Bölümler 19Şu an: Wakefıeld
- 1 İki Kez Anlatılmış Öyküler’den — Gri Şampiyon2.108 kelime
- 2 Düğün Çanı2.354 kelime
- 3 Bakanın Siyah Peçesi: Bir Mesel[1]3.750 kelime
- 4 Merry Mount’ın Mayıs Direği3.194 kelime
- 5 Uysal Çocuk8.369 kelime
- 6 Bay Hıggınbotham’ın Felaketi3.241 kelime
- 7 Wakefıeld2.440 kelime · Okuduğun bölüm
- 8 Büyük Karbunkül[1]3.758 kelime
- 9 Davıd Swan1.565 kelime
- 10 Üç Tepeli Çukur1.187 kelime
- 11 Dr. Heıdegger’in Deneyi2.555 kelime
- 12 Vali Konağı Efsaneleri3.705 kelime
- 13 Vali Konağı Efsaneleri3.027 kelime
- 14 Vali Konağı Efsaneleri4.001 kelime
- 15 Vali Konağı Efsaneleri2.961 kelime
- 16 Hırslı Konuk2.241 kelime
- 17 Peter Goldthwaıte’in Hazinesi5.544 kelime
- 18 Şeyker Düğünü1.457 kelime
- 19 Endıcott ve Kızıl Haç1.787 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
WAKEFIELD
Eski bir dergide ya da gazetede, gerçek diye anlatılan bir öykü anımsıyorum: Bir adam—adına Wakefield diyelim—karısından uzun süre ayrı kalmış. Böyle soyut biçimde dile getirilen bu olgu pek alışılmadık değildir; koşullar arasındaki gerekli ayrım gözetilmeden, yaramazlık ya da saçmalık diye kınanması da gerekmez. Yine de bu olay, en ağır örneklerden çok uzak olsa da, kayıtlara geçmiş evlilik kusurları arasında belki de en tuhafıdır; ayrıca insan garipliklerinin bütün dökümünde bulunabilecek kadar dikkate değer bir kapristir. Evli çift Londra’da yaşıyordu. Adam, yolculuğa çıkacağını öne sürerek kendi evinin bulunduğu sokağın bir sonrasındaki sokakta bir oda tuttu; karısının ya da arkadaşlarının haberi olmadan, böyle kendi kendini sürgüne göndermesi için en ufak bir neden yokken, yirmi yılı aşkın süre orada yaşadı. Bu süre boyunca evini her gün, çoğu zaman da kimsesiz Mrs. Wakefield’ı gördü. Evlilik mutluluğundaki bu uzun kesintiden sonra—öldüğü kesin sanılmış, mirası paylaşılmış, adı unutulup gitmiş ve karısı sonbaharını andıran dulluk hâline çoktan razı olmuşken—bir akşam kapıdan, sanki bir günlük yokluktan dönüyormuş gibi sessizce girdi ve ölünceye dek sevgi dolu bir eş oldu.
Anımsadığım kadarıyla olayın özeti bu. Ama bütünüyle özgün, eşi benzeri görülmemiş ve muhtemelen bir daha yaşanmayacak bu olayın, insanlığın cömert duygularına seslendiğini düşünüyorum. Her birimiz böyle bir budalalığı kendimizin yapmayacağını bilir, yine de başkasının yapabileceğini hissederiz. En azından benim düşüncelerime sık sık geri döndü; her seferinde hayret uyandırdı, ama öykünün doğru olduğuna ve kahramanının nasıl biri olduğuna dair bir sezgi de bıraktı. Bir konu zihni böylesine güçlü etkilediğinde, onun üzerinde düşünerek geçirilen zaman boşa gitmez. Okur isterse kendi kendine düşünsün; yok benimle Wakefield’ın tuhaflığı boyunca yirmi yıl gezinmeyi yeğlerse, onu buyur ederim. Her yere yayılan bir ruhu ve bir ahlak dersi olacağına güveniyorum; onları bulamasak bile, son cümleye özenle sığdırılıp kısaltılmış bir ders olmasa da. Düşüncenin her zaman bir etkisi, çarpıcı her olayın da bir ahlak dersi vardır.
Wakefield nasıl bir adamdı? Kendi tasavvurumuzu kurmakta ve ona bu adı vermekte özgürüz. Ömrünün orta çağındaydı; evlilik sevgisi hiçbir zaman coşkulu olmamış, dingin ve alışılmış bir duyguya dönüşmüştü. Bütün kocalar arasında en sadık olması beklenebilirdi; çünkü belli bir uyuşukluk, kalbi nereye konursa konsun, onu huzur içinde tutardı. Zekiydi ama zihnini etkin kullanmazdı; aklı uzun, ağırkanlı düşüncelere dalar, bunlar ya bir sonuca varmaz ya da o sonuca varacak gücü bulamazdı; düşünceleri sözcüklere bürünecek kadar nadiren enerji kazanırdı. Terimin gerçek anlamıyla hayal gücü, Wakefield’ın yetenekleri arasında yoktu. Soğuk ama bozulmamış, başıboş da olmayan bir kalbi; taşkın düşüncelerle hiç ateşlenmeyen, özgünlükle hiç şaşkına dönmeyen bir zihni varken, dostumuzun tuhaf işler yapanlar arasında başköşeye kurulacağını kim önceden görebilirdi? Tanıdıklarına, Londra’da ertesi gün hatırlanacak hiçbir şey yapmaması en kesin görünen adamın kim olduğu sorulsaydı, Wakefield’ı düşünürlerdi. Yalnızca hayatını paylaştığı karısı duraksayabilirdi. Karakterini çözümlememiş olsa da, onun edilgin zihninde paslanıp kalmış sessiz bir bencilliğin; kendisinde en huzursuzluk veren özellik olan tuhaf bir kibrin; çoğu zaman açığa vurulmaya değmeyecek küçük sırları saklamaktan öte somut sonuçlar doğurmayan kurnazlığa yatkınlığın; son olarak da iyi adamda zaman zaman belirdiğini söylediği hafif bir tuhaflığın kısmen farkındaydı. Bu son özellik tanımlanamaz; belki de hiç yoktur.
Şimdi Wakefield’ın karısına veda ettiğini düşünelim. Ekim ayının alacakaranlığıdır. Üzerinde boz renkli kalın bir palto, yağmurluk kumaşla kaplı bir şapka ve uzun çizmeler vardır; bir elinde şemsiye, ötekinde küçük bir el valizi tutar. Mrs. Wakefield’a gece arabasıyla taşraya gideceğini söylemiştir. Karısı yolculuğunun ne kadar süreceğini, amacını ve ne zaman dönmesinin beklendiğini sormak ister; ama onun zararsız gizem tutkusuna anlayış göstererek yalnızca bakışlarıyla soru sorar. Dönüş arabasıyla kesinlikle gelmesini beklememesini, üç dört gün gecikirse kaygılanmamasını, ama her hâlükârda cuma akşamı yemeğinde onu beklemesini söyler. Şunu da unutmayalım: Wakefield’ın kendisi önünde ne olduğunu hiç sezmiyor. Elini uzatır; karısı da elini verir ve on yıllık evliliğin alışılmış hâliyle vedalaşma öpücüğünü kabul eder. Orta yaşlı Bay Wakefield dışarı çıkar; iyi karısını tam bir hafta yokluğuyla şaşkına çevirmeye neredeyse kararlıdır. Kapı arkasından kapandıktan sonra, biraz aralık kaldığını fark eder; boşluktan kocasının yüzünü görür: ona gülümser ve bir anda kaybolur. O an için bu küçük olay aklına takılmadan geçer. Ama yıllar sonra, karısı eş olduğundan daha uzun süre dul kalınca, o gülümseme aklına gelir ve Wakefield’ın yüzüne dair bütün anılarının içinden geçip gider. Uzun uzun düşündükçe, o ilk gülümsemenin çevresini onu tuhaf ve ürkütücü kılan sayısız hayalle doldurur: Örneğin onu tabutta hayal ederse o veda bakışı solgun yüzüne donmuştur; cennette düşlerse mübarek ruhu yine sessiz ve kurnazca gülümser. Yine de başka herkes onu ölü bildiğinde, o gülümsemenin hatırına zaman zaman dul olup olmadığından kuşku duyar.
Ama bizim konumuz koca. Kişiliğini yitirip Londra yaşamının büyük kalabalığına karışmadan önce sokak boyunca peşinden aceleyle gitmeliyiz. Orada onu aramak boşuna olur. Öyleyse, gereksiz birkaç dönüş ve dolambaçtan sonra, önceden ayırtılmış küçük bir dairenin şöminesi başında rahatça yerleştiğini görene kadar hemen arkasından izleyelim. Kendi evinin bulunduğu sokağın bir sonrasındaki sokaktadır; yolculuğu sona ermiştir. Oraya fark edilmeden varmış olmasına neredeyse inanamaz. Bir keresinde kalabalık yüzünden, aydınlık bir fenerin tam ışığında gecikmişti; ardından çevresindeki sayısız ayak sesinden ayrı, kendi adımlarının ardında yürüyen başka adımlar işitmişti; biraz sonra da uzaktan bağıran bir ses duymuş ve adını çağırdığını sanmıştı. Kuşkusuz bir düzine meraklı, onu gözetleyip olan biteni karısına anlatmıştı. Zavallı Wakefield! Bu büyük dünyada ne denli önemsiz olduğunu hiç bilmiyorsun! Seni izleyen benim dışımda hiçbir ölümlü göz yok. Sessizce yatağına git, budala adam; yarın aklını kullanacaksan iyi Mrs. Wakefield’ın yanına dön ve gerçeği anlat. Onun iffetli bağrındaki yerinden, bir hafta için bile ayrılma. Seni bir anlığına ölü, kaybolmuş ya da sonsuza dek ondan kopmuş sansaydı, o andan sonra gerçek karında meydana gelen değişimi korkunç biçimde fark ederdin. İnsanların gönül bağlarında uçurum açmak tehlikelidir; uçurumlar uzun süre öyle açık ve geniş kaldığından değil, öyle çabuk kapandığından!
Yaptığı şakadan—ya da her ne denecekse—neredeyse pişman olan Wakefield erkenden yatar. İlk uykusundan sıçrayarak uyanır ve alışık olmadığı yatağın geniş, ıssız boşluğuna kollarını uzatır. “Hayır,” diye düşünür, yatak örtülerini üstüne çekerken, “bir gece daha yalnız uyumayacağım.”
Sabah her zamankinden erken kalkar ve aslında ne yapmak istediğini düşünmeye koyulur. Dağınık ve başıboş düşünmeye öyle alışkındır ki, bu çok tuhaf adımı bir amacı olduğunun bilinciyle atmış, ama amacı kendi zihninde bile yeterince tanımlayamamıştır. Tasarısının belirsizliği ve onu uygulamaya koyarken gösterdiği şiddetli çaba, zayıf akıllı bir adamın karakterine eşit ölçüde uygundur. Yine de Wakefield, düşüncelerini elinden geldiğince ince eleyip sık dokur ve evde işlerin nasıl gittiğini merak ettiğini fark eder: Örnek karısı bir haftalık dulluğa nasıl dayanacaktır? Kısacası, merkezinde kendisinin bulunduğu küçük canlılar ve koşullar dünyası, onun yokluğundan nasıl etkilenecektir? O hâlde meselenin dibinde en çok hastalıklı bir kibir yatar. Ama amaçlarına nasıl ulaşacaktır? Elbette rahat pansiyonunda kalıp durarak değil; evinin bir sonraki sokağında uyuyup uyanmış olsa da, bütün gece posta arabasıyla uzaklara savrulmuşçasına evinden uzaktadır. Yine de yeniden ortaya çıkarsa bütün tasarısı suya düşer. Zavallı aklı bu ikilem karşısında çaresizce bocalarken, sonunda dışarı çıkmaya cesaret eder; sokağın başını geçip terk ettiği evine bir anlık bakış atmaya kısmen karar vermiştir. Alışkanlık—çünkü alışkanlıklarına bağlı bir adamdır—elinden tutar ve hiç farkında olmadan kendi kapısına götürür. Tam kritik anda ayağının basamakta sürtünmesiyle kendine gelir. Wakefield! Nereye gidiyorsun?
Tam o anda yazgısı dönemeçteydi. İlk geri adımının onu sürükleyeceği sondan habersiz, şimdiye dek hiç yaşamadığı bir telaşla nefes nefese uzaklaşır ve uzaktaki köşede başını çevirmeye bile cesaret edemez. Acaba kimse onu görmemiş midir? Bütün hane—saygın Mrs. Wakefield, şık hizmetçi kız ve pasaklı küçük uşak—Londra sokaklarında gürültüyle peşine düşüp firar eden efendilerini aramayacak mıdır? Ne müthiş bir kurtuluş! Durup eve bakacak cesareti toplar; ama tanıdık binada, aylar ya da yıllar süren bir ayrılıktan sonra eskiden dostumuz olan bir tepeyi, gölü ya da sanat eserini yeniden görünce hepimizin duyduğu türden bir değişiklik hissiyle şaşkına döner. Olağan durumlarda bu tarifi imkânsız izlenim, eksik anılarımızla gerçeklik arasındaki kıyaslama ve karşıtlıktan doğar. Wakefield’da ise tek bir gecenin büyüsü benzer bir dönüşüm yaratmıştır; çünkü o kısa süre içinde büyük bir ahlaki değişim gerçekleşmiştir. Ama bu, kendisinden saklı bir sırdır. Oradan ayrılmadan önce karısının ön pencerenin önünden geçtiğini, yüzü sokağın başına dönükken uzaktan ve bir anlığına görür. Kurnaz budala, binlerce ölümlü zerresinin arasında onun gözlerinin kendisini mutlaka fark etmiş olacağı korkusuyla topuklarına kuvvet verir. Beyni biraz dönse de pansiyonundaki kömür ateşinin başına vardığında yüreği sevinçle dolar.
Bu uzun hezeyan hikâyesinin başlangıcı bu kadar. İlk düşünce ortaya çıktıktan ve adamın uyuşuk mizacı bunu uygulamaya koyulacak kadar harekete geçirildikten sonra, bütün mesele doğal bir seyir izler. Uzun uzun düşünüp kızılımsı saçlı yeni bir peruk aldığını ve bir Yahudi’nin eski giysi çuvalından, alıştığı kahverengi takımından farklı türlü giysiler seçtiğini varsayabiliriz. İş tamamdır. Wakefield artık başka biridir. Yeni düzen kurulmuştur; eskiye dönmek, onu eşi benzeri görülmemiş konumuna getiren adım kadar zor olacaktır. Üstelik mizacında zaman zaman görülen bir küskünlük onu inatçı kılar; şu sıralar da Mrs. Wakefield’ın yüreğinde uyandırdığını düşündüğü yetersiz etkiden kaynaklanır bu. Karısı ölümüne yakın bir korkuya kapılmadan geri dönmeyecektir. Peki; iki ya da üç kez gözünün önünden geçmiştir karısı; her seferinde adımları daha ağır, yanağı daha solgun, alnı daha kaygılıdır. Ortadan kayboluşunun üçüncü haftasında, bir eczacının suretinde eve giren bir felaket alameti görür. Ertesi gün kapı tokmağına keçe sarılır. Akşamüstüne doğru bir hekimin arabası gelir ve koca peruklu, ciddi görünümlü yolcusunu Wakefield’ın kapısında indirir; çeyrek saatlik ziyaretin ardından belki de bir cenazenin habercisi olarak dışarı çıkar. Zavallı kadın! Ölecek mi? Bu sırada Wakefield’ın duyguları neredeyse enerji kazanacak kadar kabarmıştır, ama yine de karısının yatağının başına gitmez; böyle bir anda onu rahatsız etmemesi gerektiğini söyleyerek vicdanına sığınır. Onu alıkoyan başka bir şey varsa, kendisi bunun farkında değildir. Birkaç hafta içinde karısı yavaş yavaş iyileşir; tehlike atlatılmıştır. Yüreği belki kederlidir ama sakindir; Wakefield ister yakında ister daha sonra dönsün, karısı onun için bir daha asla heyecana kapılmayacaktır. Wakefield’ın zihninin içinden böyle düşünceler geçer ve kiraladığı daireyle eski evi arasında neredeyse aşılamaz bir uçurum bulunduğunu belirsizce sezmesine yol açar. “Alt tarafı bir sonraki sokakta!” der bazen. Ahmak! Başka bir dünyadadır. Şimdiye dek dönüşünü belli bir günden ötekine ertelemiştir; bundan böyle kesin bir zaman belirlemez. Yarın değil… belki gelecek hafta… yakında. Zavallı adam! Kendini sürgün eden Wakefield’ın yeryüzündeki evini yeniden görme şansı, ölülerinkinden pek fazla değildir.
Keşke bir düzine sayfalık makale yerine koca bir cilt yazabilseydim! O zaman denetimimiz dışındaki bir etkinin yaptığımız her işin üzerine nasıl ağır elini koyduğunu, sonuçlarını da demirden bir zorunluluk ağına nasıl ördüğünü örneklerle gösterebilirdim. Wakefield büyülenmiştir. On yıl kadar onu, eşiğin bir kez bile üzerinden geçmeden evinin çevresinde dolanıp durmaya ve yüreğinin elverdiği bütün sevgiyle karısına bağlı kalmaya bırakalım; bu sırada karısının gönlünden yavaş yavaş silinsin. Şunu da belirtmek gerekir ki, davranışlarının tuhaflığını fark etme yetisini çoktan yitirmiştir.
Şimdi bir sahne! Londra sokaklarındaki kalabalığın arasında, artık yaşlanmakta olan bir adam seçiyoruz. Dikkatsiz gözlemcilerin ilgisini çekecek pek az özelliği var; ama okuyabilenler için bütün görünüşü, başına sıradan bir yazgı gelmediğini haber veriyor. Cılız; alçak ve dar alnı derin kırışıklarla dolu. Küçük, donuk gözleri bazen çevresine endişeyle bakınıyor, ama daha sık içe dönük görünüyor. Başını öne eğiyor, dünyaya tam karşıdan görünmek istemezmiş gibi tarif edilmez biçimde yan yan yürüyor. Onu tarif ettiğimiz gibi görecek kadar uzun izlerseniz, çoğu zaman sıradan yaradılışlardan olağanüstü insanlar çıkaran koşulların burada da böyle birini ortaya çıkardığını kabul edersiniz. Şimdi onu kaldırımda yan yan yürümeye bırakıp gözlerinizi karşı yöne çevirin: elinde dua kitabı, ötede görünen kiliseye doğru ilerleyen, ömrünün son demlerinde, etine dolgun bir kadın. Yerleşmiş bir dulluk hâlinin dinginliği var yüzünde. Kederi ya dinip gitmiş ya da yüreğine öylesine yerleşmiş ki, onu sevinçle değiştirmek ona pek yaramaz. Cılız adamla sağlıklı görünümlü kadın tam birbirlerinin yanından geçerken hafif bir engel çıkar karşılarına ve ikisini doğrudan yüz yüze getirir. Elleri birbirine değer; kalabalığın baskısıyla kadının göğsü adamın omzuna dayanır. Karşı karşıya dikilip birbirlerinin gözlerinin içine bakarlar. Wakefield, on yıllık ayrılığın ardından karısıyla böyle karşılaşır!
Kalabalık bir girdap gibi akıp onları birbirinden uzaklaştırır. Dingin dul, eski adımlarıyla kiliseye doğru yürür; ama kapıda durup sokağa şaşkın bir bakış atar. Yine de içeri girer, yürürken dua kitabını açar. Ya adama ne demeli! Yüzündeki öyle çılgın bir ifadeyle pansiyonuna koşar ki işinin gücünün peşinde, bencil Londra bile durup arkasından bakar. Kapıyı sürgüler, kendini yatağa atar. Yıllardır içine attığı duygular taşar; cılız zihni, duyguların gücünden kısa süreliğine kuvvet alır; hayatının bütün acıklı tuhaflığı bir anda gözleri önüne serilir ve tutkuyla haykırır: “Wakefield! Wakefield! Delirmişsin!”
Belki de delirmişti. Bulunduğu durumun tuhaflığı onu kendine öylesine alıştırmış olmalı ki, hemcinsleri ve hayatın akışı açısından bakıldığında aklının başında olduğu söylenemezdi. Dünyadan kopmayı—yok olup gitmeyi—başarmıştı; yaşayanların arasından yerini ve ayrıcalıklarını bırakmış, ama ölülerin arasına da katılmamıştı. Bir münzevinin hayatı onunkiyle hiç kıyaslanamaz. Eskisi gibi şehrin kalabalığının içindeydi; ama kalabalık yanından akıp gider, onu görmezdi. Mecazen söyleyecek olursak, hep karısının yanı başında, ocağının başındaydı; yine de ne ocağın sıcaklığını ne de karısının sevgisini hissedebilirdi. İnsanlara duyduğu doğal yakınlığı korurken onların işleriyle ilgisi sürsün, ama onlar üzerinde karşılıklı bir etkisi kalmasın: Wakefield’ın eşi görülmemiş yazgısı buydu. Böyle koşulların onun yüreğiyle aklı üzerinde ayrı ayrı ve birlikte nasıl bir etki yaratacağını izlemek son derece ilginç olurdu. Yine de değişmiş olmasına rağmen, bunu nadiren fark eder, kendini her zamanki adam sanırdı. Gerçeği zaman zaman sezer, ama yalnızca bir anlığına; yine de “Yakında döneceğim!” deyip dururdu. Yirmi yıldır bunu söylediğini hiç düşünmeden.
Sanırım bu yirmi yıl, geriye dönüp bakıldığında Wakefield’ın yokluğunu başta sınırladığı bir haftadan pek uzun görünmeyecekti. Olan biteni, hayatının asıl akışına kısa bir ara olarak görecekti. Biraz daha zaman geçince salona dönme vaktinin geldiğine karar verdiğinde, karısı orta yaşlı Mr. Wakefield’ı görünce sevinçten ellerini çırpacaktı. Ah, ne büyük yanılgı! Keşke Zaman, en sevdiğimiz çılgınlıkların sona ermesini bekleseydi; hepimiz genç kalırdık, ta Kıyamet Günü’ne dek.
Kayboluşunun yirminci yılında, bir akşam Wakefield hâlâ kendi evi dediği yere doğru her zamanki yürüyüşünü yapmaktadır. Sonbaharın sert rüzgârlı bir gecesidir; kaldırıma sık sık sağanak vurur, insan şemsiyesini açamadan da diniverir. Evin yakınında durunca Wakefield ikinci kattaki salon pencerelerinden içeri bakar; rahat bir ateşin kızıl parıltısını, ışığını ve arada bir çakıp sönen alevlerini görür. Tavana, iyi kalpli Mrs. Wakefield’ın tuhaf bir gölgesi vurur. Başlığı, burnu, çenesi ve geniş beli mükemmel bir karikatür oluşturur; üstelik gölge, alevlerin yükselip alçalmasıyla öyle neşeyle dans eder ki yaşlı bir dulun hâline neredeyse fazla kaçar. Tam o sırada sağanak bastırır; terbiyesiz bir rüzgâr yüzüne, göğsüne suyu savurur. Sonbahar soğuğu iliklerine işler. Kendi ocağında güzel bir ateş yanarken ve kendi karısı, kuşkusuz yatak odalarının dolabında özenle sakladığı gri paltoyla pantolonu getirmeye koşacakken burada ıslak ve tir tir titreyerek mi duracaktır? Hayır! Wakefield o kadar aptal değildir. Basamakları ağır ağır çıkar—yirmi yıl önce inerken bacakları bu kadar tutulmuş değildi—ama bunun farkında değildir. Dur, Wakefield! Sana kalan tek eve mi gideceksin? Öyleyse mezarına gir! Kapı açılır. İçeri girerken yüzünü son bir kez görür ve karısına oynayıp durduğu küçük şakanın başlangıcı olan kurnaz gülümsemeyi tanırız. Zavallı kadını nasıl da acımasızca işletmiştir! Neyse, Wakefield’a iyi geceler!
Bu mutlu olay—öyle olduğunu varsayarsak—ancak tasarlanmamış bir anda gerçekleşmiş olabilir. Dostumuzun eşiği geçişini izlemeyeceğiz. Bize epeyce düşündürecek şey bıraktı; bunların bir bölümü bir ahlak dersine bilgelik katıp bir imgeye dönüştürülecek. Gizemli dünyamızın görünürdeki karmaşası içinde bireyler bir düzene, düzenler de birbirlerine ve bütüne öylesine hassas biçimde bağlanmıştır ki, insan bir anlığına kenara çekilerek yerini sonsuza dek yitirme tehlikesine atılır. Wakefield gibi, adeta Evren’in Dışlanmışı’na dönüşebilir.
Bölüm etkileşimi
