Bölümler 5Şu an: Sonsöz — Ek — Tılsımlı Deri — I. Tılsım
Bilimler Akademisi üyesi Monsieur Savary’ye.
[atlandı: bir değnek savrulurken ucunun çizdiği kıvrımlı yolu gösteren bir resim.]
STERNE — Tristram Shandy, bölüm 322.
SONSÖZ
EK
TILSIMLI DERİ
I. TILSIM
1829 Ekim’inin sonlarına doğru, genç bir adam, doğası gereği kolayca vergilendirilebilecek bir tutkuyu koruyan yasaya uygun olarak kumarhanelerin açıldığı sırada Palais-Royal’ye girdi. Fazla düşünmeden, 36 numarasıyla tanınan kumarhanelerden birinin merdivenlerini çıktı.
“Şapkanızı alabilir miyim, efendim?” diye ince, huysuz bir ses seslendi. Korkuluğun ardındaki karanlıkta çömelmiş duran ufak tefek yaşlı bir adam birden doğruldu; çirkin bir tasarıma göre yontulmuş yüz hatları ortaya çıktı.
Bir kumarhaneye girerken yasa, daha en başta şapkanızı elinizden alır. Bu bir mesel, ilahi bir vahiy midir? Yoksa bir tür güvence isteyerek şeytani bir anlaşma mı ima edilir? Sizden para kazanmaya hazırlananlara karşı saygılı davranmanızı sağlamak için mi yapılır? Yoksa toplumun lağımlarında çömelip duran hafiye, şapkacınızın adını mı, ya da astarına yazmışsanız sizin adınızı mı bilmek zorundadır? Belki de kumarbazların beyin kapasitesine ilişkin istatistikler tutmak için kafatasınızın ölçüsü gereklidir? Yürütme erki bu konuda kesinlikle suskundur. Ama şundan emin olun: Masalara doğru daha bir adım bile atmamışken şapkanız artık sizin değildir; tıpkı sizin kendinize ait olmadığınız gibi. Kumar sizi, servetinizi, kasketinizi, bastonunuzu, pelerininizi ele geçirir.
Çıkarken acımasız bir ironiyle, Kumar’ın size bir şeyleri hâlâ bağışlamış olduğu anlaşılır; çünkü eşyalarınız geri verilir. Yine de yanınızda yeni bir şapka getirdiyseniz, kumarbazlara özgü bir kılığın gerekli olduğunu öğrenmenin bedelini ödersiniz.
Genç adamın, kenarı neyse ki biraz yıpranmış şapkasına karşılık numaralı bir fiş alırken yüzünde beliren açık şaşkınlık, zihninin henüz lekelenmediğini yeterince gösteriyordu. Oysa gençliğinden beri kumarbaz hayatının azgın zevkleri içinde debelenen ufak tefek yaşlı adam ona donuk, kayıtsız bir bakış attı. Bir filozof o bakışta hastanede yatan sefaleti, yıkıma uğramış insanların serseri hayatlarını, sayısız intiharın soruşturmalarını, ömür boyu kürek mahkûmiyetini ve Guazacoalco’ya sürgünleri görebilirdi.
Solgun, uzun yüzü, tutkunun en yalın hâline indirgenmiş, bitkin bir cisimleşmesi gibiydi. Kırışıklıklarında geçmiş acıların izleri vardı. Darcet’nin peltemsi çorbalarıyla hayatta kalıyor, cılız kazancını her gün kumarda kaybediyordu. Kamçının darbelerine aldırmayan yaşlı bir beygir gibi artık hiçbir şey onu sarsamazdı. Yıkıma uğramış oyuncular çıkarken boğuk iniltilerini yükseltir, sessizce beddualar savurur, sersemlemiş yüzlerle geçip giderlerdi; oysa o hiç etkilenmezdi. Kumarın ete kemiğe bürünmüş hâliydi. Genç adam bu zavallı Kerberos’u fark etseydi belki de şöyle derdi: “Onun yüreğinde bir deste kâğıttan başka bir şey yok.”
Yabancı, besbelli Tanrı’nın buraya koyduğu, bütün kötülük yuvalarının eşiğine iğrençlik yerleştiren o kanlı canlı uyarıya kulak asmadı. Cesur adımlarla salona girdi; madeni paraların şıngırtısı duyularını açgözlülüğün göz kamaştırıcı, ıstıraplı büyüsüne kaptırdı. Büyük olasılıkla onu buraya, Jean-Jacques’ın şu kasvetli düşünceyi dile getiren en ikna edici, belagatli sözlerinden biri çekmişti: “Evet, insanın kendisiyle ölüm arasında yalnız son meteliğinin kaldığını görünce kumara başlayabileceğini düşünebiliyorum.”
Bir kumar salonunun gece vakti yarattığı yanılsama, kanlı bir tiyatro oyunununki kadar bayağı ve bir o kadar etkilidir. Odalar kumarbazlar ve seyircilerle, uyarılmak için buraya sürüklenen yoksul yaşlılarla, heyecanlı yüzlerle, şarapla başlayıp kısa süre sonra Seine’de son bulan eğlencelerle doludur. Tutku bütün şiddetiyle oradadır, ama oyuncuların sayısı o kadar çoktur ki kumar iblisini yüz yüze göremezsiniz. Akşam, herkesin katıldığı bir uyum ya da korodur; orkestradaki her çalgı ona kendi payını katar. Eğlence arayışıyla gelmiş, tiyatro ya da oburluk zevklerinde olduğu gibi bunun için para ödeyen saygın insanları bol bol görürsünüz. Kimileri de, gelecek üç ay boyunca içlerini yakacak pişmanlıkları ucuza satın almak için bir çatı katına gelir gibi buraya gelir.
Bir kumarhanenin açılmasını sabırsızlıkla bekleyen ruhtaki bütün o kudreti ve çılgınlığı kavrayabiliyor musunuz? Gündüz kumar oynayanla gece oynayan arasındaki fark, tasasız bir kocayla sevgilisinin penceresi altında kendinden geçen âşık arasındaki fark gibidir. Tutkunun gerçek nabzı ve arzusunun çıplak dehşeti ancak sabah ortaya çıkar. O zaman ne yemiş ne uyumuş ne düşünmüş ne de yaşamış gerçek kumarbazı hayranlıkla izleyebilirsiniz; martingale sisteminin kırbacı onu öyle yakmış, trente-et-quarante oyununda büyük vurgun yapma arzusu onu öyle işkence çarkında kıvrandırmıştır ki. O lanetli saatte dinginliği ürküten gözlerle, insanı büyüleyen yüzlerle, sanki kartları ters çevirip yakabilecek bakışlarla karşılaşırsınız. Bir kumar salonunun en görkemli saatleri açılış saatleri değildir. İspanya boğa güreşleriyle, Roma vaktiyle gladyatörleriyle övündüyse Paris de, kaçınılmaz ruletlerin kanı sel gibi akıttığı ve halkın ayaklarının kana basmasından korkmadan gösteriyi izleyebildiği Palais-Royal’siyle övünür.
Arenaya şöyle bir göz atın. Ne kadar çıplak görünüyor! Duvar kâğıdı baş hizasına dek yağ içinde; insana can veren tek bir düşünceyi bile uyandıracak hiçbir şey yok. İntihar etmek isteyenlerin işine yarayacak bir çivi dahi bulunmuyor. Zemin aşınmış ve kirli. Odanın ortasında uzunlamasına bir masa duruyor; altınların sürtünmesi masa örtüsünü aşındırmış. Çevresindeki hasır tabanlı sandalyeler ise burada hayatlarını, erişebilecekleri lüksü sağlayacak servetin peşinde yitirecek adamların lükse karşı tuhaf bir kayıtsızlığı olduğunu gösteriyor.
Ruhun güçlü biçimde kendi üzerinde tepindiği her yerde insanlığın bu çelişkisi görülür. Âşık, metresini ipeklere bürümek, yumuşak Doğu kumaşlarıyla donatmak ister; oysa ikisi de sürgülü bir karyolada yatmak zorundadır. Hırslı hayalperest kendini iktidarın doruğunda görürken çamura köle gibi kapanır. Tüccar nemli, sağlıksız dükkânında çürürken oğluna erkenden miras kalacak büyük bir konak inşa eder; sonra da kendi kardeşinin başlattığı hukuki işlemler yüzünden oradan çıkarılır.
Dünyada bir zevk yuvasından daha tatsız bir şey var mıdır? Ne tuhaf soru! İnsan durmadan kendiyle çatışır. Bugünkü dertleri umutlarını yalanlar; yine de kendisine ait olmayan bir geleceğin, bugünkü acılarını telafi etmesini bekler. Böylece bütün eylemlerine tutarsızlığın ve doğasının zayıflığının damgasını vurur. Bu dünyada tam anlamıyla sahip olduğumuz tek şey talihsizliktir.
Genç adam içeri girdiğinde odada birkaç kumarbaz vardı. Üç kel kafalı yaşlı adam yeşil masanın çevresinde aylak aylak oturuyordu. Diplomatlar gibi soğukkanlı, alçı kalıbı andıran yüzleri duyarlılıklarını yitirdiklerini, bir kadının çeyizi ortaya konduğunda bile artık atmayacak yüreklerinin çoktan nasıl taşlaştığını anlatıyordu. Zeytin tenli, kara saçlı genç bir İtalyan masanın bir ucuna, dirseklerini dayamış oturuyordu; kumarbazın “Evet”ini ya da “Hayır”ını belirleyen şans alametlerini dinler gibiydi. Ateşle altının parıltısı bu güneyli yüzüne vuruyordu. Yedi sekiz kadar seyirci, şansın darbelerinden, oyuncuların yüzlerinden, paranın el değiştirmesinden ve krupiyenin tırmığının hareketlerinden oluşan bir dramı bekliyordu; tıpkı Place de Grève’de sessiz ve kıpırtısız bir kalabalığın celladı seyretmesi gibi. Uzun boylu, ince yapılı, eski püskü paltolu bir adam bir elinde kart, ötekinde Kırmızı ya da Siyah çıkan sayıları işaretlemek için bir iğne tutuyordu. Dudaklarına çağının bütün zevkleri kadar yaklaşmış çağdaş bir Tantalos’a, hayali kazançlarını içine çeken hazinesiz bir cimriye, sefaletini hayali düşlerle avutmaya çalışan aklı başında bir deliye, tehlikeye ve ahlaksızlığa genç bir rahibin beyaz ayinde kutsanmamış ekmeği tutuşu gibi dokunan bir adama benziyordu.
Oyunun bir iki ustası, kurnaz spekülatör, tıpkı mahkûm gemilerinden korkmayı çoktan bırakmış eski hükümlüler gibi kasanın karşısına geçmişti. İki üç el oynayıp bekledikleri kazançla hemen ayrılmayı, geçimlerini sağladıkları o parayı alıp gitmeyi düşünüyorlardı. İki yaşlı garson, kollarını kavuşturmuş, ağır ağır dolanıyor; ara sıra pencerelerden bahçeye bakıp önemsiz yüzlerini yoldan geçenlere gösterir gibiydiler.
Krupiye ile kasacı, oynayanlara ölümcül ve soldurucu bir bakış atıp genç adam içeri girerken keskin bir sesle “Bahislerinizi yapın!” diye bağırdı. Herkes merakla yeni gelene dönünce sessizlik daha da derinleşti sanki. Kim inanırdı? Yorgun yaşlılar, fosilleşmiş garsonlar, seyirciler, hatta bağnaz İtalyan bile yabancıyı görünce tarif edilemez bir korkuya kapıldı. Burada merhamet uyandırabilen biri gerçekten zavallı olmalı. Acıların ses çıkarmadığı, sefaletin neşeli göründüğü, umutsuzluğun ağırbaşlı durduğu bu yerlerde, sempati görmek için böylesine çaresiz, bir ürperti yaratacak kadar korkunç görünüşlü mü olmalı? Genç adam içeri girince bu düşünceler uyuşmuş yüreklerde yeni bir duygu uyandırdı. Devrim’in buyruğuyla düşecek sarışın, genç kız başları karşısında cellatların bile gözyaşı döktüğü bilinmiyor mu?
Kumarbazlar, aceminin yüzünde korkunç bir sır gördüler. Genç yüz hatlarına hüzünlü bir zarafet sinmişti; başarısızlıkları ve yıkılmış umutları bakışlarından okunuyordu. İntiharın donuk kayıtsızlığı alnını ölümcül bir solgunluğa bürümüş, acı bir gülümseme dudaklarının çevresinde belli belirsiz çizgiler açmıştı; içinde görülen bir terk edilmişlik vardı ve insanı sarsıyordu. Gözlerinin derininde bir tür şeytan kıvılcımı parlıyordu; belki zevklerden yorulmuş gözkapakları düşük duruyordu. Bir zamanlar saf ve aydınlık olan gururlu yüzüne aşağılanmış hâliyle iğrenç izini bırakan şey sefahat miydi? Gözkapaklarının çevresindeki sarı halkaları ve yanaklarındaki rengi gören bir doktor bunları kalp ya da akciğer hastalığına yorardı; şairlerse bilginin peşinde harcanan ömre, öğrencinin lambası başındaki gece nöbetlerine bağlardı.
Ama genç yüzü buruşturan, sefahatin, öğrenimin ve hastalığın zar zor sarsabildiği bir yüreği ezen şey, her hastalıktan daha ölümcül bir dert, deha ya da öğrenimden daha acımasız bir hastalıktı. Ünlü bir suçlu mahkûmlar hapishanesine götürüldüğünde, tutuklular onu saygıyla karşılar. İşkencede deneyimli, insan kılığına girmiş bu kötü ruhlar da görülmemiş bir ıstırabın önünde eğildiler. Gözlerinin önündeki yaranın derinliğinden, dile getirilmeyen ironisinin yüceliğinden ve kılığındaki ince sefaletten aralarındaki bir prensi tanıdılar. Giydiği redingot iyi dikilmişti, ama kravatı yeleğine öylesine yapışmıştı ki içinde gömlek olduğunu kimse düşünemezdi. Bir kadın eli kadar biçimli elleri pek temiz değildi; üstelik iki gündür eldiven giymemişti. Krupiye bile garsonlar da ürperdiyse, bunun nedeni zayıf, zarif yapılı bedeninde ve doğal bukleli seyrek sarı saçlarında masumiyet büyüsünden hâlâ izler bulunmasıydı.
Yalnızca yirmi beş yaşlarında görünüyordu; yüzünde ahlaksızlık izi varsa da bu kazara oraya düşmüş gibiydi. Genç bünyesi hâlâ şehvetin saldırılarına direniyordu. Karanlıkla ışık, yok oluşla var oluş, onda sanki çarpışıyor; güzellik ve dehşet birbirine karışıyordu. Işıltısını yitirmiş, yoldan çıkmış bir melek gibi dikiliyordu; ahlaksızlık ve utanç konusunda deneyimli bu profesörler acemiye gitmesini söylemeye hazırdı; tıpkı dişsiz bir kocakarının kendini rezilliğe sunan güzel bir genç kıza acıması gibi.
Genç adam doğruca masaya gitti; önünde dururken elinde tuttuğu altın parçayı hiç düşünmeden masaya bıraktı. Para Siyah’a yuvarlandı; ardından güçlü yaradılışlı insanların yapabileceği gibi, lüzumsuz hileleri küçümsercesine krupiyeye sakin ama kaygılı gözlerle baktı.
Bu el öylesine ilgi uyandırmıştı ki yaşlı kumarbazlar ortaya hiçbir şey koymadı. Yalnızca İtalyan, kumarbaz coşkusuyla, aklına gelen bir düşünceye birden gülümsedi ve madeni para yığınını yabancının bahsine sürdü.
Kasacı, alışkanlığın anlaşılmaz bir haykırışa dönüştürdüğü sözleri söylemeyi unuttu: “Bahislerinizi yapın... Bahisler yapıldı... Bahisler kapandı.” Krupiye kartları açtı; bu kasvetli eğlenceye katılanların kazancına da kaybına da kayıtsız olmasına rağmen yeni gelene şans dilemek ister gibiydi. Her seyirci o altın parçasının kaderinde soylu bir hayatın son sahnesini görüyordu; kehanet gibi kartlara gözlerini diktiler. Ama genç adamı ne kadar yakından izlerlerse izlesinler, sakin ama huzursuz yüzünde en ufak bir duygu belirtisi bulamadılar.
“Çift! Kırmızı kazanır,” dedi krupiye resmî bir tavırla. Kasacının birbiri ardına üzerine saçtığı katlanmış banknotları görünce İtalyan’ın boğazından anlamsız bir hırıltı çıktı. Genç adam felaketini ancak krupiyenin tırmığı son napoleonunu alıp götürmek için uzanınca anladı. Fildişi tırmık hafifçe tık diye madeni paraya dokundu; parayı bir ok hızıyla kasanın önündeki altın yığınına süpürdü. Yabancının dudakları soldu, gözleri usulca kapandı; ama hemen yeniden açtı ve yüzüne renk geri geldi. İngiliz tavırlarına büründü; sanki hayat ona sunabileceği yeni bir duyum bırakmamış gibiydi. Umutsuz kumarbazların seyircilere sık sık attığı, merhamet dilenen bakışlardan hiçbirini atmadan oradan kayboldu. Bir saniyede neler olabilir; bir zar atışına neler bağlıdır!
“Son fişeği buydu elbette,” dedi krupiye, bir an sustuktan sonra gülümseyerek; parayı başparmağıyla işaretparmağının arasına alıp havaya kaldırmıştı.
“Aklını kaçırmış; gidip kendini boğacak,” dedi buranın müdavimlerinden biri. Çevresine, birbirini tanıyan diğer oyunculara baktı.
“Hadi canım!” dedi garson, bir tutam enfiye çekerken.
“Keşke biz de onun örneğini izleseydik,” dedi yaşlı bir kumarbaz ötekilere, İtalyan’ı göstererek.
Herkes, banknotlarını sayarken elleri titreyen şanslı oyuncuya baktı.
“Bir ses sanki bana fısıldadı,” dedi. “Şansın o genç adamın umutsuzluğuna karşı işleyeceği kesindi.”
“Acemi,” dedi kasacı, “yoksa şansını artırmak için parasını üçe bölerdi.”
Genç adam şapkasını istemeden çıktı; ama şapkanın pejmürde hâlini fark etmiş yaşlı bekçi onu sesini çıkarmadan geri verdi. Kumarbaz mekanik bir hareketle fişi teslim etti, merdivenlerden inerken Di tanti Palpiti’yi öylesine hafif ıslıkla çaldı ki o tatlı notaları kendisi bile zar zor duydu.
Kendini hemen Palais-Royal’nin revaklarının altında buldu; Rue Saint-Honoré’ye ulaştı, Tuileries yönünde ilerledi ve kararsız adımlarla bahçeleri geçti. Çölde yürür gibiydi; görmediği insanlar ona çarpıyor, kalabalığın bütün sesleri arasından yalnızca tek bir ses duyuyordu: Ölüm’ün sesi. 1793’ten beri oraya dökülen kanla kızarmış darağacının kendilerini beklediği Place de Grève’e Palais de Justice’ten arabalarla götürülen suçlular gibi, sonunda onu uyuşturan düşüncelere gömülmüştü.
İntiharda yüce ve korkunç bir şey vardır. Çoğu insanın düşüşü tehlikeli değildir; düşecekleri mesafe az olan ve kendilerine zarar veremeyecek çocuklar gibidirler. Ama büyük yaradılışlı biri yere çakıldığında yüksekten düşmesi kaçınılmazdır. Neredeyse göklere çıkarılmış, erişemeyeceği bir cenneti şöyle bir görmüş olmalıdır. Bir ruhu huzuru tabancanın tetiğinde aramaya zorlayan fırtınalar ne şiddetli olmalı!
Bir dost bulamadığı, bir kadının tesellisinden yoksun olduğu için, milyonlarca insanın arasında, servetinin yükü altında ezilen kayıtsız bir kalabalığın gözü önünde, bir tavan arasında açlıktan kıvranıp eriyip giden nice genç güç vardır! Bütün bunları düşününce intihar gözümüzde büyür. İnsanın kendi seçtiği ölümle genç bir adamı Paris’e çağıran o bol umut arasında neler durabilir, yalnız Tanrı bilir. Ruhun içinde hangi karşıt fikirler çarpışmıştır; hangi şiirler bir kenara bırakılmıştır; hangi inlemeler, hangi umutsuzluklar bastırılmıştır; başarısız olmuş hangi başyapıtlar, hangi boş çabalar yaşanmıştır! Her intihar kederin korkunç bir şiiridir. Edebiyat denizlerinin üzerinde yüzen hangi deha eseri şu paragrafla boy ölçüşebilir:
“Dün saat dörtte genç bir kadın Pont des Arts’tan Seine’e atladı.”
Dramlar ve romanlar bu kısa Paris cümlesinin yanında sönük kalır. Çocukları tarafından hapse atılan görkemli Kaernavan kralının Ağıtları adlı eski başlık resmi bile onun yanında sönük kalır. Bu eser, Sterne’in yalnızca okuyarak gözyaşı döktüğü kayıp bir yapıtın geriye kalan tek parçasıydı — kendi karısını ve ailesini terk eden aynı Sterne’in.
Yabancı, zihninden savaşın üstünde dalgalanan yırtık bayraklar gibi parça parça geçen bu tür düşüncelerle kuşatılmıştı. Bilincin ve belleğin yükünü bir anlığına bir kenara bırakıp yeşil çalılıklar arasında meltemin usulca salladığı çiçek başlarını seyretse, içine bir tiksinti çökerdi; hayat, intiharın boğucu düşüncesine karşı direnir, gözleri göğe yükselirdi. Gri bulutlar, kasvetli rüzgâr esintileri, fırtınalı hava, hepsi ölmesi gerektiğine hükmediyordu.
Pont Royal’e doğru ilerledi; kendisinden önce gidenlerin son düşüncelerini aklından geçiriyordu. Lord Castlereagh’ın boğazını kesmeden önce en temel ihtiyaçlarımızı bile karşıladığını, akademi üyesi Auger’nin ise ölüme giderken enfiye kutusunu aradığını hatırlayınca kendi kendine gülümsedi. Bu tuhaflıkları çözümledi, hatta kendini de gözlemledi: Bir hamalın geçmesine yol vermek için korkuluğun dibine çekildiğinde paltosu sürtünmeden biraz beyazlamıştı; şaşkınlıkla, kolundaki tozu özenle silkeledi. Köprünün kemerinin ortasına ulaştı ve uğursuz bir hisle suya baktı.
“Kendini boğmak için berbat bir hava,” dedi, ona sırıtıp bakan, üstü başı perişan yaşlı bir kadın. “Seine soğuk ve pis değil mi?”
Cevap olarak, yürekliliğinin çılgınca niteliğini ele veren hazır bir gülümsemeyle karşılık verdi; sonra uzakta, Tuileries kapısının yanında, üzerinde on iki inç yüksekliğinde harflerle “KRALİYET İNSANİ YARDIM KURUMU KURTARMA DÜZENEĞİ” yazan bir baraka görünce birden ürperdi.
Hayırseverliğiyle donatılmış M. Dacheux gözünün önüne geldi; boğulanların başını, talihsizlik eseri su yüzüne çıkarlarsa, kıran o fazlasıyla etkili kürekleri bağırtılarla harekete geçiriyordu. Meraklı bir kalabalığın toplanışını, doktor çağırmak için koşuşturmasını, tütsüleme hazırlıklarını gördü; gazetelerdeki, bir şenlik ve bir balerin gülümsemeleri üzerine haberlerin arasına sıkıştırılmış geveze paragrafı okudu; emniyet müdürünün kayıkçılara saydığı frankları duydu. Bir ceset olarak on beş frank ediyordu; oysa şimdi, yaşarken, hamisi, dostu, yatacağı bir şilte ya da kendisi için tek söz edecek kimsesi olmayan yetenekli bir adamdan ibaretti: Onunla hiç uğraşmayan devlet için bütünüyle değersiz, işe yaramaz biriydi.
Gün ortasında ölmek ona aşağılayıcı geldi; hayatın yüceliğini hiçe saymış bir dünyaya tanınmayacak bir ceset bırakmak için gece ölmeye karar verdi. Yeniden yola koyuldu, vakit öldürmeye çalışan bir aylak gibi ağır ağır yürüyerek Quai Voltaire’e yöneldi. Köprünün öte ucundaki basamaklardan inerken korkuluğa dizilmiş ikinci el kitaplar dikkatini çekti; birkaçının fiyatını sormak üzereydi. Gülümsedi, ellerini felsefî bir tavırla ceplerine soktu ve mağrur bir küçümsemeyle yeniden gezinmeye koyuldu; derken cebinde birkaç madeni paranın tuhafça şıngırdadığını duyunca şaşırdı.
Yüzünü umut dolu bir gülümseme aydınlattı; gülümseme dudaklarından yüzüne, alnına yayıldı, gözlerine ve esmer yanaklarına neşeli bir ışık getirdi. Yanmış bir kâğıt parçasının kalıntıları üzerinde uçuşan kızıl kıvılcımlardan biri gibi bir mutluluk parıltısıydı bu; ama kara küller gibi, yabancı elini hızla cebinden çıkarıp üç metelik görünce yüzündeki ışık da sönüverdi. “Ah, iyi yürekli beyim! Carita, carita; Azize Katerina aşkına! Biraz ekmek alabilmem için yalnızca yarım metelik!”
Yanakları şiş, isi yüzünden kapkara olmuş, paçavralara bürünmüş küçük bir baca temizleyicisi elini uzatmış, adamın son meteliklerini dileniyordu.
Küçük Savoylu çocuğun iki adım ötesinde, utanarak dilenen yaşlı bir yoksul duruyordu; hastalıklı, güçsüzdü, üstündeki yırtık pırtık kaba kumaş giysiler perişan görünüyordu. Kalın, boğuk bir sesle dilendi:
“Gönlünüzden ne koparsa, mösyö; sizin için Tanrı’ya dua ederim...”
Ama genç adam ona bakınca yaşlı dilenci başka tek söz etmeden sustu; o kederli yüzde, kendi sefaletinden bile acı bir çaresizlik görmüştü.
“La carita! La carita!”
Yabancı paraları yaşlı adamla çocuğa fırlattı, kaldırımdan ayrılıp evlere doğru yöneldi; Seine’in yürek parçalayan görüntüsü artık dayanabileceğinden fazlasıydı.
“Tanrı ömrünüzü uzun etsin!” diye seslendi iki dilenci.
Bir baskı dükkânının vitrinine vardığında, ölümün eşiğindeki bu adam gösterişli bir arabadan inen genç bir kadınla karşılaştı. Güzel yüzüne, modaya uygun şapkasının sateninin çevrelediği solgun tenine hayranlıkla baktı. İnce yapısı, zarif hareketleri onu büyüledi. Genç kadın kaldırıma adım atarken eteğini hafifçe kaldırmış, böylece altındaki narin çizgileri saran bembeyaz çorabını gözler önüne sermişti. Dükkâna girip albümlerle litografi takımları satın aldı; tezgâhın üstünde parlayıp şıngırdayan birkaç altın para verdi. Vitrindeki baskılarla ilgileniyor gibi görünen genç adam, güzel yabancıya bir erkeğin verebileceği en istekli bakışla baktı; karşılığında, yoldan geçen birine rastlantıyla yöneltilmiş kayıtsız bir bakış aldı. Onun için bu, aşka ve kadına veda etmekti; ama yüzeysel kadının ne anladığı ne de hissettiği bu son, ısrarlı ve yakıcı sorgulayıcı bakış karşısında yüzü kızarmadı, gözlerini indirmedi. Onun için ne önemi vardı? Bir hayranlık gösterisi daha, bir iç çekiş daha... Hepsi geceleyin aklına hoş bir düşünce getirecekti: “Bugün pek güzel görünüyordum.”
Genç adam hızla başka bir resme döndü; kadın arabasına dönünceye dek de oradan ayrılmadı. Atlar yürüdü; bu lüks ve zarafet hayaleti, tıpkı onun hayatının yakında söneceği gibi, gözden kayboldu. Ağır ve kederli adımlarla dükkânların önünden ilerleyip sergilenen örneklere dalgın dalgın baktı. Dükkânlar bitince Louvre’a, Enstitü’ye, Notre-Dame’ın kulelerine, Saray’a ve Pont des Arts’a göz gezdirdi; bütün bu kamu yapıları, kurşunî gökyüzünün ağır tonuna bürünmüş gibiydi.
Işık ara sıra parlayıp Paris’e uğursuz bir görünüm veriyordu; kent de güzel bir kadın gibi, gizemli güzellik ya da çirkinlik nöbetlerine tutulur. Dış dünya, ölmek üzere olan bu adamı acı verici bir kendinden geçişe sürüklemek için onunla işbirliği yapıyor gibiydi. Sinirlerimizde dolaşan sıvının bizi gevşetici etkisiyle ortaya çıkan uğursuz gücün pençesinde, bütün bedeni yavaş yavaş çözülüyormuş gibiydi. Bu sarsıntıların ıstırabını dalgalar hâlinde içinde duyuyor, evlerle kalabalığın gözlerinin önündeki sis içinde bir o yana bir bu yana akıp gittiğini görüyordu. Bedeninin ters tepkilerinin zihninde yarattığı çalkantıdan kaçmaya çalışarak antika eşya satan bir dükkâna yöneldi; duyularına bir ziyafet çekmeyi, gece çökene dek merak uyandıran eşyaların fiyatını pazarlıkla geçiştirmeyi düşünüyordu.
İdam sehpasına varıp varamayacağından kuşku duyan bir suçlu gibi, denebilir ki, yürekliliğini yeniden kazanıp kendine bir uyarıcı bulmaya çalışıyordu. Yaklaşan ölümün bilinci ona o an için, birkaç âşığı olan bir düşesin cesaretini vermişti; dalgın bir yüzle içeri girdi, dudaklarında ise bir sarhoşunki gibi yapmacık bir gülümseme vardı. Hayat mı, daha doğrusu ölüm mü onu sarhoş etmişti? Baş dönmesi kısa süre sonra yine bastırdı. Eşyalar ona tuhaf renklerde görünüyor, hafifçe kımıldıyor gibiydi; bunun nedeni kuşkusuz nabzının düzensizliğiydi: Kan bazen damarlarında yanan bir sel gibi akıyor, bazen ılık su misali uyuşuk ve durgun yatıyordu. Yalnızca, dükkânda aradığı bazı antikalar olup olmadığını görmesine izin verilmesini istedi.
Dolgun yüzlü, kızıl saçlı, su samuru derisinden bir başlık takmış genç bir tezgahtar, dükkânı yaşlı bir köylü kadına emanet etti. Bernard Palissy’nin eserleriyle harikulade bir görünüm kazanmış sobayı temizleyen bu kadın, dişi bir Kaliban’ı andırıyordu. Genç tezgahtar umursamazca şöyle dedi:
“Buyurun, mösyö, etrafa bakın! Aşağı katta öyle pek dikkate değer bir şey yok; ama sizi birinci kata çıkarmakta sakınca görmezseniz Kahire’den gelmiş çok güzel mumyalar, kakma işleri ve oyma abanozlar gösterebilirim; hepsi gerçek Rönesans eseri, daha yeni geldi ve kusursuz güzellikte.”
Yabancının içinde bulunduğu korkunç durumda, bu rehberin gevezeliği ve tezgahtarın boş lafları, dar kafalıların bir deha adamı mahvetmek için başvurduğu küçük eziyetler gibi geliyordu. Yine de bu zahmete katlanması gerektiğinden rehberini dinliyormuş gibi yaptı; jestlerle ya da tek tük sözlerle karşılık verdi. Farkına bile varmadan susma ayrıcalığını kendinde gördü ve korkunç olan son düşüncelerine engellenmeden daldı. Şair yaradılışlıydı; zihni rastlantı sonucu uçsuz bucaksız bir alana girmişti ve gelecekteki yirmi dünyanın kupkuru kemiklerini ister istemez görmeliydi.
İlk bakışta dükkân, insanın ve Tanrı’nın bütün eserlerinin birbirine karıştığı karmakarışık bir görüntü sunuyordu. İçleri samanla doldurulmuş timsahlar, maymunlar ve yılanlar, kilise pencerelerinin camlarına sırıtıyor; yontulmuş başları ısırmak, lake eşyanın peşinden koşmak ya da avizelere tırmanmak ister gibi görünüyorlardı. Üzerinde Madam Jacotot’nun yaptığı Napolyon portresi bulunan bir Sevr vazosu, Sesostris’e adanmış bir sfenksin yanında duruyordu. Dünyanın başlangıcıyla dünkü olaylar, tuhaf bir neşeyle iç içe geçmişti. Bir mutfak çevirme düzeneği kutsal ekmek kabına, cumhuriyetçi bir kılıç Orta Çağ’dan kalma bir arkebüze dayanmıştı. Başının üzerinde yıldız, çevresinde bulut olan çıplak Madam du Barry, Latour’un pastel resminden Hint piposuna özlemle bakıyor; kendisine doğru kıvrılarak uzanan helezonların ne işe yaradığını anlamaya çalışıyor gibiydi. Hançerler, tuhaf tabancalar ve kılık değiştirmiş silahlar olan ölüm araçları, günlük yaşamın eşyaları arasına gelişigüzel atılmıştı: porselen tencereler, Dresden tabakları, saydam porselen fincanlar, eski tuzluklar, feodal devirden kalma şekerleme kutuları... Fildişinden oyulmuş bir gemi, kımıldamayan bir kaplumbağanın sırtında yelkenlerini doldurmuş ilerliyordu.
İmparator Augustus, bir hava pompası gözüne sokulmuş hâlde bile kımıldamadan, imparatorluk heybetiyle duruyordu. Yaşarken nasıllarsa şimdi de öyle soğukkanlı olan Fransız şeriflerle Hollandalı belediye başkanlarının portreleri, aşağıdaki geçmiş çağların kargaşasına solgun ve kayıtsız gözlerle bakıyordu.
Yeryüzündeki her ülke, bilgeliğinden bir parça, sanatından bir örnek bırakmış gibiydi. Bu felsefî çöplükte hiçbir şey eksik görünmüyordu: Kızılderilinin kalumet çubuğundan, seraglio’dan gelme yeşil altın rengi terliğe; Mağribi yatağanından Tatar putuna, askerin tütün kesesinden rahibin ciborium’una, bir zamanlar tahtı süslemiş sorguçlara dek her şey vardı. Bu olağanüstü bileşimi ışığın rastlantıları, türlü renklerdeki sayısız karmaşık yansıma, siyahlarla beyazların keskin karşıtlığı daha da tuhaflaştırıyordu. Kesik çığlıklar kulağa ulaşır gibi oluyor, yarım kalmış dramlar hayal gücünü ele geçiriyor, boğuk ışıklar gözü yakalıyordu. Değişik biçimlerdeki bu eşyaların resimsel açıdan son derece etkileyici görüntüler oluşturan sayısız girinti çıkıntısını ve köşesini kaçınılmaz ince bir toz tabakası kaplamıştı.
Yabancı önce, uygarlığın, inançların, tanrıların, başyapıtların, egemenliklerin, eğlencelerin, aklın ve deliliğin tıka basa doldurduğu üç galeriyi, her bir yüzü başka bir dünyayı gösteren çok yüzlü bir aynaya benzetti. Bu ilk bulanık düşüncenin ardından kendine zevkler seçmek isterdi; ama gözlerini kullanıp düşüncelere daldıkça, belki de açlığın kemirici acısıyla, üstüne ateşli bir hâl çökmeye başladı. Bu izlerin kanıtladığı bireysel ve ulusal bunca varoluşun manzarası sonunda duyularını uyuşturdu; dükkâna giriş amacı yerine gelmişti. Gerçek dünyayı geride bırakmış, yavaş yavaş ideal bir âleme yükselmişti; kendisine Patmos’taki Aziz Yuhanna’nın gözleri önünde geleceğin bir zamanlar alev alev belirmesi gibi, evrenin parça parça ve alev biçimlerinde göründüğü vecd sarayına varmıştı.
Kederli yüzlerden oluşan bir kalabalık —iyiliksever ve dehşet verici, karanlık ve aydınlık, uzak ve yakın— kümeler, binler, bütün kuşaklar hâlinde toplandı. Katı ve esrarlı Mısır, kara sargılara bürünmüş bir mumya biçiminde kumlarından yükseldi; ardından firavunlar kendilerine mezar yapmak için ulusları yuttu; Musa’yı, İbranileri, çölü ve görkemli kadim dünyayı gördü. Taptaze ve neşeli bir mermer heykel, kıvrımlı bir sütundan ona Yunanistan’ın ve İyonya’nın zevk düşkünü söylencelerini anlattı. Etrüsk vazosunun ince kilinden yapılmış tanrı Priapos’un önünde, toprak kızıl fonun önünde sevinçli bir huşuyla dans eden esmer yüzlü genç kızı gören kim onunla birlikte gülümsemezdi? Latin kraliçesi kendi kimera figürünü okşadı.
İmparatorluk Roma’sının kaprisleri canlı canlı oradaydı; hamam ortaya serilmiş, düşlere dalmış, Tibullus’unu bekleyen bezgin Julia’nın tuvaleti gözler önüne serilmişti. Arap büyülerinin kudretiyle güç kazanmış Cicero’nun başı, özgür Roma’yı hatırlattı ve Titus Livius’un kitap tomarlarını önüne serdi. Genç adam Senatus Populusque Romanus’u; konsülleri, lictor’ları, erguvan şeritli togaları gördü. Forum’daki dövüşler ve öfkeli halk, bir düşte beliren bulutlu yüzler gibi gözlerinin önünden geçti.
Sonra görüntüsüne Hristiyan Roma egemen oldu. Bir ressam göğü açmıştı; Meryem Ana’yı altın bir buluta sarınmış, meleklerin arasında, güneşten daha parlak ışıldarken ve dertlilerin dualarını kabul ederken gördü; bu ikinci, yeniden yaratılmış Havva da onlara şefkatle gülümsüyordu. Vezüv ve Etna’dan türlü lavlarla yapılmış bir mozaiğe dokununca hayal gücü İtalya’nın sıcak, esmer güneyine uçtu. Borgia’nın çılgın eğlencelerinde bulundu, Abruzzo’da dolaştı, İtalyan aşk entrikalarını aradı; solgun yüzlerden, badem biçimli kara gözlerden etkilendi. Dantel gibi işlenmiş kabzası ve kan sıçramasını andıran pas lekeleriyle Orta Çağ’dan kalma bir hançeri görünce, kıskanç bir bıçağın serin darbesiyle yarıda kesilen gece yarısı maceralarının ürpertisi içini kapladı.
Hindistan ve dinleri, tuhaf biçimli sivri külahı, küçük çanları, ipek ve altın giysileriyle putun suretine büründü. Yanında, bir zamanlar üzerinde yatan bayadere kadar güzel bir hasır hâlâ hafif bir sandal ağacı kokusu yayıyordu. Pörtlek gözlü, ağzı çarpık, uzuvları bükülmüş bir Çin canavarı hayal gücünü harekete geçirdi; güzelliğin tekdüzeliğinden bıkan bir halkın, sonsuz çirkinlik çeşitliliğinde tarif edilemez bir haz bulduğunu düşündürdü. Benvenuto Cellini’nin atölyesinden çıkma bir tuzluk onu Rönesans’ın doruğuna, sanatın ve ahlakın önünde hiçbir engel bulunmadığı, hükümdarların işkenceyi eğlence saydığı bir çağa götürdü; o hükümdarların meclislerinden, kolları fahişelerin omuzlarında olan din adamları, sıradan rahipler için iffet buyrukları çıkarıyordu.
Bir kame üzerinde İskender’in fetihlerini, kibrit kutusu üzerindeyse Pizarro’nun katliamlarını gördü; miğferin gölgelerinde düzensiz, bağnaz ve zalim din savaşlarını seyretti. Cilalı, zengin işlemeli Milano zırhı, şövalyeliğin neşeli görüntülerini çağrıştırdı; bir paladinin gözleri miğferinin siperliğinin altından hâlâ ışıldıyor gibiydi.
Buluşların, modaların, mobilyaların, sanat eserlerinin ve başarısızlıkların bu denizi onun için sonu gelmez bir şiire dönüştü. Biçimler, renkler ve tasarılar onun gözünde yeniden canlandı; ama zihni bunlara ilişkin açık ve eksiksiz bir tasarım kuramadı. Sayısız insanlık serüveninin renklerini paletinde küçümseyerek birbirine karıştırmış büyük ustanın taslaklarını tamamlama işi şaire düşüyordu. Dünya nihayet onu kendi genişliğinden kurtarıp birçok ülkeyi, birçok çağı ve çeşitli imparatorlukları düşündürdüğünde genç adam bireyin hayatına geri döndü. Yeni kişiliklere büründü, ayrıntılara yöneldi; ulusların hayatını tek bir ruhun kaldıramayacağı kadar ağır bulup bir yana bıraktı.
Şurada, Ruysch koleksiyonundan kalma, balmumundan yapılmış uyuyan bir çocuk vardı; insanı büyüleyen bu eser, kendi çocukluğunun mutluluğunu hatırlattı. Ardından Tahitili bir genç kızın pamuklu giysisi onu büyüledi; doğanın ilkel yaşamını, çıplak iffetinin gerçek mahcubiyetini, insana özgü aylaklığın sevincini gördü: İnsanın zahmetine gerek kalmadan hoş mannasını veren bir muz ağacının altında, tatlı suları akan tembel bir nehir kıyısında süren huzurlu bir hayat. Sonra birden korsan kesildi; Lara’nın bu role kattığı korkunç şiirsellikle kendini donattı. Sayısız deniz kabuğunun sedef renklerini görünce bu düşünce aklına düşmüş, Atlantik’in yosunlarını ve fırtınalarını çağrıştıran kızıl mercanları gördükçe güçlenmişti.
Uzakta gördüğü zarif minyatürler denizi yine unutturdu; altın ve mavi arabesklerle süslenmiş, el yazması değerli bir dua kitabına hayran kaldı. Huzurlu bir yaşam düşüncesi onu etkisi altına aldı; yeniden araştırma ve incelemeye koyuldu. Kaygıdan ve zevklerden aynı ölçüde uzak keşiş hayatını özledi; hücresinin derinliklerinden manastırının çayırlarına, ormanlarına, bağlarına baktı. Bir Teniers tablosunun önünde durup askerin miğferini ya da zanaatkârın yoksulluğunu kendine mal etti; bu Flamanlarla birlikte duman karası bir takke giymek, biralarını içmek, kâğıt oyunlarına katılmak istedi ve köylü bir kadının hoş, dolgun görünüşüne gülümsedi. Mieris’nin tablosundaki kar fırtınasında ürperdi; Salvator Rosa’nın savaş sahnesinde yer alır gibi oldu. Illinois’den gelme bir savaş baltasının üzerinde parmaklarını gezdirdi, bir Çeroki kafa derisi yüzme bıçağına dokununca kendi saçlarının diken diken olduğunu hissetti. Toprak sahibi bir kadının eline verdiği rebec’e hayran kaldı, türküsünün ezgilerini içine çekti; alacakaranlıkta, ocağın üzerindeki gotik kemerin altında öyle koyu bir kasvet içinde aşkını dile getirdi ki kadının gözlerinde cevabını okuyamadı.
Bütün zevklere, bütün kederlere sarıldı; varoluşun her biçimini kavradı. Hareketsiz ve biçim almaya hazır o maddeden hayalinde yarattığı hayaletlere kendi hayatını ve duygularını öylesine cömertçe verdi ki, kendi ayak sesleri ona başka bir dünyadan geliyormuş ya da Paris’in uğultusu Notre-Dame’ın kulelerine ulaşıyormuş gibi geldi.
Adak kalkanlarının, silah takımlarının, oyma mihrapların ve her basamakta duvara işlenmiş figürlerin sıralandığı iç merdivenden birinci kata çıktı. Yaşamla ölüm arasındaki sınır bölgesine ait tuhaf biçimlerin, hayranlık uyandıran yaratımların hayaleti peşini bırakmıyordu; bir düş büyüsüne kapılmış gibi yürüdü. Kendi varlığından kuşku duymaya başladı; çevresindeki garip nesneler gibi ne bütünüyle canlıydı ne de ölü. Sergi salonlarına vardığında ışık solmaya başlamıştı; ama orada yığılmış altın ve gümüş hazinelerinin dışarıdan aydınlatılmaya pek ihtiyacı yok gibiydi. Milyonları tüketip tavan aralarında can veren savurganların en taşkın hevesleri, insan çılgınlıklarının bu uçsuz bucaksız çarşısında izlerini bırakmıştı. Burada, yüz bin franka mal olmuş ve yüz meteliğe satılmış bir yazı masasının yanında, sırrı bir kralın fidyesine değecek bir kilit yatıyordu. İnsan soyu, sefilliğinin bütün görkemiyle, sonsuz küçüklüğünün bütün ihtişamıyla gözler önüne serilmişti. Bir sanatçının önünde tapınabileceği, Jean Goujon’un tasarımlarına göre yıllar süren emekle oyulmuş abanoz bir masa, belki de odun parasına satın alınmıştı. Değerli mücevher kutuları ve peri ellerinin yapmış olabileceği eşyalar, orada çöp gibi yığınlar halinde duruyordu.
“Burada milyonlar değerinde şeyler olmalı!” diye haykırdı genç adam, on sekizinci yüzyıl sanatçılarının tümüyle bezeyip yaldızladığı uçsuz bucaksız oda dizisinin sonuncusuna girerken.
“Milyarlarca değerinde eşya var, diyebilirsiniz,” dedi dolgun yanaklı dükkân sahibi. “Ama daha hiçbir şey görmediniz. Üçüncü kata çıkın, o zaman görürsünüz!”
Yabancı, rehberini dördüncü galeriye kadar izledi. Yorgun gözlerinin önünden birer birer Poussin’in birkaç tablosu, Michelangelo’nun görkemli bir heykeli, Claude Lorrain’in büyüleyici manzaraları, Sterne’den kopup gelmiş bir sayfayı andıran bir Gerard Dow, Rembrandt’lar, Murillo’lar ve Byron şiirleri kadar karanlık, renklerle dolu Velázquez tabloları geçti; ardından klasik kabartmalar, ince işçilikle oyulmuş akikler, olağanüstü kameolar geldi! Sanat eseri üstüne sanat eseri; ustaların hüneri zihnini yormaya başlayana, başyapıtlar birbiri ardına sıralanıp sonunda sanatın kendisi tiksinti verene ve coşkusu sönene dek. Bir Raphael Madonna’sına rastladı, ama Raphael’den bıkmıştı; Correggio’nun bir figürü, ondan beklediği bakışı bile alamadı. Etrafı Roma tanrılarının en tuhaf, en şehvet düşkünü tasvirleriyle oyulmuş paha biçilmez antik porfir bir vazo, bir Corinna’nın gurur kaynağı, ondan zar zor bir gülümseme kopardı.
Yok olup gitmiş bin beş yüz yılın kalıntıları üstüne çöktü; bütün bu insan düşüncesi içini bulandırdı, bunca lüks ve sanattan usandı. Ayaklarının altından şakacı bir iblisin çocukları gibi fışkıran, durmadan yenilenen fantastik biçimlerle boşuna mücadele etti.
Ruhun bütün enerjisi, hazları ya da düşünceleri hızla yoğunlaştığında, içine korkunç zehirler salınmaz mı; tıpkı modern kimyanın, kaprisine göre, bir gazla ya da başka bir şeyle yaratılışın işleyişini tekrarlaması gibi? İçlerinde ansızın genleşen bir tür manevi asidin sarsıntısıyla ölen nice insan yok mudur?
“Şu kutunun içinde ne var?” diye sordu; insan becerisinin, özgünlüğünün, servetinin ve ihtişamının son zaferi sayılabilecek büyük bir dolaba varmıştı. İçinde, gümüş bir zincirle çiviye asılmış, büyük, kare biçimli bir maun sandık duruyordu.
“Ah, monsieur anahtarını yanında tutar,” dedi tombul yardımcı gizemli bir tavırla. “Portreyi görmek isterseniz, ona söylemeye cesaret edebilirim.”
“Cesaret etmek mi!” dedi genç adam. “Öyleyse efendiniz bir prens mi?”
“Ne olduğunu bilmiyorum,” diye karşılık verdi öteki. İkisi de aynı ölçüde şaşırmış halde bir an birbirlerine baktılar. Sonra yabancının sessizliğini bir emir sayan çırak, onu dolapta yalnız bıraktı.
Cuvier’nin jeoloji yazılarını okurken hiç zamanın ve mekânın enginliğine açıldığınız oldu mu? Hayal gücünün peşinden giderek, bir sihirbazın değneğine asılmışçasına geçmişin sınırsız uçurumunun üzerinde hiç asılı kaldınız mı? Tufan öncesi uygarlıklara ait hayvanların fosil kemikleri, Montmartre taş ocaklarının kat kat yataklarından ya da Ural sıradağlarının şistleri arasından çıkarıldığında, ruh; güçsüz insan belleğinin unuttuğu, kalıcı ilahi geleneğin tanımadığı milyonlarca halkın bir anlık görüntüsünü dehşetle karşılar. Külleri, bize ekmek ve çiçek veren yerkürenin üzerini iki ayak kalınlığında toprakla örtmüş halklardır bunlar.
Çağımızın büyük şairi Cuvier değil midir? Byron bazı manevi çatışmaları hayranlık uyandıran bir dille anlatmıştır; ama ölümsüz doğa bilimcimiz birkaç ağarmış kemikten geçmiş dünyaları yeniden kurmuş, tıpkı Kadmos gibi canavar dişlerinden kentler inşa etmiş, bir kömür parçasından çıkardığı zooloji bilgisiyle ormanlara can vermiş, bir mamutun ayak izlerinden dev bir nüfusu ortaya çıkarmıştır. Bu biçimler doğrulur, büyür ve devasa boyutlarına yaraşır bölgeleri kaplar. Sayıları bir şair gibi ele alır; onun yanına koyduğu bir sıfır, yedi sayısını ürkütücü kılar.
Bir şarlatanın laflarına başvurmadan gözünüzün önünde hiçlikten bir şey yaratabilir. Bir alçıtaşı parçasını inceler, içinde bir iz bulur ve size “Bakın!” der. Bir anda mermer bir hayvan biçimini alır, ölüler dirilir, dünyanın tarihi gözlerinizin önüne serilir. Dev yaratıklardan oluşan sayısız hanedanın, balık soylarının ve yumuşakçalar klanlarının ardından insan soyu nihayet belirir: belki de Yaradan’ın yok ettiği görkemli bir örneğin yozlaşmış kopyası olarak. Geçmişe bakışının verdiği cesaretle, dünün çocukları olan bu küçük ırk kaosu aşabilir, sonu gelmez bir ilahi yükseltebilir ve geçmişi açığa çıkaran bir Kıyamet tasavvurunda Evren’in öyküsünü kendisi için çizebilir. Bu adamın sesiyle gerçekleşen o muazzam dirilişten sonra, bütün kürelerin ortak olduğu, bizim kullanmamıza sunulan ve Zaman dediğimiz, adsız Sonsuzluk’taki küçücük damla bize acınası bir yaşam anı gibi görünür. Bunca geçmiş evrenin yıkımı altında ezilmiş halde zaferlerimizin, nefretlerimizin, aşklarımızın amacını ve sonunda elle tutulmaz bir noktaya dönüşeceksek yaşamın acısına katlanmaya değip değmeyeceğini sorarız kendimize. Sonra, uşak içeri girip “Kontes hanım, monsieur’yü beklediğini söylüyor,” diye cevap verene dek, şimdiki zamandan tümüyle kopmuş, ölü gibi kalırız.
Bilinen dünyayı genç adamın zihninin önüne seren bütün bu harikalar, ruhunda bilinmeyen yaratıkları inceleyen filozofun içine çöken türden bir keder uyandırmıştı. Kendisini bir kurule koltuğa bırakıp gözlerini geçmişin panoramasını oluşturan yanılsamalar üzerinde gezdirirken ölümü her zamankinden çok arzuladı. Tablolar aydınlanır gibi oldu, Meryem Ana tasvirleri ona gülümsedi, heykeller canlanmış gibiydi. Beynini kemiren karanlık ve yakıcı ateşin etkisiyle her şey çevresinde dans edip sallanıyordu; her ucube ona yüzünü buruştururken, tuvallerdeki portreler biraz olsun rahatlamak için gözlerini kapatıyordu. Her biçim titrer, yerinden fırlayacak gibi olur; kendi huyuna, karakterine ve çevresine göre ağırbaşlı ya da şakacı, zarif ya da sakar biçimde yerinden ayrılır gibiydi.
Brocken’de Faust’un tanık olduğu fantastik sahnelerle yarışan gizemli bir cadılar sabatı başladı. Ama yorgunluğun, aşırı zorlanmış görmenin ya da alacakaranlığın cilvesinin yarattığı bu optik yanılsamalar yabancıyı korkutamazdı. Ölümün dehşetine alışmış bir ruh için yaşamın dehşetinin gücü kalmamıştı. Hatta bu manevi galvanizmanın tuhaf kaprislerinden yarı eğlenerek kendini ona bıraktı; son düşünceleriyle yakından bağlantılı olan bu olgular, hâlâ hayatta olduğuna onu inandırıyordu. Çevresindeki sessizlik öylesine derindi ki ışık yavaşça solarken, sanki büyüyle giderek koyulaşan düşlere yeniden daldı. Güneşin son, titrek ışını, karşılık veren pembe ışıkları aydınlattı. Başını kaldırınca, kafatası kararsızca yana eğilmiş bir iskelet belirdi; sanki “Ölüler henüz seni aralarına almıyor,” diyordu.
Uyuşukluğu üzerinden atmak için elini alnında gezdirdi; tanımadığı tüylü bir şey yanaklarının dibinden geçerken soğuk bir nefes hissetti. Ürperdi. Ardından pencereler boğuk bir gürültüyle çarptı; bu soğuk, mezar kokulu okşamayı ona bir yarasanın yaşattığını sandı. Batıdan gelen belirsiz ışıkta çevresindeki biçimleri bir an daha güçlükle seçebildi; sonra bütün bu cansız nesneler tekdüze bir karanlığın içinde silindi. Gece ve ölüm saati ansızın gelip çatmıştı. Bundan sonra bir süre çevresindeki şeylerden habersiz kaldı; ya derin düşüncelere gömülmüştü ya da yorgunluk veya yüreğini parçalayan bunca düşüncenin baskısı onu uykuya yenik düşürmüştü.
Birden, korkunç bir sesin ona adıyla seslendiğini sandı; bu, düş görenin tek bir adımda baş aşağı bir uçuruma yuvarlandığı ateşli bir kâbus gibiydi ve titredi. Gölgelerden parlayan kırmızı bir ışık çemberinin göz kamaştırıcı ışınları altında gözlerini kapadı. Çemberin ortasında, lambasının ışığını ona çeviren küçük, yaşlı bir adam duruyordu; ama içeri girdiğini, hareket ettiğini ya da konuştuğunu duymamıştı. Bu görüntüde büyülü bir yan vardı. Böyle uyandırılan en gözü pek adam bile, yanı başındaki bir lahitten çıkmış olabilecek bu figürü görünce korkardı.
Hayaletin kıpırtısız gözlerindeki tuhaf gençlik ifadesi, doğaüstü bir şey olduğu düşüncesini akla getirmiyordu; buna rağmen genç adamın hükmü, düşle uyanıklık arasındaki kısacık sürede, Descartes’ın öğütlediği gibi felsefi bir kararsızlık içinde kaldı. İstemese de açıklanamaz bir sanrının etkisi altındaydı; kibrimizin reddettiği, kusurlu bilimin çözmeye boşuna uğraştığı bir gizemdi bu.
Uzun siyah kadife bir kaftan giymiş, ince, cılız, kısa boylu yaşlı bir adam düşünün; kaftanını kalın bir ipek kordonla beline bağlamış. Uzun beyaz saçları, başına iyice oturan siyah kadife bir takkeden yüzünün iki yanına dökülüyor, takkesi yüzüne resmî bir çerçeve oluşturuyordu. Kaftanı bedenini kefen gibi sarıyor, geriye yalnızca solgun, daracık bir insan yüzü görünür halde kalıyordu. Işığı bütünüyle yüzüne düşüren lambayı havada tutan kolu, bir kumaşçının ölçü çubuğu kadar ince ve kurumuş olmasaydı, yüzü boşlukta asılıymış gibi görünürdü. Gri, sivri sakalı bu tuhaf görünüşlü adamın çenesini örtüyor, ona sanatçılara Musa için model olan Yahudi tiplerinden birinin görünüşünü veriyordu. Dudakları öylesine ince ve renksizdi ki solgun yüzünde ağız çizgilerini seçebilmek için dikkatle bakmak gerekiyordu. Geniş, kırışık alnı, çökük, kansız yanakları ve artık kaşları ya da kirpikleri kalmamış küçük yeşil gözlerindeki amansız sertlik, yabancıyı Gerard Dow’un “Para Bozucusu” çerçevesinden inmiş olduğuna inandırabilirdi. Şakaklarının çevresinde kıvrıla kıvrıla uzanan kırışık ve çizgilerde beliren sorgucu kurnazlığı, yaşama dair derin bir bilgiye işaret ediyordu. En temkinli yüreğin sırlarını bile açığa çıkarabilecekmiş gibi duran bu adamı aldatmak mümkün değildi.
Her halkın bilgeliği ve ahlak kuralları, dünyanın bütün ürünlerinin tozlu sergi salonlarında yığılmış olması gibi, onun duygusuz yüzünde toplanmış gibiydi. Her şeyin apaçık olduğu bir tanrının dingin ve aydınlık bakışına ya da her şeyi bilen bir adamın kibirli kudretine sahip görünüyordu.
Bir ressam iki fırça darbesiyle bu yüzün ifadesini öyle değiştirebilirdi ki Ebedî Baba’nın huzurlu tasviri, Mephistopheles’in alaycı maskesine dönüşürdü; çünkü alnında egemen güç belirse de ağzının çevresinde alaycı kıvrımlar gizleniyordu. Yeryüzünün bütün hazlarından vazgeçmiş olmalıydı; bütün insani acıları da güçlü iradesinin altında ezmişti. Ölümün eşiğindeki adam, bu ruhun yaşadığı hayatı düşününce ürperdi: dünyamızdan kopuk, yapayalnız bir hayat; hiçbir yanılsaması kalmadığı için neşesiz, haz diye bir şey onun için artık var olmadığından acısız. Orada, parlak bir sisin içinde yıldız gibi kıpırtısız ve dingin duruyordu. Lambası karanlık dolabı aydınlatıyordu; tıpkı sessiz kötülük taşıyan yeşil gözlerinin manevi dünyaya ışık saçıyor gibi görünmesi gibi.
Düşsel kuruntuların ve onu uyutan ölüm düşüncelerinin etkisinden sıyrılırken, genç adamın yeniden görmeye başlayan gözlerini şaşırtan tuhaf manzara buydu. Duyuları bulanmış olduğundan, bir anlık dehşetle çocukluk masallarına kısa süreliğine yeniden inanması bağışlanabilirdi. Derin düşünceler zihnini yormuş, içindeki büyük dramın ve afyonun yaratabileceği bütün korkunç hazları üzerine yığan sahnelerin baskısı sinirlerini tüketmişti.
Ama bu görüntü Paris’te, Quai Voltaire’de, on dokuzuncu yüzyılda belirmişti; zaman ve mekân büyücülüğü imkânsız kılıyordu. Fransız kuşkuculuğunun putu, tam karşıdaki evde ölmüştü: zekânın şarlatanlığını küçümseyen, Gay-Lussac ile Arago’nun öğrencisi olan adam. Yine de yabancı, kaçınılmaz bir kesinlikten kaçmak istediğimizde ya da Tanrı’nın takdirini sınamaya kalktığımızda hepimizin zaman zaman yaptığı gibi, hayal gücünü etkisi altına alan büyüye kendini bıraktı. Böylece esrarengiz bir güce dair gizemli bir sezgi, lambalı yaşlı adamın karşısında onu titretti. Napoléon’u ya da dehası veya ünüyle şan kazanmış bir başka büyük adamı gördüğümüzde hepimiz aynı biçimde sarsılmışızdır.
“Raphael’in İsa Mesih portresini görmek istiyorsunuz, monsieur?” diye nazikçe sordu yaşlı adam. Sesinin berrak ve keskin tınısında metalik bir şey vardı.
Lambayı kırık bir sütunun üstüne koydu; ışığının tümü kahverengi kutuya düşsün istiyordu.
İsa ve Raphael’in kutsal adları genç adamın ilgisini uyandırdı. Belli ki bunu bekleyen tüccar bir yaylı düğmeye bastı; maun panel sessizce yuvasında geriye kayarak yabancının hayran bakışlarına tuvali açtı. Ölümsüz yaratımı görür görmez sergi salonlarındaki kuruntularını ve düşlerinin tuhaflıklarını unuttu; yeniden kendisi oldu. Yaşlı adam etten kemikten, son derece canlı, hayalî hiçbir yanı olmayan bir varlığa dönüştü ve varlığını hemen sağlam yeryüzüne yerleştirdi.
Tanrısal yüzdeki şefkat, sevgi ve yumuşak dinginlik genç seyirciyi anında etkisi altına aldı. Gökten inen bir güç, kemiklerinin iliğini tüketen yakıcı azabı dindirmesini buyurmuş gibiydi. İnsanlığın Kurtarıcısı’nın başı, karanlık bir fonun resmedilmiş gölgeleri arasından çıkıyor gibiydi; saçlarından parlak bir ışık halesi saçılıyordu. İçinden tutkulu bir inanç parlıyor, yüzünün her çizgisini titretiyordu. Yaşam sözü o kırmızı dudaklardan az önce dökülmüş, kutsal sesler havada hâlâ asılı kalmış gibiydi. Seyirci, büyüleyici mesellerin yeniden söylenmesi için sessizliğe yalvardı; gelecekte onları duymayı bekledi, sonra geçmişin öğretilerine yönelmek zorunda kaldı. Tanrısal gözlerin huzurlu dinginliği, kederli ruhlara teselli oluşu, İncil’in bir yorumu gibiydi. Tatlı, muzaffer gülümseme, her şeyi “Birbirinizi sevin” buyruğunda toplayan Katolik dininin sırrını açığa vuruyordu. Bu tablo dua ruhunu soluyor, bağışlamayı öğütlüyor, benliği aşıyor, uykuya yatmış iyilik güçlerini uyandırıyordu. Raphael’in bu eseri müziğin buyurgan çekiciliğine sahipti; insanı geçmişin anılarının büyüsüne kaptırıyordu. Zaferi öylesine kesindi ki sanatçı unutuluyordu. Lamba ışığının büyüsü bu hayranlığı daha da artırıyor; baş, zaman zaman bulutlara sarılmış halde uzaktan titriyor gibi görünüyordu.
“Bu tablonun yüzeyini altın paralarla kaplamıştım,” dedi tüccar kayıtsızca.
“Şimdi de ölüm!” diye haykırdı genç adam, düşüncelerinden sıyrılarak. Son düşüncesi, tutunmuş olduğu umutsuz umutlardan onu fark ettirmeden geri çekip kaderini hatırlatmıştı.
“Ah, demek kuşkularım yersiz değilmiş!” dedi öteki; elleri genç adamın bileklerini mengene gibi kavramıştı.
Genç adam yanılgısına yorgun bir gülümsemeyle karşılık verip yumuşakça şöyle dedi:
“Sizin korkacağınız bir şey yok, efendim; söz konusu olan sizin değil, benim hayatım...” diye sürdürdü. Kaygılı yaşlı adama baktıktan sonra ekledi: “Ama zararsız bir aldatmacayı niye gizleyeyim? Gecenin gelmesini ve kendimi düzgünce boğabilmeyi beklerken vakit geçirmek için hazinelerinizi görmeye geldim. Bir şaire ve bilim insanına bu son zevki kim çok görür?”
Konuşurken kıskanç tüccar, sahte müşterisinin bitkin yüzünü dikkatle izliyordu. Belki sesindeki kederli tonlar onu rahatlatmıştı; belki de kumarbazları ürperten solgun yüzünde kaderin karanlık işaretlerini o da okumuştu. Ellerini bıraktı ama en az yüz yıllık bir deneyimin verdiği ihtiyatla, kendini dengeler gibi kolunu bir büfeye uzattı, küçük bir hançer aldı ve şöyle dedi:
“Hazine’de üç yıldır geçici memur olarak çalışıp hiç ek gelir almadınız mı?”
Yabancı başını sallarken gülümsemesini güçlükle bastırdı.
“Belki babanız doğduğunuz için duyduğu pişmanlığı biraz fazla sert mi dile getirdi? Yoksa kendinizi rezil mi ettiniz?”
“Rezil olmak niyetinde olsaydım yaşardım.”
“Belki Funambules’de yuhalandınız? Ya da metresinizin cenaze masrafını karşılamak için manzumeler yazmak zorunda kaldınız? Altın tutkusundan kurtulmak mı istiyorsunuz? Yoksa kederinizden sıyrılmak mı? Hangi yanlışınız yüzünden hayatınızdan vazgeçiyorsunuz?”
“Ölüm nedenimi intiharları doğuran sıradan sebepler arasında aramayın. Dilin ad koyamadığı, duyulmamış acılarımı açıklama zahmetine girmemek için şunu söyleyeyim: En derin, en aşağılayıcı, en acımasız sıkıntının içindeyim ve,” diye sürdürdü, az önce söylediği sözlerle hiç uyuşmayan gururlu bir tonla, “ne yardım ne de şefkat dilenmek istiyorum.”
“Eh, eh!”
Yaşlı adamın söylediği iki hece çıngırak sesini andırıyordu. Sonra şöyle devam etti:
“Sana yalvartmadan, bundan ötürü seni utandırmadan, sana tek bir Fransız santimi, Levant’tan bir para, bir Alman heller’i, bir Rus kopeği, bir İskoç farthing’i, eski dünyadan tek bir obolos ya da sestertius, yeni dünyadan da tek bir kuruş vermeden; altın, gümüş ya da bakırdan, banknot ya da poliçe olarak hiçbir şey sunmadan seni anayasal bir kraldan daha zengin, daha güçlü ve daha nüfuzlu kılacağım.”
Genç adam, yaşlı adamın bunadığını düşündü; şaşkınlık içinde, cevap vermeye cesaret edemeden bekledi.
“Arkanı dön,” dedi tüccar, karşı duvarı aydınlatmak için lambayı ansızın eline alarak. “Şu şagrin deriye bak,” diye sürdürdü.
Genç adam birden ayağa kalktı; sandalyesinin arkasındaki duvarda asılı şagrin deri parçasını görünce şaşırdığı belliydi. Deri ancak bir tilki postu kadardı; ama mekânın koyu gölgelerini öylesine parlak ışınlarla dolduruyordu ki, ilk bakışta açıklanması güç bir görünüşle küçük bir kuyruklu yıldızı andırıyordu. Her açıdan onu kurtaracağı söylenen bu tılsıma kuşkuyla yaklaşan genç adam yanına gitti ve olağanüstü parlaklığının nedenini kısa sürede anladı. Derinin koyu dokusu öylesine özenle parlatılmış, damarlı çizgileri öylesine keskin ve belirgin hâle getirilmişti ki, bu Doğu derisinin yüzeyindeki her zerre ışığı bir noktada topluyor ve canlı biçimde yansıtıyordu.
Yaşlı adama bu olguyu kesin bir dille açıkladı; yaşlı adam karşılık olarak yalnızca anlamlı anlamlı gülümsedi. Üstünlük taslayan bu gülümseme, genç bilim insanına kendisinin bir sahtekârlığın kurbanı olmuş olabileceğini düşündürdü. Öbür dünyaya yanında bir bilmece daha götürmek istemiyordu; yeni oyuncağının gizemini çözmeye can atan bir çocuk gibi deriyi aceleyle ters çevirdi.
“Ah,” diye haykırdı, “işte Doğu’da Süleyman’ın Mührü dedikleri mühür işareti.”
“Demek bunu biliyorsun?” diye sordu tüccar. Burun deliklerinden iki üç kez hızla nefes verişinden ibaret tuhaf gülüşü, ne kadar güzel söylenirse söylensin, her sözden daha fazlasını anlatıyordu.
“Dünyada bu boş hayale inanacak kadar saf biri var mı?” dedi genç adam, sessiz kıkırdamadaki alaydan rahatsız olarak. “Bilmiyor musunuz,” diye sürdürdü, “Doğu’nun batıl inançlarının, efsanevi bir egemenliği simgeleyen bu işaretin mistik biçimini ve taklit karakterlerini bugüne dek yaşattığını? Bu konuda saflıkla suçlanmam, varlığına mitolojinin bir bakıma yer verdiği sfenkslerden ya da grifonlardan söz etmemden daha haklı olmaz.”
“Madem Şarkiyatçısın,” diye karşılık verdi öteki, “belki şu cümleyi okuyabilirsin.”
Genç adamın kendisine doğru tuttuğu tılsıma lambayı yaklaştırdı ve bir zamanlar ait olduğu hayvanın derisinde büyümüş gibi görünen, olağanüstü derinin yüzeyine işlenmiş bazı karakterleri gösterdi.
“Kabul etmeliyim,” dedi yabancı, “harflerin yaban eşeğinin derisine nasıl bu kadar derin kazınabildiği hakkında hiçbir fikrim yok.” Hızla, nadide eşyalarla dolu masalara dönüp bir şey arar gibi baktı.
“Ne arıyorsun?” diye sordu yaşlı adam.
“Deriyi kesebileceğim bir şey. Harflerin basılı mı yoksa kakma mı olduğunu görmek istiyorum.”
Yaşlı adam ona ince hançerini uzattı. Yabancı hançeri alıp yazının üstündeki deriyi kesmeye çalıştı; ama harflerin üzerinden ince bir deri tabakası kaldırdığında karakterler altta hâlâ görünüyordu. O kadar belirgin ve yüzeydeki izlerle o kadar aynıydılar ki bir an, gerçekten bir şey kesip kesmediğinden emin olamadı.
“Levantlı ustaların yalnız kendilerinin bildiği sırları var,” dedi, Doğu yazısındaki karakterlere yarı öfkeli bir bakış atarak.
“Evet,” dedi yaşlı adam, “bunu Tanrı’ya değil de insanın becerisine bağlamak daha doğru.”
Gizemli sözler şöyle sıralanmıştı:
[Görünüşe göre Sanskritçe karakterlerin çizimi çıkarılmış]
Ya da İngilizce karşılığıyla:
BANA SAHİP OLURSAN HER ŞEYE SAHİP OLURSUN.
AMA CANIN BENİMDİR; TANRI BÖYLE BUYURMUŞTUR.
DİLE, DİLEDİKLERİN YERİNE GELSİN;
AMA ARZULARINI ÖLÇ,
İÇİNDEKİ CANA GÖRE.
İŞTE CANIN BUDUR;
HER DİLEKTE BİRAZ DAHA KÜÇÜLMELİYİM,
Tıpkı SENİN GÜNLERİN GİBİ.
BENİ İSTİYOR MUSUN? AL BENİ.
TANRI DUANI İŞİTECEK.
ÖYLE OLSUN!
“Demek Sanskritçeyi akıcı biçimde okuyorsun,” dedi yaşlı adam. “Belki İran’da ya da Bengal’de bulundun?”
“Hayır, efendim,” dedi yabancı, simgesel deriyi merakla yoklayarak. Neredeyse metal bir levha kadar sertti.
Yaşlı tüccar lambayı yeniden sütunun üzerine koyarken ötekine bir bakış attı. Bu bakış, “Ölme fikrinden çoktan vazgeçti,” diyordu; sakin bir alay taşıyordu.
“Bu bir şaka mı, yoksa bir bilmece mi?” diye sordu genç adam.
Öteki başını sallayıp ciddi bir sesle konuştu:
“Sana nasıl cevap vereceğimi bilmiyorum. Bu tılsımı, bende gördüğünden daha enerjik adamlara, korkunç güçleriyle birlikte sundum; ama gelecekleri üzerinde kurabileceği kuşkulu etkiye gülüp geçseler de, hiçbiri bilinmeyen bir gücün önerdiği kader sözleşmesini imzalamaya yanaşmadı. Ben de onlar gibi düşünüyorum; kuşku duydum ve geri durdum, ve...”
“Gücünü hiç denemedin mi?” diye araya girdi genç yabancı.
“Denemek mi!” diye haykırdı yaşlı adam. “Place Vendôme’daki sütunun tepesinde olsaydın kendini boşluğa bırakmayı dener miydin? Hayatın akışını durdurmak mümkün mü? Bir insanın yarım yarım öldüğü görülmüş mü? Buraya gelmeden önce kendini öldürmeye karar vermiştin; ama birden aklını bir gizem kapladı ve ölümü düşünmez oldun. Çocuk seni! Hayatının herhangi bir günü, bundan daha derin gizemlerle dolu değil mi? Dinle beni. Naiplik döneminin sefih günlerini gördüm. O zamanlar ben de senin gibi yoksuldum; ekmeğimi dilendim. Ama işte şimdi yüz yaşını birkaç yıl aşmış bir milyonerim. Beni var eden sefalet oldu, cahillik beni bilgin yaptı. İnsan hayatının büyük sırrını sana birkaç sözle anlatayım. İnsan, içindeki hayat pınarlarını iki içgüdüsel yolla tüketir. Bu iki ölüm nedeninin alabileceği bütün biçimleri iki fiil anlatır: İstemek ve İsteğini gerçekleştirmek. İnsan etkinliğinin bu iki sınırı arasında bilgeler, iyi talihimi ve uzun ömrümü borçlu olduğum bir ara ilke bulmuşlardır. İstemek bizi tüketir, İsteğimizi gerçekleştirmek bizi mahveder; ama Bilmek, güçsüz bedenlerimizi sürekli bir dinginliğe gömer. Bende Düşünce, İsteme gücünü yok etti; böylece Güç, bedenimin olağan işlevlerine bırakıldı. Kısacası hayatımı kırılabilen yüreğe ya da körelen duyulara değil, yıpranıp tükenmeyen ve her şeyden uzun yaşayan beyne bağladım. Ölçülülük, zihnimi ve bedenimi sarsıntılardan korudu. Yine de bütün dünyayı gördüm. Bütün dilleri öğrendim, her türlü hayatı yaşadım. Bir Çinliye borç para verip babasının cesedini rehin aldım; bir Arabın çadırında yalnızca verdiği söze güvenerek uyudum; Avrupa’nın bütün başkentlerinde sözleşmeler imzaladım; altınımı vahşi kabilelerin kulübelerinde hiç tereddüt etmeden bıraktım. Her şeyi elde ettim, çünkü her şeyi küçümsemeyi bildim.”
“Tek tutkum görmek oldu. Görüş, bir bakıma kavrayış değil midir? Bilgi ya da kavrayış sahibi olmak, içgüdüsel bir sahiplik edinmek değil midir? Olguların özünü bulup onun özünü kendi özümüzle birleştirmek değil midir? Maddi mülkiyetten geriye, yanında bir fikirden başka ne kalır? Öyleyse bütün gerçekleri düşüncesine damgalayabilen, mutluluğun kaynaklarını kendi içine yerleştirip oradan sayısız, yeryüzünün kirletmediği düşünsel hazlar çekip çıkarabilen bir insanın hayatı ne kadar görkemli olmalı, düşün! Düşünce bütün hazinelerin anahtarıdır; cimrinin kazancı, kaygıları olmadan bizim olur. Böylece bu dünyanın üzerine yükseldim; hazlarım düşünsel sevinçler oldu. Denizleri, halkları, ormanları ve dağları seyretmenin keyfini çıkardım! Her şeyi dingince, yorulmadan gördüm; hiçbir şeyi arzulamadım, her şeyi bekledim. Dünyada, kendi evimin çevresindeki bir bahçede gezinir gibi dolaştım. İnsanların dert, aşk, hırs, kayıp ve keder dediği şeyler benim için düşüncelerdir; onları uyanık düşlere dönüştürürüm. Hissetmek yerine ifade edip yerlerini değiştiririm; hayatımı kemirmelerine izin vermek yerine onları sahneye koyup büyütürüm. İçimdeki görüş gücüyle okuduğum romanlarmış gibi onlarla oyalanırım. Bedenimi hiç zorlamadığım için hâlâ sapasağlamım; harcamadığım bütün güce zihnim sahip olduğundan, kafam galerilerimden bile daha donanımlı.” Alnına vurarak, “Asıl milyonlar burada,” dedi. “Geçmişle baş başa kaldığım tatlı günler geçiririm; ülkeleri, yerleri, denizlerin enginliklerini, tarihin güzel yüzlerini gözümün önüne çağırırım. Hayalimdeki haremde, hiç sahip olmadığım bütün kadınlar var. Savaşlarınız ve devrimleriniz yargılanmak üzere önümde belirir. Biraz olsun parlak renkli etten kemikten bir bedene duyulan ateşli, geçici hayranlık nedir ki? Şöyle ya da böyle yuvarlak hatlı bir insan bedeni nedir? Kararsız heveslerinizin yol açtığı bütün felaketler; bütün dünyayı ruhunun içinde canlandırma gücünün görkemiyle, zamanın ipleriyle boğulmayan, mekânın zincirleriyle engellenmeyen hareketin ölçüsüz sevinçleriyle; her şeyi görüp anlamanın, dünyanın korkuluğuna yaslanıp öteki kürelere sorular yöneltmenin, Tanrı’nın sesini dinlemenin sevinciyle karşılaştırılabilir mi? İşte,” diye coşkuyla haykırdı, “işte İstemek ile İsteğini gerçekleştirmek, ikisi bir arada,” diyerek şagrin deri parçasını gösterdi. “Toplumsal idealleriniz, ölçüsüz arzularınız, aşırılıklarınız, ölümle biten zevkleriniz, hayatın hızını artıran kederleriniz işte burada. Çünkü acı belki de şiddetli bir hazdan ibarettir. Zevkin nerede acıya, acının nerede hâlâ zevke dönüştüğünü kim belirleyebilir? İdeal dünyanın en parlak ışığı bizi yatıştırırken fiziksel dünyanın en hafif gölgeleri bizi rahatsız etmez mi? Bilgelik, bilginin sırrı değil midir? Çılgınlık da İsteme ya da Güç’ün taşkınca harcanmasından başka nedir?”
“Pekâlâ, o hâlde benim için sefahat ve aşırılıklarla dolu bir hayat!” dedi yabancı ve şagrin deri parçasına atıldı.
“Genç adam, sakın!” diye inanılmaz bir şiddetle haykırdı öteki.
“Hayatımı düşünceye ve öğrenmeye adamaya karar vermiştim,” diye karşılık verdi yabancı; “ama bunlar beni ayakta tutmaya bile yetmedi. Swedenborg’a yaraşır bir vaazla, Doğulu tılsımınızla ya da varlığın artık benim için mümkün olmadığı bir dünyada beni tutmaya yönelik hayırsever çabalarınızla kandırılacak değilim... Bakalım,” diye ekledi, yaşlı adama bakarken tılsımı öfkeyle kavrayarak, “krallara layık bir şölen diliyorum; her şeyi kusursuzlaştırdığı söylenen bu yüzyıla yaraşır bir âlem! Yanımda genç, nüktedan, önyargılara kapılmamış, deliliğin eşiğine dek neşeli dostlar olsun! Her biri öncekinden daha keskin ve güzel kokulu, üç gün sürecek bir sayıklamaya yol açacak kadar sert şaraplar ardı ardına gelsin! O geceye tutkulu kadınların bedenleri güzellik katsın! Kendimi, çılgın ve gürültülü bir şehvet âleminin dört kanatlı at koşulu arabasıyla bu dünyanın sınırlarının ötesindeki bilinmeyen diyarlara taşınırken bulayım. Göklere çıkalım ya da çamura gömülelim. Böyle anlarda yükseliyor muyuz, alçalıyor muyuz, bilmiyorum; umurumda da değil! Sonra bu gizemli güce, bütün hazları benim için tek bir sevinçte toplamasını buyuruyorum. Evet, beni öldürecek son kucaklaşmada yerin ve göğün bütün zevklerini kavramalıyım. Bu yüzden şarabın ardından Priapos’a görkemli bir şölen sunmak istiyorum; ölüleri diriltecek şarkılar, sonu gelmeyen öpücüklerle! Öpücüklerin sesi bir alevin çıtırtısı gibi Paris’i baştan başa dolaşsın; karı koca arasında, yetmiş yaşındaki yüreklerde bile gençliğin ve tutkunun ateşini yeniden uyandırsın.”
Küçük yaşlı adam kahkahaya boğuldu. Kahkaha genç adamın kulaklarında cehennemden gelen bir yankı gibi çınladı ve zorba bir edayla sözünü kesti. Genç adam daha fazla konuşmadı.
“Döşemelerimin birden açılıp görkemle donatılmış sofraları ve öteki dünyadan konukları dışarı çıkaracağını mı sanıyorsun? Hayır, hayır, genç çılgın. Artık anlaşmayı yaptın; iş işten geçti. Bundan böyle dileklerin tam istediğin gibi yerine gelecek, ama bunun bedeli hayatın olacak. O deride görünen ömrünün ölçüsü, arzularının gücüne ve sayısına göre, en küçüğünden en aşırısına dek daralacak. Bu deriyi aldığım Brahman, bir zamanlar bana, derinin sahibinin talihiyle dilekleri arasında gizemli bir bağ kuracağını açıklamıştı. İlk dileğin bayağı bir dilek; yerine getirebilirim, ama bunu yeni hayatının akışına bırakıyorum. Zaten ölmek istiyordun; pekâlâ, intiharın yalnızca bir süre ertelendi.”
Yabancı, bu tuhaf yaşlı adamın kendisini ciddiye almamakta diretmesine şaşırdı ve öfkelendi. Son şakacı sözlerinin ardında yarı hayırsever bir niyet o kadar açıkça görülüyordu ki haykırdı:
“Rıhtımın genişliğini geçene kadar talihimde bir değişiklik olup olmadığını görürüm, efendim. Ama böylesine önemli bir hizmetin karşılığını ödemek isterim; tabii bahtsız bir adamla alay etmiyorsanız. Öyleyse bir opera dansçısına âşık olmanızı diliyorum. O zaman ölçüsüzlüğün zevklerini anlarsınız; belki de felsefi bir tutumlulukla biriktirdiğiniz servetinizi savurganca harcarsınız.”
Yaşlı adamın derin iç çekişine aldırmadan dışarı çıktı; galerilerden geri geçti, merdivenlerden indi. Şişman yardımcısı önünü aydınlatmaya boşuna çalışırken genç adam, suçüstü yakalanmış bir hırsızın telaşıyla kaçtı. Bir tür sayıklamanın gözünü kör ettiği için, parmaklarının arasında eldiven gibi yumuşakça kıvrılan ve sonunda paltosunun cebine sığan şagrin derinin beklenmedik esnekliğini bile fark etmedi; onu düşünmeden cebine soktu. Kapıdan sokağa fırlayınca kol kola yürüyen üç genç adama çarptı.
“Hayvan!”
“Budala!”
Aralarında geçen hoş sözler bunlardı.
“Aa, Raphael!”
“İyi oldu! Seni arıyorduk.”
“Ne! Demek sensin?”
Rüzgârda titreyen bir sokak lambasının ışığı topluluğun şaşkın yüzlerine vururken, hakaretlerin ardından bu üç dostça haykırış peş peşe geldi.
“Canım dostum, bizimle gelmelisin!” dedi Raphael’in az kalsın yere sereceği genç adam.
“Bütün bunlar da ne?”
“Gel de yolda anlatayım.”
Raphael, gönüllü olsun olmasın, dostlarıyla birlikte Pont des Arts’a doğru gitmek zorundaydı; onu çevreleyip neşeli kalabalıklarının arasına koluna girerek kattılar.
“Yaklaşık bir haftadır seni arıyoruz,” diye sürdürdü konuşan genç adam. “Saygın Hôtel de Saint-Quentin’inde, bu arada siyah ve kırmızı harfleri dönüşümlü yazılmış tabelası sökülemeyen ve Jean-Jacques zamanındaki gibi hâlâ dışarı sarkan o yerde, senin Leonarda’n bize taşraya gittiğini söyledi. Ama hiç alacaklı, tahsildar, icra memuru falan gibi görünmüyorduk. Neyse! Rastignac seni önceki akşam Bouffons’da görmüş; yeniden cesaretlendik ve Champs-Élysées’de bir ağaca mı tünediğini, dilencilerin iki metelik karşılığında bir ipin üstünde uyuduğu hayır kurumlarından birinde mi kaldığını, yoksa daha şanslıysan bir yatak odasında mı konakladığını öğrenmeyi onur meselesi yaptık. Seni hiçbir yerde bulamadık. Ne Saint-Pélagie’nin ne de La Force’un gardiyan kayıtlarında adına rastladık! Devlet daireleri, kafeler, kütüphaneler, valilerin ad listeleri, gazete büroları, lokantalar, tiyatro kulisleri... Kısacası Paris’in iyi kötü bütün kuytu köşeleri, işinin ehli kişilerce arandı. Öyle bir dehaya sahip bir adamı yitirdiğimize hayıflandık ki onu ya sarayda ya da adi bir hapishanede bulmayı umabilirdik. Seni Temmuz Kahramanı ilan edip aziz mertebesine çıkarmaktan söz ettik; doğrusu, yokluğuna üzüldük!”
Arkadaşları konuşurken Pont des Arts’ı geçiyorlardı. Raphael onları dinlemeden, Paris’in ışıklarını yansıtan, gürültüyle kabaran dalgalara ve Seine’e baktı. Az önce kendini içine atmayı düşündüğü nehrin üzerinde, yaşlı adamın kehaneti gerçekleşmişti: Ölüm saati kader tarafından çoktan ertelenmişti.
“Yokluğuna gerçekten üzüldük,” dedi arkadaşı, konuyu sürdürerek. “Seni, kendini başkalarının üstüne koyabilen, yani üstün bir insan saydığımız bir tasarıya katmayı düşünüyorduk. Anayasal yüksük oyunu bugün, canım dostum, her zamankinden daha ciddi biçimde oynanıyor. Halkın kahramanlığıyla devrilen o rezil monarşi bir tür metres gibiydi; onunla gülüp eğlenebilirdin. Oysa La Patrie huysuz, erdemli bir eş; ister istemez onun dayattığı okşayışlara katlanman gerekiyor. Ayrıca bilirsin, Bütçe karargâhını değiştirip Faubourg Saint-Germain’den Chaussée d’Antin’e taşındığı sırada, iktidar Tuileries’den gazetecilere geçti. Belki bunu bilmiyorsundur. Bugün ülkeyi temsil eden hukukçular ve bankerlerden oluşan aristokrasi, yani Hükümet, tıpkı monarşi zamanında rahiplerin yaptığı gibi, Fransa’nın saygın insanlarını birkaç yeni söz ve eski fikirle şaşkına çevirme gereğini duydu; her ekolden filozoflar ve zamanın başlangıcından beri bütün güçlü zekâlar da böyle yapmıştır. Şimdi bize, Mösyö Falan-Filanca’nın temsil ettiği La Patrie’ye on iki milyon frank otuz üç santim ödemenin, bir zamanlar ‘biz’ yerine ‘ben’ diyen bir krala bin yüz milyon frank dokuz santim ödemekten çok daha iyi olduğunu kanıtlayarak kralcı-milliyetçi fikirleri aşılamak gerekiyor. Kısacası, arkasında iki üç yüz bin franklık sağlam bir sermaye bulunan bir gazete, hoşnutsuzları yatıştıracak bir muhalefet gazetesi olsun diye, yurttaş-kralın ulusal yönetimine zarar vermeden, daha yeni kuruldu. Artık özgürlüğe de despotizme de, dine de inançsızlığa da aynı ölçüde alay ediyoruz. Bizim için ‘vatan’, fikirlerin dolaşıma girdiği ve satır başına belli bir fiyata satıldığı bir başkent; her gün ziyafet çekilen, sık sık tiyatroya gidilen, sefih kadınların kol gezdiği, yemeklerin ertesi güne sarktığı, hafif gönül maceralarının taksiler gibi saatlik kiralandığı bir yerse; Paris de her zaman ülkelerin en sevimlisi, neşenin, özgürlüğün, zekânın, güzel kadınların, hovardaların ve iyi şarabın ülkesi olacaksa; iktidar sopası, onu kullananlara bu kadar yakın olduğumuz için rahatsız edici biçimde hissedilmiyorsa, biz de Mephistopheles tanrısının mezhebine bağlı kişiler olarak halkın zihnini aklamayı, oyunculara yeni kostümler giydirmeyi, yönetim kulübesine bir iki yeni tahta çakmayı, doktrincileri tedavi etmeyi, eski cumhuriyetçileri yeniden canlandırmayı, Bonapartçıları biraz parlatmayı ve Merkez’i erzaklandırmayı üstlendik. Yeter ki krallara da halklara da içimizden gülmemize, sabah başka akşam başka düşünmemize, Panurge gibi şen şakrak yaşamamıza ya da doğulular gibi yumuşak yastıklara uzanmamıza izin verilsin.”
“Bu gülünç, karmakarışık krallığın asasını sana ayırdık,” diye devam etti. “O yüzden seni hemen söz konusu gazetenin kurucusunun verdiği yemeğe götürüyoruz. Emekli bir banker olan bu adam, parasıyla ne yapacağını bilemediğinden, parasıyla biraz beyin satın alacak. Seni kardeş gibi karşılayacağız; her işe kalkışan bu özgür kılıçlıların kralı diye selamlayacağız. Bunlar, Avusturya, İngiltere ya da Rusya daha niyetlerini oluşturmadan onların ne yapacağını sezen kimseler. Evet, Mirabeau’ları, Talleyrand’ları, Pitt’leri ve Metternich’leri dünyaya kazandıran o kudretli zekâların hükümdarlığını sana vereceğiz: Bir krallığın kaderini kumarbazların ortaya sürdüğü para gibi gören kurnaz Crispin’lerin; sıradan insanların kirschwasser uğruna domino oynadığı gibi. Seni, içki âleminde yakından boğuşarak İçki Âlemi denen canavarı yere sermeye kalkışan en gözü pek şampiyon diye tanıttık; bütün cesur ruhlar onunla güreşmeyi diler, dedik. Şimdiye dek hiç yenilmediğini bile söyledik. Umarım bizi yalancı çıkarmazsın. Ev sahibimiz Taillefer, küçük Lucullus’ların dar kapsamlı modern saturnalyalarını aşmaya ant içti. Ufak tefek şeylere ihtişam, sefahate de zarafet ve çekicilik katacak kadar zengin... Beni dinliyor musun, Raphael?” diye sordu hatip, sözünü keserek.
“Evet,” diye karşılık verdi genç adam. Dileklerinin gerçekleşmesinden çok, olayların böylesine doğal bir biçimde gelişmesine şaşırmıştı.
Sihre inanmayı başaramıyordu ama insan yazgısının rastlantılarına hayret ediyordu.
“Evet, tıpkı büyükbabanın ölümünü düşünüyormuş gibi söylüyorsun,” dedi yanındakilerden biri.
“Ah!” diye haykırdı Raphael. “Dostlarım, çok büyük alçaklara dönüşmenin eşiğinde olduğumuzu düşünüyordum.” Sesindeki saf içtenlik, Fransa’nın geleceği sayılan bu yazarları kahkahaya boğdu. “Şimdiye kadar küfürlerimizi kadehlerimizin başında ettik; sarhoşken hayat hakkında hüküm verdik, insanları ve işleri yemek sonrası keyfiyle değerlendirdik. Eylemlerimiz masumdu; sözlerimiz cüretkârdı. Ama artık siyaset dağlayıcı demiriyle damgalanacağız; mahkûm hücresine girecek ve hayallerimizi yitireceğiz. İnsanın şeytandan başka hiçbir inancı kalmamış olsa bile, gençliğinin cennetini ve kutsal komünyonun kutsanmış ekmeği için dilinin ucunu iyi bir rahibe saygıyla sunduğu masumiyet çağını özleyebilir. Ah, iyi dostlarım, ilk küçük günahlarımız bize böylesine zevk veriyordu, çünkü ardından gelen pişmanlık onları belirginleştirip tatlarını keskinleştiriyordu; ama bugünlerde—”
“Ah, bugünlerde,” dedi ilk konuşan, “hâlâ geriye kalan bir şey var—”
“Ne?” diye sordu bir başkası.
“Suç—”
“Darağacı kadar yüksek, Seine’den daha derin bir sözcük,” dedi Raphael.
“Ah, beni anlamadın; siyasi suçu kastediyorum. Bu sabahtan beri özendiğim tek hayat bir komplocunun hayatı. Bu heves yarına kalır mı bilmiyorum ama bu gece hiç değilse uygarlığımızın kansız, demiryolu gibi tekdüze yaşamından midem bulanıyor. Moskova’dan çekilişin sefaletine, Kızıl Korsan’ın heyecanlarına ya da bir kaçakçının hayatına tutku duymaya başladım. Fransa’da artık Chartreux kalmadığına göre Botany Bay’e gitmek isterdim; burası, hayatlarını yemek sonrası peçetesi gibi buruşturup atan ve artık ülkelerini ateşe vermekten, kendi beyinlerini uçurmaktan, cumhuriyet komplosu kurmaktan ya da savaş diye bağırmaktan başka işi kalmayan küçük Lord Byron’lara ayrılmış bir tür bakımevi—”
“Émile,” diye seslendi Raphael’in yanındaki kişi, konuşana heyecanla, “şerefim üzerine yemin ederim, Temmuz Devrimi olmasaydı ruhban sınıfına girer, taşrada bir yerlere çekilip hayvan gibi yaşardım ve—”
“Ve her gün baştan sona dua kitabını okurdun.”
“Evet.”
“Sen bir züppe!”
“Ne olmuş yani, şimdi de gazeteleri okuyoruz!”
“Bir gazeteci için fena değil! Ama sus, abone kalabalığının içinden geçiyoruz. Gazetecilik, görüyorsun ya, modern toplumun dinidir; hatta biraz daha ileri gitmiştir.”
“Ne demek istiyorsun?”
“Başrahiplerinin bu dine inanması, halkın inanmasından daha fazla gerekmiyor.”
Böyle sohbet ederek, yıllardır De Viris Illustribus’u ezbere bilen eski dostlar gibi, Rue Joubert’deki bir konağa vardılar.
Émile, hiçbir şey yapmayarak başkalarının başarılarından kazandığı şöhretten daha fazlasını kazanmış bir gazeteciydi. Cesur, iğneleyici, güçlü bir eleştirmendi; kusurlarının izin verdiği bütün meziyetlere sahipti. Açık sözlü bir alaycıydı; dostunun yüzüne karşı sayısız nükte patlatır, ama dostu orada yoksa onu cesaretle ve vefayla savunurdu. Kendi kariyeri de dahil her şeye gülerdi. Her zaman parasızdı, yine de kendi ayarındaki herkes gibi akıl almaz bir tembelliğin içine gömülmüş yaşardı. Kitaplarına tek bir anlamlı hece bile koyamayanların yüzüne, ciltler dolusu anlam içeren bir sözü fırlatırdı. Hiç tutmadığı sözler verir; talihini ve şöhretini yastık yapar, üstünde uyur; bir gün yoksullar yurdunda yaşlılığa uyanmayı göze alırdı. Darağacının dibine kadar sadık bir dost; çocuk saflığında alaycı bir kabadayı; yalnızca zorunluluk ya da hevesle çalışan biri.
“Üstat Alcofribas’ın diliyle söylersek, birazdan görkemli bir ziyafet çekeceğiz,” dedi merdiveni kokulu bir ormana dönüştüren çiçek sehpalarını Raphael’e göstererek.
“Giriş holünün iyi ısıtılmış ve gösterişli halılarla döşenmiş olmasını severim,” dedi Raphael. “Fransa’da peristilde lükse pek rastlanmaz. Sanki hayat burada yeniden başlıyor.”
“Yukarıda yine içip eğleneceğiz, canım Raphael. Ah, evet,” diye sürdürdü, “umarım oradan zaferle çıkar, herkesin başına basarak yürürüz.”
Konuşurken konukları şakayla gösterdi. Yaldızlar ve ışıklarla parlayan büyük bir odaya giriyorlardı; Paris’in önde gelen gençlerinin tümü onları orada karşıladı. Birinin yeni yetenekleri daha yeni ortaya çıkmıştı; ilk tablosu İmparatorluk sanatının görkemli yapıtlarıyla yarışıyordu. Öteki daha dün, modern ekole yeni yollar açan, edebî bir kibir taşıyan keskin bir kitap yayımlamıştı. Çok uzakta olmayan, güçlü yapısı kaba yüz hatlarından belli bir heykeltıraş, bazen her yerde mükemmellik bulan, bazen de hiçbir yerde bulamayan, coşkusuz alaycılardan biriyle sohbet ediyordu. Burada, karikatürcülerimizin en zekisi, yaramaz bakışları ve acı diliyle, kalem çizgilerine aktaracağı nükteleri kolluyordu; şurada, siyasi fikirlerin özünü herkesten iyi damıtan ya da üretken bir yazarın yapıtını alaya alırken özetleyen genç ve cüretkâr yazar duruyordu. Yeteneği, nefretleri kadar güçlü olsaydı yapıtları çağının bütün eserlerini gölgede bırakabilecek şairle konuşuyordu. İkisi de birbirine pohpohlayıcı sözler söylerken yalanlardan uzak durup gerçeği söylememeye çalışıyordu. Ünlü bir müzisyen, kürsüsünden yara almadan az önce düşmüş genç bir politikacıya, onu teselli ederken takılıyordu. Üsluptan yoksun genç yazarlar, fikirden yoksun başka genç yazarların; şiirsel düzyazı yazarları da düzyazıcı şairlerin yanında duruyordu.
Bütün bu eksik insanları gören, kendi öğretisine inanacak kadar saf bir Saint-Simoncu, onları hayırseverce eşleştirdi; kuşkusuz onları kendi tarikatının keşişlerine dönüştürmeyi tasarlıyordu. Birkaç bilim insanı, atmosferdeki azot gibi sohbete karışmıştı; birkaç vodvil yazarı da ışık ya da sıcaklık vermeyen, kıvılcımlı elmaslar gibi ışınlar saçıyordu. İnsanlar ya da işler konusunda kendi beğeni ve beğenmeyişlerine kapılanlarla içten içe alay eden birkaç paradoksçu, hiçbir tarafı tutmadan bütün sistemlere karşı komplo kuran ikiyüzlü siyasetlerine çoktan başlamıştı. Bir de kendini eleştirmen ilan eden biri vardı: Hiçbir şeyi beğenmez, Bouffons’da bir kavatina ortasında burnunu siler, herkes başlamadan alkışlar, kendisinin söylemek üzere olduğu şeyi söyleyen herkese karşı çıkardı; orada, daha nükteli kişilerin sözlerini kendi sözüymüş gibi satıyordu. Toplanmış konuklardan beşinin önünde bir gelecek vardı; aşağı yukarı on kişi geçici bir ün kazanacaktı. Geri kalanlar ise bütün sıradan insanlar gibi, XVIII. Louis’nin ünlü yalanını kendilerine uyarlayabilirlerdi: Birlik ve unutulma.
Ev sahibinin üzerinde, iki bin kron harcayan bir adamın kaygılı neşesi vardı. Gözleri ara sıra sabırsızca kapıya dönüyor, kendisini bekleten konuklardan birini arıyordu. Çok geçmeden tombul, ufak tefek biri göründü; onu iltifat dolu bir mırıltı karşıladı. O sabah gazetenin fikrini ortaya atan noterdi. Siyahlar giymiş bir oda uşağı kocaman yemek odasının kapılarını açtı; herkes tören yapmadan içeri girip devasa masadaki yerini aldı.
Raphael odadan çıkmadan önce son kez etrafına baktı. Dileği tam anlamıyla gerçekleşmişti. Odalar ipek ve altınla süslenmişti. Gösterişli şamdanlardaki sayısız mum, yaldızlı frizlerin en ince ayrıntılarını, narin bronz heykelleri ve mobilyaların görkemli renklerini aydınlatıyordu. Bambu ayaklıklara zevkle yerleştirilmiş nadide çiçeklerin tatlı kokusu havayı doldurmuştu. Perdeler dahil her şeye gösterişsiz bir zarafet sinmişti; bütün ortamda yoksul bir adamın zihnini büyüleyen, hayal gücüne seslenen bir çekicilik vardı.
“Yılda yüz bin livrelik gelir, ilmihale başlamak için çok güzel; ahlakı davranışlarımıza yerleştirmek için de harika bir destek,” dedi iç çekerek. “Doğrusu, benim erdemim neredeyse yaya dolaşamaz; benim gözümde kötülük ise bir tavan arası, püskülleri aşınmış bir palto, kışın gri bir şapka ve kapıcıya olan borçlar demek... Bir yıl, altı ay, ne fark eder, lüks içinde yaşamak isterdim! Sonra da ölürdüm. Hiç değilse bin hayatı tanımış, tüketmiş ve harcamış olurdum.”
“Şanslı bir borsacının ağzıyla konuşuyorsun,” dedi onu duyan Émile. “Aman, servetin geri kalanımızı geçme şansını elinden alacağını anladığın anda yük olur sana. Sanatçı, zenginliğin yoksulluğu ile yoksulluğun zenginliği arasındaki dengeyi hep korumadı mı? Bazılarımızın mücadele etmesi de gerekmez mi? Sindirimine dikkat et, yalnızca bak,” diye ekledi, sahte bir kahramanlık edasıyla, “bu sevimli kapitalistin yemek odasının heybetli, üç kez kutsanmış, ibret verici haline. Bu adam aslında parasını bizim yararımız için kazanmış. Doğa bilimcilerin gözünden kaçmış, polip türünden bir sünger değil mi o? Mirasçılarına yem olmadan önce güzelce sıkmak gerek. Şu duvarları süsleyen kabartmalarda bir üslup var, değil mi? Avizelere, tablolara bak; ne güzel uygulanmış bir lüks! Onu kıskananlara, onu tanıyanlara ya da geçmişini bildiğini sananlara inanacak olursak, bu adam Devrim sırasında bir Almanı ve birkaç kişiyi daha ortadan kaldırmış; en yakın dostunu ve o dostun annesini de. Saygıdeğer Taillefer’in gümüşe dönmüş saçlarının altına suçlar sığar mı? Bana çok saygın bir adam gibi görünüyor. Gümüş nasıl da parlıyor; her ışık huzmesi ona hançer darbesi gibi mi geliyor acaba?... İçeri girelim; insan Muhammed’e de inanabilir. Söylentiler doğruysa, burada otuz yetenekli ve iyi yürekli adam, koca bir ailenin etini kanını yiyip bitirmeye hazır;... bir de biz varız, yüreği açık, coşkulu iki genç; onun suçuna ortak olacağız. Kapitalistimize saygın biri olup olmadığını sormak istiyorum...”
“Hayır, şimdi değil!” diye bağırdı Raphael. “Ama kafayı bulduğunda yemeğimizi yemiş olacağız.”
İki dost gülerek oturdu. Önce, sözcüklerden daha hızlı bir bakışla, her biri uzun masanın görkemli genel görünümüne hayranlığını sundu: Yeni yağmış kar yığını gibi bembeyaz masa, düzgün sıralanmış kuverler ve üstlerinde soluk altın rengi ekmekler... Gökkuşağı renkleri, camların yansıttığı yıldızlı ışık huzmelerinde parıldıyor; mum ışıkları sonsuzca kesişip yeniden kesişiyordu. Gümüş kapaklı tabaklar iştahı da merakı da kabartıyordu.
Az konuşuldu. Madeira dolaşırken komşular göz göze geldi. Ardından ilk yemek bütün görkemiyle geldi; merhum Cambacérès’e layık olur, Brillat-Savarin onu kutlardı. Bordeaux ve Burgonya’nın beyaz ve kırmızı şarapları cömertçe sunuldu. Ziyafetin bu ilk bölümü her bakımdan klasik bir tragedyanın sahnelenişine benzetilebilirdi. İkinci perde biraz daha gürültülü geçti. Her konuk yeterince içmiş, canı istediğince çeşitli bağların şaraplarını denemişti. Böylece görkemli ilk yemeğin artıkları kaldırılırken hararetli tartışmalar başladı; bir iki solgun alın kızardı, kimi burunlar mora çaldı, yüzler aydınlandı, gözler parladı.
Sarhoşluk henüz yeni başlarken konuşmalar nezaket sınırlarını aşmıyordu; ama iğnelemeler ve nükteler yavaş yavaş herkesin dilinden dökülmeye başladı. Sonra iftira küçük yılan başını kaldırıp tatlı bir sesle konuştu; arada bir birkaç açıkgöz, akıllarını korumayı umarak ona kulak verdi. İkinci yemek geldiğinde zihinler biraz ısınmıştı. Herkes konuşurken yiyor, yerken konuşuyor, içkinin miktarına aldırmadan içiyordu; şarap keskin, bukesi kokulu, çevrenin örneği ise bulaşıcıydı. Taillefer konuklarını coşturmayı görev edinmişti; onlara Rhône’un sert şaraplarını, keskin Tokay’ı ve çarpıcı, yıllanmış Roussillon’u ikram ediyordu.
Sabırsızlıkla beklenen, bol bol doldurulan şampanya bu adamlara ateşli kıvılcımlardan bir kırbaç gibi indi. Posta arabasının atları, menzilde değiştirildikten sonra nasıl salıverilirse, onlar da öyle çözüldüler; ruhlarını kimsenin dinlemediği tartışmaların ıssızlığına saldılar, dinleyeni olmayan hikâyeler anlatmaya başladılar, tekrar tekrar cevap alamadıkları sorular sordular. Yalnızca şölenin yüksek sesi duyulabiliyordu; Rossini’nin kreşendosu gibi yükselip büyüyen, yüzlerce karmaşık haykırıştan oluşan bir ses. Ardından sinsi kadeh kaldırmalar, kabadayılık taslamalar ve meydan okumalar geldi.
Herkes, kendi zekâsının gururundan vazgeçip fıçıları, şarap küplerini ve tekneleri yüceltmeye koyuldu; her biri iki kişilik gürültü çıkarıyordu. Öyle bir an geldi ki efendileri hep bir ağızdan konuşurken uşaklar gülümsüyordu. Bir filozof, dile getirilen düşüncelerin tuhaflığıyla kuşkusuz ilgilenirdi; bir siyasetçi ise sözcüklerin karmaşasında ya da kuşkulu biçimde aydınlık paradokslarda tartışılan yöntemlerin tutarsızlığına şaşırırdı. Tuhaf kılıklara bürünmüş doğrular, gürültülü yargılar, keyfî kararlar ve saçmalıklar arasında, bir savaş alanında kurşunlar, gülleler ve şarapnellerin savruluşu gibi birbirine çarpıyordu.
Hem bir kitaptı hem de bir tablo. Her iklimde, her yönetimde, insan zihninin her büyük başarısında bunca farklılık gösteren bütün felsefeler, dinler ve ahlak kuralları, Zaman’ınki kadar uzun bir tırpanın önünde yere seriliyordu. Bu tırpanı, sarhoş olmuş Ağırlık mı, yoksa ayılmış, gözü açılmış Sarhoşluk mu kullanıyordu, karar vermek zordu. Bir fırtınaya kapılmışçasına zihinleri, kayalıklara çarpan deniz gibi, uygarlığın gelgitlerini sınırlayan yasaları sarsmaya hazır görünüyordu; doğada iyilikle kötülüğün bir arada yaşamasına izin veren ve aralarındaki bitmek bilmez çatışmanın sırrını kendine saklayan Tanrı’nın iradesini bilmeden yerine getiriyorlardı. Ardından çılgınca bir tartışma taklidi, bir düşünce Walpurgis şenliği koptu. Devrim’in bu çocuklarının bir gazetenin kuruluşu üzerine ettikleri kasvetli şakalarla Gargantua’nın doğumunu konuşan neşeli gevezelerin sözleri arasında, on dokuzuncu yüzyılı on altıncı yüzyıldan ayıran uçurum uzanıyordu. Yıkım işine gülerek başlamışlardı; bizim gazetecilerimiz de yıkıntıların ortasında gülüyordu.
Noter, Raphaël’i göstererek, “Şuradaki genç adamın adı ne?” dedi. “Birinin ona Valentin dediğini duydum sanırım.”
Émile gülerek, “Bu da ne demek şimdi? Sıradan Valentin, öyle mi? Rica ederim, Raphaël DE Valentin,” dedi. “Arması, samur zemin üzerinde altın bir kartal; gümüş tacı, gagası ve pençeleri kızıl. Bir de güzel bir özdeyişimiz var: NON CECIDIT ANIMUS. Biz bir yetim değiliz; İmparator Valens’in soyundan, Fransa’daki Valence ile İspanya’daki Valencia kentlerinin kurucuları Valentinois hanedanından geliyoruz; Doğu İmparatorluğu’nun da meşru mirasçılarıyız. Bizans tahtında Mahmud’un oturmasına sırf lütfumuzdan izin veriyoruz; bir de paramız ve askerimiz yok, o kadar.”
Émile, Raphaël’in başının üzerinde salladığı çatalla başına bir taç çizdi. Noter bir an düşünüp taşındı, sonra kendine özgü bir hareketle yeniden içmeye koyuldu; sanki Valence ve Bizans kentlerini, İmparator Valens’i, Mahmud’u ve Valentinois hanedanını müşteri çevresine katmanın imkânsız olduğunu anlatıyordu.
“Babylon, Sur, Kartaca ve Venedik gibi karınca yuvalarının, yoldan geçen bir devin ayağı altında ezilip yıkılması, alaycı bir gücün insana verdiği bir uyarı sayılmaz mı?” dedi, mısra başına beş metelik karşılığında Bossuet rolünü oynayan, bir tür ücretli köle Claude Vignon.
Ballanche’ın bir müridi, “Belki de Musa, Sulla, XI. Louis, Richelieu, Robespierre ve Napoléon, gökyüzünde bir kuyruklu yıldız gibi ara sıra uygarlıklarımızın üzerinden geçen aynı kişiydi,” dedi.
Baladlar yazan Canalis, “Tanrı’nın tasarılarını anlamaya çalışmanın ne gereği var?” dedi.
Kendisini eleştirmen sanan adam, “Hadi ama, dünyada sizin Tanrı iradenizden daha esnek bir şey yok,” dedi.
“Efendim, XIV. Louis, Maintenon’un su kemerlerinin temellerini kazdırırken, Konvansiyon’un vergileri adilce belirlemek, herkese tek bir yasa uygulamak, Fransa’yı tek bir ulus hâline getirmek ve eşit miras hakkını kurmak için harcadığından daha çok cana kıydı,” dedi. Adının önüne bir hece eklenmemesi onu Cumhuriyetçi yapan Massol.
Varlıklı bir çiftçi olan Moreau (Oise), “Başlarımızı omuzlarımızda bırakacak mısınız?” diye sordu. “Az önce şarabı kan sanan siz, efendim?”
“Ne işe yarar? Toplumsal düzenin ilkeleri biraz fedakârlığa değmez mi, efendim?”
Genç bir adam yanındakine, “Hey, Bixiou! Adı neydi, şu Cumhuriyetçi, toprak sahibinin başını fedakârlık sayıyor!” dedi.
Hıçkırıklarına rağmen kuramını sürdürerek Cumhuriyetçi, “İnsanların ve olayların hiçbir önemi yok,” dedi. “Siyasette de felsefede de yalnızca ilkeler ve fikirler vardır.”
“Ne korkunç! Bir parola uğruna arkadaşlarınızı hiç acımadan öldürür müydünüz?”
“Ah efendim! Pişmanlık duyan insan tam bir alçaktır; çünkü erdemden biraz olsun anlar. Büyük Petro ile Alba Dükü ise ete kemiğe bürünmüş sistemlerdi, korsan Monbard da başlı başına bir örgüttü.”
Canalis, “Peki toplum sizin sistemlerinizden ve örgütlerinizden kurtulamaz mı?” dedi.
Cumhuriyetçi, “Elbette kurtulabilir!” diye bağırdı.
“Şu aptal Cumhuriyet’iniz midemi bulandırıyor. Tavuğu huzur içinde parçalayamayacağız; içinden tarım yasası çıkacak.”
“Ah, trüf mantarıyla tıka basa dolmuş küçük Brutus’um, ilkelerin pekâlâ yerinde. Ama benim uşağım gibisin: mülkiyet tutkusuna öylesine kapılmış ki giysilerimi kendi usulünce temizlemesine izin versem, kısa sürede beni de soyup soğana çevirirdi.”
Cumhuriyetçi, “Sizi budala herifler!” diye karşılık verdi. “Bir ulusu kürdanla doğrultmaya kalkıyorsunuz. Sizin gözünüzde adalet, hırsızlardan daha tehlikeli.”
Avukat Deroches, “Aman!” diye bağırdı.
Noter Cardot, “Siyasetleriyle insanı canından bezdiriyorlar!” dedi. “Kesin sesinizi, yeter artık. Uğruna bir damla kan dökmeye değecek ne bilgi ne de erdem var. Gerçek tasfiyeye çıkarılsa, belki de iflas etmiş olduğunu görürdük.”
“Kötülükle eğlenmek, iyilik üzerine tartışmaktan kuşkusuz çok daha kolay olurdu. Ayrıca kürsüde son kırk yılda yapılmış bütün konuşmaları bir alabalığa, Perrault’nun bir masalına ya da Charlet’nin bir çizimine değişirdim.”
“Pekâlâ! Kuşkonmazı uzat. Sonuçta özgürlük anarşiyi, anarşi despotizmi, despotizm de yeniden özgürlüğü doğurur. Milyonlarca insan öldü, ama hiçbir sistem kesin zafer kazanamadı. Ahlak dünyasının dönüp durduğu kısır döngü bu değil mi? İnsan, aslında yalnızca eşyaların yerini değiştirmişken kusursuzluğa ulaştığını sanır.”
Vodvil yazarı Cursy, “Ah, ah!” diye bağırdı. “Öyleyse beyler, özgürlüğün babası X. Charles’ın şerefine!”
Émile, “Neden olmasın? Yasa despotlaşınca ahlak gevşer; tersi de geçerlidir.
İyi yürekli banker, “Aptallara karşı bize böyle bir üstünlük sağlayan otoritenin aptallığına içelim!” dedi.
Brest’ten hiç ayrılmamış bir deniz subayı, “İyi ama sevgili dostum, Napoléon bize hiç değilse şan bıraktı!” diye atıldı.
“Şan kötü bir alışveriştir; pahalıya alırsınız, üstelik uzun ömürlü de değildir. Büyüklerin bencilliği şan biçimine bürünmüyor mu; sıradan insanların bencilliği de kendi rahatları oluyor?”
“Siz çok şanslısınız, efendim—”
“Hendekleri ilk icat eden kişi güçsüz biri olmalı; çünkü toplum yalnızca cılızlara yarar. Ahlak terazisinin iki ucunda duran vahşiyle filozof, mülkiyetten aynı ölçüde tiksinir.”
Cardot, “Güzel laflar bunlar! Ama mülkiyet olmasa düzenlenecek belge de olmazdı,” dedi.
“Bu bezelyeler olağanüstü lezzetli!”
“Sabah rahip yatağında ölü bulundu....”
“Kim ölümden söz ediyor? Şaka etmeyin, benim bir amcam var.”
“Kaybına metanetle dayanabilir miydiniz?”
“Elbette.”
“Beyler, beni dinleyin! Bir amca nasıl öldürülür? Sessizlik! ( ‘Şşşt! Şşşt!’ sesleri.) Önce iri yarı, şişman, en az yetmiş yaşında bir amca bulun; en iyileri öyle olur. (Heyecanlı mırıltılar.) Ona bir kaz ciğeri ezmesi yedirin; bahanesi kolay.”
“Ama benim amcam ince uzun boylu; hem de çok pinti ve ölçülü biridir.”
“Öyle amca mı olur, canavarın teki! Yaşam hakkını başkalarından esirgiyor.”
Amcalar üzerine konuşan adam sürdürdü: “Sonra yemeğini sindirirken bankerinin iflas ettiğini söyleyin.”
“Ya dayanırsa?”
“Güzel bir kızı salın üzerine.”
Öteki başını sallayarak, “Ya—?” diye sordu.
“O zaman amca olmazdı; amca dediğin doğuştan çapkındır.”
“Malibran’ın sesindeki iki nota kaybolmuş.”
“Hayır efendim, kaybolmamış.”
“Evet efendim, kaybolmuş.”
“Hah! Hayır ve evet; bütün dinî, siyasi ya da edebî incelemelerin özeti bu değil mi? İnsan, uçurumun kıyısında dans eden bir palyaçodur.”
“Beni aptal çıkarmaya çalışıyorsunuz.”
“Tam tersine, beni çözemiyorsunuz.”
“Eğitimmiş! Ne hoş bir saçmalık. Bay Heineffettermach, basılı kitapların sayısını bir milyardan fazla olarak hesaplıyor; oysa insan ömrü boyunca yüz elli binden fazlasını okuyamaz. Öyleyse söyleyin bana, eğitim sözcüğü ne demek? Kimi için eğitim, İskender’in atının, Berecillo köpeğinin ve Seigneur d’Accords’un adını bilmek; sal yapımını ve porselen üretimini kime borçlu olduğumuzu bilmemektir. Kimi içinse vasiyetnameyi yakıp saygın, itibarlı ve sevilen biri olarak yaşamaktır; birkaç can sıkıcı koşul eşliğinde, üstelik sabıkalıyken saat çalıp Grève Meydanı’nda nefret edilen, onursuz biri olarak ölmek yerine.”
“Nathan’ın eseri yaşayacak mı?”
“Çok zeki ortakları var, efendim.”
“Peki ya Canalis?”
“O büyük bir adam; ondan daha fazla söz etmeyelim.”
“Hepiniz sarhoşsunuz!”
“Anayasanın sonucu, zihinlerin anında körelmesidir. Sanat, bilim, kamu işleri, her şey, çağın cüzzamı olan korkunç bir bencillik duygusunun içinde eriyip gider. Sizin burjuvazinizden üç yüz kişi sıralara oturtulsa, akıllarından yalnızca kavak dikmek geçer. Tiranlık, yasaları çiğneyerek büyük işler başarır; özgürlük ise küçük işleri bile yasal yoldan yapmak için kılını kıpırdatmaz.”
Mutlakiyetçi söze karıştı: “Karşılıklı eğitiminiz insan etinden tezgâhtarlar çıkaracak. Eğitimle aynı düzeye indirilmiş bir halkın içinde bireysellik tümüyle yok olacak.”
Saint-Simoncu, “Yine de toplumun amacı her üyesinin mutluluğunu güvence altına almak değil mi?” diye sordu.
“Yılda elli bin livre geliriniz olsa halkı pek umursamazdınız. İnsan soyuna karşı içinizde şefkatli bir tutku uyanmışsa Madagaskar’a gidin; orada Saint-Simonculuk ilkelerine göre düzenleyip sınıflandıracağınız, şişelere tıkacağınız güzel, küçük bir ulus sizi bekliyor. Ama burada herkes, deliğe uyan çivi gibi kendi yerini bulur. Hamal hamaldır, budala da budaladır; onları o makamlara yükseltecek bir babalar kurulu gerekmez.”
“Siz bir Karlist’siniz.”
“Neden olmayayım? Despotluk hoşuma gidiyor; insan soyunu hor görmenin bir biçimi. Krallara düşmanlık etmiyorum, çünkü çok eğlenceliler. Güneşten otuz milyon fersah uzaktaki bir odada tahta oturmak hiç mi değersiz?”
“Uygarlığa bir kez daha geniş açıdan bakalım,” dedi, dikkatsiz heykeltıraşın yararına ilkel toplum ve yerli ırklar üzerine bir tartışma açmış olan bilgili adam. “Bir ulusun başlangıçtaki gücü bir bakıma bedensel, tek parça ve kabaydı. Topluluklar büyüdükçe yönetim, ilkel düzenin az çok ustalıkla işlenmiş parçalara ayrılmasıyla gelişti. Örneğin uzak çağlarda ulusal güç teokrasideydi; rahip hem kılıcı hem buhurdanı elinde tutardı. Biraz sonra iki rahip ortaya çıktı: başrahip ve kral. Bugün uygarlığın son sözü olan toplumumuz, iktidarı çeşitli bileşimlere göre dağıttı; böylece iş, düşünce, para ve belagat denen güçlere ulaştık. Bu şekilde bölünmüş otorite, karşısında tek engel olarak çıkarı bırakarak toplumsal çözülmeye doğru durmadan ilerliyor. Artık ne dine ne de fiziksel güce dayanıyoruz; akla dayanıyoruz. Bir kitap kılıcın yerini tutabilir mi? Tartışma eylemin yerini alabilir mi? Soru bu.”
Karlist, “Akıl her şeyin sonunu getirdi!” diye bağırdı. “Hadi ama! Mutlak özgürlük ulusları intihara sürükledi; zaferleri onları İngiliz bir milyoner kadar uyuşuk bıraktı.”
“Yeni bir şey söylemeyecek misiniz? Bugün her tür otoriteyle alay ettiniz; bu da Tanrı’nın varlığını inkâr etmek kadar bayağı. Demek inanacak hiçbir şeyiniz kalmamış; yüzyıl, sefahatle tükenmiş yaşlı bir sultan gibi! Sizin Byron’ınız da şiirden umudunu tümüyle kesmişçesine suçları ve onların duygularını terennüm ediyor.”
Bianchon artık iyice sarhoştu; “Bilmiyor musunuz,” diye karşılık verdi, “biraz fazla ya da az fosforun insanı dâhi ya da alçak, zeki ya da aptal, erdemli ya da suçlu yaptığını?”
Cursy, “Erdemden böyle söz edilir mi?” diye bağırdı. “Tiyatrodaki her dramın konusu, her oyunun çözümü, her mahkemenin temeli olan erdemden....”
Bixiou, “Kes sesini, eşek. Erdem konusunda Aşil gibisin ama topuğun yok,” dedi.
“İçki de içmekmiş!”
“Bir dikişte, şimşek gibi, bir şişe şampanyayı içeceğime var mısınız?”
“Ne zekice bir espri!”
Genç bir adam ciddiyetle mırıldandı; kadehindeki şarabı yeleğine dökmeye çalışıyordu: “Zil zurna sarhoş.”
“Evet efendim; gerçek yönetim, kamuoyunu yönlendirme sanatıdır.”
“Kamuoyu mu? En azılı kısrak odur. Sizin ahlakçılarınızla siyasetçilerinize göre koyduğunuz yasalar hep doğa yasalarından, kamuoyu da vicdandan önce gelmeli. Hem haklısınız hem haksız. Diyelim ki toplum bize kuştüyü yastıklar sunuyor; bu iyilik gut hastalığıyla dengeleniyor. Adalet de evrak işleriyle törpüleniyor; kaşmir şallara soğuk algınlığı eşlik ediyor.”
Émile, insan düşmanına dönerek, “Sefil herif!” diye araya girdi. “Şaraplara ve nefis yemeklere gömülmüş, sofrada otururken uygarlığa nasıl iftira edersin? Şu boynuzlarıyla ayakları yaldızlanmış karacadan ye de anana dil uzatma...”
“Katoliklik bir un çuvalına bir milyon tanrı sığdırıyorsa, cumhuriyetler sonunda bir Napoléon’a varıyorsa, monarşi IV. Henri’nin öldürülmesiyle XVI. Louis’nin yargılanması arasında yaşıyorsa, liberalizm de Lafayette’ler doğuruyorsa, bunda benim suçum ne?”
“Temmuzda ona sarılmadın mı?”
“Hayır.”
“Öyleyse sus, kuşkucu.”
“Kuşkucular insanların en vicdanlılarıdır.”
“Vicdanları yoktur.”
“Ne diyorsun? En az ikişer tane vicdanları var!”
“Demek cennete indirim uygulamak istiyorsunuz; baştan sona ticari bir düşünce. Eski dinler bedensel hazzın sınırsızca geliştirilmesinden ibaretti; ama biz bir ruh ve beklentiler geliştirdik. Biraz ilerleme kaydedildi.”
Nathan, “Siyasete boğulmuş bir yüzyıldan ne bekleyebilirsiniz, dostlarım?” diye sordu. “Bohemya Kralı ve Yedi Şatosu’nun başına gelen neydi; büyüleyici bir tasarımdı oysa?...”
Kendini eleştirmen sanan adam, masanın öbür ucundan sesini yükseltti: “Söz öbekleri bir şapkadan rastgele çekilmiş gibi. Charenton’daki delilere hitap edecek kadar aşağı seviyede yazılmış bir eserdi.”
“Aptalın tekisin!”
“Sen de alçağın tekisin!”
“Ah! Ah!”
“Ha! Ha!”
“Dövüşecekler.”
“Hayır, dövüşmeyecekler.”
“Yarın benimle karşılaşacaksınız, efendim.”
Nathan, “Hemen şimdi,” diye karşılık verdi.
“Hadi, hadi, ateşli delikanlılar!”
Kavgayı başlatan adam, “Asıl sen öylesin!” dedi.
“Yoksa dimdik duramıyor muyum?” diye sordu kavgacı Nathan, uçmaya hazırlanan bir geyik böceği gibi doğrularak.
Masanın çevresine şaşkın şaşkın baktı; ardından, bu çabanın verdiği yorgunlukla yeniden sandalyesine çöktü ve başını sessizce öne eğdi.
Eleştirmen yanındakine, “Ne hoş olurdu, değil mi,” dedi, “hiç okumadığım, görmediğim bir kitap uğruna dövüşmek?”
Bixiou, “Émile, ceketine dikkat et; yanındaki solgunlaşıyor,” dedi.
“Kant mı? Beyefendi, budalaların oynasın diye ortaya atılmış bir başka top daha! Materyalizmle spiritüalizm, uzun cüppeli şarlatanların havada tuttukları bir kuş tüyü topunu birbirlerine vurdukları güzel raketlerdir. Spinoza’nın dediği gibi Tanrı her yerde olsun ya da Aziz Pavlus’un dediği gibi her şey Tanrı’dan gelsin… Ahmaklar, kapı kapanıyor ya da açılıyor; hareket aynı değil mi? Tavuk yumurtadan mı çıkar, yumurta tavuktan mı?... Şöyle bir ördek verin bana… İşte bütün bilim bundan ibaret.”
Bilim adamı, “Budala!” diye bağırdı, “sorunun yanıtını olgular veriyor!”
“Hangi olgu?”
“Profesör kürsüleri felsefe için değil, felsefe profesör kürsüleri için yapılmıştır. Gözlüğünü tak da bütçeyi oku.”
“Hırsızlar!”
“Budalalar!”
“Alçaklar!”
“Enayiler!”
Bixiou, tok ve derin sesiyle, “Paris’ten başka nerede düşünceler böyle hızlı alışveriş edilir?” diye bağırdı.
“Bixiou! Bize klasik bir fars oyna! Hadi bakalım.”
“On dokuzuncu yüzyılı canlandırmamı ister misiniz?”
“Sessizlik.”
“Dikkat edin.”
“Borularınıza susturucu takın.”
“Kes sesini, Türk!”
“Şuna biraz şarap verin de bu herif sussun.”
“Haydi bakalım, Bixiou!”
Sanatçı siyah ceketinin yakasını ilikledi, sarı eldivenlerini taktı ve şaşı gözlü yaşlı bir kadını canlandırarak Revue des Deux Mondes’u alaya almaya başladı; ama gürültü sesini bastırdı, hicvinden tek kelime duyan olmadı. Yine de yüzyılın ruhunu yakalayamasa bile dergiyi canlandırmıştı; zaten kendi niyetleri de pek açık değildi.
Tatlılar sanki sihirle sunuldu. Thomire’ın atölyesinden çıkma, yaldızlı bronzdan dev bir masa süsü masanın üzerine gölge salıyordu. Ünlü bir sanatçının geleneksel Avrupa anlayışına göre ideal güzellik vererek yaptığı uzun heykelcikler çilek, ananas, taze hurma, altın sarısı üzüm, ince kabuklu şeftali, Setúbal’dan vapurla getirilmiş portakal, nar ve Çin meyvelerinden piramitleri taşıyordu. Kısacası, lüksün bütün sürprizleri, şekerleme sanatının mucizeleri, en iştah açıcı yiyecekler, en seçkin lezzetler oradaydı. Bu obur işi sanatın renkleri porselenin ihtişamıyla, altının parıltılı hatlarıyla, vazoların kabartma süsleriyle canlanıyordu. Poussin’in manzaralarının Sèvres porselenine aktarılmış kopyaları, deniz yosunları kadar yeşil, saydam ve narin, zarif yosun püskülleriyle taçlanmıştı.
Bir Alman prensinin geliri bile bu küstahça gösterişin masrafını karşılayamazdı. Gümüş ve sedef, altın ve kristal, yeni biçimlerde yeniden bolca kullanılmıştı; ama şarabın ağırlık çöktürdüğü gözlere bu neredeyse Doğulu düş ülkesinden belli belirsiz bir iz bile ulaşmıyor, sarhoşluğun hezeyanı içinde zihinden geçip gitmiyordu. Şarapların ateşi ve kokusu, güçlü iksirler ve büyülü buharlar gibi etkileyerek beyinde bir serap yaratıyor, ayakları bağlıyor, elleri ağırlaştırıyordu. Gürültü arttı. Sözler artık seçilmiyordu; kadehler paramparça oluyor, anlamsız kahkahalar patlıyordu. Cursy bir boru kaptı ve bir fanfar çalmaya başladı. Bu, şeytanın verdiği bir işaret gibiydi. Delirmiş kalabalığın içinden haykırışlar, ıslıklar, şarkılar, çığlıklar ve iniltiler yükseldi. Doğuştan neşeli adamların Crébillon’un dramları kadar trajik, bir arabada yolculuk eden denizci kadar düşünceli kesilişini görseniz gülümserdiniz. Sert mizaçlı adamlar, artık dinleyecek hâli kalmamış meraklılara sırlarını açıyordu. Asık suratlar, dans eden bir balerine yaraşır gülümsemelerle aydınlanmıştı. Claude Vignon kafesteki ayı gibi volta atıyordu. Yakın dostlar kavgaya tutuşmaya başladı.
Fizyologların insan yüzlerinde merakla izini sürdüğü hayvansı benzerlikler, jestlerde ve davranışlarda ortaya çıkıyordu. Bichat oraya oruçlu ve aklı başında gelse, önünde açık duran bir kitap bulurdu. Ev sahibi hâlini bildiğinden yerinden kıpırdamaya cesaret edemiyor, konuklarının taşkınlıklarını konuksever ve uygun görünmek için takındığı donuk, yüz buruşturan bir gülümsemeyle teşvik ediyordu. Maviden kırmızıya, sonra da korkunç bir mora dönen iri yüzü, bir brigantinin yalpalayıp kabarmasını andıran hareketlerle genel kargaşaya katılıyordu.
Émile ona, “Peki, onları sen mi öldürdün?” diye sordu.
Taillefer, sarhoş bir bilgelikle kaşlarını kaldırarak, “Söylentilere bakılırsa Temmuz Devrimi lehine ölüm cezası kaldırılacak,” diye yanıtladı.
Raphaël üsteledi: “Rüyalarında bazen karşına çıkmıyorlar mı?”
Katil Croesus, “Zamanaşımı var,” dedi.
Émile alaycı bir kahkahayla, “Mezar taşına da taşçı, ‘Ey gelip geçen, burada yatanın anısına bir gözyaşı dök!’ diye kazıyacak,” dedi. “Ah,” diye sürdürdü, “cehennemin varlığını cebirsel bir denklemle kanıtlayacak matematikçiye seve seve yüz sou verirdim.”
Bir madeni para havaya fırlatıp bağırdı:
“Yazı gelirse Tanrı var!”
Raphaël, üzerine atılarak, “Bakma!” diye bağırdı. “Kim bilir? Bekleyiş ne kadar hoş.”
Émile, gülünç bir kederle, “Ne yazık ki,” dedi, “inançsızın hesabıyla papanın Pater noster’ı arasında duracak bir yer göremiyorum. Boş verin! İçelim. İlahi Şişe’nin kâhinane yanıtı ve Pantagruel’in nihai hükmü, sanırım, ‘Trinq’ idi.”
“Sanatlarımızı ve anıtlarımızı Pater noster’a, belki bilgimizi de ona borçluyuz; daha büyük bir nimeti, modern yönetimi de. Böylece geniş ve kalabalık bir toplum, beş yüz kadar zihin tarafından harikulade biçimde temsil ediliyor. Bu yönetim karşıt güçleri etkisizleştiriyor ve eski, korkunç Kral figürünün yerini almış Titanlar kraliçesi Uygarlık’ın özgürce iş görmesini sağlıyor. İnsanla gök arasına dikilmiş sahte bir Takdir-i İlahi’ydi o Kral. Bütün bu başarıların karşısında tanrıtanımazlık, kısır bir iskeletten ibaret görünüyor. Siz ne dersiniz?”
Émile hiç etkilenmeden, “Katolikliğin döktüğü kan denizlerini düşünüyorum,” diye yanıtladı. “Sahte bir tufan yaratmak uğruna yüreklerimizi, damarlarımızı kuruttu. Ne olursa olsun, düşünen herkes kendini İsa’nın sancağı altına koymalı; çünkü ruhun maddeye karşı zaferini tamamlayan yalnız O’dur; Tanrı’yla aramıza giren ara dünyayı bize bir şair gibi gösteren yalnız O’dur.”
Raphaël açıklanamaz bir sarhoş gülümsemeyle, “İnanıyor musun?” diye sordu. “Güzel; kendimizi bağlamayalım. Öyleyse ünlü kadeh kaldırma sözünü söyleyelim: Diis ignotis!”
Bilim, karbonik asit gazı, kokular, şiir ve kuşkuyla dolu kadehlerini bir dikişte bitirdiler.
Kâhya, “Beyler salona geçerse kahveleri hazır,” dedi.
Oradakilerden hemen herkesin zihni, her zekâ kıvılcımının söndüğü ve tiranlığından kurtulan bedenin özgürlüğün çılgın zevklerine kendini bıraktığı kaosun hazları içinde debeleniyordu. Sarhoşluğun doruğuna ulaşmış bazıları, var olduklarına dair kendilerini ikna edecek tek bir düşünceyi bile acıyla yakalamaya çalışırken kederliydi; hazımsızlığın ağır bataklığına gömülen başkalarıysa hareket etmenin mümkün olduğunu inkâr ediyordu. Gürültücü olanlarla sessiz kalanlar tuhaf bir topluluk oluşturuyordu.
Buna rağmen, hizmetkâr efendisi adına gür sesiyle onlara yeni zevkler duyurunca hepsi ayağa kalktı; birbirlerine yaslanarak, birbirlerini sürükleyerek ya da taşıyarak ilerlediler. Ama odanın eşiğinde bütün kalabalık bir an durdu, büyülenmiş gibi hareketsiz kaldı. Ev sahibinin en şehvetli içgüdülerine seslenmek için hazırladığı bu baş döndürücü manzara karşısında şölenin ölçüsüz zevkleri silinip gitmiş gibiydi.
Altın bir avizedeki parlak balmumu mumların altında, yaldızlı metal kakmalı bir masanın çevresinde, gözleri elmas gibi parlayan bir kadın grubu sarhoşların donakalmış bakışlarıyla karşılaştı. Giysileri görkemliydi ama güzellikleri daha da görkemliydi; sarayın öteki harikalarını gölgede bırakıyordu. Gözlerinden, deniz kızlarınınki gibi büyüleyici, kar gibi beyaz mermerin, ince oymalı bronz yüzeylerin üzerine dökülen ve goblenlerin saten parlaklığını aydınlatan ışık huzmesinden daha parlak ve ateşli bir ışık yayılıyordu. Duruşlarının zıtlığı, başlarının birbirinden farklı karakter ve çekicilikteki hafif hareketleri yürekleri tutuşturuyordu. Çiçeklerin yakutlarla, safirlerle ve mercanlarla iç içe geçtiği bir çalılığa benziyorlardı; işaret ateşleri gibi titreşen tül eşarplar, kar gibi beyaz boyunlara dolanan siyah kurdeleler, gösterişli sarıklar ve ağırbaşlı bir çekicilik taşıyan giysilerden oluşan bir bileşimdi bu. Her göze seslenen, her hayali karşılayan bir harem gibiydi. Hayranlık uyandıracak biçimde sergilenen her beden kaşmir kıvrımlarının ardında güçlükle örtülmüş, saydam tül ve ince ipeğin ardında yarı gizlenip yarı açığa çıkmıştı. Küçük, ince ayaklar, taze kırmızı dudaklar tek ses çıkarmasa da çok şey anlatıyordu.
Ağırbaşlı, narin görünüşlü, kızlık masumiyetinin timsali genç kızlar oradaydı; başlarının çevresindeki geleneksel kutsallık havasıyla, bir nefesin dağıtabileceği hayaletler gibiydiler. Gururlu bakışlı, durgun, esnek, ince ve uysal aristokrat güzeller, pazarda hâlâ kral koruyucular bulunabilirmiş gibi başlarını eğiyorlardı. İngiliz kadın, Ossian’ın sisleri arasında çekingen, solgun, gölgemsi bir biçim ya da suçtan kaçan bir pişmanlık imgesi, bir melankoli ruhu gibiydi. Parisli kadın da anlatılmaz bir çekicilikten oluşan bütün güzelliğiyle oradaydı; karşı konulmaz zayıflığıyla silahlanmış, giysileriyle ve zekâsıyla övünen, yumuşak ve katı, kalpsiz, tutkudan yoksun ama yapay tutku hazineleri ve sahte duygular yaratabilen bir deniz kızı.
İtalyan kadınlar kalabalığın içinde ışıldıyor, mutlulukları içinde sakin ve kendilerinden emin duruyorlardı; güzel yapılı, yakışıklı Norman kadınları; siyah saçlı, biçimli gözlü güneyli kadınlar da oradaydı. Lebel, sabahın erken saatlerinden beri bütün cilvelerini kusursuzlaştıran Versailles’ın güzellerinin hepsini bir araya toplamış olabilirdi; şimdi bir köle tüccarının şafakta yola çıkmaya hazırlanmalarını buyurduğu Doğulu kadınlardan oluşan bir topluluk gibi gelmişlerdi. Masanın çevresinde şaşkın ve utangaç duruyor, kovandaki arılar gibi mırıldanan bir küme hâlinde toplanıyorlardı. Çekingen bir mahcubiyetle cilvenin, bir tür sitemin iç içe geçmesi ya hesaplanmış bir etki ya da kendiliğinden gelen bir alçakgönüllülüğün sonucuydu. Belki kadınların asla bütünüyle yitirmediği bir duygu, şehvetin çekiciliğini artırıp güçlendirmek için onlara alçakgönüllülük örtüsünü kuşandırmıştı. Böylece yaşlı Taillefer’in tasarıları çökmek üzere görünüyordu; çünkü bu dizginsiz yaradılışlar, kadına verilmiş heybet karşısında daha ilk anda yumuşamıştı. Yumuşak bir ezgi gibi titreşen hayranlık mırıltısı duyuldu. Şarap, aşkı yol arkadaşı edinmemişti; tutku fırtınalarının yerini, bu beklenmedik karşılaşmayla bir an zayıf düşen konukların kendilerini lüks ve haz dolu sevinçlere bırakması almıştı.
Sanatçılar, kendilerini hükmü altına alan şiirin sesine uyarak bu seçkin güzellik örneklerinin türlü narin tonlarını zevkle incelediler. Belki de şampanyadaki bir karbonik asit kabarcığının yaydığı bir şeyin uyandırdığı düşünceyle ayılan bir filozof, bir zamanlar en içten bağlılığa layık olan bu kadınları buraya sürükleyen talihsizlikler karşısında ürperdi. Her biri kuşkusuz acı bir trajedi anlatabilirdi. Çoğunun ardından cehennem azapları gelmiş, peşlerinden vefasız erkekler, boşa çıkan yeminler ve sefalete bedel ödenen hazlar sürüklenmişti. Konuklar nazikçe yaklaşarak sohbete başladılar; konuşmalar konuşanlar kadar çeşitliydi. Küçük gruplara ayrıldılar. Hanımların ve genç kızların yemekten sonra kahve, likör ve şekerin yardımıyla ters giden hazımsızlığın pençesinde kıvranan sofradakilere destek olduğu şık bir salon olabilirdi burası. Ama az sonra kahkahalar yükseldi, uğultu arttı, sesler yükseldi. Bir an durulan saturnalyalar yeniden başlayacakmış gibi oldu. Sesle sessizliğin birbirini izleyişi Beethoven’ın bir senfonisini uzaktan andırıyordu.
İki arkadaş ipek bir sedire oturmuştu. Yanlarına ilk yaklaşan, uzun boylu, güzel yapılı, vakur duruşlu bir kızdı. Yüz hatları düzensizdi ama çarpıcı yüzündeki ifade güçlü ve yoğundu; zıtlıklarının canlılığıyla insanın aklında iz bırakıyordu. Bir el çoktan karıştırmış gibi duran koyu saçları gür buklelerle dökülüyordu; bukleler, dikkatleri üzerine çeken görkemli omuzlarına hafifçe yayılmıştı. Uzun kahverengi kıvrımlar kraliçelere özgü boynunu yarı yarıya örtüyordu; ışığın vurduğu yerde zarif hatlarının inceliği görülüyordu. Sıcak ve canlı ten rengi, mat beyaz teniyle belirginleşiyordu. Uzun kirpiklerinin altından cesur, ateşli bakışlar atıyor; nemli, kırmızı, aralık dudakları öpücüğe çağırıyordu. Güçlü ama esnek bir bedeni vardı; Caracci’nin çizdiği figürler gibi gelişkin göğsü ve kollarıyla yine de çevik ve yaylanır gibiydi. Bir panterin gücünü ve esnekliğini taşıyor, bedeninin enerjik zarafeti de aynı şekilde vahşi hazları düşündürüyordu.
Belki şakalaşıp gülebilirdi; ama gözlerinde ve gülümsemesinde korkutucu bir şey vardı. İblisin ele geçirdiği bir kâhin gibi hazdan çok dehşet uyandırıyordu. Yüzünün her oynak çizgisinde ifadeler birbiri ardına şimşek gibi çakıyordu. Bıkkın bir hayal gücünü büyüleyebilirdi ama genç bir adam ondan korkardı. Yunan tapınağının tepesinden düşmüş devasa bir heykeli andırıyordu: uzaktan bakıldığında görkemli, yakından bakıldığında fazlasıyla kabaca yontulmuş. Yine de bütün bu ürkütücü güzelliği, tükenmiş birini yeniden ateşleyebilirdi; sesi sağırları büyüleyebilir, bakışları ölülerin kemiklerine can verebilirdi. Bu yüzden Émile, kadın ona Shakespeare’in trajedilerinden birini belirsizce hatırlatmış gibi düşündü: sevincin inlediği, aşkta bile vahşi bir şeylerin bulunduğu; acımasız öfke fırtınalarının ardından bağışlamanın büyüsünün ve mutluluğun sıcaklığının geldiği harikulade bir labirent. Hem öpebilen hem yutabilen bir deniz kızıydı; şeytan gibi güler, melekler gibi ağlayabilirdi. Bir anda, melankoli iç çekişleri ve genç kız utangaçlığının çekiciliği dışında, kadının bütün cazibe güçlerini tek bir çabayla bir araya getirebilir; sonra bir anda isyan eden bir ulus gibi öfkeyle ayağa kalkıp kendini, tutkusunu ve âşığını parça parça edebilirdi.
Kırmızı kadife giysisiyle, başkalarının başından düşmüş çiçekleri pervasız ayaklarının altında eziyor ve iki arkadaşına umursamazca bir tepsi uzatıyordu. Beyaz kolları kadifenin üzerinde çarpıcı biçimde beliriyordu. Güzelliğiyle, kim bilir, belki de yozlaşmışlığıyla gurur duyarak zevkin kraliçesi, hazzın ete kemiğe bürünmüş hâli gibi duruyordu. Üç kuşağın biriktirdiği serveti savurmanın hazzıydı bu; atalarını küçümser, bir cesedin başında eğlenir; incileri eritir, tahtları yıkar, yaşlıları çocuğa, gençleri vakitsizce yaşlıya çevirirdi. Bu haz ancak gücünden usanmış, düşünceleriyle eziyet çeken ya da mücadele kendileri için bir oyuncağa dönüşmüş devlere özgüydü.
Raphaël, “Adın ne?” diye sordu.
“Aquilina.”
Émile, “Venedik Korunmuş’taki gibi!” diye haykırdı.
“Evet,” diye yanıtladı. “Papa bütün insanların üzerine yükseltilince nasıl yeni bir ad alıyorsa, ben de kadınların düzeyinin üzerine çıktığımda başka bir ad aldım.”
Émile hevesle, şiire dair bu parıltı ilgisini uyandırmışken, “Öyleyse koruyucu azizen gibi senin de uğruna ölecek, komplocu, soylu ve korkunç bir âşığın mı var?” diye sordu.
“Bir zamanlar vardı,” diye yanıtladı. “Ama Giyotin’in de rakibim olduğunu unutmayın. Mutluluk beni alıp götürmesin diye o günden beri üzerimde kırmızı bir şey taşıyorum.”
“Onu La Rochelle’in dört delikanlısının hikâyesine getirirseniz, sonunu asla getiremez. Yeter, Aquilina. Her kadın bir âşığın yasını tutabilir; ama hepsi onu senin gibi darağacında kaybedecek kadar şanslı değildir. Ben kendi âşığımı bir rakibin kollarında görmektense Clamart’ın gerisindeki bir siperde görmeyi çok daha fazla yeğlerdim.”
Bütün bunları en yumuşak, en melodik sesle söyleyen kişi, bir perinin değneğinin büyülü bir yumurta kabuğundan çıkarabileceği en güzel, en yumuşak, en masum görünümlü küçük varlıktı. Sessizce yaklaşmıştı; ince, zarif bedenini, büyüleyici çekingenlikte mavi gözlerini ve bembeyaz, saydam kaşlarını o zaman fark ettiler. Irmağının kaynağından kaçmış naiadesler arasında hiçbir genç kız ondan daha utangaç, daha beyaz, daha saf olamazdı. Yaklaşık on altı yaşında görünen bu genç kız kötülüğü ve hayatın fırtınalarını bilmiyor, zamanından önce onu cennete çağırmaları için meleklere dua etmiş olması gereken bir kiliseden yeni çıkmış gibiydi. Bu yaradılışlara yalnız Paris’te rastlanır: genç, taze bir çiçek kadar güzel alınlarının altında derin bir ahlaksızlığı, bembeyaz maskelerinin ardında en yapay kötülükleri gizlerler.
Bu yumuşak yüz hatlarının vaat ettiği meleksi görünüş, başlangıçta iki arkadaşın gözünü boyadı. Raphaël ve Émile, Aquilina’nın getirdiği fincanlara doldurduğu kahveyi alıp kızla sohbete koyuldular. İki şairin gözünde kız kısa sürede insan hayatının hangi yönüne ait olduğunu bilmedikleri karanlık bir alegoriye dönüştü. Buyurgan tanıdığının güçlü ve ateşli ifadesinin karşısına, kalpsiz yozlaşmanın ve şehvet düşkünlüğünün açığa çıkışını koyuyordu. Suç işlemekte sakınca görmeyecek kadar kayıtsız, vicdan azabı duymayacak kadar gözü pekti; bilmediği eziyetlerle daha büyük ve daha iyi yürekli kişileri kıvrandıran merhametsiz bir iblisti. Aşk ticaretiyle kıkırdar, bir kurbanın cenazesinde gözyaşı döker, vasiyet okunurken sevinçle parlardı. Bir şair görkemli Aquilina’ya hayran olabilirdi; ama baştan çıkarıcı Euphrasia herkeste tiksinti uyandırmalıydı: ilki günahın ruhuydu, ikincisiyse içinde ruh bulunmayan günah.
Émile bu sevimli varlığa, “Geleceğini hiç düşünüyor musun, bunu gerçekten bilmek isterdim,” dedi.
“Geleceğim!” diye gülerek yanıtladı. “Geleceğim derken neyi kastediyorsun? Henüz var olmayan bir şeyi neden düşüneyim? Ne ileriye ne de geriye bakarım. Zaten bir günün kaygısı bana yetmiyor mu? Üstelik bildiğimiz gibi geleceğin sonu hastane.”
“Hastanede bir gelecek görebildiğin hâlde bunu önlemek için neden hiçbir şey yapmıyorsun?”
“Hastanede bu kadar korkutucu olan ne?” diye sordu heybetli Aquilina. “Ne eş ne anne olduğumuzda, yaşlılık bacaklarımıza kara çoraplar geçirip alnımıza kırışıklıklar yerleştirdiğinde, içimizdeki kadını soldurup âşığımızın gözlerindeki ışığı kararttığında, başımıza bunlar geldiğinde neye ihtiyacımız olabilir? O zaman bize sıradan insan bedenleri gibi bakacaksınız; giysilerimizle gözünüzde çamurdan farksız olacağız: değersiz, cansız, ufalanıp dökülen, ölü yaprak hışırtısıyla dolaşan şeyler. O vakit paçavralar da en zarif giysiler de bizim için bir olacak; yatak odasının amber kokusu ölüm ve kuru kemik kokusuna dönüşecek. Diyelim ki o çamurun içinde bir yürek var; hiçbiriniz onunla alay etmekten geri durmayacak, bize bir anıyı bile çok göreceksiniz. Kucak köpeklerine bakacağımız güzel bir konakta yaşasak da yoksullar yurdunda paçavra ayıklasak da varoluşumuz aynı değil mi? Ak saçlarımızı dantelin altına mı, mavi kırmızı çizgili bir mendilin altına mı saklayacağımızın ne önemi var? Huş süpürgesiyle bir yaya geçidini mi, atlaslarla Tuileries’nin basamaklarını mı süpüreceğimizin; yaldızlı bir ocağın yanında mı oturacağımızın, yoksa kırmızı toprak bir çömleğin içindeki küllerin üzerine mi büzüleceğimizin; Operaya mı gideceğimizin, Place de Grève’de mi seyredeceğimizin ne farkı var?”
“Aquilina mia, bu kasvetli nöbetinde hiç olmadığı kadar akıllıca konuştun,” dedi Euphrasia. “Evet, kaşmir, Alençon danteli, parfümler, altın, ipekler, lüks, parıldayan ve hoş olan her şey yalnızca gençliğe aittir. Budalalığımızı ancak zaman gösterebilir ama talih bizi aklar. Bana gülüyorsunuz,” diye sürdürdü dostlarına kötü niyetli bir bakış atarak, “ama haksız mıyım? Hastalıktan ölmektense zevkten ölmeyi yeğlerim. Sonsuza dek yaşama tutkusu içinde değilim; Tanrı’nın yarattığı insan doğasına da büyük saygı duymuyorum. Bana milyonlar verin, hepsini savururum; gelecek yıl için tek santim ayırmam. Her kalp atışımın buyruğu şu: çekici ol, güçlü ol ve yaşa. Toplum yaşamımı onaylıyor; savurganlıklarımın parasını o ödemiyor mu? İlahi takdir neden gelirimi her sabah bana ödüyor da ben onu her akşam harcıyorum? Hastaneler bizim için niçin yapılıyor? İlahi takdir, bizi yoran ve acı veren şeyleri seçelim diye iyilikle kötülüğü iki yanımıza koymadı. Eğlenmesem pek budala olurdum.”
“Peki ya başkaları?” diye sordu Émile.
“Başkaları mı? Eh, kendi başlarının çaresine baksınlar. Kendi dertlerime ağlamaktansa onların dertlerine gülmeyi yeğlerim. Hiçbir erkeğin beni en ufak bir kaygıya sürükleyebileceğine inanmıyorum.”
“Böyle düşünmene yol açacak ne yaşadın?” diye sordu Raphaël.
“Miras uğruna beni terk ettiler,” dedi, bütün güzelliklerini sergileyen bir poz vererek. “Oysa âşığımı elimde tutmak için gece gündüz çalışmıştım! Hiçbir gülümsemeye, hiçbir yemine kanmam; hayatımı baştan sona tek bir eğlenceye çevirmeye karar verdim.”
“Ama mutluluk insanın içindeki ruhtan gelmez mi?” diye haykırdı Raphaël.
“Belki öyledir,” diye karşılık verdi Aquilina. “Ama hayranlık ve iltifatların farkında olmak, başka kadınlara, en erdemlilerine bile üstün gelip onları güzelliğimiz ve ihtişamımız karşısında küçük düşürmek hiçbir şey mi? Üstelik hayatımızın bir günü, burjuva hayatının on yılına bedeldir; işin özü bu.”
“Erdemden yoksun bir kadın nefret uyandırmaz mı?” dedi Émile, Raphaël’e.
Euphrasia’nın bakışı engerek yılanınınki gibiydi; sesinde dile dökülmesi olanaksız bir alayla şöyle dedi:
“Erdem! Onu çirkinlere, biçimsiz kadınlara bırakırız. Zavallı şeyler onsuz ne yapardı?”
“Sus, yeter,” diye araya girdi Émile. “Hiç tanımadığın şey hakkında konuşma.”
“Hiç tanımadığım mı!” diye karşılık verdi Euphrasia. “Tiksindiğin birine ömür boyu bağlanacaksın; seni hiçe sayacak, yüreğini yaralayacak çocuklar yetiştireceksin, üstüne bir de ‘Teşekkür ederim,’ diyeceksin. Kadına uygun gördüğünüz erdemler bunlar. Üstelik bu da yetmez. Kadının özverisinin karşılığı olarak gelip kederlerine yenilerini ekleyecek, onu yoldan çıkarmaya çalışacaksınız; kadın sizi geri çevirse bile adı lekelenmiş olacak. Ne hoş bir hayat! Özgür kalmak, aşkta gönlünün istediğini izlemek ve genç yaşta ölmek çok daha iyi!”
“Bütün bunların bir gün ödenecek bedelinden hiç korkmuyor musun?”
“O zaman bile,” dedi, “zevklerle dertleri birbirine karıştırmak yerine hayatım iki ayrı bölümden oluşacak: mutlu bir gençliğim garanti, ardından da istediğim zaman acı çekebileceğim bulanık, belirsiz bir yaşlılık gelebilir.”
“O hiç sevmemiş,” dedi Aquilina’nın tok sesi. “Tek bir bakış ve bir ret uğruna yüz fersah yol gidip tarifsiz bir coşkuyla içmemiş. Hayatını bir ipliğe bağlamamış, yüce efendisini, kralını, tanrısını kurtarmak için birden fazla erkeği hançerlemeye kalkışmamış… Onun için aşk, büyüleyici bir albaydan ibaretmiş.”
“İşte La Rochelle’iyle karşımızda,” diye karşılık verdi Euphrasia. “Aşk, nereden estiği bilinmeyen rüzgâr gibi gelir. Kaldı ki şu hayvanlardan biri sana bir kez âşık olsaydı, aklı başında erkeklerden tiksinirdin.”
“Yasa uyarınca hayvanlar hesaba katılmaz,” dedi uzun boylu, alaycı Aquilina.
“Orduya daha fazla sempati duyduğunu sanıyordum,” diye güldü Euphrasia.
“Akıllarını böyle tahttan indirebilmek ne büyük mutluluk,” diye haykırdı Raphaël.
“Mutluluk mu?” diye sordu Aquilina, korkunç bir bakışla; yüzünde acıma ve dehşet dolu bir gülümseme vardı. “Ah, yüreğinde ölülerini saklayarak zevk içinde yaşamaya mahkûm olmanın ne demek olduğunu bilmiyorsun…”
Odaları bir anlığına gözden geçirmek, Milton’ın Pandemonium’una önceden bakmak gibiydi. Hâlâ içebilenlerin yüzleri, yudumladıkları yakıcı punç yüzünden korkunç bir maviye çalmıştı. Çılgın danslar vahşi bir enerjiyle sürüyordu; coşkulu kahkahalar ve çığlıklar havai fişek patlamaları gibi yükseliyordu. Yatak odasıyla bitişiğindeki küçük oda, savaş alanı gibi kendinden geçmiş, kıpırdayamaz hâldeki insanlarla doluydu. Şarap, zevk ve tartışma havayı kızıştırmıştı. Şarapla aşk, sayıklamayla bilinçsizlik herkesi ele geçirmiş; yüzlere, mobilyalara sinmiş, çevredeki dağınıklığa yansımış ve oradakilerin gözlerine ince perdeler çekmişti. Hava, sarhoş edici bir buharla dolu gibiydi. Güneş ışınının aydınlattığı yollardaki gibi parıltılı bir toz yükseliyor, içinden en tuhaf şekiller geçiyor, tozun içinden grotesk boğuşmalar görülüyordu. İç içe geçmiş figür kümeleri, odaları süsleyen beyaz mermerlere, heykel sanatının soylu şaheserlerine karışıyordu.
İki arkadaşın düşüncelerinde ve seslerinde hâlâ yanıltıcı bir açıklık, görünümlerinde cılız bir canlılık ve seslerinde hafif bir titreşim vardı. Yine de önlerindeki fantastik saçmalıklar arasında neyin gerçek olduğunu ya da yorgun gözlerinin önünden durmadan geçen imkânsız görüntülerin neye dayandığını ayırt etmek neredeyse olanaksızdı. Düşlerin en tuhaf olguları çevrelerini sarmıştı: alçalan gökler, düşlerimizde yüzlere yansıyan ateşli tatlılık ve zincir yükü altında görülmemiş çeviklik… Hepsi öylesine canlıydı ki, çevrelerindeki şenliğin maskaralıklarını, bütün hareketlerin sessiz olduğu ve çığlıkların kulağa hiç ulaşmadığı bir kâbusun tuhaflıkları sanıyorlardı. O sırada oda uşağı, biraz uğraştıktan sonra efendisini antreye çekmeyi başardı ve kulağına fısıldadı:
“Komşular gürültüden şikâyet ederek pencerelerine doluştu, efendim.”
“Gürültü onları korkutuyorsa kapılarının önüne saman döşesinler,” diye karşılık verdi Taillefer.
Raphaël’in kahkahası öylesine yersiz ve ani patladı ki arkadaşı, yakışıksız neşesinin nedenini sordu.
“Beni pek anlayacağını sanmam,” diye yanıtladı. “Önce şunu itiraf etmeliyim: Kendimi Seine’e atmak üzereyken beni Quai Voltaire’de durdurdun. Kuşkusuz neden ölmek istediğimi merak ediyorsun. Şimdi sana, neredeyse mucizevi bir rastlantıyla maddi dünyanın en şiirsel anıtlarının insan bilgeliğinin simgesel bir yorumu olarak az önce zihnimde özetlendiğini söylesem; şu anda da sofrada talan ettiğimiz bütün düşünsel hazinelerin kalıntılarının, budalalığın canlı ve gerçek örnekleri olan bu iki kadında toplandığını anlatsam, daha mı çok şey anlarsın? İnsanlara ve eşyalara karşı derin kayıtsızlığımız, birbirine taban tabana zıt iki hayat kuramını gösteren kaba karşıtlıklarla dolu bir tabloya ara tonları sağladı. Sarhoş olmasaydın belki bunda bir felsefe ışığı yakalardın.”
“Fırtına kopmak üzereymiş gibi ağır soluyan o büyüleyici Aquilina’nın iki ayağı da altında olmasaydı,” diye karşılık verdi Émile, Euphrasia’nın saçlarını dalgın dalgın, zararsız bir eğlence niyetine sarıp çözerken, “sarhoş gevezeliğinden utanırdın. İki sistemini tek cümlede toplayıp bir tek düşünceye indirebiliriz. Sıradan yaşama alışkanlığı, zekâmızı işle körelterek insana budalaca bir bilgelik kazandırır; öte yandan, soyut düşüncenin boşluğunda ya da ahlak dünyasının uçurumlarında geçirilen bir hayat, bir tür çılgın bilgelik üretir. Koşulları kısaca şöyle özetleyebiliriz: Duygularımızı söndürüp yaşlanıncaya dek yaşayabilir ya da çatışan tutkuların şehitleri olarak genç yaşta ölmeyi seçebiliriz. Ne var ki bu hüküm, bütün yaratıkları biçimlendiren o acı alaycının bize verdiği mizaçlarla çelişiyor.”
“Budala!” diye atıldı Raphaël. “Kendini böyle özetlemeyi sürdürürsen ciltler doldurursun. Bu iki düşünceyi açıkça formüle etmeye kalksam, insanın zekâsını kullandıkça yozlaştığını, bilgisizlikle arındığını söylemem yeterdi. Bütün toplum düzenini sorguluyorsun. Ama ister bilgelerle yaşayalım ister budalalarla ölelim, er ya da geç sonuç aynı değil mi? Her iki sistemin özünün temel öğeleri de daha önce iki sözcükle dile getirilmedi mi: Carymary, Carymara.”
“Budalalığın senin kudretinden büyük; bu yüzden Tanrı’nın varlığından kuşkuya düşürüyor beni,” dedi Émile. “Sevgili Rabelais’miz her şeyi senin ‘Carymary, Carymara’ sözünden daha kısa bir sözcükle özetlemişti; Montaigne de onun ‘Peut-être’sinden kendi ‘Que sais-je?’ sözünü türetmişti. Sonuçta ahlak biliminin bu son sözü, iyilikle kötülük arasında kalan Pyrrhos’un ya da iki ölçek yulaf arasında kararsız duran Buridan’ın eşeğinin haykırışından biraz fazlası. Ama bugün ‘Evet’le ve ‘Hayır’la çözüme bağlanan bu ezelî soruyu bırakalım. Seine’e atlayarak nasıl bir deneyim yaşamayı umuyordun? Pont Notre-Dame’daki su dolabını mı kıskandın?”
“Ah, bir bilsen neler yaşadım!”
“Hadi canım,” dedi Émile. “Bu kadar sıradan olabileceğini düşünmemiştim; bu söz çoktan eskidi. Her birimizin kendinden başka hiç kimsenin bu kadar acı çekmediğini iddia ettiğini bilmiyor musun?”
“Ah!” diye iç çekti Raphaël.
“Şu ‘Ah’ deyişinle ne şarlatansın! Bak şimdi. Zihninin ya da bedeninin bir hastalığı kaslarını kasıp sabahları seni gece paramparça eden vahşi atları geri mi getiriyor; vaktiyle Damiens’e yapıldığı gibi? Bir tavan arasında kendi köpeğini pişirmeden, tuzsuz yemek zorunda mı kaldın? Çocukların hiç ‘Açım’ diye ağladı mı? Kadınının saçını satıp parayı kumarda mı riske attın? Hayalî bir adrese hayalî amcana çekilmiş sahte bir poliçeyi düzenleyip, vadesi gelince ödeyememekten korktun mu? Hadi, dinliyorum! Bir kadın uğruna, protesto olsun diye ya da sırf can sıkıntısından kendini boğmaya kalktıysan seni tanımıyorum. İtiraf et, yalan söyleme! Tarihî bir anı kitabı istemiyorum. Her şeyden önce de, bulanık zihninin elverdiğince kısa konuş; bir profesör kadar eleştirel, akşam duasındaki bir kadın kadar uykuluyum.”
“Budala herif!” dedi Raphaël. “Daha duyarlı bir yaradılış için acı hiç daha keskin olmamış mıdır? Bir gün bilim, yüreklerin doğa tarihini inceleyebileceğimiz; onları cinslere, alt cinslere ve familyalara, kabuklulara, fosillere, kertenkelelere, infusorialara ya da her neyse onlara göre adlandırıp sınıflandırabileceğimiz bir düzeye ulaştığında, dostum, bazı yüreklerin çiçekler kadar narin ve kırılgan olduğu, taş yürekli kimilerinin farkına bile varmadığı hafif darbelerle kırıldığı anlaşılacak—”
“Ne olur, giriş konuşmanı esirge benden,” dedi Émile; yarı yakınır, yarı eğlenir bir hâlde Raphaël’in elini tuttu.
Bölüm etkileşimi
