Bölümler 15Şu an: III
- 1 Ek — Eugénıe Grandet — I3.281 kelime
- 2 II4.040 kelime
- 3 III3.839 kelime · Okuduğun bölüm
- 4 IV4.493 kelime
- 5 V2.825 kelime
- 6 VI2.926 kelime
- 7 VII2.801 kelime
- 8 VIII3.626 kelime
- 9 IX3.525 kelime
- 10 X3.096 kelime
- 11 XI2.867 kelime
- 12 XII2.582 kelime
- 13 XIII2.186 kelime
- 14 XIV2.507 kelime
- 15 Ek — İnsanlık Komedyası’nın başka öykülerinde de şu kişiler yer alır.133 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
III
Nanon şamdanlardan birini alıp kapıyı açmaya gitti; efendisi de peşinden geldi.
Ansızın korkuya kapılan karısı odanın kapısına koşup, “Grandet! Grandet!” diye seslendi.
Bütün oyuncular birbirlerine baktı.
Mösyö des Grassins, “Hepimiz gitsek mi?” dedi. “Bu kapı vuruşunda kötü bir niyet var gibi.”
Mösyö des Grassins, yanında iki büyük sandık taşıyan ve bir seyahat çantasını da sürükleyen araba yazıhanesi hamalının eşlik ettiği genç adamın siluetini görmeye fırsat bulur bulmaz, Mösyö Grandet karısına sertçe dönüp şöyle dedi:
“Madame Grandet, loto oyununuzun başına dönün; mösyöyle konuşmayı bana bırakın.”
Sonra kapıyı hızla kapattı. Heyecana kapılan oyuncular yerlerine döndüler, ama oyuna devam etmediler.
Karısı, “Mösyö des Grassins, Saumur’dan tanıdığınız biri mi?” diye sordu.
“Hayır, bir yolcu.”
“Paris’ten gelmiş olmalı.”
Noter, Hollanda savaş gemisini andıran, beş santim kalınlığındaki saatini çıkarırken, “Aynen öyle,” dedi. “Saat dokuz; Grand Bureau’nun posta arabası hiç gecikmez.”
Abbe Cruchot, “Beyefendi genç mi?” diye sordu.
Mösyö des Grassins, “Evet,” diye yanıtladı. “Neredeyse üç ton gelmesi gereken bir sürü eşya getirmiş.”
Eugénie, “Nanon geri gelmiyor,” dedi.
Başkan, “Herhâlde akrabalarınızdan biridir,” diye belirtti.
Madame Grandet, “Oyuna devam edelim,” dedi usulca. “Mösyö Grandet’nin sesinden canının sıkıldığını anlıyorum; belki de işlerini konuştuğumuzu görmek istemez.”
Adolphe yanındaki genç kıza, “Mademoiselle, gelen kuzeniniz Grandet olsa gerek—yakışıklı bir genç; Mösyö de Nucingen’in balosunda tanışmıştım,” dedi. Annesi ayağına basınca Adolphe sözünü tamamlayamadı. Ardından annesi, bahsine koymak üzere ondan yüksek sesle iki sou istedi; sonra fısıldadı: “Çeneni tut, seni budala!”
Tam o sırada Grandet, ayak sesleri hamalınkilerle birlikte merdivenlerde yankılanan la Grande Nanon olmadan geri döndü. Peşinden de gelişleri herkesi meraka düşürmüş, oradakilerin canlı hayal gücünü doldurmuş olan yolcu geldi. Bu eve gelişi, topluluğun ortasına ansızın düşüşü, ancak bir arı kovanına salyangoz girmesine ya da bir köy kümesinin içine tavus kuşu sokulmasına benzetilebilirdi.
Grandet, “Ateşin yanına oturun,” dedi.
Genç yabancı oturmadan önce topluluğu zarifçe selamladı. Erkekler nazikçe eğilerek karşılık vermek üzere ayağa kalktı; kadınlar da resmî bir reverans yaptı.
Madame Grandet, “Herhâlde üşüyorsunuz, mösyö; belki de ...’dan yolculuk ettiniz,” dedi.
Yaşlı bağcı okumakta olduğu mektuptan başını kaldırıp, “Bütün kadınlar da böyle!” dedi. “Bırakın da mösyö biraz dinlensin!”
Eugénie, “Ama baba, belki mösyö bir şeyler yemek ister,” dedi.
Yaşlı adam sertçe, “Dili var, söyler,” dedi.
Bu sahneye şaşıran tek kişi yabancıydı; ötekiler evin efendisinin zorba davranışlarına alışkındı. İki soru sorulup iki yanıt alındıktan sonra yeni gelen ayağa kalktı, ateşe sırtını döndü, çizmesinin tabanı ısınsın diye bir ayağını kaldırdı ve Eugénie’ye şöyle dedi:
“Teşekkür ederim, kuzenim; Tours’da yemek yedim.” Grandet’ye bakarak ekledi: “Hiçbir şeye ihtiyacım yok; yorgun bile değilim.”
Madame des Grassins, “Mösyö başkentten mi geldi?” diye sordu.
Mösyö Grandet’nin Paris’te yaşayan oğlunun adı Charles’tı. Kendisine seslenildiğini duyunca boynundaki zincire asılı küçük bir monoklu çıkardı; masadakileri ve çevresinde oturanları incelemek için sağ gözüne dayadı. Dilediğince bakıp Madame des Grassins’e küstahça göz süzdükten sonra şöyle dedi:
“Evet madam. Loto oynuyorsunuz, teyze,” diye ekledi. “Lütfen oyununuzu sürdürün, sizi bölmek istemem; bırakmak için fazla eğlenceli.”
Madame des Grassins ona tekrar tekrar bakarak, “Kuzeni olduğundan emindim,” diye düşündü.
Yaşlı Abbe, “Kırk yedi!” diye seslendi. “Madame des Grassins, yazın. Sizin sayınız değil mi?”
Mösyö des Grassins karısının kartına bir pul koydu. Karısı, lotoyla ilgilenmeden önce Parisli kuzeni, sonra Eugénie’yi izliyor; iç karartıcı önsezilerin pençesinde oturuyordu. Genç varis de arada sırada kuzenine gizlice göz atıyordu. Bankerin karısı, zihnindeki şaşkınlık ve merakın gitgide arttığını kolayca fark etti.
Yirmi iki yaşındaki yakışıklı genç Mösyö Charles Grandet, bu sırada saygın taşralılardan bambaşka görünüyordu. Onun aristokrat tavırlarından hayli rahatsız olan taşralılar, alaycı bir dikkatle onu inceliyordu. Bunun açıklanması gerekir. Yirmi iki yaşında gençler çocukluktan henüz çok uzaklaşmamış oldukları için çoğu zaman çocukça davranırlar. Büyük olasılıkla her yüz gençten doksan dokuzu, Mösyö Charles Grandet’nin o anda davrandığı gibi davranırdı.
Bundan birkaç gün önce babası ona Saumur’daki amcasının yanında birkaç ay geçirmesini söylemişti. Mösyö Grandet belki de Eugénie’yi düşünüyordu. Hayatında ilk kez taşraya gönderilen Charles, bir moda adamının üstünlüğüyle boy göstermeyi, bütün ilçeyi lüksüyle çaresizliğe düşürmeyi, ziyaretini unutulmaz kılmayı ve Paris hayatının bütün inceliklerini bu kırsal bölgelere taşımayı kafasına koymuştu. Kısacası, tek kelimeyle söylemek gerekirse, Saumur’da tırnaklarını törpülemeye Paris’te aklından geçirdiğinden çok daha fazla vakit ayıracaktı. Moda gençlerinin çoğu, zarafetten yoksun olmayan bir özensizlik uğruna bir yana bıraktığı o aşırı titiz ve şık giyim kuşamı benimseyecekti. Bu nedenle Charles, eksiksiz bir av kıyafeti, bulunabilecek en iyi tüfeği ve Paris’in en güzel kınındaki en iyi av bıçağını getirmişti. Yelek koleksiyonunun tamamını da yanına almıştı. Gri, siyah, beyaz, böceğimsi renklerde türlü türlü yelekleri vardı: Kimisi altın ipliklerle işlenmiş, kimisi pullarla bezenmiş, kimisi de “chined”di; kimisi şal gibi çapraz kapanan kruvaze, kimisi düz yakalıydı; kimisinin yakası kıvrılır, kimisi de yaldızlı düğmelerle boğaza kadar kapanırdı. O dönemin modasındaki her çeşit yakayı, kravatı da getirmişti. Buisson’dan iki palto ve en güzel çamaşırlarının hepsi yanındaydı. Annesinin armağanı olan zarif altın tuvalet takımını da getirmişti. En göz alıcı küçük yazı masasını da sunan kadınların en sevimlisinden—en azından onun için öyleydi—armağan edilmiş masa dâhil, züppece bütün ıvır zıvırını getirmişti. Annette adını verdiği bu sosyetik kadın o sırada evlilik derdiyle ve yorgun argın İskoçya’da dolaşıyordu. Bazı kuşkular yüzünden mutluluğundan kısa süreliğine vazgeçmesi gerekiyordu; masanın içinde, ona iki haftada bir mektup yazacağı güzel kâğıtlar vardı.
Kısacası, elinden geldiğince bir araya getirdiği Paris hafifliklerinin eksiksiz bir yüküydü bu: Boş vakti bol gençlerin hayatlarını sürdürmek için kullandığı bütün araç gereç; düelloyu başlatmaya yarayan küçük kamçıdan, onu bitiren zarifçe işlenmiş tabancalara kadar. Babası ona yalnız ve gösterişsiz seyahat etmesini söylemişti. Annette’le buluşacağı yolculuk için sipariş edilmiş şahane seyahat arabasını hırpalamak zorunda kalmayacağına sevinerek posta arabasının kupe bölümünü tek başına tutmuştu. Annette, büyük hanımefendi ve saire, ertesi haziranda Baden’de yeniden buluşmayı umduğu kadındı. Charles, amcasının evinde onlarca kişiyle karşılaşacağını, amcasının ormanlarında avlanacağını, kısacası alışıldık şato hayatını yaşayacağını sanıyordu. Amcasının Saumur’da olduğunu bilmiyordu; Froidfond yolunu sorarken onu gelişigüzel sormuştu. Amcasının kentte olduğunu öğrenince, kendisini uygun bir konakta bulacağını düşünmüştü.
Saumur’da ya da Froidfond’da amcasının karşısına yakışır biçimde çıkmak için en şık seyahat kıyafetlerini giymişti: Sade ama kusursuz; o dönem bir erkeğin ya da eşyanın özel güzelliklerini anlatmak için kullanılan kelimeyle “harikulade”. Tours’da bir berber güzel kestane rengi buklelerini yeniden kıvırmıştı. Orada çamaşırlarını değiştirip siyah saten bir kravat takmıştı; bu kravat, yuvarlak gömlek yakasıyla birlikte, aydınlık ve gülümseyen yüzünü hoşça çerçeveliyordu. Yalnızca yarısına kadar iliklenmiş seyahat paltosu belini sarıyor, altından önde çapraz kapanan kaşmir bir yeleği gösteriyordu; onun altında da beyaz kumaştan başka bir yelek vardı. Saatini gelişigüzel cebine sokmuş, kısa bir altın zincirle ilik yerine tutturmuştu. Yanlarından düğmeli gri pantolonunun dikişleri siyah ipek işlemelerle süslenmişti. Gri eldivenlerinin yeniliğini bozmayan, işlemeli altın topuzlu bastonunu zarifçe çeviriyordu. Tamamlayıcı olarak şapkası da kusursuz bir zevkle seçilmişti. Gülünç görünmeden böyle giyinebilecek kişi, ancak Parisli, hem de yüksek çevrelerden bir Parisli olabilirdi; bu züppece ayrıntıların tümüne, hepsini neşeli bir havayla taşıyarak kendini beğenmişliğin uyumunu verebilecek başka kimse yoktu. Bu, iyi tabancaları, isabetli nişanı ve Annette’i olan bir gencin havasıydı.
Taşralıların ve genç Parislinin karşılıklı şaşkınlığını anlamak, yolcunun şıklığının odanın gri gölgeleri arasında ve bu aile topluluğunun yüzlerinde yarattığı parıltıyı açıkça görmek istiyorsanız Cruchotları gözünüzde canlandırın. Üçü de enfiye çekiyordu; burunlarını çekme alışkanlıklarını bastırmayı ve kirli gömleklerinin fırfırlarına, sararıp buruşmuş yakalarının kıvrımlarına serpilmiş kahverengi lekeleri silmeyi çoktan bırakmışlardı. Gevşek kravatları boyunlarına dolanır dolanmaz burguya dönüşüyordu. Bu insanların çamaşırlarını ancak altı ayda bir yıkatmasına ve o süre boyunca dolaplarının dibinde saklamasına imkân veren bol miktarda çamaşır, zamanın kirli, çürüyen lekelerini bırakmasına da elverişliydi. Üçünde de çirkinlik ve yaşlılık kusursuz bir uyum içindeydi. Solmuş ceketleri gibi solgun, pantolonları gibi kırışık yüzleri yıpranmış, buruşmuş, büzüşmüştü. Ötekilerin giyimindeki genel özensizlik—taşranın her yerinde rastlanan, eksik ve tazelikten yoksun tuvalet; insanın farkına varmadan başkaları için giyinmeyi bıraktığı, bir çift eldivenin fiyatını ciddi ciddi düşünmeye koyulduğu hayat—Cruchotların özensizliğine uygundu. Moda düşmanlığı, Grassin yanlılarıyla Cruchot yanlılarının üzerinde anlaştığı tek konuydu.
Parisli, bu evin tuhaf ayrıntılarını—tavan kirişlerini, ahşap işlerin rengini ve sineklerin oraya “Moniteur” ile “Bilimler Ansiklopedisi”ni noktalayacak kadar çok bıraktığı benekleri—incelemek için gözlüğünü kaldırınca, loto oynayanlar burunlarını kaldırıp ona zürafaya bakar gibi merakla baktılar. Şık bir adamın görünüşüne bütünüyle yabancı olmayan Mösyö des Grassins ile oğlu da, ister genel havanın tarif edilemez etkisine kapılmış olsunlar, ister gerçekten aynı duyguyu paylaşsınlar, komşuları kadar şaşkındı; alaycı bakışlarla hemşerilerine sanki şöyle diyorlardı:
“Paris’te işte böyle şeyler görürsünüz!”
Ev sahibini gücendirmekten çekinmeden Charles’ı diledikleri gibi inceleyebiliyorlardı. Grandet elindeki uzun mektuba dalmıştı; okumak için iskambil masasındaki tek mumu almış, konuklarını ve onların keyfini hiç umursamamıştı. Giyimiyle ya da kişiliğiyle böylesine kusursuz bir örneği hiç tanımamış olan Eugénie, kuzeninde sanki melekler âleminden inmiş bir varlık görüyordu. O ışıl ışıl başın zarif buklelerinden yayılan kokuyu hazla içine çekti. İnce eldivenlerinin yumuşak oğlak derisine dokunmak isterdi. Charles’ın küçük ellerine, tenine, yüz hatlarının tazeliğine ve inceliğine imreniyordu. Kısacası, sürekli çorap yamayan ya da babasının giysilerini onaran, hayatı bu kirli kirişlerin altında, sessiz sokaktan ara sıra geçenlerden başkasını görmeden akıp giden saf bir genç kız üzerinde bu zarif varlığın yarattığı etkiyi özetlemek gerekirse, kuzeninin bu görüntüsü ruhunda, Westall’ın İngiliz “Keepsake”leri için çizdiği ve Findens’ın öyle ustaca bir kalemle oyduğu kadın resimlerinin genç bir erkekte uyandırdığı türden ince bir arzu uyandırmıştı; insan kâğıda nefesini verdiğinde bu göksel hayallerin uçup gideceğinden korkardı. Charles cebinden, şimdi İskoçya’da yolculuk eden büyük hanımın işlediği bir mendil çıkardı. Eugénie, aşk için yitip giden boş saatlerde yapılmış bu güzel işi görünce, onu kullanmaya niyetli olup olmadığını anlamak için kuzenine baktı. Genç adamın tavırları, jestleri, gözlüğünü kaldırış biçimi, yapmacık küçümsemesi, zengin mirasçıya az önce büyük mutluluk vermiş olan sandığa küçümseyerek bakışı ve onu değersiz, hatta gülünç bulduğu belliydi. Cruchotlarla des Grassinsleri rahatsız eden bütün bu şeyler Eugénie’yi öylesine derinden etkiledi ki, uyumadan önce anka kuşu kuzeniyle ilgili uzun uzun düşler kurdu.
Loto numaraları çok yavaş çekildi; derken oyun ansızın sona erdi. la Grande Nanon içeri girip yüksek sesle, “Madame, mösyönün yatağı için çarşafları istiyorum,” dedi.
Madame Grandet onunla birlikte dışarı çıktı. Madame des Grassins alçak sesle, “Souslarımızı alıp oyunu bırakalım,” dedi. Herkes, koydukları iki sous’u çatlak tabaktan aldı; sonra topluca ateşin yanına yöneldiler.
“Oyununuz bitti mi?” diye sordu Grandet, mektubundan başını kaldırmadan.
“Evet, evet!” diye karşılık verdi Madame des Grassins, Charles’ın yanına otururken.
Duygu ilk kez kalbine girerken genç bir kızın yüreğinde sık sık doğan bir düşüncenin etkisiyle Eugénie, annesine ve Nanon’a yardım etmek üzere odadan çıktı. Usta bir günah çıkarıcı ona o sırada soru sorsaydı, kuşkusuz ne annesini ne de Nanon’u düşündüğünü; kuzeninin odasıyla ilgilenmek ve kuzeni için elinden geleni yapmak, gerekeni sağlamak, unutulmuş olabilecek şeyleri tamamlamak, her şeyin olabildiğince uygun ve zarif olmasını gözetmek için yakıcı bir istek duyduğunu itiraf ederdi. Gerçekten de annesine ve Nanon’a hâlâ yapılacak her şey olduğunu gösterecek kadar erken yetişti. Nanon’un aklına çarşafların arasından ısıtma tavası geçirme fikrini soktu. Eski masanın üstüne kendi elleriyle bir örtü serdi ve Nanon’dan her sabah değiştirmesini istedi; annesini iyi bir ateş yakmanın gerekli olduğuna ikna etti, Nanon’u da babasına söylemeden koridora koca bir odun yığını çıkarmaya razı etti. Holün köşe raflarından birinden, merhum Mösyö de la Bertellière’in mirasından kalma eski bir lake tepsi almak için koştu; aynı anda altı köşeli bir kristal kadeh, hafif kararmış yaldızlı küçük bir kaşık ve üstüne aşk tanrıları işlenmiş antika bir şişe kaptı. Hepsini zafer kazanmışçasına kuzeninin şömine çıkıntısının köşesine yerleştirdi. Çeyrek saatte aklına, dünyaya geldiğinden beri aklına gelenden daha çok fikir üşüşmüştü.
“Anneciğim,” dedi, “kuzenim donyağı mumunun kokusuna dayanamaz; bir balmumu mum alsak olmaz mı?” Bir kuş gibi hızla, aylık harcamaları için az önce aldığı beş franklık madeni parayı getirmeye koştu. “Al Nanon,” diye seslendi, “çabuk!”
“Baban ne der?” Madame Grandet’in, kızını Grandet’nin Froidfond şatosundan getirdiği eski bir Sevr şekerliğini elinde tutarken görünce dile getirdiği bu korkunç itirazın ardından, “Şekeri nereden bulacaksın? Aklını mı kaçırdın?” diye ekledi.
“Anneciğim, Nanon mumla birlikte şeker de alabilir.”
“Ya baban?”
“Yeğeninin bir bardak şekerli su içmeden kalması doğru mu? Hem fark etmez.”
“Baban her şeyi görür,” dedi Madame Grandet, başını sallayarak.
Nanon tereddüt etti; efendisini tanıyordu.
“Haydi Nanon, git; bugün benim doğum günüm.”
Genç hanımının ilk kez yaptığı küçük şakayı duyan Nanon kahkahayla güldü, sonra da dediğini yaptı.
Eugénie ile annesi, Mösyö Grandet’nin yeğeni için ayırdığı yatak odasını güzelleştirmeye uğraşırken Charles’ın kendisi de Madame des Grassins’in ilgisinin odağıydı; görünüşe bakılırsa kadın onu gözüne kestirmişti.
“Çok cesursunuz mösyö,” dedi genç züppeye. “Yılın bu mevsiminde başkentin eğlencelerini bırakıp Saumur’a yerleşmeye gelmişsiniz. Ama sizi kaçırmayı başaramazsak, burada da bazı eğlenceler bulacağınızı göreceksiniz.”
Taşralı kadınların gözlerine öyle bir ihtiyat ve çekingenlik kattığı, böylece onları her türlü zevki ya hırsızlık ya da günah sayan bazı din adamlarına özgü utangaç şehvetle doldurduğu o bakışı Charles’a fırlattı. Charles bu evde kendini öylesine yabancı hissediyor, hayalinde amcasına yakıştırdığı geniş şatodan ve gösterişli hayattan öylesine uzak düşüyordu ki, Madame des Grassins’e bakınca onda Parisli yüzlere belirsiz bir benzerlik gördü. Kendisine yöneltilen türden davete zarifçe karşılık verdi ve çok doğal bir biçimde sohbete başladı. Madame des Grassins, anlattığı sırların niteliğine uygun düşmesi için sesini gitgide alçalttı. Hem onun hem de Charles’ın konuşma ihtiyacı vardı; böylece birkaç cilveli söz ve biraz ciddi şakalaşmanın ardından, o sırada Saumur’daki herkesin aklını meşgul eden şarap satışını konuşan ötekilerin kendisini duymadığını sanan kurnaz taşralı kadın şöyle dedi:
“Mösyö, bizi görmeye gelme lütfunda bulunursanız, eşim de ben de çok memnun oluruz. Saumur’da hem yüksek iş çevrelerinin hem de soyluların bir araya geldiği tek salon bizimkidir. İki topluluğa da mensubuz; yalnızca eğlendikleri için evimizde buluşurlar. Eşim—bunu gururla söylüyorum—her iki sınıfça da aynı ölçüde takdir edilir. Buradaki ziyaretinizin tekdüzeliğini gidermeye çalışırız. Hep Mösyö Grandet’yle kalırsanız, aman Tanrım, haliniz nice olur? Amcanız, aklında asmalarından başka bir şey olmayan tamahkâr bir cimridir; teyzeniz iki fikri bir araya getiremeyen dindar bir kadındır; kuzeninizse eğitimsiz, sıradan, beş parasız küçük bir ahmak; ömrünü havlu yamayarak geçirecek.”
“Bu kadın gerçekten hoş,” diye düşündü Charles Grandet, Madame des Grassins’in cilvelerine gerektiği gibi karşılık verirken.
“Karım, mösyöyü kendine ayırıyor gibisin,” dedi şişman bankacı gülerek.
Bu söz üzerine noterle başkan az çok imalı birkaç söz söylediler; ama rahip onlara kurnazca bakıp bir tutam enfiye çekti, enfiye kutusunu uzatırken de şöyle diyerek düşüncelerini tek bir noktada topladı: “Saumur’da mösyöye ev sahipliğini madame kadar iyi kim yapabilir?”
“Ah, bununla ne demek istiyorsunuz, Mösyö Rahip?” diye sordu Mösyö des Grassins.
“Sizin, madame’in, Saumur kentinin ve mösyönün yararına olacak en iyi anlamda söylüyorum,” dedi kurnaz ihtiyar, Charles’a dönerek.
Abbe Cruchot, dikkat etmiyor gibi görünmesine rağmen Charles’la Madame des Grassins arasındaki konuşmayı sezmişti.
Adolphe, rahat ve samimi görünmeye çalışarak Charles’a, “Mösyö, beni hatırlıyor musunuz bilmiyorum ama Baron de Nucingen’in verdiği bir baloda sizinle karşılıklı dans etme şerefine erişmiştim, ve—” dedi.
“Elbette; sizi çok iyi hatırlıyorum mösyö,” diye karşılık verdi Charles; herkesin ilgisinin üzerinde olmasından memnundu.
Madame des Grassins’e, “Mösyö oğlunuz mu?” diye sordu.
Rahip ona kötü niyetle baktı.
“Evet mösyö,” diye cevap verdi.
Charles, Adolphe’e dönerek, “Demek Paris’teyken çok gençtiniz?” dedi.
Rahip, “Bilmelisiniz mösyö, onları sütten kesilir kesilmez Babil’e göndeririz,” dedi.
Madame des Grassins, rahibi son derece keskin bir bakışla süzdü.
Rahip, “Ancak taşrada, otuzunu geçmiş olduğu hâlde madame gibi genç görünen ve diploma almaya hazırlanan bir oğlu olan kadınlara rastlarsınız. Neredeyse gençlerin balo salonunda sandalyelerin üstüne çıkıp dans edişinizi seyrettiği günlere dönmüş gibiyim, madame,” dedi ve kadın rakibine döndü. “Zaferleriniz bana daha dün gibi geliyor—”
“İhtiyar düzenbaz!” diye düşündü Madame des Grassins. “Niyetimi anlamış olabilir mi?”
“Görünüşe bakılırsa Saumur’da epey başarı kazanacağım,” diye düşündü Charles; Lord Byron için Chantrey’nin verdiği pozu taklit etmek üzere paltosunun düğmelerini açtı, bir elini yeleğinin içine soktu ve uzaklara doğru baktı.
Père Grandet’nin dalgınlığı, daha doğrusu mektubu okurken kapıldığı düşüncelere dalmışlığı, noterin ve başkanın dikkatinden kaçmamıştı. Mumun tam ışığı altındaki cimrinin yüzünde neredeyse fark edilmeyen kıpırtılardan mektubun içeriğini çıkarmaya çalışıyorlardı. Yüzündeki alışılmış sakinliği korumakta açıkça zorlanıyordu. Şimdi okuyacağımız ölümcül mektubu okurken böyle bir adamın yüzünü nasıl göstermeye çalıştığını gözümüzde canlandırabiliriz:
Kardeşim,
Neredeyse yirmi üç yıldır birbirimizi görmedik. Son kez evliliğim sırasında karşılaşmış, sonra ayrılmıştık; ikimiz de mutluyduk. O zaman, bir gün senin, benim öngördüğüm refaha kavuşacak ailenin dayanağı olacağını elbette aklıma getiremezdim.
Bu mektup eline geçtiğinde artık hayatta olmayacağım. İçinde bulunduğum durumda iflasın utancına dayanamayacağım. Son ana kadar kendimi kurtarma umuduyla uçurumun kıyısında bekledim. Son geldi; içine düşmekten başka çarem yok. Borsacımın ve noterim Roguin’in iki ayrı iflası son kaynaklarımı da alıp götürdü, geriye hiçbir şey bırakmadı. Neredeyse dört milyon borcum olmasının, borçları karşılayacak varlıklarımınsa değerlerinin ancak yüzde yirmi beşi kadar etmesinin acısını yaşıyorum. Depolarımdaki şaraplar, senin hasadının bolluk ve kalitesinin yol açtığı fiyat düşüşünden zarar görüyor. Üç gün içinde Paris, “Mösyö Grandet bir dolandırıcıymış!” diye haykıracak; bense, namuslu bir adam, utanç kefenime sarılmış yatacağım. Lekelemiş olduğum iyi adı oğlumdan, yitirdiğim annesinin servetini ondan alıyorum. Bütün bunlardan haberi yok—taptığım talihsiz çocuğumun! Şefkatle ayrılmıştık. O vedada kalbimin son atışlarının tükendiğini, ne mutlu ki bilmiyordu. Bir gün beni lanetlemeyecek mi? Kardeşim, kardeşim! Çocuklarımızın laneti korkunçtur; bizimkine karşı çıkabilirler ama onlarınki geri alınmaz. Grandet, sen ağabeyimsin, korumanı borçlusun bana; öyle davran ki Charles mezarımın başında acı sözler etmesin! Kanımla, gözyaşlarımla yazıyor olsaydım bile bu mektuba daha büyük bir ıstırap sığdıramazdım; hatta bu kadarı bile sığmazdı, çünkü o zaman ağlar, kanar, ölür, artık acı çekmezdim. Oysa şimdi acı çekiyor, ölüme gözlerim kuru kuru bakıyorum.
Bundan böyle oğlumun babası sensin; bildiğin gibi, annesi tarafından hiçbir yakını yok. Toplumun önyargılarını neden hesaba katmadım? Aşka neden boyun eğdim? Büyük bir soylunun evlilik dışı kızını neden aldım? Charles’ın ailesi yok. Ah, talihsiz oğlum, oğlum! Dinle Grandet! Kendim için hiçbir şey istemiyorum—üstelik mülkün üç milyonluk ipoteği karşılamaya yetmeyebilir—ama oğlum için! Kardeşim, seni düşünürken yalvaran ellerimi kavuşturuyorum; bak onlara! Grandet, ölürken oğlumu sana emanet ediyorum; onun babası olacağını düşününce ölümün araçlarına daha az acıyla bakıyorum. Charles’ım beni severdi; ona iyi davrandım, hiçbir isteğini geri çevirmedim; beni lanetlemeyecek. Ah, görüyorsun! O yumuşak huyludur, annesine benzer, sana dert açmaz. Zavallı çocuk! Lüksün bütün zevklerine alışkın; seninle benim gençliğimizin yoksulluğunda katlandığımız yoksunlukları bilmiyor. Onu mahvolmuş hâlde bırakıyorum! Yapayalnız! Evet, bütün dostlarım ondan uzak duracak ve bu aşağılanmaya sebep olan benim! Keşke onu tek bir darbeyle göklere, annesinin yanına gönderecek gücüm olsaydı! Delilik! Felaketime—onunkine—geri döneyim. Ölümümü ve gelecekte onu bekleyenleri uygun bir biçimde anlatman için onu sana gönderiyorum. Babası ol, ama iyi bir baba. Onu boş, tasasız hayatından birden koparma; bu onu öldürür. Diz çöküp, annesinin mirasçısı olarak mülküm üzerinde sahip olabileceği bütün haklardan vazgeçmesini diliyorum. Ama bu dua gereksiz; o onurludur ve alacaklılarımın arasına katılmaması gerektiğini anlayacaktır. Bunu ona zamanı gelince anlat; onu bekleyen hayatın ağır koşullarını açıkla. Beni hâlâ şefkatle anıyorsa, onun adına her şeyin henüz kaybolmadığını söyle. Evet, ikimizi de kurtaran çalışma, emek, onu kendisinden aldığım servete yeniden kavuşturabilir; babasının mezardan gelen sesini dinlerse Hint adalarına gider. Kardeşim, Charles dürüst ve cesur bir gençtir; girişimde bulunabilmesi için ona gerekli parayı ver. Sana borçlandığı parayı geri ödememektense ölmeyi yeğler. Grandet! Bunu yapmazsan pişmanlık yükünü kendine hazırlamış olursun. Ah, çocuğum sende ne şefkat ne de yardım bulursa, zalimliğinin üzerine Tanrı’nın gazabını çağırırım!
Yıkımdan bir şey kurtarabilseydim, en azından annesinin malından bir parçayı ona bırakmaya hakkım olabilirdi; ama son aylık taksitlerim her şeyi tüketti. Çocuğumun akıbetinden emin olmadan ölmek istemedim. Elini tutuşumla yüreğimi ısıtacak kutsal bir söz aldığımı hissetmeyi umuyordum; ama zamanım kalmadı. Charles sana doğru yola çıktığında ben de mallarımı devretmeye hazırlanıyor olacağım. Felaketimin ne kötü bir hayattan ne de sahtekârlıktan kaynaklandığını, hesaplarımın düzeni ve dürüstlüğüyle göstermeye çalışacağım. Bunu oğlum uğruna yapıyorum.
Elveda kardeşim! Üstüne yüklediğim ve kabul edeceğine hiç kuşku duymadığım cömert vasiliğin için Tanrı seni kutsasın. Bundan böyle ve sonsuza dek, hepimizin gideceği ve bu satırları okuduğun sırada benim de bulunduğum o dünyada bir ses senin için dua edecek.
Victor-Ange-Guillaume Grandet.
“Demek konuşuyordunuz?” dedi Père Grandet; mektubu eski kat yerlerinden dikkatlice katlayıp yeleğinin cebine koydu. Duygularını ve hesaplarını ardına gizlediği alçakgönüllü, ürkek bir tavırla yeğenine baktı. “Isındın mı?” diye sordu.
“İyice ısındım, sevgili amca.”
“Peki, kadınlar nerede?” diye sordu amcası; yeğeninin evde yatacağını çoktan unutmuştu. Tam o sırada Eugénie ile Madame Grandet geri döndü.
“Oda hazır mı?” dedi Grandet, kendini toparlayarak.
“Evet baba.”
“Öyleyse yeğenim, yorgunsan Nanon sana odanı gösterir. Züppe odası değil ama cebinde harcayacak bir kuruşu hiç olmayan yoksul bir bağcıyı bağışlarsın. Vergiler her şeyi yutuyor.”
“Sizi rahatsız etmek istemeyiz Grandet,” dedi bankacı. “Yeğeninizle konuşmak isteyebilirsiniz; biz de size iyi geceler diyelim.”
Bu sözler üzerine topluluk ayağa kalktı; herkes kendi karakterine uygun bir vedalaşma selamı verdi. Yaşlı noter fenerini almak için kapıya gitti, onu yakmak üzere geri döndü ve yolda des Grassinlere eşlik etmeyi teklif etti. Madame des Grassins, akşamı erkenden sona erdiren bu olayı öngörmemişti; bu yüzden uşağı henüz gelmemişti.
“Koluma girme lütfunda bulunur musunuz madame?” dedi rahip.
“Teşekkür ederim Mösyö Abbe, ama oğlum yanımda,” diye kuru bir tavırla karşılık verdi.
“Hanımlar benim yüzümden zor durumda kalmaz,” dedi rahip.
“Mösyö Cruchot’nun koluna gir,” dedi kocası.
Rahip, güzel kadının koluna girip öyle hızlı yürüdü ki kısa sürede kalabalığın epey önüne geçtiler.
“Yakışıklı bir genç, madame,” dedi kolunu sıkarak. “Üzümlere elveda, bağbozumu bitti. Bizim işimiz tamam. Matmazel Grandet’ye de veda edebiliriz. Eugénie o züppenin olacak. Bu kuzen Parisli bir kadına âşık değilse oğlunuz Adolphe’un bir rakibi daha çıkacak:—”
“Hiç sanmam Mösyö Abbe. Bu genç, Eugénie’nin küçük bir budala olduğunu, zerre kadar tazeliği kalmamış bir kız olduğunu görmeden edemez. Bu akşam fark ettiniz mi? Ayva gibi sapsarıydı.”
“Belki de kuzenin bunu fark etmesini siz sağladınız?”
“Bunun için zahmete girmedim—”
“Her zaman Eugénie’nin yanında durun madame; genç adama kuzeni hakkında kötü bir şey söylemenize hiç gerek kalmaz. Kendi kıyaslamasını yapacaktır; o da—”
“Neyse, öbür gün benimle yemeğe gelmeye söz verdi.”
“Ah, keşke isteseniz madame—” dedi rahip.
“Benden ne yapmamı istiyorsunuz Mösyö Abbe? Bana kötü bir öğüt mü vereceksiniz? Şükürler olsun, namıma leke sürmeden otuz dokuz yaşıma geldim; şimdi, Büyük Moğol İmparatorluğu uğruna bile, namusumu lekeleyecek bir işe girişmem. İkimiz de sözcüklerin anlamını bilecek yaştayız. Bir din adamı için düşünceleriniz hayli uygunsuz doğrusu. Ayıp! Faublas’a yaraşır bu!”
“Faublas’ı okudunuz mu?”
“Hayır Mösyö Abbe; Tehlikeli İlişkiler demek istemiştim.”
“Ah! O kitap çok daha ahlaklıdır,” dedi rahip gülerek. “Ama beni günümüzün gençleri kadar kötü biri gibi gösteriyorsunuz; ben yalnızca—”
“Aklıma kötü şeyler sokmayı düşünmediğinizi söylemeye cesaret edebilir misiniz? Her şey apaçık ortada değil mi? Bu genç—yakışıklı olduğunu kabul ediyorum—bana kur yapacak olsa kuzenini aklından bile geçirmezdi. Paris’te iyi annelerin çocuklarının mutluluğu ve iyiliği için böyle şeylere giriştiğini biliyorum; ama biz taşrada yaşıyoruz Mösyö Abbe.”
“Evet madame.”
“Hem,” diye sürdürdü, “ben böyle bir bedel karşılığında yüz milyon getirilmesini istemem; Adolphe da istemez.”
“Madame, yüz milyondan söz etmedim; o ayartıya ikimizden biri karşı koyamayabilir. Ben yalnızca namuslu bir kadının, şerefine halel getirmeden, zararsız küçük cilvelere izin verebileceğini düşünüyorum. Bunlar aslında toplum içindeki görevinin bir parçasıdır ve—”
“Öyle mi düşünüyorsunuz?”
“Birbirimize hoş görünmeye çalışmak zorunda değil miyiz madame?—Müsaadenizle burnumu sileyim.—Size garanti ederim madame,” diye devam etti, “genç bey sizi gözlüğünün ardından bana baktığından daha hayranlıkla süzdü; ama güzelliğe yaşlılıktan önce saygı göstermesini bağışlıyorum—”
“Parisli Mösyö Grandet’nin oğlunu Saumur’a son derece evlilik niyetiyle gönderdiği apaçık,” dedi başkan yüksek sesle.
“Öyle olsaydı kuzen aramıza top güllesi gibi düşmezdi,” diye karşılık verdi noter.
“Bu hiçbir şeyi kanıtlamaz,” dedi Mösyö des Grassins; “yaşlı cimri hep gizem yaratır.”
“Sevgili des Grassins, genci yemeğe davet ettim. Gidip Mösyö ve Madame de Larsonniere ile du Hautoyları, elbette güzel Matmazel du Hautoy’yu da çağırmalısın. Umarım düzgün giyinir; o kıskanç annesi kızı ne korkunç hâle sokuyor! Beyler, hepinizin bizi onurlandırıp geleceğinizi umuyorum,” diye ekledi; alayı durdurup iki Cruchot’ya seslendi.
“Madame, artık evinizdesiniz,” dedi noter.
Üç des Grassin’e selam verdikten sonra üç Cruchot evlerine döndü; taşralı çözümleme yeteneklerini, akşamın büyük olayını her yönüyle incelemeye koyuldular. Olay, hiç kuşkusuz Grassin yanlılarıyla Cruchot yanlılarının konumunu değiştirmişti. Bu büyük entrikacıların her işine yön veren olağanüstü sağduyu, iki tarafı da ortak bir düşmana karşı geçici bir ittifakın gerekli olduğuna inandırdı. Eugénie’nin kuzenine âşık olmasını ve kuzenin Eugénie’yi düşünmesini karşılıklı olarak engellemeleri gerekmez miydi? Parisli genç; hain imalar, tatlı dille söylenen iftiralar, övgü kılığına girmiş karalamalar ve saf inkârlarla sürekli çevresinin sarılıp aldatılmasına karşı koyabilir miydi?
Bölüm etkileşimi
