimin anlattığı olay yaşandığında pelerin değişimi zamanıymış; o sırada kardinaller kırmızı değil, mor giyerlermiş. Dolayısıyla tarihî doğruluğu korumak için benim kardinallerimin mutlaka mor giymesi gerekir. Bu, komedi için çok önemli bir ayrıntı; eminim orada buna dikkat etmişlerdir. Oysa sahnede durmadan bin türlü uygunsuzluk ve saçmalık yapıyorlar. Ben bu konuda yanılmam; sırf giysileri doğru tutturmak için bütün Roma tören kitaplarını okudum.
—Peki, topluluk yöneticimin on iki kardinali giydirecek mor giysileri nereden bulmasını bekliyorsun? diye karşı çıktı öteki.
—Ama tek bir kardinali bile çıkarırsan, komedimi sana vermem; uçarım daha iyi! dedi şair. Yahu, şu görkemli sahne gözden mi çıkarılacak? Bir düşün: Bir tiyatro sahnesinde, ağırbaşlı on iki kardinal ve yanlarında bulunması kaçınılmaz öteki görevlilerle birlikte bir papa nasıl görünür! Gökyüzü şahidim olsun, Daraja Buketi komedisi de dâhil, sahnede görülmüş en büyük ve en yüce gösterilerden biri olacak!

»Böylece birinin şair, ötekinin tiyatrocu olduğunu anladım. Tiyatrocu, komedinin sahnelenmesini imkânsız kılmak istemiyorsa şaire kardinallerden birkaçını çıkarmasını öğütledi. Şair de seyircilerin hafızasına kazımak istediği o unutulmaz olay sırasında bir araya gelmiş kardinaller kurulunun tamamını komedisine koymadığı için kendisine teşekkür etmeleri gerektiğini söyledi. Oyuncu güldü ve yeni bir komedinin rolünü çalışmak üzere kendi işine koyulup şairi de çalışmasıyla baş başa bıraktı. Şair, görkemli komedisinden birkaç kıta daha yazdıktan sonra sakin sakin, ağır ağır cebinden birkaç parça ekmekle yirmi kadar kuru üzüm çıkardı. Sanırım saydım; yine de sayılarından emin değilim, çünkü kuru üzümlerle birlikte ekmek kırıntıları da yığılmıştı. Üfleyip kırıntıları ayırdı, kuru üzümleri birer birer yedi; çöplerini de hiç atarken görmediğim için onlar da üzümlerle birlikte gitti. Üzümleri ekmek parçalarıyla yedi; cebinin tüyleri ekmekleri morartmış, küflü gibi göstermişti. Üstelik o kadar serttiler ki ağzında defalarca evirip çevirerek yumuşatmaya çalışsa da inatlarından vazgeçmediler. Sonunda işime yaradı; ekmekleri önüme atıp, “Al, al; afiyetle ye!” dedi. Kendi kendime, “Bak sen şu şairin bana verdiği nektara, ambrosia’ya! Hani tanrıların ve gökteki Apollonlarının beslendiğini söyledikleri şeyden,” dedim. Şairlerin çoğu genellikle büyük yoksulluk çeker; ama benim ihtiyacım daha büyüktü, yoksa onun attığı şeyleri yemezdim. Komedisini yazdığı sürece bahçeye gelmeyi bırakmadı; ekmek kırıntılarından ben de mahrum kalmadım, çünkü onları büyük cömertlikle benimle paylaşırdı. Sonra, hükümdarlar gibi, o bir kovayla ben de öne eğilip bir su çarkından su içerek susuzluğumuzu giderirdik. Ama şair gelmez oldu; açlığım öyle arttı ki Moriskoyu bırakıp kısmetimi aramak üzere şehre gitmeye karar verdim; yer değiştiren kısmetini bulur derler. Şehre girerken ünlü San Jerónimo Manastırı’ndan benim şairimin çıktığını gördüm. Beni görür görmez kollarını açıp yanıma geldi; ben de onu bulduğum için yeniden sevinç gösterileriyle ona koştum. Hemen ardından, bahçeye getirdiklerinden daha yumuşak ekmek parçalarını bohçasından çıkarıp, kendi ağzından geçirmeden dişlerimin önüne koydu; bu iyilik açlığımı bir kez daha keyifle giderdi. Yumuşak ekmek kırıntıları ve şairimi o manastırdan çıkarken görmem, onun da pek çokları gibi geçimini manastırdan mahcupça sağladığından kuşkulanmama yol açtı. Şehre doğru yürüdü, ben de, isterse onu efendim saymaya kararlı olarak peşine takıldım. Konağının artıklarından payıma düşenle karnımı doyurabileceğimi düşündüm; çünkü cömertçe uzanan elleri hiç yoksul düşmeyen hayırseverlikten daha büyük, daha iyi bir kese yoktur. Bu yüzden, “Çıplak verenden sert veren daha çok verir,” diyen atasözüne pek katılmıyorum; sanki cimri ve açgözlü biri, elinde hiçbir şey olmasa da iyi niyetini veren cömert kadar bir şey verebilirmiş gibi. Sonunda, bir oyalana bir oyalana, anımsadığım kadarıyla Angulo el Malo denen bir komedi topluluğu yöneticisinin evine vardık. Onu, topluluk yöneticisi değil de oyuncu olan, o zamanın ve bugünün en komiği başka bir Angulo’dan ayırmak için böyle çağırırlardı. Efendim saydığım şairin komedisini dinlemek üzere topluluğun tamamı bir araya geldi. Daha ilk perdenin yarısında, birer ikişer hepsi çıkıp gitti; dinleyici olarak yalnız topluluk yöneticisiyle ben kaldık. Komedi öyleydi ki şiir konusunda eşek olmama rağmen, onu şairin kendi yıkımı ve mahvı için Şeytan’ın yazdığını düşündüm. Seyircinin kendisini yalnız bırakışını görünce şair de yutkunup duruyordu. İçindeki geleceği sezen ruh, onu bekleyen felaketi haber veriyorsa buna şaşmamak gerekirdi: On ikiden fazla oyuncu geri döndü ve tek kelime etmeden şairi yakaladılar. Topluluk yöneticisinin araya girip rica etmesi ve sesini yükseltmesi olmasa onu kesinlikle havaya atıp tutacaklardı. Olan biteni şaşkınlıkla izledim; topluluk yöneticisi tatsız, oyuncular neşeli, şair ise keyifsizdi. Yüzü biraz asık olsa da büyük sabırla komedisini aldı, göğsüne soktu ve yarı mırıldanarak, “İncileri domuzların önüne atmak doğru değil,” dedi. Başka bir şey söylemeden sakin sakin gitti. Ben utancımdan onu ne izleyebildim ne de izlemek istedim; iyi ki de öyle yapmışım. Topluluk yöneticisi bana öyle çok sevecenlik gösterdi ki yanında kalmaya razı oldum. Bir aydan kısa sürede, büyük bir ara oyun oyuncusu ve sessiz tipleri canlandıran usta bir oyuncu oldum. Bana kumaş şeritlerinden bir gem takıp sahnede onların istedikleri kişiye saldırmayı öğrettiler. Ara oyunlar çoğunlukla sopa dayağıyla bittiğinden, benim efendimin topluluğunda oyuncular beni kışkırtıp üstlerine saldırmamla sona ererdi; ben de hepsini devirip çiğner, bilgisizleri güldürür, sahibime bol kazanç sağlardım. Ah Cipión, keşke bu toplulukta ve birlikte dolaştığım öteki iki komedyen topluluğunda gördüklerimi sana anlatabilseydim! Ama bunları kısa ve öz bir anlatıya sığdırmak mümkün olmadığından, birbirimizle konuşacağımız başka bir gün olacaksa, anlatmayı o güne bırakacağım. Ne uzun konuştum, görüyor musun? Ne çok, ne çeşitli şey geldi başıma, görüyor musun? Bunca yolu ve bunca efendiyi düşündün mü? Oysa duyduklarının hepsi, bu topluluk hakkında gözlemleyebileceğim, araştırıp öğrenebileceğim ve görebileceğim şeylerin yanında bir hiç: davranışları, yaşamları, âdetleri, uğraşları, çalışmaları, aylaklıkları, bilgisizlikleri, zekâları ve daha pek çok şey. Bunların kimisi kulağa fısıldanmalı, kimisi herkesin önünde haykırılmalı; hepsi de akılda tutulmalı ve düzmece suretlere, yapmacık güzelliklere, dönüşümlere tapınan pek çok kişinin gözünü açmalı.

Cipión. Berganza, anlatını uzatmak için önünde açılan geniş alanı sezebiliyorum. Bence bunu ayrı bir hikâyeye ve rahatça, bölünmeden anlatacağın bir zamana bırak.

Berganza. Öyle olsun; şimdi beni biraz dinle. Bir toplulukla Valladolid’e geldim. Bir ara oyunda aldığım yara beni neredeyse ölümün eşiğine getirdi. O sırada gemli olduğum için öcümü alamadım; sonra da soğukkanlılıkla intikam almak istemedim, çünkü düşünülüp taşınılmış intikam zalimliğe ve kötü niyete işaret eder. Bu işten, zahmetli olduğu için değil; onda hem düzeltilmesi hem cezalandırılması gereken şeyler gördüğüm için bıktım. Bunları düzeltmekten çok hissetmek bana kaldığından, artık görmemeye karar verdim. Böylece, kötülüklerini yapamaz hâle gelince kötülüklerden vazgeçenler gibi kutsal yere sığındım; gerçi geç olması hiç olmamasından iyidir. Bir gece iyi Hristiyan Mahudes’le fenerini taşıdığını gördüm. Seni mutlu, haklı ve kutsal bir işle meşgul görünce içim iyi bir kıskançlıkla doldu; izinden gitmek istedim. Bu övgüye değer niyetle Mahudes’in önüne çıktım; o da hemen beni senin yoldaşın seçip bu hastaneye getirdi. Burada başıma gelenler anlatmak için biraz vakit gerektirecek kadar çok; özellikle de talih ve ihtiyaç yüzünden bu hastaneye gelen, dört yatakta yan yana yatan dört hastadan işittiklerim… Kusura bakma, hikâye kısa ve ertelenmeye elverişli değil; tam da buraya uygun düşüyor.

Cipión. Peki, anlat; çabuk bitir, çünkü sanırım gün pek uzakta değil.

Berganza. Dediğim gibi, hastanenin en ucundaki dört yataktan birinde bir simyacı, ötekinde bir şair, bir diğerinde bir matematikçi, sonuncusunda da arbitrist denen kişilerden biri yatıyordu.

Cipión. Bu iyi insanları gördüğümü hatırlıyorum.

Berganza. Geçen yazın sıcak bir öğleden sonrasında pencereler kapalıydı; ben de içlerinden birinin yatağının altında serin hava alıyordum. Şair, talihinden acı acı yakınmaya başladı. Matematikçi ona neden yakındığını sorunca, “Talihim yaver gitmiyor,” diye karşılık verdi. “Yakınmam haklı değil mi? Horatius’un Ars Poetica’sında buyurduğu gibi, yazıldıktan sonra üzerinden on yıl geçmeden hiçbir eseri yayımlamadım. Yirmi yıllık emek, on iki yıllık çıraklıkla ortaya çıkardığım eserimin konusu yüce, buluşları hayranlık verici ve yeni, ölçüsü ağırbaşlı, ara bölümleri eğlenceli, düzeni ise öylesine olağanüstü ki başlangıcı ortasına, ortası sonuna karşılık geliyor; böylece şiir yüce, gür sesli, kahramanca, zevkli ve doyurucu bir bütün oluşturuyor. Buna rağmen ithaf edeceğim bir prens bulamıyorum! Üstelik anlayışlı, cömert ve yüce gönüllü bir prens!” diye sürdürdü. “Ne sefil bir çağ, ne bozulmuş bir yüzyıl bizimki!”

“Kitap neyi anlatıyor?” diye sordu simyacı.

Şair cevap verdi: “İngiltere Kralı Arthur hakkında Başpiskopos Turpin’in yazmadıklarını anlatıyor; bir de Kutsal Kâse arayışının tarihine ek bir bölüm var. Her şey kahramanlık ölçüsünde; bir kısmı sekiz dizelik kıtalarla, kalanı serbest ölçüyle yazıldı. Ama hepsi esdrújulo vezninde, yani vurgusu sondan üçüncü hecede olan isimlerle; hiçbir fiile yer vermeden.”

“Şiirden pek anlamam,” diye karşılık verdi simyacı. “Bu yüzden efendimizin yakındığı talihsizliğin değerini ölçemem. Ama benim talihsizliğimden büyük olsa da ona yetişemez. Bir alete ya da beni destekleyip simya ilminin istediği gereçleri elime verecek bir prense sahip olmadığım için şimdi altın akıtmıyor, Midas’tan, Crassus’tan ve Kroisos’tan daha zengin olamıyorum. Efendi simyacı, başka madenlerden gümüş çıkarmayı denediniz mi?” diye sordu matematikçi.

“Henüz çıkarmadım,” dedi simyacı, “ama gerçekten çıkarılabildiğini biliyorum. Felsefe taşını tamamlamama iki ay kaldı; onunla taşların kendisinden gümüş ve altın yapılabilir.”

“Efendiler, talihsizliklerinizi abarttınız,” dedi matematikçi. “Ama en azından birinizin ithaf edeceği bir kitabı var, ötekiniz de felsefe taşını bulmaya çok yakın; bu yolu izleyen herkes gibi zengin olacak. Peki benim talihsizliğim için ne diyeyim? O kadar yalnız ki tutunacak bir dalı bile yok. Sabit noktayı bulmak için yirmi iki yıldır uğraşıyorum: burada bırakıyor, orada yeniden ele alıyorum. Bulduğumu, artık hiçbir biçimde elimden kaçamayacağını sandığım anda, bir bakıyorum ondan öylesine uzaklaşmışım ki şaşıp kalıyorum. Dairenin kareleştirilmesinde de başıma aynı şey geliyor. Onu bulmanın sonuna öyle yaklaştım ki, neden hâlâ cebimde olmadığını anlayamıyorum. Bu yüzden acım Tantalos’unkine benziyor: Meyvenin yanı başında açlıktan ölüyor, suya yakınken susuzluktan kırılıyor. Her an gerçeğin kilit noktasını bulacağımı sanıyor, birkaç dakika sonra ondan öylesine uzaklaştığımı görüyorum ki emeğimin ezgisiyle az önce indiğim tepeyi, yeni bir Sisifos gibi, yeniden tırmanıyorum.”

»Arbitrista şimdiye kadar sessiz kalmıştı; burada söze girdi: “Yoksulluk, Büyük Türk’ten bile yakınabilecek dört kişiyi bu hastanede bir araya getirmiş. Ne sahiplerine oyalanacak bir şey veren ne de karınlarını doyuran mesleklerden ve işlerden nefret ediyorum! Efendiler, ben bir arbitristayım. Majestelerine farklı zamanlarda, hepsi onun yararına ve krallığa zararı dokunmayacak pek çok ayrı tasarı sundum. Şimdi de Majestelerinden, borçlarını bütünüyle temizleyecek yeni bir tasarımı görüşebileceğim bir kişi tayin etmesini rica ettiğim bir dilekçe hazırladım. Ama önceki dilekçelerime olanlardan, bunun da unutulup gideceğini sanıyorum. Yine de beni akılsız sanmayasınız diye, tasarım daha şimdiden açık edilecek olsa da size anlatmak istiyorum.

Cortes’ten, Majestelerinin on dört ile altmış yaş arasındaki bütün tebaasının ayda bir kez yalnız ekmek ve suyla oruç tutmasının zorunlu kılınmasını istemeli. Oruç günü seçilip belirlenecek; o gün meyveye, ete, balığa, şaraba, yumurtaya ve bakliyata harcanacak paranın tamamı hesaplanıp bir metelik bile düşürülmeden, yeminle güvence altına alınarak Majestelerine verilecek. Böylece yirmi yıl içinde Majesteleri ek vergilerden kurtulup borçlarını kapatır. Hesabı benim yaptığım gibi yaparsanız, İspanya’da hastalarla yaşlıları ve çocukları saymadan, belirtilen yaşlarda üç milyondan fazla kişi olduğunu görürsünüz; bunların hiçbiri harcamasız kalmaz. En düşük hesaba göre kişi başı günde bir buçuk real tutar; ama ben, çemen otu yeseler bile bundan az olmayacağını bildiğim hâlde, yalnızca bir real varsayıyorum. Her ay elekten geçirilmiş gibi üç milyon real kazanmak sizce küçük bir şey mi? Üstelik bu, oruç tutanlara zarar değil yarar getirir: Oruçla göğü hoşnut eder, krallarına hizmet ederler; kimilerine de oruç sağlık bakımından iyi gelebilir. Tozu toprağı olmayan tertemiz tasarımım budur. Komiser masrafı çıkarmadan mahalle mahalle toplanabilir; zira komiserler ülkeyi tüketiyor.”

Herkes tasarıya ve tasarıcıya güldü; o da saçmalıklarına güldü. Ben bunları işittiğime ve bu yaradılıştaki insanların çoğunun hastanelerde ölüp gittiğini gördüğüme şaştım.

Cipión. Haklısın, Berganza. Bakalım anlatacak başka bir şeyin kaldı mı.

Berganza. Yalnızca iki şey kaldı; onlarla konuşmamı bitireceğim. Günün yaklaştığını sanıyorum. Bir gece efendim bu şehrin yargıcının evinden sadaka istemeye gitti. Yargıç büyük bir beyefendi, aynı zamanda çok dindar bir Hristiyandı. Onu yalnız bulunca, hastanedeki yaşlı bir hastadan duyduğum bazı öğütleri söylemek için bu yalnızlıktan yararlanabileceğimi düşündüm. Bunlar, aylak aylak dolaşan genç kadınların önüne nasıl geçilebileceği hakkındaydı. Hizmetçilik etmek istemedikleri için kötü yola düşüyor, peşlerinden giden zavallıların hastaneleri doldurmasına neden oluyorlardı. Bu dayanılmaz bir belaydı; hemen ve etkili biçimde önlem alınması gerekiyordu. Tam bunları söyleyecekken, konuşabildiğimi sanıp sesimi yükselttim. Düzgün sözler söylemek yerine öyle hızlı ve yüksek sesle havladım ki yargıç öfkelendi, hizmetkârlarına beni salondan sopayla kovmalarını emretti. Efendisinin sesini duyup koşan bir uşak —o sırada sağır kalsaydı daha iyi olurdu— eline geçen bakır bir matarayı kaptı ve kaburgalarıma öyle bir vurdu ki o darbelerin izlerini hâlâ taşıyorum.

Cipión. Bundan mı yakınıyorsun, Berganza?

Berganza. Hâlâ canımı yakıyorsa ve dediğim gibi iyi niyetimin böyle bir cezayı hak etmediğini düşünüyorsam, yakınmayayım da ne yapayım?

Cipión. Bak Berganza, kimse çağrılmadığı yere burnunu sokmamalı, hiçbir koşulda kendisini ilgilendirmeyen bir işe kalkışmamalı. Şunu da düşün: Yoksulun öğüdü ne kadar iyi olursa olsun, hiçbir zaman dinlenmemiştir; alçakgönüllü yoksul da büyüklere, her şeyi bildiğini sananlara akıl vermeye kalkışmamalıdır. Yoksuldaki bilgelik gölgede kalır; ihtiyaç ve yoksulluk onu örten karanlık bulutlardır. Bilgelik bir anlığına görünürse de ahmaklık sanılır ve hor görülür.

Berganza. Haklısın. Bu ders kafama işledi; bundan böyle öğütlerini tutacağım. Bir başka gece, soylu bir hanımın evine girdim. Kucağında, etek köpeği denenlerden bir köpekçik vardı; o kadar küçüktü ki göğsüne saklanabilirdi. Beni görünce hanımının kollarından sıçrayıp üzerime atıldı ve öyle bir hırsla havladı ki bacağımı ısırmadan durmadı. Ona hem saygıyla hem öfkeyle baktım ve kendi kendime şöyle dedim: “Seni yakalasaydım, küçük ve işe yaramaz hayvan, ya sokakta seni umursamazdım ya da dişlerimin arasında paramparça ederdim.” Ondan, korkak ve yüreksiz olanların bile destek bulunca cesurlaşıp küstahlaştığını, kendilerinden daha güçlü olanlara saldırmaya kalkıştığını anladım.

Cipión. Dediğin gerçeğin bir örneğini, efendilerinin gölgesinde küstahlık etmeye cüret eden bazı küçük adamlar gösteriyor. Dayandıkları ağacı ölüm ya da talihin başka bir cilvesi deviriverince, değersizlikleri hemen ortaya çıkıyor; çünkü özelliklerinin değeri, efendilerinin ve koruyucularının onlara verdiğinden fazla değil. Erdem ve sağduyu her zaman aynı şeydir; insan üstü başı olsun olmasın, yalnız ya da çevresi kalabalıkken de birdir. Desteğe ve korumaya ihtiyacı yoktur; kendi başına değer taşır. Büyük talihler onu kibre sürüklemez, terslikler de yüreğini kıramaz. İnsanların gözündeki değeri zarar görebilir, doğru; ama gerçekte hak ettiği ve taşıdığı değer bundan etkilenmez. Konuşmamızı burada bitirelim. Şu aralıklardan süzülen ışık, günün epey ilerlediğini gösteriyor. Bu gece konuşma gibi büyük bir nimeti yitirmiş olmazsak, kendi hayatımı anlatma sırası bende.

Berganza. Öyle olsun. Aynı yere gelmeyi unutma. Göklerin, zaman yetmediği için şimdi söyleyemediğimiz pek çok gerçeği anlatabilmemiz için konuşma yetimizi koruyacağına güveniyorum.

Lisanslının sohbeti bitirmesiyle sancaktarın uyanması bir oldu. Lisanslı şöyle dedi:

—Bu sohbet uydurma, hiç yaşanmamış olsa da öyle güzel kurulmuş ki efendi sancaktar ikincisiyle devam edebilir, diye düşünüyorum.

—Sizin bu görüşünüz beni onu yazmaya yüreklendirecek ve hazırlayacak, diye karşılık verdi sancaktar. Köpeklerin konuşup konuşmadığı konusunda sizinle artık tartışmayacağım.

Lisanslı da şöyle dedi:

—Efendi sancaktar, bu tartışmaya artık dönmeyelim. Sohbetin kurgusunu ve buluşunu anlıyorum, bu bana yeter. Gelin, aklımı dinlendirdikten sonra bedenimin gözlerini de dinlendirmek için Espolón’a gidelim.

—Hay hay, gidelim, dedi sancaktar.

Böylece yola koyuldular.

Bölüm etkileşimi

Okurlar bu bölümle etkileşime geçti

0okunma 0beğeni 0yorum
Bu iki tercih yalnızca bu tarayıcıda saklanır; yukarıdaki Vaveyla sayaçları gerçek uygulama verisidir.

Kategoriler ve Temalar

Kategoriler ve temalar yükleniyor…