Bölümler 5Şu an: Iı. Yüreksiz Bir Kadın
II. YÜREKSİZ BİR KADIN
Bir an sessiz kaldıktan sonra Raphaël kayıtsızca elini salladı ve dedi ki:
“Belki de punç buharının etkisidir—gerçekten bilemiyorum—bütün hayatımı, figürlerin, renklerin, ışıkların, gölgelerin ve ara tonların aslına uygun biçimde işlendiği tek bir tabloya sığdırmamı sağlayan bu zihin açıklığı. Geçmiş sevinç ve kederlerime karşı bir tür küçümsemeyle birlikte gelmeseydi, bu şiirsel hayal gücü oyununa bu kadar şaşırmazdım. Uzaktan bakınca hayatım zihinsel bir süreçle kısalıvermiş gibi görünüyor. On yıl süren o uzun, ağır ıstırap bugün birkaç cümleyle anımsanabiliyor; bu cümlelerde acı sırf bir düşünceye dönüşüyor, hazsa felsefi bir düşünce oluyor. Artık olayları hissetmek yerine tartıp değerlendiriyorum—”
“Bir yasa değişikliği önergesinin açıklaması kadar sıkıcısın,” diye haykırdı Émile.
“Olabilir,” dedi Raphaël boyun eğerek. “Dinleyicimin sabrını tüketmemek için hayatımın ilk on yedi yılını atlıyorum. O zamana dek senin ve binlerce başkasının yaptığı gibi, okulda ya da lisede yaşamıştım; hayalî dertleri, geriye dönüp bakması pek hoş gerçek mutlulukları vardı. Eskimiş damaklarımız, yeniden tatmadığımız sürece hâlâ o perhiz yemeğini istiyor. Küçümsediğimizi sandığımız ama bize sebat etmeyi öğreten ödevlerle dolu, hoş bir hayattı...”
“Haydi, oyun başlasın,” dedi Émile, yarı yakınır yarı şakacı bir sesle.
“Okuldan ayrıldığımda,” diye sürdürdü Raphaël, söz alma hakkını ileri sürercesine bir el hareketiyle, “babam beni sıkı bir disipline soktu; kendi çalışma odasının yakınındaki bir odaya yerleştirdi. Sabah beşte kalkmam, gece dokuzda yatakta olmam gerekiyordu. Hukuk öğrenimimi ciddiye almamı istiyordu. Hukuk fakültesine devam edip bir avukatın yanında da çalışıyordum ama derslerimle işlerim zaman ve mekân yasalarının öylesine dar sınırları içine alınmıştı, babam da akşam yemeğinde yaptıklarımın hesabını öylesine sıkı soruyordu ki...”
“Bunun benim için ne önemi var?” diye sordu Émile.
“Şeytan alsın seni!” dedi Raphaël. “Karakterimi fark ettirmeden biçimlendiren, beni ürkekleştiren ve gençliğin saflığını uzatan olayları anlatmazsam duygularımı nasıl anlayacaksın? Reşit olana dek hükümdarınki kadar katı bir despotizmin altında böyle sindim. Hayatımın sıkıcılığını anlatmak için belki de sana babamı tasvir etmem yeter. Uzun boylu, zayıf, çelimsizdi; baltayı andıran bir yüzü, soluk bir teni vardı. Az konuşur, yaşlı bir kız kurusu gibi yerinde duramaz, kıdemli bir kâtip gibi kusur bulurdu. Babaca kaygısı neşemin ve sevinçli düşüncelerimin üzerinde dolaşır, onları kurşuni bir örtüyle kaplar gibiydi. Duygularımı coşkuyla gösterdiğimde, bunu çocukça bir saçmalık sayardı. Ondan, okuldaki öğretmenlerimizin hepsinden daha çok korkardım.”
“Şu anda karşımda duruyor gibi. Kestane kahverengisi redingotunun içinde broşür kapağına sarılmış bir tütsülenmiş balığı andırıyordu; duruşu da Paskalya mumu gibi dimdikti. Ama babamı severdim ve içten içe haklıydı. Belki de kaynağı sağlam karakter ve temiz ahlak olan, şefkatle ustaca yumuşatılmış katılığa hiç nefret duymayız. Doğrusu babam beni bir an bile kendi hâlime bırakmazdı; kendi param olarak on frank vermesi ancak yirmi yaşıma bastığımda mümkün oldu. Uzun zamandır boşuna özlemini çektiğim, akıl çelen on franklık bir hazineydi; sözle anlatılmaz bir mutluluğun hayalini kurdurmuştu. Yine de beni rahatlatacak şeyler ayarlamaya çalışırdı. Önceden bana bir eğlence sözü verdiğinde Les Boufoons’a, bir konsere ya da baloya götürürdü; ben de orada bir sevgili bulmayı umardım… Bir sevgili! Demek ki bağımsızlık. Ama utangaç ve çekingen olduğum, kimseyi tanımadığım, salonların dilinden habersiz kaldığım için her seferinde yine aynı beceriksiz hâlde, gerçekleşmemiş arzularla kabarıp geri dönerdim. Ertesi gün babam beni bir süvari atı gibi koşum takımına bağlar; sabah olunca avukatımın yanına, Adalet Sarayı’na ve hukuka dönerdim. Babamın benim için çizdiği doğru yoldan sapmak öfkesini üzerime çekerdi; ilk yaramazlığımda beni Antiller’e kamarot olarak göndermekle tehdit etti. Bir eğlenceye katılıp iki saat geçirmeye cesaret ettiğimde bile içimden korkunç bir ürperti geçerdi.”
“En başıboş hayal gücünün ve en tutkulu mizacın, en narin ruhun ve en sanatçı yaradılışın yeryüzünün en taş yürekli, en karamsar ve en soğuk adamının yanında durmadan yaşadığını düşün; beni bir iskeletle evlendirilmiş genç bir kız gibi gözünde canlandır. O zaman, tuhaf sahnelerini ancak uzaktan duyabileceğin hayatımı anlarsın: babamı görür görmez yok olan kaçma planlarını, uykunun yatıştırdığı umutsuzluğu, müziğin büyüsüyle dağılan kara düşünceleri. Kederimi ezgilere dökerdim. Beethoven’a ya da Mozart’a sırlarımı emanet edebilirdim. Bugün, masumiyet ve erdem çağımdaki vicdanımı yoran o kuşkuları anımsayınca gülümsüyorum.”
“Bir restorana adım atsam kendimi mahvolmuş sayardım; hayalimde bir kafe, erkeklerin itibarlarını yitirdiği, servetlerini tehlikeye attığı kötü şöhretli bir mekândı. Kumar oynamaya gelince, riske atacak param yoktu. Ah, sizi uyutmak isteseydim hayatımın en korkunç hazlarından birini anlatırdım: damga demiri mahkûmun omzuna nasıl işlenirse, yüreğe öyle gömülen, dişleri olan hazlardan birini. Babamın kuzeni Navarreins Dükü’nün evindeki bir balodaydım. Durumumu iyice açıklamak için şunu bilmelisiniz: üstümde eski püskü bir ceket, ayağımda ayağıma uymayan ayakkabılar, bir ahır uşağına yaraşır bir kravat ve kirli bir çift eldiven vardı. Bir köşeye çekilip dondurma yiyor, güzel yüzleri doya doya seyrediyordum. Babam beni fark etti. Nedenini anlayamadığım bir dürtüyle, bu güven gösterisi karşısında öyle şaşırmıştım ki, saklamam için anahtarlarını ve cüzdanını uzattı. On adım ötede birkaç adam kumar oynuyordu. Altınların şıngırtısını duydum; yirmi yaşındaydım; yaşımın bütün çılgınlıklarına bir tam gün boyunca kendimi kaptırmayı özlüyordum. Bu, ne fahişelerin tuhaflıklarında ne de genç kızların düşlerinde benzeri bulunan bir hayal özgürlüğüydü. Bir yıldır kendimi iyi giyinmiş, bir arabada, yanımda güzel bir kadınla, büyük beyefendi rolünde, Very’s’de yemek yerken, ertesi güne kadar eve dönmemeye karar verirken görüyordum; ama babama Figaro’nun Düğünü’ndekinden daha karmaşık, asla çözemeyeceği bir düzen kurmuştum. Bütün bu mutluluğun bana elli krona mal olacağını hesaplamıştım. Okuldan kaçmanın o saf düşüncesi hâlâ beni cezbetmiyor muydu?”
“Bitişikteki küçük odaya girdim; yalnız kalınca babamın parasını gözlerim yanarak, parmaklarım titreyerek saydım: yüz kron! Bu miktarı düşününce kaçamağımın zevkleri gözümde canlandı; Macbeth’in cadılarının kazanlarının çevresinde uçuşması gibi çevremde dolanan zevkler; ne baştan çıkarıcıydı! Ne heyecan vericiydi! Ne tatlıydı! Bilerek alçaklık ettim. Kulaklarımın uğuldamasına, yüreğimin şiddetle çarpmasına aldırmadan, hâlâ gözümün önünde duran iki yirmi franklık altın çıkardım. Tarihleri silinmişti; üzerlerinde Bonaparte’ın başı sırıtarak duruyordu. Cüzdanı cebime geri koyduktan sonra avuçlarımdaki nemli iki altın parayla kumar masasına döndüm; tavuk kümesinin çevresinde dolaşan bir atmaca gibi oyuncuların çevresinde dolanıyordum. Dile getirilmez bir dehşet içinde kıvranarak çevreme ansızın, her şeyi görür gibi baktım; tanıdıklarımdan hiç kimsenin beni görmediğine iyice emin olunca tombul, şen şakrak bir adama bahis oynadım; başına, denizde iki üç fırtına sırasında edilenlerden fazla dua ve adak yığdım. Sonra yaşımdaki biri için şaşırtıcı bir sezgisel alçaklıkla, bir tür Makyavelcilikle, kapıya gidip dikildim ve hiçbir şey görmediğim hâlde odalara göz gezdirdim; çünkü hem aklım hem gözlerim o uğursuz yeşil çuhaya takılı kalmıştı.”
“O akşam, fizyoloji alanındaki ilk gözlemimin tarihini belirler; o günden beri içine nüfuz edebildiğim, ikili doğamızın bazı gizemlerini kavrayışımı ona borçluyum. Gelecekteki mutluluğumun, hem de suç olduğu için daha da yoğun olan mutluluğumun tehlikede bulunduğu masaya sırtımı dönmüştüm. Benimle oyuncuların arasında, beş ayak kadar derinlikte bir seyirci duvarı vardı; adamlar sohbet ediyor, seslerinin mırıltısı altınların şıngırtısını boğuyordu. Bu şıngırtı, seslerden oluşan orkestraya karışmıştı. Yine de bütün engellere karşın iki oyuncunun sözlerini açıkça duydum; tutkulara bahşedilen ve zamanı, mekânı yok etmelerini sağlayan bir yetenekle. Hangi puanları aldıklarını gördüm; iki oyuncudan hangisinin papazı çektiğini, sanki kartları gerçekten görmüşüm gibi biliyordum. Kısacası, oyunun talihi on adım öteden yüzümün rengini solduruyordu.”
“Babam ansızın yanımdan geçti; o zaman Kutsal Kitap’ın ‘Tanrı’nın Ruhu onun önünden geçti’ derken neyi kastettiğini anladım. Kazanmıştım. Oyuncuların çevresinde toplanan erkek kalabalığının arasından, ağdaki yırtık bir delikten kaçan yılan balığı çevikliğiyle sıyrıldım. Sinirlerim acı yerine sevinçle titriyordu. Kendini işkenceye götürülürken kralın tesadüfi karşılaşmasıyla serbest bırakılmış bir suçlu gibi hissediyordum. Süs nişanı takan bir adamın kırk frankı eksik çıktı. Tedirgin bakışlar benden kuşkulanıyordu; yüzüm soldu, alnımda ter damlaları belirdi. Babamı soyduğum için iyi cezalandırıldığımı düşündüm. Sonra o iyi yürekli tombul adam, herhâlde bir melek sesini andıran bir sesle, ‘Beyefendilerin hepsi bahislerini ödedi,’ dedi ve kırk frankı kendi cebinden koydu. Oyunculara zaferle başımı kaldırıp baktım. Aldığım parayı babamın cüzdanına geri koyduktan sonra, kazancımı kazanmaya devam eden o dürüst, değerli beyefendiye bıraktım. Yüz altmış franka sahip olduğumu anlar anlamaz, yolda kımıldamasın, şıngırdamasın diye paraları mendilime sardım; bir daha oynamadım.”
“Arabaya binerken babam, ‘Kumar masasının başında ne yapıyordun?’ diye sordu.”
“‘Seyrediyordum,’ diye cevap verdim, titreyerek.”
“‘Ama özsaygının etkisiyle masaya biraz para koymuş olsaydın, bunda olağandışı hiçbir şey yoktu. Dünyayı tanıyan erkeklerin gözünde böyle çılgınlıklara kalkışacak yaşa geldin. Cüzdanımı kullanmış olsaydın seni bağışlardım, Raphaël…’”
“Cevap vermedim. Eve varınca anahtarları ve parayı babama geri verdim. Çalışma odasına girerken cüzdanını şöminenin rafına boşalttı, paraları saydı ve her cümlesinin arasında az çok uzun, anlamlı duraklamalar vererek bana sevecen bir bakışla döndü:”
“‘Oğlum, artık yirmi yaşına çok yaklaştın. Senden memnunum. Harçlığın olmalı; hiç değilse nasıl harcayacağını öğrenir, gündelik işlere biraz aşinalık kazanırsın. Bundan böyle sana her ay yüz frank vereceğim. Bu yılın ilk çeyreğine ait gelirin burada,’ diye ekledi; miktarın doğru olduğundan emin olmak ister gibi bir yığın altın parayı parmaklarının arasında evirip çevirerek. ‘Canın ne isterse yap.’”
“Bir hırsız, bir alçak, hepsinden beteri bir yalancı olduğumu söylemek için ayaklarına kapanmaya hazır olduğumu itiraf ederim! Ama utanç duygusu beni tuttu. Sarılmak için yanına gittim, fakat beni nazikçe geri itti.”
“‘Artık bir erkeksin, çocuğum,’ dedi. ‘Az önce yaptığım son derece yerinde ve basit bir şeydi; bunun için bana teşekkür etmene gerek yok. Sana minnet borçluysam, Raphaël,’ diye sürdürdü, şefkatli ama vakur bir tavırla, ‘o da genç erkekleri Paris’te mahveden kötülüklerden gençliğini korumuş olmamdandır. Bundan böyle iki arkadaş olacağız. Bir yıl sonra hukuk doktoru olacaksın. Biraz sıkıntı ve yoksunluk çekerek, kamu görevlileri için vazgeçilmez olan sağlam bilgiyi, çalışmaya duyulan sevgiyi ve çalışma alışkanlığını edindin. Beni tanımalısın, Raphaël. Senden ne avukat ne noter yapmak istiyorum; yoksul evimizin gururu olacak bir devlet adamı yetiştirmek istiyorum… İyi geceler,’ diye ekledi.”
“O günden sonra babam bana her şeyi açıkça anlatmaya başladı. Tek oğluydum; annemi de on yıl önce kaybetmiştim. Geçmişte, Auvergne’de bugün bile anılan köklü bir ailenin reisi olan babam, kılıcı işe yaramaz hâlde yanında, toprağı ekip biçme düşüncesinden hoşnutsuz olarak kötü talihini yenmek için Paris’e gelmişti. Güney Fransa erkeklerine, enerjiyle birleştiğinde bir üstünlük sağlayan keskin zekâya sahipti. Neredeyse tek başına, iktidarın kaynağına yakın bir konum edinmişti. Devrim talihini tersine çevirmişti; ama soylu bir aileden varlıklı bir mirasçıyla evlenmeyi başarmış, İmparatorluk döneminde de ailemizin eski ihtişamını yeniden kazandırmanın eşiğine gelmiş gibi görünmüştü.”
“Restorasyon, anneme önemli miktarda mülkünü geri getirirken babamı mahvetti. Daha önce İmparator’un generallerine bağışladığı, yabancı ülkelerdeki birkaç mülkü satın almıştı; şimdi on yıl boyunca tasfiye memurlarıyla, diplomatlarla, Prusya ve Bavyera mahkemeleriyle bu talihsiz bağışların tartışmalı mülkiyeti uğruna mücadele etti. Babam, geleceğimizin bağlı olduğu karmaşık hukuk davalarının labirentine beni de soktu. 1814 ile 1817 yılları arasında elde edilen kiraları ve kereste satışlarından gelen parayı geri vermek zorunda kalabilirdik; öyle olsaydı annemin mülkü ancak itibarımızı kurtarmaya yeterdi. Böylece babamın beni bir bakıma özgür kıldığı gün, beni dayanılmaz bir boyunduruğun altına soktu. Bir savaş alanına girer gibi mücadeleye atıldım: gece gündüz çalışmalı; devlet adamlarıyla görüşmeli, kanaatlerini sarsmalı, davalarımızla ilgilenmelerini sağlamalı, onları, eşlerini, hizmetçilerini, hatta köpeklerini kendi tarafımıza çekmeliydim. Bütün bu iğrenç işler de güzel sözler ve nazik davranışlar biçimine bürünmeliydi. O zaman babamın yüzünde silinmez izler bırakan aşağılanmaları anladım. Yaklaşık bir yıl boyunca dışarıdan bakıldığında dünyayı bilen bir adamın hayatını sürdüm; ama gezip tozmanın altında muazzam bir çalışma, nüfuzlu akrabalarla ya da işimize yarayabilecek kişilerle yakınlaşmak için harcanan yoğun çaba vardı. Benim dinlencem davalardı; konuşmalarımın başlıca konusu hâlâ dilekçelerdi. O zamana dek hayatım kusursuzdu; çünkü gençliğin arzularına kapılmam olanaksızdı. Ama artık kendi efendim olmuştum ve dikkatsizliğim yüzünden ikimizi de mahvederim korkusuyla kendime ne bir eğlence ne de bir harcama izni verebiliyordum.”
“Gençken, dünya duygularımızın ince çiçeğini soldurmadan, izlenimlerimizin tazeliğini ve kötülükle uzlaşmamıza asla izin vermeyen o soylu vicdan temizliğini yitirmeden, görev duygusu içimizde güçlüdür; onur sesinin çağrısı içimizde yankılanır, açık ve dürüst oluruz. O zaman ben de böyleydim. Babamın bana duyduğu güveni haklı çıkarmak istiyordum. Az önce ondan ufacık bir miktar çalacak olsam gizli bir sevinç duyardım; ama artık işlerinin, adının ve ailesinin yükünü paylaştığım için, kendi zevklerimden vazgeçtiğim gibi servetimden ve umutlarımdan da gizlice onun uğruna vazgeçerdim, üstelik bu fedakârlığa sevinirdim! M. de Villele özel olarak bizim çıkarımıza bir imparatorluk kararnamesini gün yüzüne çıkarıp bizi mahvettiğinde mülklerimin satılmasına izin verdim; yalnızca annemin gömülü olduğu Loire’ın ortasındaki adayı elimde tuttum. Şimdi olsa avukatımın ‘budalalık’ dediği şeyi önlemek için türlü savlar, kaçamaklar, felsefi, insancıl ve siyasi gerekçeler bulabilirdim; ama yirmi bir yaşında, tekrarlıyorum, hepimiz cömertlik ve sevgiyle dopdoluyuz. Babamın gözlerinde biriken yaşlar benim için en görkemli servetti; o yaşların düşüncesi kederimi sık sık yatıştırdı. Alacaklılarına borçlarını ödedikten on ay sonra babam kederden öldü; ben onun putuydum, oysa beni mahvetmişti! Bu düşünce onu öldürdü. 1826 sonbaharının sonlarına doğru, yirmi iki yaşımdayken babamın ve ilk dostumun mezarı başında tek başıma yas tutuyordum. Çok az genç, bir cenaze arabasının ardından yürürken düşünceleriyle baş başa kalmış ya da kalabalık Paris’te parasız ve geleceksiz bir hâlde yapayalnız olduğunu görmüştür. Kamu yardımıyla kurtarılan öksüzlerin önünde hiç değilse savaş meydanının geleceği vardır; bir kurumda barınak, hükümette ya da kral savcısında bir baba bulurlar. Benim hiçbir şeyim yoktu.”
“Üç ay sonra bir vekil, babamın işlerinin tasfiyesinden kalan net gelir olan bin yüz on iki frankı bana teslim etti. Alacaklılarımız bizi mobilyalarımızı satmaya zorlamıştı. Çocukluğumdan beri çevremizdeki lüks eşyalara büyük değer vermeye alışmıştım; bu küçücük bakiyeyi görünce şaşkınlığımı gizleyemedim.”
“‘Ah, hepsi rokoko!’ dedi müzayedeci. Çocukluğumun kutsal anılarına bir yıkım gibi çöken, ilk ve en değerli hayallerimi dağıtan korkunç bir sözdü bu. Bütün servetim bu ‘hesap dökümünden’ ibaretti; geleceğim, içinde bin yüz on iki frank bulunan bir keten kesenin içindeydi. İnsan toplumu karşıma, konuşurken şapkasını çıkarmayan bir müzayede kâtibinin şahsında dikilmişti. Bana çok bağlı yaşlı hizmetçimiz Jonathan, annemin bir zamanlar kendisine yılda dört yüz franklık gelir bağladığı adam, çocukken arabayla gezmeye çıkmak için neşeyle terk ettiğim o evden ayrılırken bana şöyle dedi:”
“‘Çok tutumlu olun, Mösyö Raphaël!’”
“İyi adam ağlıyordu.”
“İşte kaderimi yöneten, karakterimi biçimlendiren ve daha gençken beni toplumsal bakımdan tümüyle yanlış bir konuma yerleştiren olaylar bunlardı, sevgili Émile,” dedi Raphaël bir süre sustuktan sonra. “Birkaç zengin aileyle aramda, doğru, zayıf aile bağları vardı; ama küçümseme ve kayıtsızlık kapılarını önce yüzüme kapatmasaydı bile, kendi gururum beni onlardan uzak tutardı. Çok nüfuzlu insanlarla akrabaydım; yabancılara himayelerini bol bol sunarlardı ama ben onlarda ne akraba ne de hami bulabildim. Sevgilerimi sürekli sınırladıkları için içime kapandım. Doğam gereği açık ve sadeydim; herhâlde soğuk ve yapmacıklı görünmüş olmalıyım. Babamın disiplini özgüvenimi yok etmişti. Utangaç ve beceriksizdim; düşüncelerimin herhangi bir ağırlığı olduğuna inanamıyordum; kendimden hoşlanmıyor, çirkin olduğumu düşünüyor, kendi gözlerimle karşılaşmaktan utanıyordum. İçinde bir şey olan insanın bütün mücadelelerinde dayanağı olması gereken iç sesin, ‘Cesaret! İleri!’ diye haykıran sesin varlığına rağmen; yalnızlığımda kendi gücümün ansızın açığa çıkmasına rağmen; halkın çok beğendiği yeni eserleri zihnimde beliren tasarılarla karşılaştırırken içimi titreten umutlara rağmen, bütün bunlara rağmen kendime çocuksu bir güvensizlik duyuyordum.”
“Beni aşırı bir hırs yiyip bitiriyordu; büyük işler için yaratıldığıma inanıyor, yine de kendimi hiç kimse sayıyordum. Başka insanlara ihtiyacım vardı ama dostum yoktu. Dünyada, yapayalnız ve korkak olmaktan çok utangaç bir hâlde, kendi yolumu çizmem gerektiğini anladım.”
“Babamın isteğiyle sosyete hayatının girdabına atıldığım yıl boyunca, deneyimsiz bir yürekle ama zihnimdeki tazeliği koruyarak oradan ayrıldım. Büyümüş her çocuk gibi ben de gizlice bir aşk serüveninin özlemini çekiyordum. Yaşıtım genç erkekler arasında, başlarını dik tutan, önemsiz şeylerden söz eden ve beni korkutan kadınların yanına hiç çekinmeden oturan bir gösteriş meraklıları takımıyla karşılaştım. Saçma sapan konuşuyor, bastonlarının başını emiyor, yapmacık tavırlar takınıyor, en güzel kadınları kendilerine ayırıyor, her yastığa başlarını koyduklarını söylüyor ya da öyleymiş gibi davranıyorlardı. Haz sanki emirlerine amadeydi; en erdemli, en namuslu kadınları bile kolay av sayıyor, tek bir sözle, en küçük küstah hareketle ya da küstah bir bakışla teslim olmaya hazır sanıyorlardı. Vicdanım ve şerefim üzerine yemin ederim ki iktidara ulaşmak ya da edebiyatta büyük bir ad yapmak, yüksek tabakadan genç, nükteli ve zarif bir kadının gönlünü kazanmaktan bana daha kolay bir zafer gibi görünüyordu.”
“Böylece yüreğimin, duygularımın ve inançlarımın çalkantısının toplumun ilkeleriyle bütünüyle çeliştiğini gördüm. Karakterimde bolca cüret vardı ama tavırlarımda hiç yoktu. Sonradan kadınların yalvarılmasından hoşlanmadığını öğrendim. Uzaktan uzaktan nice kadına tapmıştım; onlara her sınava dayanacak bir ruh, kırılmaya hazır bir yürek, hiçbir fedakârlıktan ve işkenceden kaçınmayan bir enerji sunuyordum. Oysa kadınlar, kapı görevlisi olarak bile işe almayacağım budalaları kabul ediyorlardı. Dilsiz, kıpırtısız, hayalimdeki kadının dansta salınışını kaç kez hayranlıkla seyrettim; düşüncelerimde tek bir bitimsiz okşayış uğruna hayatımı verdim, bütün umutlarımı bir bakışa sığdırdım ve coşkum içinde onun önüne, bütün efsaneleri aşacak genç bir adam aşkı serdim. Bazen tek bir gece için bütün hayatımı değiş tokuş etmeye hazırdım. Gelgelelim tutkulu teklifimi dinleyecek birini, gözlerimin üzerinde dinleneceği gözleri, yüreğime göre bir yüreği hiç bulamadığım için, kendini tüketip duran güçsüz kudretin bütün acıları içinde yaşamayı sürdürdüm; ne fırsatım ne cesaretim ne de deneyimim vardı. Belki kendimi anlatamayacağımdan umutsuzluğa kapılıyor, belki de fazla iyi anlaşılmaktan korkuyordum; yine de içimdeki fırtına, her nazik bakış fırsatında patlamaya hazırdı. Bir bakışı ya da sözü ilgi belirtisi sayıp daha şefkatli bir yakınlık olarak görmeye hazır olduğum hâlde, ne zamanında konuşmaya ne de susmaya cesaret edebiliyordum. Duyguların şiddeti sözlerimi anlamsız, susuşumu budalaca kılıyordu. Mum ışığında yaşanan, her düşüncenin alışılagelmiş sözlerle ya da modanın buyurduğu ifadelerle dile getirildiği o yapay hayata kuşkusuz fazla saf geliyordum. Üstelik hiçbir şey söylemeyen konuşmayı ve çok şey söyleyen sessizliği kullanmayı da öğrenmemiştim. Kısacası, beni yiyip bitiren ateşleri gizledim; kadınların aradığı türden bir ruha, özlemini çektikleri bütün yüceliğe ve budalaların böbürlendiği yiğitliğe sahip olduğum hâlde, bütün kadınlar bana acımasızca ihanet etti.”
“Ben de saflığımdan, bu çevrenin kahramanları fetihleriyle övünürken onlara hayran kalır, yalan söylediklerinden hiç kuşkulanmazdım. Bir söz uğruna yeşeren bir aşk dilemenin; lükse düşkün, gösterişe kapılmış, kibirli ve hafifmeşrep bir kadının yüreğinde, kendi göğsümde fırtınalar koparan o büyük tutku denizini bulmayı ummanın kuşkusuz bir yanılgı olduğunu anlıyorum. Ah, sevmek için doğduğunu, bir kadını mutlu edebileceğini hissedip de tek bir kadın bulamamak! Ne soylu ve yürekli bir Marceline’i, ne de yaşlı bir markizi! Ah, cüzdanında bir hazine taşımak da, onu hayranlıkla seyredecek bir çocuk, meraklı bir genç kız bile bulamamak! Umutsuzluğum içinde çoğu kez kendimi öldürmeyi diledim.”
“Bu gece pek trajik konuştun!” diye haykırdı Émile.
“Hayatım hakkında hüküm vermeme izin ver,” diye karşılık verdi Raphaël. “Dostluğun ağıtımı dinlemeye yetmiyorsa, benim hatırım için yarım saat sıkılmaya katlanamayacaksan yat uyu! Ama sonra da üzerimde asılı duran, yaklaşıp beni çağıran ve önünde eğildiğim intihar düşüncesinin nedenini bir daha sorma. Bir insanı yargılayacaksan onun gizli düşüncelerini, kederlerini ve duygularını bilmelisin; yalnızca hayatındaki dış olayları bilmek, kronolojik bir çizelge çıkarmaya yarar ki bu da tarihin budalaca bir anlayışıdır.”
Émile, bu sözlerin söylenişindeki acı tondan öylesine etkilendi ki Raphaël’i dikkatle dinlemeye başladı; şaşkın bir ifadeyle onu izliyordu.
“Şimdi,” diye sürdürdü anlatan, “başıma gelen bütün bu şeyler gözüme yeni bir ışık altında görünüyor. Bir zamanlar talihsizlik saydığım olayların sıralanışı, sonradan böbürlendiğim o parlak yetenekleri yarattı. Söylediğine göre düşüncelerimi kolayca dile getirebiliyormuşum; bilgi dünyasının geniş alanında ön sıralarda yer alabilirmişim. Bu, yedi yaşımdan hayata atıldığım güne dek içimi kaplayan bilimsel merakın, aşırı çalışmanın ve okuma sevgisinin sonucu değil de nedir? Kendi hâlime bırakılmış olmam ve bunun doğurduğu kendini tutma, kendi içine kapanma alışkanlıkları; düşünmeyi ve derin derin düşünmeyi bana bunlar öğretmedi mi? İçimde hiçbir şey, en mağrur ruhu alçaltıp kabuğundan ibaret hâle getiren dünyanın dayatmalarına boyun eğerek harcanmadı; doğamın duygusal yanını tutkulu arzuların ötesindeki yüce bir amaca kusursuzca hizmet edecek bir araca dönüştüren de bu değil miydi? Hor görülen aşkın bütün kavrayışıyla, beni yanlış anlayan kadınları seyrettiğimi hatırlıyorum.”
“Şimdi doğal içtenliğimin onlara itici gelmiş olması gerektiğini görebiliyorum; belki de kadınlar biraz ikiyüzlülük ister. Aynı bir saat içinde sırayla hem erkek hem çocuk, hem hafifmeşrep hem düşünceli, hem önyargılardan arınmış hem batıl inançlarla dolu olan; çoğu zaman kendimi de onlardan herhangi biri kadar kadın hisseden ben, sadeliğimi alaycılık, masum açık sözlülüğümü küstahlık sanmalarına şaşar mıyım? Bilgimi sıkıcı, kadınsı durgunluğumu zayıflık buldular. Beni kayıtsız, sevmekten ve kararlı olmaktan aciz gördüler; şairlerin laneti olan aşırı canlı hayal gücüm de kuşkusuz bunun sebebiydi. Sessizliğim budalalıktı; onları hoşnut etme çabamla ürküttüğümü sanıyorum, kadınların hepsi beni mahkûm etti. Gözyaşları ve utanç içinde dünyanın hükmüne boyun eğdim; ama kederim boşa gitmedi. Toplumdan öç almaya karar verdim; kadınların zihnine hükmedecek, böylece ruhlarını merhametime bırakacaktım; kapıdaki uşak adımı duyurunca herkesin gözü bana çevrilecekti. Çocukluğumdan beri büyük bir adam olacağıma karar vermiştim; alnıma vurarak André Chénier gibi, ‘İçimde bir şey var!’ dedim. İçimde dile getirmem gereken düşünceyi, kurmam gereken sistemi, yorumlamam gereken bilgiyi hissediyor, buna inanıyordum.”
“Bırak saçmalıklarımı dökeyim, sevgili Émile; bugün daha yirmi altı yaşındayım, kimsenin tanımadan öleceğimden eminim ve hayalimde sahip olmayı düşlediğim kadının sevgilisi olamadım. Hepimiz, az ya da çok, bir şeyi dilediğimiz için onun gerçek olduğuna inanmadık mı? Düşlerinde kendini bir kaideye yerleştirmeyen, başına taçlar örmeyen, gönlünü hoş tutan metresleri olmayan bir gençle asla arkadaşlık etmezdim. Ben de sık sık general, hatta imparator olurdum; bir ara Byron’dum, sonra hiç kimse. İnsanlık başarılarının zirvelerindeki bu oyunların ardından hayatın bütün güçlüklerini ve sarp yokuşlarını aşmam gerektiğini anladım. Taşkın özsaygım yardımıma koştu; dünyayla temas ettikçe her çalılığın dikenlerine yününü bırakan koyunlar gibi dikkati dağılmayı göze almayanlarda belki de deha sayılabilecek o kader inancına sahiptim. Kendimi şanla örtmek ve bir gün kavuşmayı umduğum sevgili için sessizce çalışmak istiyordum. Benim gözümde kadınlar tek bir tipe indirgenmişti; bu kadını karşıma çıkan ilk kadında bulacağımı sanıyordum. Ama her birinde bir kraliçe görüyor, kraliçelerin sevgililerine ilk adımı atması gerektiğine göre bana, şu hastalıklı, utangaç, yoksul adama yaklaşmaları gerektiğini düşünüyordum. Bana acıyacak kadına duyacağım minnet öyle büyüktü ki sevgisinin de ötesine geçecek, ona bütün hayatım boyunca tapacaktım. Sonraları gözlemlerim bana acı gerçekleri öğretti.”
“Böylece, sevgili Émile, ömür boyu yalnız kalma tehlikesiyle karşı karşıya geldim. Kadınların anlaşılmaz zihni, zeki bir adamın kusurlarından, bir budalanınsa meziyetlerinden başka bir şey görmemelerine yol açıyor sanki. Budalanın iyi yanlarına büyük bir sempati duyarlar; çünkü bunlar kendi kusurlarını durmadan okşar. Yetenekli bir adamsa eksiklerini unutturacak kadar hoşlarına gitmez. Her yetenek aralıklı bir hummaya benzer; hiçbir kadın yalnızca bu rahatsızlığı paylaşmayı istemez. Sevgililerinde kendi kibirlerini tatmin edecek imkânı ararlar. Bizde sevdikleri kendileridir! Oysa yoksul ve mağrur sanatçıya yaratıcı gücünün yanı sıra saldırgan bir bencillik de verilmiştir. Onun her şeyi, nasıl bir girdabın içine çekildiğini bilmediğim düşüncelerine kapılır; metresi bile onlarla birlikte dönüp durmalıdır. Övgüyle şımartılmış bir kadın böyle bir adamın aşkına nasıl inanabilir? Gidip onu arar mı? Böyle bir âşık, kadınların pek sevdiği duygusal gülümsemelere, ikiyüzlü ve duygusuzların övündüğü o hâllere bürünüp bir kanepenin yanında oturacak vakti bulamaz. İşinden zaman ayıramaz; kendini alçaltıp maskaralık etmeye nasıl fırsat bulsun? Hayatımı bir kerede vermeye hazırdım ama onu parça parça aşağılamaya yanaşamazdım. Ayrıca tatsız, yapmacık bir kadın için koşturup duran bir borsacının taktiklerinde tarif edilemez bir bayağılık vardır; bütün bunlar bir sanatçıyı tiksindirir. Yoksulluk içindeki büyük bir adam için soyut aşk yetmez; aşkın en büyük adanmışlığına ihtiyaç duyar. Hayatını kaşmir kumaşları denemekle geçiren, ya da modanın elbiselerini sergilediği askılara dönüşen hafifmeşrep yaratıklar, kendilerinin veremeyeceği bir bağlılık bekler; onlar için aşk, hükmetmenin zevkidir, boyun eğmenin değil. Yüreği, bedeni ve ruhuyla gerçek bir eş olan kadın, hayatının, gücünün, gururunun ve mutluluğunun merkezinde yer aldığı adam nereye götürürse onu izlemelidir. Hırslı erkeklerin, bütün düşüncelerini onların ihtiyaçlarını anlamaya veren Doğulu kadınlara ihtiyacı vardır; çünkü onlar için mutsuzluk, imkânların arzulara yetmemesi demektir. Ama ben, kendimi bir dâhi saydığım hâlde, tam da bu süslü püslü budalalara kapılmak zorundaydım. Bu yüzden, genel kabul görenlerden çok farklı düşünceler beslediğim; merdivensiz göklere tırmanmak istediğim; dolaşıma sokamadığım bir servete ve belleğimi zorlayacak kadar geniş, ama kusurlu biçimde düzenlenip sindirilmiş bir bilgiye sahip olduğum; bu canlılık, hayat ve düşünce dolu taş döşeli çölde, herkesin zekâya kayıtsız kalıp düşmanlıktan da beter davrandığı bu ıssız ve ürkütücü yerde ne akrabam ne dostum bulunduğu için, çok doğal ama budalaca bir karar verdim; öyle bilinmez imkânsızlıklar gerektiriyordu ki içim kıpır kıpır oldu. Sanki kendimle bahse tutuşmuştum; hem oyuncu hem de kartlar bendim.”
“Planım şuydu: Bin yüz frank üç yıl boyunca yaşamamı sağlayacaktı; kendime, dikkatleri üzerime çekecek ve bana ya bir ad ya da bir servet kazandıracak bir eser ortaya koymak için tanıdığım süre buydu. Thebaid’de bir münzevi gibi ekmek ve sütle yaşarken kendimi kitapların ve düşüncelerin dünyasına bırakıp Paris’in gürültüsünün ötesindeki yüce bir alana çıkacağımı düşünmek beni heyecanlandırıyordu. Burası, yeni ve görkemli bir doğuşu bekleyen bir krizalit gibi kendimi gömeceğim sessiz bir çalışma alanı olacaktı. Yaşamak için hayatımı tehlikeye attım. İhtiyaçlarımı gerçek gereksinimlere ve en temel zorunluluklara indirince, yoksulluk içinde bir yıl yaşamaya üç yüz altmış beş frankın yettiğini gördüm; gerçekten de kendi manastır disiplinime uyduğum sürece bu kısıtlı parayla yaşamayı başardım.”
“İmkânsız!” diye haykırdı Émile.
“Neredeyse üç yıl böyle yaşadım,” diye karşılık verdi Raphaël, bir tür gururla. “Hesabını yapalım. Ekmeğe üç sou, süte iki, soğuk ete üç sou veriyordum; böylece açlıktan ölmüyor, zihnimi de kendine özgü bir berraklıkta tutuyordum. Bilirsin, beslenmenin hayal gücü üzerinde yarattığı olağanüstü etkileri gözlemledim. Kiram günde üç sou tutuyordu; geceleri üç sou daha verip kandil yağı yakıyordum. Ev işlerini kendim yapıyor, çamaşırcı masrafını günde iki souya indirmek için pazen gömlekler giyiyordum. Yıllık kömür masrafım günlere bölündüğünde günde iki souyu geçmiyordu. Üç yıllık giysim vardı; yalnızca bir kütüphaneye ya da halka açık bir konferansa giderken giyiniyordum. Bütün masraflar toplam on sekiz sou tutuyordu; acil durumlar için iki sou artıyordu. Bu uzun çalışma döneminde Pont des Arts’tan geçtiğimi ya da suya para ödediğimi hatırlamıyorum; her sabah suyu, Rue de Grès’nin köşesindeki Place Saint-Michel çeşmesinden almaya giderdim. Ah, yoksulluğumu gururla taşıyordum. Aydınlık bir geleceğe doğru itilen insan, hayatı boyunca sanki suçsuz biri olarak ölüme yürür; utanmaz.”
“Hastalanmayı aklıma bile getirmiyordum. Aquilina gibi, hastaneye korkusuzca bakıyordum. Sağlığımdan bir an bile kuşku duymadım; zaten yoksullar ancak ölmek üzereyken yatağa düşer. Bir gün sevgi ve iyilik meleği... gelene dek saçımı kendim kesiyordum. Ama sonradan varacağım durumu şimdiden anlatmak istemiyorum. Şunu bilmen yeter: Başlangıçta hepimizi az çok aldatan bir hayal, bir yanılsama uğruna, sevgiliye dair yüce bir düşünceyle yaşadım. Bugün artık var olmayan o benliğe, belki kutsal ve kahramanca olan kendime gülüyorum. O zamandan beri toplumu ve dünyayı, töre ve âdetlerimizi daha yakından gördüm; masum saflığımın tehlikelerini ve ateşli emeğimin gereksizliğini anladım. Bu tür birikimler şöhrete aday olanlara hiç yaramaz. Talih peşinde koşanların yükü hafif olmalı!”
“Hırslı insanlar gençliklerini himayeye layık hâle gelmekle geçirir; en büyük hataları budur. Budalalar bilgi ve enerji biriktirip kendilerinden uzaklaşan sorumluluk makamlarının ağırlığı altında ezilmemeye çalışırken, sözde zengin ama düşünceden yoksun düzenbazlar ortalıkta dolaşır; cahilleri şaşırtıp azıcık bilgisi olanların güvenini kazanırlar. Birileri çalışırken ötekiler ilerler; biri alçakgönüllüdür, öteki küstah. Dâhi kendi meziyetlerinden söz etmez, düzenbazlar ise kendi meziyetlerini tantanayla sergiler ve yükselmeleri kaçınılmaz olur. Makam sahibi insanların hazır yeteneğe ve arsızca öne sürülen meziyetlere inanmakta böylesine çıkarı vardır; bilginlerin maddi ödüller beklemesi çocukluktur. Silik dehanın durmadan söylediği o sıradan ahlak dersini, şarkıların en güzellerini tekrarlamak istemiyorum; sıradanlığın sık sık kazandığı başarıların nedenini mantıklı biçimde bulmaya çalışıyorum. Ne yazık ki çalışma bize öylesine ana şefkati gösterir ki, çocuklarını ayakta tutarken sunduğu saf ve hoş zevklerden başka bir ödül beklemek belki de günah olur.”
“Çoğu zaman, pencerenin yanında oturup temiz hava alırken ekmeğimi süte batırdığımı hatırlarım; gözlerim kahverengi, gri ya da kızıl, arduvaz veya kiremit kaplı, sarı ya da yeşil yosunlarla örtülü damların üzerinde gezinirdi. Başta manzara tekdüze görünmüş olabilir ama çok geçmeden kendine özgü güzelliklerini keşfettim. Kimi geceler yarı kapalı panjurlardan süzülen ışıklar bu tuhaf manzaranın karanlık uçurumlarını aydınlatıp renklendirirdi. Kimi zaman sokak fenerlerinin cılız ışıkları sisin içinden sarı parıltılar saçar; her sokakta, kıpırtısız bir denizin dalgaları gibi, çatı kalabalığının belli belirsiz kıvrımlarını ortaya çıkarırdı. Çok seyrek de olsa bu kasvetli ıssızlıkta bir yüz belirirdi: Göğe yakın bir bahçenin çiçekleri üstünde, latin çiçeklerini sulayan yaşlı bir kadının çarpık, köşeli yüzünü görürdüm; ya da harap bir tavan arasının penceresinde, yalnız olduğunu sanıp giyinen genç bir kızın yalnızca güzel alnıyla, hoş beyaz bir kolun yukarı kaldırdığı uzun saçlarını seçerdim.”
“Oluklardaki kısa ömürlü bitkileri severdim; fırtınanın birazdan silip süpüreceği zavallı otları. Yağmurla renkleri canlanan, güneş altında ansızın ışığı yakalayan kahverengi kadifeye dönüşen yosunları incelerdim. Bunlar benim eğlencelerimdi: Gündüzün geçici şiirli hâlleri, melankolik sisler, ansızın parlayan güneş ışıkları, gecenin sessizliği ve büyüsü, şafağın gizemleri, her bacadan yükselen duman halkaları; kısacası, bu merak uyandıran dünyamdaki her rastlantı bana tanıdık hâle geldi. Kendi seçtiğim bu hapishaneyi sevmeye başladım. Altında kalabalık uçurumların uzandığı, Paris damlarının bu dümdüz kırları mizacıma uyuyor, düşüncelerimle örtüşüyordu.”
“Bilimsel düşüncenin kutsal yüksekliğinden dünyaya ansızın inmek insanı çok yorar; ayrıca manastır hayatının yalınlığını da iyice kavramıştım. Bu yeni hayat düzenini uygulamaya karar verdiğimde Paris’in en kuytu bölgelerinde kalacak yer aradım. Bir akşam, Place de l’Estrapade’den Rue des Cordiers’deki evime dönerken Rue de Cluny’nin köşesinde, raketiyle oynayan on dört yaşında bir kız gördüm; sevimli tavırlarıyla kahkahaları komşuları eğlendiriyordu. Eylül henüz bitmemişti; hava sıcak ve güzeldi, kadınlar da bir taşra kasabasında bayram günüymüş gibi kapılarının önünde oturup sohbet ediyorlardı. Önce kızın yüzündeki hoş ifadeyi ve zarif duruşunu, bir ressama poz verir gibi hâlini seyrettim. Güzel bir manzaraydı. Paris’in ortasında böylesine neşeli bir sadelik nasıl bulunur diye anlamak için çevreme bakındım; sokağın çıkmaz olduğunu ve pek işlek sayılmadığını gördüm. Jean-Jacques’in bir zamanlar burada yaşadığını hatırladım ve Hôtel Saint-Quentin’i aradım. Bakımsızlığı ucuz bir oda umudu uyandırdı; içeri girmeye karar verdim.”
“Tavanı alçak bir odaya girdim; klasik görünümlü bakır şamdanlardaki mumlar, her anahtarın altına sıra hâlinde dizilmişti. Odanın olağanüstü temizliği, bu tür yerlerin alışılmış hâliyle çarpıcı bir karşıtlık oluşturuyordu. Küçük bir tür resmi kadar derli topluydu; mavi yatak örtüsünde, tencerelerde ve mobilyalarda hoş bir özen vardı. Ev sahibesi ayağa kalkıp yanıma geldi. Kırk yaşlarında görünüyordu; keder yüzünde iz bırakmış, ağlamak gözlerinin ferini söndürmüştü. Ödeyebileceğim miktarı saygıyla belirttim; hiç şaşırmış görünmedi. Sıradaki anahtarlardan birini seçti, benimle tavan arasına çıktı ve komşu damlara ve avlulara bakan bir oda gösterdi; pencereden dışarı, üzerinde çamaşır kuruyan uzun sırıklar uzanıyordu.”
“Bir bilginin gelmesini bekleyen bu tavan arasından daha çirkin bir yer olamazdı; duvarları kirli sarıydı, yoksulluk kokuyordu. Çatı dik bir eğimle iniyor, kiremitlerin arasındaki aralıklardan gökyüzü görünüyordu. Bir yatak, bir masa ve birkaç sandalyeye yer vardı; çatının en yüksek noktasının altına piyanom sığabilirdi. Bu kafesi —Venedik’teki Piombi zindanlarından biri olabilirdi— döşeyecek kadar zengin olmadığından zavallı kadın burayı hiç kiraya verememişti. Yakın zamanda yapılan satıştan, kendime özgü tarzda döşenmiş eşyalarımı kurtarabildiğim için ev sahibemle çabucak anlaştım ve ertesi gün taşındım.”
“Üç yıl boyunca bu havadar mezarda yaşadım; gece gündüz durmadan çalıştım. Çalışmaktan aldığım haz öylesine büyüktü ki çalışma bana hayatın en güzel konusu, en mutlu çözümü gibi görünüyordu. Bir bilginin ihtiyaç duyduğu dinginlik ve huzur, aşk kadar tatlı ve coşku vericidir. Zihinsel yetilerimizi kullanmak, fikirlerin peşine düşmek ve bilgiyi huzur içinde seyretmek bize anlatılamaz sevinçler sunar; bunlar tümüyle zihinsel oldukları ve duyularımızla kavranamadıkları için tarif edilemez hazlardır. Bu yüzden ruhun gizemlerini anlatmak için maddi dünyadan sözcükler ödünç almak zorunda kalırız. Çevremde ormanlar, kayalar ve çiçeklerle kuşatılmış, duru suların sessiz bir gölüne açılmanın verdiği haz; ılık esintinin hafifçe titrettiği hava… Bunları tanımayanlara bütün bunlar, ruhumun bilinmeyen bir ışığın huzmelerinde yıkanırken duyduğu coşkuyu ancak silik biçimde anlatabilirdi. Bilinmeyen ve ürpertici esin sesini dinler, nabız gibi atan beynimin içinden bilinmeyen bir kaynaktan vizyonlar birbiri ardına akıp gelirdi.”
“Bir fikrin soyutluklar âleminde doğuşunu, sabah güneşi gibi yükselişini izlemenin ilahi hazzıyla hiçbir dünyevi haz boy ölçüşemez. Hele fikir, bir çocuk gibi yavaş yavaş ergenliğe ve yetişkinliğe erişirse… Bilim, çevremizdeki her şeye bir tür büyü katar. Yazı yazdığım, kahverengi deriyle kaplı eski püskü masa, piyanom, yatağım ve koltuğum, tuhaf duvar kâğıdı ve mobilyalar benim için sanki canlıydı; alçakgönüllü dostlarım, kaderimin sessiz ortaklarıydı. Onlara bir bakışla ruhumu kaç kez açtım! Eğri büğrü bir çıta parçası sık sık gözüme çarpar, yeni fikirler uyandırırdı: kuramımın çarpıcı bir kanıtını ya da neredeyse dile getirilemez düşüncemi anlatacak isabetli bir sözcüğü. Çevremdeki şeyleri uzun uzun seyrederek her birinde bir ifade, bir karakter seçerdim. Batan güneş dar penceremden içeri sızdığında, eşyalar yeni renklere bürünür; soluklaşır ya da parlar, kasvetli ya da neşeli görünür ve beni her defasında yeni bir etkiyle şaşırtırdı. Dış dünyanın işleriyle meşgul olanların gözünden kaçan bu küçük olaylar, yalnız yaşayanların tesellisidir. Ben de bir fikrin tutsağı değil miydim? Kuramımın içine kapatılmış, ama parlak bir gelecek umuduyla ayakta duran biri… Aştığım her engelde, güzel yüzlü, zengin ve şık giyimli bir kadının yumuşacık ellerini öpecekmişim gibi gelirdi. Bir gün saçlarımı okşarken usulca şöyle diyecekti:
“‘Zavallı Angel, ne çok acı çekmişsin!’”
“İki büyük işe girişmiştim: Kısa sürede bana servet ve ün kazandıracak, dönmek istediğim çevrelere kapı açacak bir komedi yazıyordum; böylece bir deha olarak krallara yaraşır ayrıcalıklarımı kullanabilecektim. Siz o başyapıtta yalnızca üniversiteden yeni çıkmış bir gencin acemiliğini, çocukça bir başarısızlığı gördünüz. Şakalarınız, o zamandan beri içimde kıpırdamayan bir yanılsamalar kalabalığının kanatlarını kırdı. Sevgili Émile, başkalarının yüreğimde açtığı derin yaraları yalnız sen yatıştırdın. ‘İrade Kuramı’mı yalnız sen takdir edeceksin. Zamanımın çoğunu, Doğu dillerini, fizyolojiyi ve anatomiyi çalıştığım bu uzun işe adadım. Yanılmıyorsam çalışmalarım Mesmer, Lavater, Gall ve Bichat’nın başlattığı işi tamamlayacak, bilimde yeni yollar açacak.”
“İşte benim güzel hayatım böyle sona eriyor: her gün sunulan bir kurban, belki de karşılığında yalnızca kendi emeğini bulan, fark edilmemiş bir ipekböceğinin çabası. Akıl çağına eriştiğimden ‘Kuram’ımı bitirdiğim güne kadar durmadan gözlemledim, öğrendim, yazdım ve okudum; hayatım, okul çocuklarının deyişiyle, baştan sona bir angaryaydı. Doğu’ya özgü miskinliğe yaradılıştan kadınsı bir düşkünlükle bağlı, zevklerinde duyusal, hayal peşinde koşan biri olmama rağmen aralıksız çalıştım ve Paris hayatının hazlarından hiçbirini tatmayı reddettim. Obur olduğum hâlde ölçülü yaşamaya başladım; egzersizi ve deniz yolculuklarını sever, pek çok ülkeyi görmeyi ister, bir göletin üzerinde çakıl taşları sektirecek kadar çocuk kalmış olsam da elimde kalem, oturarak yaşadım. Sohbet etmeyi severdim ama Bibliothèque’te ya da Müzede halka açık dersler veren profesörleri dinlemek için gider, sessizce otururdum. Tek kişilik yatağımda bir Benedikten keşişi gibi uyudum; oysa tek hayalim kadındı ve ben ona yaklaştıkça hayalim benden kaçıyordu! Kısacası hayatım acımasız bir çelişki, bitmek bilmez bir aldatmacaydı. Şimdi bir insan hakkında hükmünüzü verin!”
“Bazen yaradılışımdan gelen eğilimlerim, uzun süre bastırılmış bir ateş gibi alevlenirdi. Arzuladığım kadınlarla birlikte olmam yasaktı; her şeyimi yitirmiş, bir sanatçının tavan arasına yerleşmiştim. Bir tür serap ya da sıcak çarpmasının yarattığı hezeyanla çevremi baştan çıkarıcı kadınlar sarardı. Paris sokaklarında, lüks bir arabanın yumuşak minderlerine yayılmış hâlde dolaşırdım. Kendimi sefahate, içimi kemiren kötülüklere bırakır, her şeyi arzulayıp elde ederdim; açlık, beni ayartılan Aziz Antonius gibi başımı döndürmüştü. Neyse ki uyku sonunda bu yıkıcı düşlere son verir, ertesi sabah bilim gülümseyerek bana el ederdi ve ben ona sadık kalırdım. Erdemli diye tanınan kadınlar da çoğu kez iradelerine rağmen içlerinde kabaran bu delice arzu ve tutku fırtınalarına kapılıyor olmalı. Böyle düşlerin kendine özgü bir çekiciliği vardır; kış akşamı şömine başında Çin’e yapılacak bir yolculuğu anlatan sohbetlere benzerler. Ama hayalin bütün engelleri aştığı bu tatlı gezintilerde erdemin hâli ne olur?”
“İnzivaya çekildiğim ilk on ay boyunca size anlattığım yoksul ve yalnız hayatı yaşadım. Her sabah kimseye görünmeden dışarı çıkıp o gün yiyeceklerimi kendim alır, odamı toplardım; hem efendiydim hem hizmetçi, inanılmaz bir gayretle Diyojen gibi yaşardım. Sonra ev sahibemle kızı hâlime ve davranışlarıma dikkat edip görünüşümü süzmeye, yoksulluğumu anlamaya başlayınca aramızda ister istemez bir yakınlık doğdu; belki de kendileri de çok yoksul oldukları içindi. Beni oraya getiren, sevimli ve gizli zarafeti henüz kendisinin bile farkında olmadığı Pauline, geri çevirmekte zorlandığım pek çok iyilik yaptı. Talihsizlik yaşayan kadınların hepsi kardeştir; ortak bir dilleri, aynı cömertlikleri vardır: hiçbir şeye sahip olmayanların, sevgilerini, zamanlarını, hatta kendilerini esirgemeden sunanların cömertliği.”
“Pauline fark ettirmeden beni koruması altına aldı, benim için türlü işler yaptı. Annesi hiç itiraz etmedi; hatta onu çamaşırlarımı onarırken gördüğümde şaşırdım. Bu hayır işi yüzünden utancından kızardı. İstesem de istemesem de benimle ilgilendiler, ben de hizmetlerini kabul ettim.”
“Zihnimin o sıradaki hâlini anlamak için işime gömülmüşlüğümü, fikirlerin zorbalığını ve zihinsel bir hayat süren insanın varoluşun maddi ayrıntılarına duyduğu içgüdüsel tiksintiyi hesaba katmak gerekir. Yedi sekiz saattir ağzıma lokma koymadığımı fark edince sessizce önüme sade bir yemek bırakan Pauline’in ince ilgisini nasıl geri çevirebilirdim? Bir kadının sezgisi, bir çocuğun yaratıcılığı vardı onda; kendisini görmemem gerektiğini eliyle işaret ederken gülümserdi. Çatımın altında, her ihtiyacımı önceden sezen bir su perisi kılığında Ariel süzülüyordu.”
“Bir akşam Pauline, hikâyesini dokunaklı bir sadelikle anlattı. Babası İmparatorluk Muhafızları’na bağlı atlı grenadiyerlerde binbaşıymış. Beresina geçişinde Kazaklara esir düşmüş. Napoléon daha sonra esir değişimi önerdiğinde Rus yetkililer onu Sibirya’da boşuna aramış; Hindistan’a ulaşmak üzere kaçmış. O günden beri ev sahibem Mme. Gaudin kocasından haber alamamış. Ardından 1814 ve 1815 felaketleri gelmiş; kimsesiz ve çaresiz kalınca, kendisini ve kızını geçindirmek için eşyalı oda kiralamaya karar vermiş.”
“Kocasını yeniden göreceğine dair umudunu hiç yitirmemiş. En büyük derdi kızının eğitimiymiş. Prenses Borghese, Pauline’in vaftiz annesiymiş; Pauline de imparatorluk koruyucusunun vaat ettiği parlak geleceğe layık olmalıymış. Mme. Gaudin içini kemiren bu ağır kaygıyı bana açarken sesinde keskin bir acıyla şöyle dedi: ‘Pauline’i Saint-Denis’de okutabilmek için mülkümüzden de, Gaudin’i imparatorluk baronu yapan o kâğıt parçasından da, Wistchnau’daki vakıf gelirine ilişkin bütün haklarımızdan da vazgeçerdim!’ Sözleri beni derinden etkiledi; iki kadının bana gösterdiği iyiliklere karşılık verebilirdim. Pauline’in eğitimini tamamlamayı önermeyi birden akıl ettim; önerim son derece doğal bir biçimde kabul edildi. Böylece benim de dinlenecek birkaç saatim oldu. Pauline doğuştan yetenekliydi; öyle çabuk öğrendi ki kısa zamanda piyanoda beni geçti. Yanımda düşüncelerini sesli dile getirmeye alıştıkça, tıpkı güneşe doğru yavaşça açılan bir çiçek gibi hayata açılan yüreğinin bütün tatlı inceliklerini ortaya serdi. Beni hoşnutluk ve düşünceli bir dikkatle dinler, koyu kadife gözlerini yarım bir gülümsemeyle bana çevirirdi. Derslerini yumuşak ve tatlı bir sesle yineler, ondan memnun kaldığımda çocuksu bir sevinç gösterirdi. Annesi genç kızı her tehlikeden korumak için her geçen gün daha çok kaygılanıyordu; çünkü gençliğinde vaat edilen güzellik, hilal gibi büyüyordu. Pauline’in bütün gününü içeride ders çalışarak geçirmesine seviniyordu. Kullanabileceği tek piyano benimkiydi; ben dışarıdayken çalışırdı. Eve döndüğümde Pauline odamda olurdu; eski püskü giysilerine rağmen en ufak hareketi, kaba kumaşların altından ince bedeninin çekici zarafetini açığa vururdu. ‘Eşek Derisi’ masalının kahramanı gibi, kaba saba ayakkabılarının arasından zarif bir ayak görünürdü. Ama gençlik güzelliğinin bütün zenginliği gözümde yitip gitmişti. Kendime, Pauline’de yalnızca bir kız kardeş göreceğime dair buyruk vermiştim. Annesinin bana duyduğu güveni boşa çıkarmaktan korkuyordum. Güzel kızı bir tabloya ya da ölmüş bir sevgilinin portresine bakar gibi seyrederdim; hem çocuğumdu hem heykelim. Benim için, başka bir Pigmalion olarak, yaşamın renklerini ve canlı sesini taşıyan genç kız cansız mermerden bir şekle dönüşecekti. Ona karşı çok katıydım; ama öğretmen olarak gösterdiğim sertliği ona ne kadar çok hissettirirsem o da o kadar yumuşak ve boyun eğici oluyordu.”
“Beni ölçülü ve kendime hâkim olmaya iten yüce bir duyguysa da, aklımda ihtiyatlı gerekçeler de vardı. Amacında dürüst olan birinin para işlerinde de dürüst olması gerektiğini düşünüyorum. Bana kalırsa borçlarını ödeyemez hâle gelmekle bir kadına ihanet etmek aynı türden şeylerdir. Genç bir kızı severseniz ya da onun sizi sevmesine izin verirseniz, aranızda bir sözleşme kurulmuş demektir; koşulları da bütünüyle anlaşılmalıdır. Kendini satan bir kadından ayrılmakta özgürüz; kendini bize veren ve yaptığı fedakârlığın boyutunu bilmeyen genç kızı ise terk edemeyiz. Pauline’le evlenmem gerekirdi; bu da çılgınlık olurdu. O tatlı gençlik yüreğini korkunç felaketlere atmak anlamına gelmez miydi bu? Yoksulluğumun bencil sesi duyuldu ve onun nazik tabiatıyla benim arama demirden bir set çekti. Ayrıca itiraf etmekten utansam da yoksulluk içinde aşkı hayal edemiyorum. Belki de medeniyet denen insanlık hastalığının yol açtığı bir bozulmadır bu; ama yoksulluk içinde perişan bir kadın, Homeros’un Galateia’sı ya da güzel Helen kadar çekici olsa bile bende hiçbir büyü uyandırmazdı.”
“Ah, yaşasın aşk! Ama ipekler ve kaşmirler içinde, onu öyle olağanüstü güzelleştiren lüksle çevrili olsun; çünkü aşk da belki başlı başına bir lüks değil midir? Özenle yapılmış, güzel kokulu saçları dağıtmayı severim; çiçekleri ezmek, şık giysileri dilediğimce bozup kırıştırmak hoşuma gider. Dantel bir peçenin ardından alev alan gözlerin, top ateşinin dumanından görünen alev gibi tuhaf bir çekiciliği vardır. Benim aşk anlayışım, kış gecesinin sessizliğinde ipek bir merdivenden tırmanmak olurdu. Karlar içinde, üstüm başım bembeyaz kesilmiş hâlde, boyalı ipek perdeleri olan güzel kokulu bir odaya varmanın; orada, benim gibi üzerindeki karı silkeleyen bir kadın bulmanın hazzı ne büyük olurdu! Bulutların arasından çıkan bir melek gibi bedenini belirsizce ortaya koyan beyaz muslin örtülere başka ne denebilir? Sonra gizli sevinçler, cüretkârlığın verdiği güven isterim. Gizemli kadını bir kez daha görmek isterim; ama kalabalığın ortasında, göz kamaştırıcı, erişilmez, herkesin hayran olduğu, danteller içinde ve pırlantalarla ışıldarken; herkese buyruğunu geçirirken… Öylesine yüce bir yerde dursun ki insana korku versin, kimse ona saygısını sunmaya cesaret edemesin.”
“Çevresindeki saraylıların arasından bana kaçamak bir bakış atar; bu bakış, bütün bunların gerçek olmadığını açığa vurur ve benim için dünyadan, içindeki bütün insanlardan vazgeçer! Gerçekten de birkaç metre dantel, kadife ve ince keten kumaş uğruna; berberin ustalığına, mum ışıklarına, bir arabaya ve unvana, pencere camına boyanmış ya da kuyumcu tarafından kazınmış bir arma tacına duyduğum tutku yüzünden kendimi küçümsedim. Kısacası, kadında rastlantısal olan, onun kadınlığından en uzak şeylere düşkünlüğüm yüzünden… Kendimi küçümsedim, kendimle tartıştım; ama boşuna.”
“İnce gülümsemesi, soylu tavrı ve kendine güveniyle yüksek sosyeteden bir kadın beni büyüler. Kendisiyle dünya arasına diktiği engeller kibrimi, yani aşkın yarısını, uyandırır. Herkesin kıskandığı bir mutluluk bana daha fazla haz verir. Sevgilim başka kadınların yaptıklarını yapmıyor, onlar gibi yaşamıyor ve davranmıyor, onların ulaşamayacağı bir pelerin giyiyor, kendine özgü bir koku taşıyorsa, gözümde benden çok yukarılara çıkar. Aşkın en dünyevi yanlarında bile yerden ne kadar uzaklaşırsa benim için o kadar güzelleşir.”
“Neyse ki yirmi yıldır Fransa’nın kraliçesi yok; olsaydı ona âşık olurdum. Bir kadının prenses tavırları kazanabilmesi için zengin olması gerekir. Pauline’in bu uzak hayallerde yeri neydi? Bana her yetiyi harekete geçiren, insanı öldüren aşkı, hayat pahasına yaşanan geceleri verebilir miydi? Bize kendini veren önemsiz bir kız için pek öleceğimizi sanmıyorum; içimdeki bu duyguları ve şairce düşleri de asla söndüremezdim. Erişilmez bir aşk için doğmuştum; talih, arzumu aşmıştı.”
“Pauline’in küçücük ayaklarına saten ayakkabılar giydirdiğimi, genç bir kavak kadar ince bedenini tül bir elbiseye sardığımı, malikanesinin halılarında yürürken omuzlarına gevşek bir şal attığımı, onu görkemli arabasına bindirdiğimi kaç kez hayal ettim! Böyle bir hâlde ona tapardım. Eksik olduğu bütün gururu ona verir; erdemlerini, doğal ve sade çekiciliğini, içten gülümsemesini elinden alır; yüreğini bizi dokunulmaz kılan sefahat Styks’ına batırırdım. Suçlarımızla onu yükler, salonlarımızın tuhaf bir bebeğine, sabahları yatıp geceleri mumların yanmasıyla yeniden canlanan o kırılgan varlığa dönüştürürdüm. Pauline’in yüreği taze ve sevgi doluydu; onu soğuk ve mesafeli kılmak isterdim.”
“Çılgınca savrulduğum son günlerde anılar, çocukluğumuzdan sahneleri getirdiği gibi Pauline’i de gözümün önüne getiriyor, yüreğimi yumuşatan güzel geçmiş anları düşünmek için beni durduruyordu. Bazen masamda sessizce dikiş diken, düşüncelere dalmış o sevimli kızı görürdüm; penceremden süzülen solgun ışık ona düşer, gür siyah saçlarından gümüş ışınlar gibi yansırdı. Bazen genç kahkahasını duyar, bazen de zahmetsizce bestelediği bir şarkıyı söylerken sesinin dolgun tınılarını işitirdim. Müziği ondan akarken Pauline’im gözümde büyür, yüzü Carlo Dolci’nin İtalya’nın simgesi olarak seçtiği soylu yüze çarpıcı biçimde benzerdi. Acımasız anılarım, varoluşumun sefahatinin içinden onu bir vicdan azabı ya da saflığın simgesi gibi geri getiriyordu. Ama zavallı kızı kendi kaderine bırakalım. Başına ne gelmiş olursa olsun, en azından onu yaklaşan bir fırtınadan korudum; onu kendi cehennemime sürüklemedim.”
“Geçen kışa kadar, size az çok anlattığım sakin ve çalışmaya adanmış hayatı sürdürdüm. Aralık 1829’un ilk günlerinde Rastignac’la karşılaştım. Üstüm başımın perişanlığına aldırmadan koluma girdi ve hâlimi hatırımı bir kardeş kadar içten bir ilgiyle sordu. Cana yakın tavrına kapılıp hayatımı ve umutlarımı kısaca anlattım; gülmeye başladı, bana bir dâhiyle bir budalanın karışımıymışım gibi davrandı. Gaskonya aksanı, dünyayı tanıması ve becerikli idaresinin ona sağladığı rahat hayat üzerimde karşı konulmaz bir etki bıraktı. Rastignac, fark edilmemiş bir başarısızlık olarak hastanede öleceğimi ve yoksullar mezarlığına gömüleceğimi söyledi. Şarlatanlıktan söz etti. Kendi o sevimli, insanı büyüleyen üslubuyla bana her dâhinin şarlatan olduğunu açıkça gösterdi. Aklımı kaçırmış olmam gerektiğini, Rue des Cordiers’de tek başıma yaşamayı sürdürürsem kendi sonumu getireceğimi ısrarla söyledi. Ona göre çevrelere girip adımın duyulmasına insanları alıştırmalı, büyük bir adamın yaşarken pek yakıştıramayacağı basit ‘mösyö’ unvanından kurtulmalıydım.”
“‘Daha iyisini bilmeyenler,’ diye haykırdı, ‘bu tür işlere entrika der; ahlaklı insanlar da bunları “sefih bir hayat” diye kınar. İnsanların ne düşündüğüne bakıp oyalanmayalım, sonuçlara bakalım. Çalışıyorsun, öyle mi? Güzel, ama bundan hiçbir şey çıkmaz. Ben her şeye hazırım, hiçbir işe de yaramam. Istakoz gibi tembel miyim? Olabilir, ama her yerde başarılı olurum. Toplum içine çıkar, kendimi öne atarım; ötekiler önümden çekilir. Böbürlenirim, bana inanırlar; borçlanırım, borcumu başkası öder! Sefahat, sevgili dostum, yöntemli bir siyasettir. Servetini bile isteye tüketen bir adamın hayatı çoğu zaman bir ticari spekülasyona dönüşür; dostları, zevkleri, koruyucuları ve tanıdıkları sermayesidir. Bir tüccarın bir milyonluk risk aldığını düşün: Yirmi yıl boyunca ne uyuyabilir ne yiyebilir ne de eğlenebilir; aklı fikri milyonundadır, bu da onu Avrupa’nın dört bir yanına koşturur. Kendini yiyip bitirir, insanın icat ettiği her yolla mahvolur. Sonra, benim de gördüğüm türden bir tasfiye gelir; çoğu zaman onu parasız, itibarsız ve dostsuz bırakır. Savurgan ise hayatı ciddi bir oyun gibi görür ve atlarının koştuğunu seyreder. Belki sermayesini kaybeder ama Genel Tahsildar atanma, zengin biriyle evlenme ya da bir bakanın veya elçinin yanına ataşe olma şansı vardır; dostları ve adı yanında kalır, paraya da hiç sıkışmaz. Herkesin konumunu bilir, herkesi kendi çıkarına kullanır. Bu mantıklı mı, yoksa sonunda ben bir deli miyim? Her gün bu dünyada oynanan komedinin bütün ahlak dersi gözünün önünde değil mi?... İşin tamamlanmış,’ diye sürdürdü bir süre sustuktan sonra; ‘son derece yeteneklisin! Eh, sen daha ancak benim başlangıç noktama vardın. Şimdi başarısını kendin güvenceye alsan iyi edersin; en sağlam yol bu. Her çevrede müttefikler edinir, alkışı daha baştan garantilersin. Kendi şöhretine ben de ortak olacağım; tacındaki elmasları yerine oturtan kuyumcu ben olacağım. Yarın akşam, işe başlamak için, bana gel. Seni bütün Paris’in gittiği bir eve götüreceğim; bizim Paris’imizin, yani seçkinlerin, milyonerlerin, ünlülerin, Hrisostomos gibi ağızlarından altın saçılan insanların Paris’inin. Onlar bir kitabı eline aldı mı, o kitap moda olur; kitap bir kez olsun gerçekten iyiyse, farkında bile olmadan onun bir deha eseri olduğunu ilan ederler. Aklın varsa, dostum, “Kuram”ının başarısını, başarı kuramını daha iyi anlayarak güvenceye alırsın. Yarın akşam, günün kraliçesini, güzel Kontes Foedora’yı görmeye gideceksin....’
“‘Onun adını hiç duymadım....’
“‘Sen ne biçim bir Hotanto’sun!’ diye güldü Rastignac. ‘Foedora’yı tanımıyor musun? Yıllık geliri neredeyse seksen bin livre olan, iyi bir evlilik fırsatı; kimseye gönül vermemiş, ya da kimse ona gönül vermemiş. Kadınsı bir bilmece; yarı Rus Parisli, yarı Parisli Rus gibi bir şey. Hiç yayımlanmayan bütün romantik eserler onun evinde ortaya çıkar; Paris’in en güzel ve en cana yakın kadınıdır! Sen Hotanto bile değilsin; Hotanto ile hayvan arasında bir şeysin.... Yarın görüşürüz.’”
“Topuğunun üzerinde dönüp yanıtımı beklemeden çekip gitti. Akıl yürüten bir varlığın Foedora’yla tanıştırılmayı reddedebileceği aklına bile gelmedi. Bir adın büyüsü nasıl açıklanır? FOEDORA, insanın uzlaşmaya çalıştığı kötü bir düşünce gibi peşimi bırakmıyordu. İçimde bir ses, ‘Foedora’yı göreceksin!’ diyordu. Bu sesin bana yalan söylediğini düşünerek boşuna karşı çıktım; bütün savlarım ‘Foedora’ adının karşısında yenik düştü. Bu ad, hatta kadının kendisi, bütün arzularımın simgesi ve hayatımın amacı değil miydi?”
“Bu ad, dünyanın alışılmış parıltısını, şenlikleri ve gösterişinin yaldızını taşıyan Paris’in yüksek çevrelerini gözümde canlandırıyordu. Kadınsa zihnimi durmadan meşgul eden tutku sorunlarını karşıma getiriyordu. Belki de içimde yeniden fışkırıp beni ayartan ne kadın ne de addı; kendi eğilimlerimdi. İşte karşımda, zengin ve sevgisiz, Paris’in ayartmalarına karşı koymuş Kontes Foedora vardı. Bu kadın, umutlarımın ve hayallerimin ta kendisi değil miydi? Onu kendim için biçimlendirdim, düşümde çizdim, hayalini kurdum. O gece uyuyamadım; onun sevgilisi oldum, birkaç saate koca bir ömrü, bir âşığın ömrünü sığdırdım; o bereketli hazların deneyimi içimi yaktı.”
“Ertesi gün, beklemenin azabına dayanamadım; bir roman ödünç alıp bütün günü onun başında geçirdim ki gece olana dek ne düşünebileyim ne de zamanın nasıl geçtiğini hesaplayabileyim. Okurken Foedora’nın adı içimde yankılanıyordu ama yalnızca uzak bir ses gibi; duyuluyordu, yine de rahatsız etmiyordu. Neyse ki giyilecek kadar düzgün siyah bir ceketimle beyaz bir yeleğim vardı. Bütün servetimden geriye yaklaşık otuz frank kalmıştı; bunları giysilerimin ceplerine ve çekmecelerime dağıtmıştım. Böylece kaprislerimle beş franklık bir parayı harcamam arasına, arama zahmetinden ve odamda maceralı bir dolaşmadan oluşan dikenli bir engel koymuştum. Giyinirken paramı kâğıt yığınlarından oluşan bir okyanusta aradım. Bu nakit darlığı, eldivenlere ve faytona harcadığım paranın değerini anlamanıza yardım eder: Bir aylık ekmek parası bir anda uçup gitti. Ah, kaprislerimiz için para her zaman bulunur; yalnızca yararlı ya da gerekli şeylerin masrafına içerleriz. Bir opera dansçısına altını düşünmeden savurur, aç ailesi hesabımızı ödememizi bekleyen esnafla pazarlık ederiz. Yüz franka mal olmuş bir ceket giyip bastonunun başında elmas taşıdığı hâlde, bütün bunlara rağmen yirmi beş souya karnını doyuran ne çok insan var! Sanki gösterişin zevkleri için ne kadar ödesek yetmez.”
“Rastignac, randevusuna tam vaktinde geldi; değişimimi görünce gülümsedi ve şakalar yaptı. Yolda kontesle nasıl davranmam gerektiğine dair babacan öğütler verdi; onu cimri, kibirli ve kuşkucu diye anlattı. Ama cimriliğine rağmen gösterişi severdi; kibrini gizlemez, kuşkusu da kötü niyet taşımazdı.”
“‘Biliyorsun, ben sözlüyüm,’ dedi, ‘aşkta bir değişiklik yapmaya kalksam neleri kaybedeceğimi de biliyorsun. Bu yüzden Foedora’yı gözlemlerken soğukkanlı ve tarafsız davrandım; söylediklerimde mutlaka bir doğruluk payı vardır. Seni onunla tanıştırmayı düşünürken geleceğini gözetiyordum; şimdi söyleyeceklerimi dikkatle dinle. Hafızası korkunçtur. Bir diplomatı çileden çıkaracak kadar zekidir; diplomat doğruyu söylese bunu hemen anlar. Aramızda kalsın, evliliğinin imparator tarafından tanınmadığını sanıyorum; çünkü ondan söz ettiğimde Rus elçisi gülümsemeye başladı. O da kadını kabul etmiyor; Bois’da karşılaşsalar yalnızca soğukça selam veriyor. Buna rağmen Madame de Serizy’nin çevresindedir; Nucingen ve Restaud hanımlarını ziyaret eder. Fransa’da üzerinde hiçbir gölge yoktur; Bonapartist çevrenin en ağırbaşlı ve tutucu mareşal karısı olan Carigliano Düşesi, yazları sık sık onun kır evinde geçirir. Fransa pair’lerinin oğulları olan pek çok genç züppe, serveti karşılığında ona unvan teklif etti; hepsini nazikçe geri çevirdi. Belki de gönlünü çelmek için konttan aşağısı yetmiyordur. Sen marki değil misin? Hoşuna gidiyorsa dene bakalım. İşte buna talimatlarını almak diyebilirsin.’”
“Takılmaları, Rastignac’ın benimle şakalaşıp merakımı uyandırmak istediğini düşündürdü; böylece çiçeklerle dolu bir peristilin önünde durduğumuzda, doğaçlama tutkumun nöbetine tutulmuştum. Büyük, halı kaplı merdivenlerden çıkarken kalbim çarpıyor, yüzüm kızarıyordu; çevremde İngiliz konforunun özenle tasarlanmış bütün inceliklerini fark ettim. Burjuva dünyasına öylesine kapılmıştım ki kökenimi, kişisel ve ailevi gururumu unuttum. Ne yazık! Üç yıllık yoksulluğun ardından bir tavan arasından yeni çıkmıştım; o sırada orada edindiğim hazineleri bu tür küçük şeylerin üstünde tutamıyordum. Üstelik, fırsat erişebileceğimiz noktaya geldiğinde zenginliğe dönüşen o büyük düşünsel sermayenin değerini de gerektiği gibi ölçemiyordum; çalışma bizi kamusal hayatın mücadelelerine hazırladığı için bu fırsat bizi ezip geçmez.”
“Yirmi iki yaşlarında, orta boylu, beyazlar içinde bir kadın gördüm; elinde tüylü bir yelpaze vardı ve çevresinde bir grup erkek duruyordu. Rastignac’ı görünce ayağa kalktı, bize doğru geldi ve bana önceden hazırladığı besbelli, melodik bir sesle söylenmiş iltifatını zarif bir gülümsemeyle sundu. Dostumuz benden gelecek vadeden biri diye söz etmişti; beni övme becerisi sayesinde böyle iltifatkâr bir karşılamayla karşılaşmıştım. Herkesin bana gösterdiği ilgi karşısında şaşırıp kaldım; ama neyse ki Rastignac alçakgönüllülüğümden de söz etmişti. Bilginlerle, edebiyatçılarla, eski bakanlarla ve Fransa pair’leriyle tanıştırıldım. Gelişimle bir süre kesilen sohbet yeniden başladı. Koruyacak bir ünüm olduğunu düşünüp cesaretlendim; hakkımı kötüye kullanmadan, söz sırası bana geldiğinde konuşuyor, tartışılan meseleleri az çok derin, nükteli ya da keskin ifadelerle dile getirmeye çalışıyordum. Epey ses getirdim. Rastignac hayatında bininci kez bir kâhin çıkmıştı. Topluluk, herkesin rahatça hareket edebileceği kadar kalabalıklaşınca koluma girdi ve odaları dolaşmaya başladık.”
“‘Prenses karşısında fazla etkilenmiş gibi görünme,’ dedi, ‘yoksa onu ziyarete geliş amacını anlar.’”
“Odalar son derece zevkli döşenmişti. Varlıklı İngiliz evlerinde olduğu gibi her bölümün kendine özgü bir havası vardı; ipek duvar örtüleri, mobilyaların tarzı ve en küçük süs eşyaları bile baştaki tasarım fikrine bağlıydı. Gotik bir özel odada kapılar duvar halılarıyla, panolar ise kumaş kaplamalarla gizlenmişti; saatle halının deseni de gotik çevreyle uyumlu seçilmişti. Kahverengi ahşaptan oyma kirişleriyle tavan büyüleyici ve özgün bir görünüm taşıyordu; panolar ince ince işlenmişti. Zengin renkli camlarıyla pencereler bile genel dekorasyon uyumunu bozmuyordu. Bir sanatçının küçücük, modern bir odaya kattığı geniş dekorasyon bilgisi beni şaşırttı: oda öylesine hoş ve ferah, ağır değil, donuk altın tonlarıyla yumuşatılmıştı. Alman baladlarını çağrıştıran belirsiz bir duygusu vardı; egzotik çiçeklerin çiçekliklere yerleştirildiği oda, 1827’de yazılmış bir romantik hikâyeye yakışır bir sığınaktı. Dairenin bir başka odasıysa XIV. Louis döneminin yaldızlı bir yeniden yaratımıydı; duvarlardaki modern tablolar tuhaf ama hoş bir karşıtlık oluşturuyordu.”
“‘Sen de böyle kötü bir yerde kalmazdın,’ dedi Rastignac hafifçe alay ederek. ‘İnsanı büyülüyor, değil mi?’ diye ekledi ve oturdu. Sonra ansızın ayağa kalkıp elimden tuttu, beni loş ışığın, tül ve beyaz hareli ipekten gölgeliği altındaki yatağa düştüğü bir yatak odasına götürdü; burası, cinlerden biriyle nişanlı genç bir periye yaraşır bir döşekti.”
“‘Aşk tahtını görmemize izin veren şey, ölçüsüz bir zevksizlik, küstah ve sınırsız bir cilve değil mi?’ dedi sesini alçaltarak. ‘Kendini kimseye vermez, ama herkes kartını bırakabilir. Bağlı olmasaydım, onu ayaklarımın dibinde gözyaşlarına boğulmuş ve boyun eğmiş görmek isterdim.’”
“‘Onun erdeminden bu kadar emin misin?’”
“‘Aramızdaki en gözü pek, hatta en becerikli serüvenciler yenilgiyi kabul ediyor; yine de onun âşığı ve sadık dostu olmayı sürdürüyor. Bu kadın bilmece değil mi?’”
“Sözleri beni sarhoş etmiş gibiydi; daha şimdiden geçmişe dair kıskanç korkulara kapılmıştım. Sevinçle sıçradım ve gotik yatak odası-salonunda gördüğüm kontese doğru aceleyle döndüm. Bir gülümsemeyle beni durdurdu, yanına oturttu ve çalışmalarım hakkında konuştu. Bunlarla büyük ilgiyle ilgileniyor gibiydi; teorilerimi profesörce resmî bir dille açıklamak yerine eğlenceli biçimde anlattığımda ilgisi daha da artıyordu. İnsan iradesinin buhar gibi maddi bir kuvvet olduğunu; insanın onu yoğunlaştırmayı, idareli kullanmayı ve akışkan kütlesini durmadan belli yönlerde başka ruhlara yansıtmayı öğrenmesi hâlinde ahlaki dünyada hiçbir şeyin gücüne karşı koyamayacağını söylemem onu eğlendiriyor gibiydi. Böyle bir insanın, doğanın amansız yasaları bile dâhil, insanla ilgili her şeyi değiştirebileceğini söyledim. Foedora’nın sorduğu sorular, zekâsının keskinliğini gösteriyordu. Onu pohpohlamak için bazı sorularında haklı olduğunu söylemekten keyif alıyor, sonra tek kelimeyle kadınca akıl yürütmesini çürütüyor ve dikkatini gündelik bir meseleye, uykuya çekerek merakını uyandırıyordum. Uyku, görünüşte sıradan, oysa bilim için çözümsüz bir sorundu. Düşüncelerimizin görünmez bir dünyada var olan, yazgımızı etkileyen, eksiksiz organik varlıklar olduğunu söylediğimde kontes bir süre sessiz kaldı. Tanık olarak, çağın bütün akımlarını yönlendirmiş ve hâlâ yönlendiren Descartes, Diderot ve Napoléon’un görüşlerini aktardım.”
“Kısacası bu kadını eğlendirme onuruna erişmiştim. Benden ayrılırken, saray diliyle söylemek gerekirse, bana her zaman huzuruna çıkma hakkı tanıyarak kendisini ziyarete gelmemi istedi. Belki de benim takdire şayan bir alışkanlıkla içten duyguların yerine kibar kalıplar koymam yüzündendi; belki de Foedora beni, bilginlerden oluşan hayvanat bahçesine katılacak, ünü yakında parlayacak biri olarak görmüştü. Her ne sebeptense onu etkilediğimi düşündüm. Fizyolojiye dair önceki çalışmalarımı ve kadınlar hakkındaki bilgimi seferber ettim; akşam boyunca bu tuhaf kişiyi ve davranışlarını en ince ayrıntısına kadar inceledim. Bir pencere girintisine gizlenip duruşundan düşüncelerini anlamaya çalıştım. Evin hanımının gelişi gidişi, oturup sohbet edişi, birini ya da ötekini yanına çağırışı, soru sorup cevapları dinleyişi, kapı pervazına yaslanışı sırasında uyguladığı taktikleri gözlemledim. Hareketlerinde gevşek, edalı bir çekicilik, elbisesinin uçuşunda zarafet fark ettim; güçlü biçimde uyandırdığı duyguların niteliğini tarttım ve erdemine dair kuşkularım arttı. Foedora bugün aşkı istemiyorsa, geçmişte güçlü tutkular yaşamıştı. Sohbet ederken seçtiği duruşlarda, arkasındaki panoya cilveli bir tavırla yaslanışında hazza dair geçmiş deneyimlerinin izleri görülüyordu; tek başına ayakta durmakta zorlanıyor, yine de fazla cüretkâr bir bakıştan kaçmaya hazır görünüyordu. Hafifçe kavuşturduğu kollarında, iyi niyetli gözlere bile duygu taşıyan bir tür belagat vardı. Taze, kırmızı dudakları ışıl ışıl solgun teniyle keskin bir karşıtlık oluşturuyordu. Kahverengi saçları, Floransa mermerindeki gibi mavi çizgilerin karıştığı gözlerindeki altın rengi ortaya çıkarıyordu; bakışları sözlerine daha da derin bir anlam katıyor gibiydi. Korsajının cazibesinde özenle kurulmuş bir zarafet vardı. Belki bir rakibi, neredeyse birleşen gür kaşlarının çizgisini biraz sert bulur ya da yüzünü kaplayan, güçlükle seçilen tüyleri kusur sayardı. Tutkunun işaretlerini her yerde gördüm: İtalyan gözkapaklarında, Milo Venüsü’ne yaraşır görkemli omuzlarında, yüzünde ve biraz kalınca alt dudağının üzerindeki koyu tüylerde. O yalnızca bir kadın değil, bir roman kahramanıydı. Çizgilerinin kusursuz uyumu, bedeninin kadınsı dolgunluğu ve tutkulu vaatleri; onun diğer bütün özellikleriyle çelişen, sürekli ve açıklanamaz bir çekingenlik ve alçakgönüllülükle dizginlenmişti. Karakterindeki bu işaretleri fark etmek için benimki kadar keskin bir gözlem gücü gerekiyordu. Daha açık anlatayım: Foedora’da, belki başıyla bedeni arasındaki çizgiyle ayrılan iki kadın vardı. Yalnızca başından ibaret olanı duygulanabilir görünüyordu; ötekiyse soğukkanlıydı. Size bakmadan önce bakışını hazırlıyordu; ışıldayan gözlerinde, dile gelmez ölçüde gizemli, içten gelen bir sarsıntı açığa çıkıyor gibiydi.”
“Kısacası ya ahlaka dair kusurlu bilgim, ahlaki dünyada öğrenmem gereken daha pek çok şey bırakmıştı ya da kontesin yüce bir ruhu vardı. Bu ruh yüzüne, bizi büyüleyip boyun eğdiren çekiciliği vermiş ve arzularımızla kurduğu yakınlığı da içine alan, bu yüzden daha eksiksiz bir üstünlük kazandırmıştı.”
“Bu kadından bütünüyle büyülenmiş, çevresindeki ihtişamın gözlerimi kamaştırdığı, ruhumun her yönünün—soylu ve bayağı, iyi ve kötü yanlarının—okşandığı bir halde ayrıldım. Böylesine heyecanlı, istekli ve coşkulu olduğumu hissedince, sanatçıları, diplomatları, devlet memurlarını, üç kat tunç zırha bürünmüş borsa spekülatörlerini oraya çeken cazibeyi anladığımı düşündüm. Kuşkusuz onun sohbetinde, şimdi içimde titreşen o baş döndürücü duyguyu bulmaya geliyorlardı; duygu her zerremde çarpıyor, beynimde yankılanıyor, damarlarımdaki kanı titretiyor, en küçük sinirimi bile geriyordu. Oysa hepsini kendine bağlamak için hiçbirine kendini vermemişti. Kadın, aşkı tanımadığı sürece cilvelidir.”
“‘Pekâlâ,’ dedim Rastignac’a, ‘onu yaşlı bir adamla evlendirmişler ya da belki yaşlı bir adama satmışlar; ilk evliliğine dair anılar da aşktan tiksinmesine yol açmış.’”
“Foedora’nın yaşadığı Faubourg Saint-Honoré’den eve yürüdüm. Paris’in neredeyse bütün genişliği konağıyla Rue des Cordiers arasına giriyordu ama soğuğa rağmen mesafe kısa geliyordu. Kışın, hem de amansız bir kışta, cebimde yalnızca otuz frankla Foedora’nın kalbini kuşatacaktım; aramızda da böyle bir mesafe vardı! Böyle bir tutkunun arabaya, eldivene, çamaşıra, terzi masraflarına ve benzerlerine ne kadara mal olduğunu ancak yoksul bir adam bilir. Platonik dönem biraz fazla uzarsa iş insanı batırır. Nitekim hukuk öğrencileri arasında, birinci katta oturan sevgilisine yaklaşmayı beceremeyen nice Lauzun vardır. Ya ben? Hastalıklı, zayıf, kötü giyimli, bir eserini bitirdikten sonra nekahet dönemindeki bir sanatçı gibi solgun ve benzi atmış halde; saçlarını kıvırmış, yakışıklı, kravat şıklığında Hırvatları bile geride bırakan öteki gençlerle, tilbury arabaları ve özgüvenleriyle donanmış zenginlerle nasıl yarışabilirdim?”
“‘Eh, ya ölüm ya Foedora!’ diye haykırdım, bir köprüden dolanırken; ‘talihim Foedora’da yatıyor.’”
“Gotik tarzda döşenmiş o tuvalet odasıyla XIV. Louis salonu gözümün önüne geldi. Kontesi yine beyaz elbisesi, geniş ve zarif kollarıyla, bedeninin ve hareketlerinin bütün çekiciliğiyle gördüm. Foedora’nın ve lüks içindeki çevresinin bu görüntüleri, sonunda vardığım çıplak ve soğuk tavan arasında bile peşimi bırakmadı; perukları darmadağın bir doğa bilimciye benziyordum. Bu karşıtlık aklıma kötücül düşünceler getirdi; suçlar işte böyle tasarlanır. Dürüst, onurlu yoksulluğuma; içimde böylesine taşkın düşlerin kıpırdadığı tavan arama lanet ettim. Öfkeden titredim; yazgımdan ve talihsizliğimden ötürü Tanrı’yı, şeytanı, toplum düzenini, kendi babamı, kısacası bütün evreni suçladım. Aç karnına yattım, gülünç beddualar mırıldanıyor ama Foedora’yı kazanmayı kafama koyuyordum. Kalbi, piyangodaki son biletime benziyordu; talihim ona bağlıydı.”
“Dramaya bir an önce geçebilmek için ilk ziyaretlerimin öyküsünü atlıyorum. Ona kendimi beğendirmeye çalışırken zekâsını ve kibrini yanıma çekmeye uğraştım; sevgisini kazanmak için özsaygısını artıracak türlü nedenler sundum. Yanından onu kayıtsız bırakmış halde hiç ayrılmadım; kadınlar ne pahasına olursa olsun duygulanmayı sever, ben de ona bol bol duygu yaşattım. Bana kayıtsız kalmasındansa öfkelenmesini yeğlerdim.”
“Başlangıçta, güçlü irademin ve onun sevgisini kazanma arzumun etkisiyle biraz buyurgan davrandım; ama kendi duygularım güçlenip beni egemenliği altına aldı. Yeniden içtenliğe döndüm, aklımı yitirdim ve umutsuzca âşık oldum.”
“Şiirlerimizde ve konuşmalarımızda aşk sözcüğüyle ne kastettiğimizden pek emin değilim; ama belki kaldığım odada Jean-Jacques Rousseau’nun hazır, tumturaklı sözlerinde de, edebiyatımızın iki yüzyıllık cılız buluşlarında da, İtalya’nın yarattığı hiçbir tabloda da ikili doğamda bir anda genişleyen duyguların tasvirini bulamadığımı biliyorum. Bienne Gölü manzarası, Rossini’nin birkaç eseri, bugün General Soult’un elindeki Murillo Madonna’sı, Lescombat’nın mektupları, fıkra derlemelerine serpiştirilmiş birkaç söz; hepsinden çok da dinî vecd içindeki kişilerin dualarıyla fabliaux’larımızdaki pasajlar—ilk aşkımın ilahi doruklarına beni ancak bunlar geri götürebilir.”
“İnsan dilinde söylenen hiçbir şey, renkle, mermerle, sesle ya da sözle yeniden yaratılabilen hiçbir düşünce; aşkın içimde uyanışının gücünü, hakikatini, bütünlüğünü ve ansızın oluşunu asla anlatamazdı. Sanattan söz etmek, yanılsamadan söz etmektir. Aşk, varlığımıza sonsuza dek yerleşip onu kendi alev rengiyle parlatmadan önce sayısız dönüşümden geçer. Bu süreç fark edilmez; sanatçının çözümlemesine de gelmez. İlgisiz bir seyirciye inlemeleri ve yakınmaları sıkıcı gelir. Clarissa Harlowe’yu okurken Lovelace’ın çılgın coşkusunu paylaşmak için insanın çok derin bir aşka düşmüş olması gerekir. Aşk, taze bir pınar gibidir: su teresini, çakıllı yatağını ve çiçeklerini geride bırakıp önce dereye, sonra ırmağa dönüşür; akarken görünüşünü ve doğasını değiştirir, sınırsız bir okyanusa dalar. Dar ruhlular orada yalnızca tekdüzelik bulurken yüce ruhlar sonsuz bir tefekküre gömülür.”
“Geçip giden duyguların renklerini, paha biçilmez o küçücük şeyleri, dili yetersiz bırakan sözleri, şiirin bütün zenginliğini aşan bakışları anlatmaya nasıl cüret edebilirim? Bizi bir kadına fark ettirmeden biraz daha yaklaştıran o gizemli sahnelerin hiçbirinde, şimdiye dek yazılmış bütün şiirleri yutup yok edebilecek derinlikler yok mudur? Ruhumuzda kıpırdayan iç yaşam ve gizem, görünür güzelliğin dışa vuran gizemlerini anlatacak sözcüklerimiz bile yokken süslü sözlerimizin arasından nasıl sızabilir? Onu görmenin verdiği, dillere sığmaz mutlulukla kaç saat büyülenmiş halde kaldım? Beni mutlu eden neydi? Bilmiyorum. O anlarda yüzü ışıkla dolup taşıyor, sanki ışığın kendisiyle parlıyordu; yüz hatları, narin yüzeyindeki zar zor seçilen ince tüylerle birlikte, güneş ışığında eriyip giden uzak ufkun güzelliğiyle ışıldıyordu. Arasına karıştığı gün ışığı sanki onu okşuyordu; daha doğrusu, gözlerinin ışığı gün ışığından bile parlak görünüyordu. Ya da güzel yüzünün üzerinden geçen bir gölge, renklerini ve ifadesini değiştiriyordu. Beyaz alnında bir düşünce belirip parlıyor, gözleri büyüyor, gözkapakları titriyordu; yüzüne bir gülümseme yayılıyor, kapanıp açılan dudaklarının canlı mercan rengi anlamla doluyordu. Saçlarında belirsiz bir şey, açık renkli şakaklarına kahverengi gölgeler düşürüyordu; Foedora her yeni haliyle konuşuyordu. Güzelliğindeki her küçük değişiklik gözlerime yeni bir haz veriyor, kalbimin daha önce bilmediği çekicilikleri açığa çıkarıyordu; yüzünden geçen her değişimde ayrı bir duygu ya da umut okumaya çalışıyordum. Bu sessiz söyleşi, ruhtan ruha giden bir ses ve ona karşılık veren yankı gibiydi; o kısa ömürlü hazlar bende silinmez izler bıraktı. Sesi içimde anlamakta güçlük çektiğim bir çılgınlık uyandırıyordu. Parmakları saçlarımda şefkatle dolaşırken, bir Lorraine prensinin örneğini izleyip avucumda canlı bir kor tutabilirdim. Artık yalnızca hayranlık ve arzu duymuyordum: büyüsüne kapılmıştım; yazgımla karşılaşmıştım. Kendi çatımın altına döndüğümde bile Foedora’yı hâlâ kendi evindeymiş gibi bulanık biçimde görüyor, hayatına belirsiz bir ortaklık duyuyordum; hastalansa ben de acı çekiyordum. Ertesi gün ona şöyle derdim:”
“‘Dün iyi değildiniz.’”
“Vecdin gücüyle çağrılıp gecenin sessizliğinde kaç kez karşıma dikildi! Bazen bir ışık huzmesi gibi ansızın belirir, kalemimi elimden düşürür; keder ve telaş içinde bilimi ve çalışmayı benden uzaklaştırırdı; az önce gördüğüm baştan çıkarıcı pozuyla hayranlığımı zorla uyandırırdı. Bazen onu ruhlar âleminde aramaya gider, bir umuda eğilir gibi önünde eğilir, sesinin gümüş tınılarını duymak için yalvarırdım; sonunda gözyaşları içinde uyanırdım.”
“Bir keresinde benimle tiyatroya gitmeye söz vermişti; sonra birden dışarı çıkmamaya karar verip onu yalnız bırakmamı istedi. Bir günlük çalışmama—itiraf etmeliyim ki son meteliğime de—mal olan bu kapris yüzünden öylesine umutsuzluğa düştüm ki, onun gitmek istediği oyunu seyretmek için tek başıma oraya gittim. Daha yeni oturmuştum ki içimden elektrik çarpmış gibi oldu. Bir ses, ‘O burada!’ dedi. Etrafa baktım ve kontesi locasının arka tarafında, birinci balkondaki gölgelerin içinde saklanmış gördüm. Bakışım hiç şaşmadı; gözlerim onu hemen, inanılmaz bir açıklıkla seçti; ruhum, çiçeğinin üzerinde dolanan bir böcek gibi onun hayatının çevresinde uçuştu. Duyularım bu uyarıyı nasıl almıştı? Sığ insanlar bu iç titreşimleri şaşırtıcı bulur; oysa iç bilincimizin olguları dış görüşün olguları kadar doğal biçimde ortaya çıkar. Bu yüzden şaşırmadım, ama çok canım sıkıldı. Pek az anlaşılan zihinsel yetilerimiz üzerine çalışmalarım, en azından kendi heyecanımda kuramlarımın canlı kanıtlarını bulmama yardım etti. Âşığın bilimiyle bilim insanının aşkının, bir kadına düpedüz tapınmayla bilgi sevgisinin bu şekilde birleşmesinde tuhaf bir yan vardı. Âşığın umutsuzluğuna yol açan nedenler bilim insanı için son derece ilginçti; öte yandan sevinçten coşan âşık, bilimi çok uzağına iterdi. Foedora beni gördü ve yüzü ciddileşti: onu rahatsız etmiştim. İlk arada locasına gittim; yalnız olduğunu görünce yanında kaldım. Aşktan hiç söz etmemiştik ama bir açıklama yapılacağını seziyordum. Sırrımı ona söylememiştim, yine de aramızda bir tür anlaşma vardı. Eğlenmek için yaptığı planlardan söz eder, bir önceki akşam da ertesi gün uğrayıp uğramayacağımı dostça bir hevesle sormuştu. Bir nükte yaptığında, sanki yalnız beni memnun etmek için söylemiş gibi, sorgularcasına gözlerime bakardı. Canım sıkkınsa beni yatıştırır, somurtursa bir açıklama istemeye bir bakıma hakkım olurdu. Herhangi bir gafımı bağışlamadan önce uzun süre yalvarmamı bekletirdi. İkimizin de pek keyif aldığı bütün bu şeyler, sevgililerin küçük kavgalarından başka neydi? Her şeye nasıl da yaramaz bir zarafet katıyordu! Benim için ne büyük mutluluktu!”
“Ama şimdi, aramızdaki yakın bağ askıya alınmış, birbirimize yabancı iki insan gibi karşı karşıya duruyorduk. Kontes buz gibiydi; içimi bir felaket sezgisi kapladı.”
“‘Benimle eve gelir misiniz?’ dedi oyun bitince.”
“Hava birden değişmiş, dışarı çıktığımızda sulu kar sağanak halinde yağıyordu. Foedora’nın arabası tiyatronun kapısına kadar yanaşamıyordu. Şık giyimli bir kadının karşıya geçmek üzere olduğunu gören bir kapıcı, üzerimizde şemsiye tuttu; bahşişini beklemek için arabanın kapısında dikildi. O an iki metelik için hayatımın on yılını verirdim ama cebimde bir metelik bile yoktu. İçimdeki erkekliği de en boş gururumu da cehennem azabına benzer bir acı kavuruyordu. ‘Üzerimde metelik yok, dostum!’ sözleri, boşa çıkan tutkumun sert sesiyle ağzımdan döküldü; oysa ben de o adamla aynı talihsizliği paylaşıyordum, bunu çok iyi biliyordum; bir zamanlar yedi yüz bin frankı ne kadar da kolayca savurmuştum! Uşak adamı kenara itti, atlar ileri atıldı. Dönüş yolunda Foedora, gerçekten dalgın mıydı yoksa öyle mi görünüyordu, bütün sorularımı kısa kısa, tek sözcükle yanıtladı. Bir daha konuşmadım; berbat bir andı. Evine vardığımızda ocağın yanında oturduk. Hizmetçi ateşi karıştırıp bizi yalnız bırakınca kontes, anlaşılmaz bir ifadeyle bana döndü ve konuştu. Tavrı neredeyse ağırbaşlıydı.”
“‘Fransa’ya döndüğümden beri, paramın peşine düşen birden fazla genç adam bana gururumu okşayacak evlilik tekliflerinde bulundu. Bir zamanlar parasız bir genç kız olduğum dönemde tanıştığım bazı erkeklerin bağlılığıysa o kadar derin ve içtendi ki, beni o halimle bile alabilirlerdi. Bunların yanı sıra, Mösyö de Valentin, bilmelisiniz ki bana yeni unvanlar ve yeni edinilmiş servetler de sunuldu; bana aşkından söz etmek gibi akılsızlık edenlerden hiçbirini bir daha kabul etmedim. Size duyduğum yakınlık azıcık bile olmasaydı, gururdan değil dostluktan kaynaklanan bu uyarıyı size yapmazdım. Bir kadın sevildiğini sanıp da iltifat niteliği taşıyan sözleri söylenmeden önce dinlemeyi reddederse kendini bir tür reddedilme ihtimaline açık bırakır. Arsinoe ve Araminta’nın oynadığı rolleri, böyle durumlarda alabileceğim yanıt türünü iyi bilirim; ama bugün, açıkça konuştuğum için sıradan olmayan karakterde bir adam tarafından yanlış anlaşılmayacağımı umuyorum.’”
“Bir avukatın müvekkiline sözleşmenin niteliğini ya da davanın gidişini açıklaması gibi, serinkanlı ve kendinden emin bir tavırla konuşuyordu. Sesinin açık, yumuşak tonlarında en ufak bir duygu belirtisi yoktu. Sakin yüzü ve vakur duruşu şimdi bana diplomatik bir ketumluk ve soğuklukla dolu görünüyordu. Kuşkusuz bu sahneyi tasarlamış, söyleyeceklerini önceden özenle seçmişti. Dostum, kalpleri delmekten ve hançeri yaraya bilerek yeniden saplamaktan zevk alan kadınlar vardır; böyle kadınlara tapmamak elde değildir, çünkü ya severler ya da sevilmeyi isterler. Bir gün gelir, çektirdikleri bütün acıların karşılığını verirler; acılarımızın ne denli keskin olduğunu bildiklerinden, bize çektirdikleri ıstırapları yüz kat sevinçle telafi ederler; tıpkı, dediklerine göre, Tanrı’nın iyi işlerimizi ödüllendirmesi gibi. Kaprisleri duygularının gücünden kaynaklanmıyor mu? Ama insanı umursamazca doğrayan bir kadın yüzünden böylesine işkence çekmek! Bu acı korkunç değil miydi?”
“Foedora bilmiyordu ama o dakika bütün umutlarımı ayaklarının altında çiğnedi; meraklı bir çocuğun kelebeğin kanatlarını koparması gibi, soğuk kayıtsızlığı ve farkında olmadığı zalimliğiyle hayatımı sakatladı, geleceğimi soldurdu.”
“‘İleride,’ diye sürdürdü Foedora, ‘dostlarıma beslediğim bağlılığın ne kadar kalıcı olduğunu umarım anlarsınız. Onlara her zaman sadakat ve iyilik gösterdiğimi göreceksiniz. Dostlarıma hizmet etmek için hayatımı veririm; ama karşılık vermeden bana kur yapmalarına izin verirsem benden ancak tiksinebilirsiniz. Söyleyeceklerim bu kadar. Bu sözleri şimdiye dek yalnız size söyledim.’”
“Önce konuşamadım, içimde kopan fırtınayı yatıştıramadım; ama kısa süre sonra duygularımı ruhumun derinliklerine bastırıp gülümsemeye başladım.”
“‘Sizi sevdiğimi kabul edersem beni hemen kovarsınız,’ dedim, ‘kayıtsız olduğumu itiraf edersem de bana bunun acısını çektirirsiniz. Kadınlar, yargıçlar ve papazlar cüppelerini hiçbir zaman bütünüyle çıkarmaz. Sessizlik, hiçbir şey söylemiş sayılmaz; öyleyse, madam, lütfen sessizliğimi uygun görün. Beni bir ölçüde kaybetmekten korkmuş olmalısınız; yoksa bu dostça uyarıyı almazdım. Bu düşünce gururumu tatmin etmeli. Gelin, kişisel meseleleri bir yana bırakalım. Doğa yasalarına böylesine aykırı bir kararı akılcı biçimde konuşabileceğim belki de tek kadın sizsiniz. Kendi türünüz açısından bakıldığında bir mucizesiniz. Şimdi bu psikolojik anormalliğin nedenlerini içtenlikle inceleyelim. Sizde de birçok kadında olduğu gibi kendine hayranlık, kendi güzelliğine düşkünlük, bir başkasına ait olma düşüncesiyle ürpermenize yol açan incelmiş bir bencillik mi var? Yoksa kendi iradenizden vazgeçip, yalnızca geleneklerin tanıdığı bir üstünlüğe bile boyun eğmek mi hoşunuza gitmiyor? Böyle olsa gözümde bin kat daha güzel görünürdünüz. Aşk geçmişte size acı çektirmiş olabilir mi? Zarif bedeninize ve hoş görünüşünüze belli ki değer veriyorsunuz; belki anneliğin bedeninizde bırakacağı izlerden kaçınmak istiyorsunuz. Fazlasıyla ısrarcı bir aşkı reddetmenizin en güçlü nedenlerinden biri bu değil mi? Belki de istemeseniz bile duyarsız kalmanıza yol açan doğal bir kusurunuz var? Öfkelenmeyin; incelemem, araştırmam bütünüyle tarafsız. Bazıları doğuştan kördür; doğa, aynı şekilde aşka kör, sağır ve dilsiz kadınlar da yaratmış olabilir. Tıp araştırması için gerçekten ilginç bir vakasınız. Değerinizi bilmiyorsunuz. Belki de insanlardan haklı olarak iğreniyorsunuz; ben de size katılıyorum: hepsi çirkin ve iğrenç görünüyor. Haklısınız,’ diye ekledim, kalbim kabarırken; ‘bizi nasıl küçümsemeyesiniz? Yaşayan hiçbir erkek size layık değil.’”
“Onunla alay ettiğim o yakıcı sözlerin hepsini yinelemeyeceğim. Boşuna; en acı alaylarım ve en keskin ironim onu ne irkitti ne de bir huzursuzluk belirtisi göstermesine yol açtı. Dudaklarında ve gözlerinde alışıldık gülümsemesiyle dinledi beni; bu gülümsemeyi giysisinin bir parçası gibi taşıyor, dostlarına da sıradan tanıdıklarına da yabancılara da hiç değiştirmeden gösteriyordu.”
“‘Beni böyle inceleyip didik didik etmenize izin vermem ne kadar da hoş, değil mi?’ dedi sonunda; ben de geçici olarak susup ona bakakalmıştım. ‘Görüyorsunuz,’ diye sürdürdü gülerek, ‘dostluğum konusunda aptalca bir alınganlığım yok. Birçok kadın, küstahlığınızın cezası olarak kapısını yüzünüze kapatırdı.’”
“‘Sert davranışınızın nedenlerini açıklamanıza gerek kalmadan da beni kovabilirsiniz.’ Konuşurken, beni gönderirse onu öldürebileceğimi hissettim.”
“‘Delisiniz,’ dedi, hâlâ gülümseyerek.”
“‘Tutkulu aşkın sonuçlarını hiç düşündünüz mü?’ diye sürdürdüm. ‘Umutsuz bir adam sevgilisini çoğu zaman öldürmüştür.’”
“‘Mutsuz yaşamak yerine ölmek daha iyidir,’ dedi soğukkanlılıkla. ‘Öyle bir adam karısının parasını tüketir, onu terk eder ve sonunda sefil bir halde bırakır.’”
“Bu sakin hesap beni afallattı. Aramızdaki uçurum apaçık ortaya çıkmıştı; birbirimizi asla anlayamayacaktık.”
“‘Hoşça kalın,’ dedim gururla.”
“‘Yarına dek hoşça kalın,’ diye karşılık verdi, hafifçe ve dostça başını eğerek.”
“Bir anlığına, vazgeçmek zorunda olduğum bütün aşkı bir bakışta ona fırlattım; o ise o bayağı gülümsemesiyle öylece duruyordu: dile getirdiği duygudan eser taşımayan, mermer bir heykelin o nefret uyandıran soğuk gülümsemesiyle. Dostum, yağmurun ve karın altında, geride hiçbir umut bırakmadan, buz tutmuş rıhtımlar boyunca bir fersah yürüyerek eve dönerken içimi kaplayan acıyı gözünüzde canlandırabilir misiniz? Ah, yoksulluğumu yalnızca sezememiş olmakla kalmamış, onun kadar varlıklı olduğuma ve hayatın engebeli yollarında benim de onun gibi rahatça ilerlediğime inanmıştı! Ne büyük bir başarısızlık, ne büyük bir aldanış! Artık mesele yalnızca para değildi; içimdeki her şeyin yazgısı söz konusuydu.”
“Rastgele yürüdüm, tuhaf konuşmamızdaki sözleri kendi kendime evirip çevirerek. Düşüncelere öyle daldım ki sonunda sözlerin ve fikirlerin gerçek değerinden kuşku duymaya başladım. Yine de onu seviyordum; her an teslim olabilecek, el değmemiş bir kalbi olan bu kadını seviyordum. Bir önceki akşamın beklentilerini her gün boşa çıkarıyor, ertesi sabah karşıma yeni bir sevgili olarak çıkıyordu.”
“Enstitünün giriş kapısının altından geçerken içimden ateşli bir ürperti geçti. Aç olduğumu ve cebimde metelik bulunmadığını hatırladım. Talihsizliğimin üstüne bir de yağmur şapkamı mahvetmişti. Böyle bir şapkayla, modaya düşkün bir kadının kabul salonuna nasıl çıkacaktım? Şapkalarımızın astarını sergilememizi, onları hep elimizde taşımamızı gerektiren o anlamsız, aptalca âdeti hep lanetlemiştim; ama benimkini kaygıyla kollayarak bugüne dek zar zor kullanılabilir halde tutmuştum. Ne göze çarpacak kadar yeniydi ne de büsbütün eski püskü; ne havı dökülmüştü ne de aşırı parlaktı. Tutumlu bir sahibin şapkası sanılabilirdi. Yapay biçimde uzatılmış ömrü artık sonuna gelmişti: ezilmiş, perişan ve tümüyle mahvolmuştu; sahibine yaraşır, düpedüz bir paçavraydı. Özenle koruduğum zarafetim, otuz sou bulamadığım için çökecekti.”
“Foedora için son üç ayda yaptığım, kimsenin fark etmediği ne fedakârlıklar! Onu bir an görebilmek için kaç kez bir haftalık yiyecek paramı verdim! İşimi bırakıp aç kalmak, bunların en küçüğüydü! Paris sokaklarında üstüme çamur sıçratmadan yürümeli, sağanaklardan kaçıp koşmalı, sonunda onun etrafındaki züppeler kadar temiz ve düzgün biçimde odalarına varmalıydım. Bir şair ve dalgın bir âşık için bu işin zorlukları bitip tükenmek bilmiyordu. Tek beyaz yeleğime düşecek bir çamur lekesi mutluluğumu, aşkımın gidişatını değiştirebilirdi! Sırılsıklam ve perişan olduğum, çizmelerimdeki küçücük bir çamur lekesini sildirmek için ayakkabı boyacısına verecek beş soum bile bulunmadığı için onu görememek! Huysuz bir adamın gözünde böylesine büyüyen, adı sanı olmayan bu küçük eziyetlerin acısı tutkumu daha da güçlendiriyordu.”
“Talihsizler, incelik ve lüks içinde yaşayan kadınlara anlatamayacakları fedakârlıklar yapmak zorundadır. Böyle kadınlar her şeyi, erkekleri ve çevrelerini yaldızlayan bir prizmanın ardından görür. Bencillik onları iyimserliğe iter, moda ise zalimleştirir; mutluluklarını yitirmekten korktukları için düşünmek istemezler. Zevklerinin her şeyi yutan niteliği, başkalarının talihsizliklerine kayıtsız kalmalarını mazur gösterir. Onlar için bir metelik milyonlar demek değildir; tersine, milyonlar önemsiz bir şey gibi görünür. Aşk, davasını belki büyük fedakârlıklarla savunmalıdır; ama üzerlerine hafifçe bir örtü çekilmeli, sessizliğe gömülmelidirler. Bu yüzden varlıklı erkekler bağlılıklarını, servetlerini ve hayatlarını ortaya koyduklarında, herkesçe benimsenmiş bu düşüncelerden bir ölçüde yararlanırlar: âşıklarının deliliklerine ayrı bir parıltı düşer; suskunlukları anlam kazanır, çekilen örtü zarafet taşır. Oysa benim korkunç yoksulluğum, aşkımdan ya da onun uğruna ölmekten söz etmeme fırsat kalmadan önce dehşet içinde acı çekmeye mahkûm ediyordu beni.”
“Sonuçta bu bir fedakârlık mıydı? Her şeyimi onun uğruna feda etmenin verdiği sevinçle fazlasıyla ödüllendirilmiyor muydum? Kontes, günlük hayatımın en sıradan olayına bile önem kazandırmış, onu mutlulukla doldurmuştu. Eskiden giysilerimi umursamazdım; şimdi ceketimi ikinci benliğimmiş gibi gözetiyordum. O giyside bir yırtık oluşmasındansa bedenimin zarar görmesini yeğlerdim. İçinde bulunduğum koşulları bütünüyle kavramalısınız ki yürürken içimi sarsan fırtınalı düşünceleri, giderek kabaran çılgınlığı anlayabilesiniz; belki yürüyüşüm de bunları artırmıştı. Sefaletimin eksiksizliğinden, tarif edemeyeceğim cehennemî bir haz alıyordum. Geleceğim için bundan bir kehanet çıkarabilirdim; ama talihsizliğin olasılıklarının sınırı yoktur. Pansiyonumun kapısı aralıktı. Kepenklerdeki kalp biçimli delikten ışık süzülüyordu. Pauline ile annesi beni bekleyip sohbet ediyorlardı. Adımın geçtiğini duydum ve kulak kabarttım.”
“‘Raphaël, yedi numaradaki öğrenciden çok daha yakışıklı,’ dedi Pauline. ‘Sarı saçlarının rengi ne kadar güzel. Sesinde de bir şey yok mu sence? Ne olduğunu bilmiyorum ama insanın içine bir ürperti veriyor. Biraz gururlu olabilir, ama çok iyi yürekli ve terbiyeli; bütün hanımların ona bayıldığına eminim.’”
“‘Seni dinleyen, ona gönlünü kaptırdığını sanır,’ diye karşılık verdi Madame Gaudin.”
“‘O benim için bir kardeş kadar değerli,’ dedi gülerek. ‘Ona hiç dostluk beslemeseydim nankörün teki olurdum. Bana müziği, resmi, dilbilgisini, kısacası bildiğim her şeyi o öğretmedi mi? Nasıl ilerlediğime pek dikkat etmiyorsun, anneciğim; ama yakında kendi başıma ders verecek kadar öğreneceğim, böylece bir hizmetçi tutabiliriz.’”
“Sessizce uzaklaştım, dışarıda biraz gürültü çıkardım ve içeri girip lambayı almaya gittim; Pauline onu benim için yakmaya çalışıyordu. Sevgili çocuk yaralarıma merhem sürmüştü. Açıkça dile getirdiği hayranlığı bana yeni bir cesaret vermişti. Kendime inanmaya ve üstün yanlarımı doğru değerlendirmeye çok ihtiyacım vardı. İçimde yeniden canlanan umut, belki çevreme bakışımı da renklendirmişti. Belki de odalarında sık sık gördüğüm bu iki kadının tablosuna daha önce hiç gerçekten bakmamıştım; Flaman ressamların öylesine sadakatle betimlediği bir sahneydi bu ve ben de hoş gerçekliği içinde hayranlıkla seyrettim. Dudaklarında şefkatli bir gülümsemeyle anne, sönmekte olan ateşin yanında oturmuş çorap örüyordu; Pauline ise el işi paravanlar boyuyordu. Küçük masanın üzerine saçılmış fırçalarıyla boyaları, gözün dinlendiği canlı renk lekeleri oluşturuyordu. Yerinden kalkıp lambamı yakmak üzere ayakta durduğunda, korkunç bir tutkunun boyunduruğunda olmayan biri; hafifçe kızarmış, saydam ellerine, genç kızlara özgü zarif duruşuna ve lamba ışığının solgun yüzünü aydınlattığı başının ideal güzelliğine hayran olmadan edemezdi. Geceyle sessizlik, bu çalışkan nöbetin ve huzurlu evin güzelliğini artırıyordu. Bu sürekli emeği ayakta tutan neşeli ruh hali, ancak dindar bir teslimiyetten ve onun getirdiği yüce duygulardan doğabilirdi.”
“Onlarla sahip oldukları şeyler arasında tarif edilemez bir uyum vardı. Foedora’nın evindeki ihtişam bana yetmiyor, içimdeki en kötü eğilimleri uyandırıyordu; bu yoksul evdeki sahici iyilikseverlik ise beni yeniden canlandırmıştı. Belki lüks, gözümde beni küçültüyordu; burada ise kahverengi odalarındaki yalın hayatın içinde bütünüyle yüreklerinin duygularıyla yaşıyor gibi görünen bu iki kadına, insanın hissettirmeye can attığı korumayı sunmaya çalışırken özsaygım geri gelmişti. Pauline’in yanına yaklaşınca bana neredeyse annelik eder gibi baktı; lambayı tutan elleri hafifçe titriyordu, ışık üzerime düştü ve Pauline haykırdı:”
“‘Tanrım! Ne kadar solgunsunuz! Bir de sırılsıklam olmuşsunuz! Annem sizi kurulamak için bir şeyler bulur. Mösyö Raphaël,’ diye sürdürdü kısa bir duraksamanın ardından, ‘sütü çok seversiniz; bu akşam da tesadüfen biraz kaymağımız var. Buyurun, biraz almaz mısınız?’”
“Süt dolu porselen bir kâseye yavru kedi gibi atıldı. Öyle hızlı davranıp kâseyi öyle sevimli bir tavırla önüme koydu ki tereddüt ettim.”
“‘Yoksa ikramımı geri mi çevireceksiniz?’ dedi; sesinin tonu değişmişti.”
“İkimiz de ötekinin gururunu gözetiyorduk. Pauline’i küçük düşürmüş gibi görünen yoksulluğuydu; düşüncesizliğim için beni sitemle suçluyor gibiydi. Hemen yumuşayıp sabah kahvaltısına ayırmış olabileceği kaymağı kabul ettim. Zavallı çocuk sevincini belli etmemeye çalıştı ama gözleri parladı.”
“‘Çok ihtiyacım vardı,’ dedim otururken. (Yüzünden kaygılı bir ifade geçti.) ‘Pauline, Bossuet’nin Tanrı’nın bir bardak soğuk suya bir zaferden daha büyük bir karşılık verdiğini anlattığı bölümü hatırlıyor musun?’”
“‘Evet,’ dedi; yüreği, bir çocuğun ellerindeki yabani kuşunki gibi çarpıyordu.”
“‘Öyleyse, artık yakında ayrılacağımıza göre,’ diye titrek bir sesle sürdürdüm, ‘bana gösterdiğiniz bütün ilgi için sana ve annene minnettarlığımı göstermeme izin vermelisin.’”
“‘Hadi hesap kitap yapmayalım,’ dedi gülerek. Ama gülüşünün altında beni acıtan bir heyecan vardı. Sözlerini duymamış gibi devam ettim:”
“‘Piyanom Erard’ın en iyi çalgılarından biri; onu sen almalısın. Lütfen hiç tereddüt etmeden kabul et. Çıkacağım yolculukta onu yanıma almam gerçekten mümkün değil.’”
“Belki de konuşurkenki kederli tonum iki kadına durumu anlatmıştı; anlamış gibi görünüyor, merak ve kaygıyla bana bakıyorlardı. Büyük dünyanın buz gibi bölgelerinde aradığım sevgi işte buydu: gösterişsiz ama şefkatli, belki de kalıcı, gerçek bir sevgi.”
“‘Bunu bu kadar dert etme,’ dedi annesi; ‘burada kal. Kocam şu anda bize doğru yola çıkmış durumda,’ diye sürdürdü. ‘Bu akşam Pauline parmaklarının ucunda bir İncil tutup kapı anahtarımızı ona astı; ben de Aziz Yuhanna İncili’ni açtım. Anahtar döndü; bu, Gaudin’in sağlıklı ve iyi durumda olduğu anlamına geliyor. Pauline senin için ve yedi numaradaki genç adam için yeniden denedi: anahtar senin için döndü, onun için dönmedi. Hepimiz zengin olacağız. Gaudin milyoner olarak dönecek. Bir keresinde onu yılanlarla dolu bir gemide gördüğümü düşlemiştim; neyse ki deniz dalgalıydı, bu da denizaşırı ülkelerden altın ya da değerli taşlar geleceğine işaret eder.’”
“Bu budalaca, dostça sözler, annenin hasta çocuğunu yatıştırırken mırıldandığı ninni gibiydi; beni bir ölçüde sakinleştirdiler. Dürüst kadının bakışlarındaki ve sesindeki içten sıcaklık derdimi gideremese de en azından yatıştırıp hafifletiyor, acımı hafifletiyordu. Annesinden daha keskin gözlü olan Pauline beni tedirginlikle süzüyordu; canlı bakışları hayatımı ve geleceğimi okuyor gibiydi. Anneyle kızını başımı eğerek selamladım ve aceleyle uzaklaştım; kendimi tutamamaktan korkuyordum.”
“Kendimi evimde yalnız buldum ve sefalet içinde yatağa uzandım. Mutsuz hayal gücüm sayısız dayanaksız tasarı ortaya atıyor, olanaksız kararlar aldırıyordu. Serveti yerle bir olurken çırpınan insan bütünüyle çaresiz değildir; ama ben yutulup gitmiştim. Ah, dostum, talihsizleri suçlamaya ne kadar da yatkınız. Toplumsal bağları en güçlü biçimde çözen etkenin sonuçlarına karşı daha az acımasız olalım. Yoksulluk mutlak hale geldiğinde utanç ya da suç, erdem ya da zekâ diye bir şey kalmaz. Ne yapacağımı bilmiyordum; bir yırtıcı hayvanın önünde diz çökmüş genç kız kadar savunmasızdım. Bağlayıcı hiçbir bağı olmayan meteliksiz bir adam en azından kendisinin efendisidir; ama âşık olmuş talihsiz bir zavallı artık kendine ait değildir, kendi canına kıyamaz. Aşk, gözümüzde bizi neredeyse kutsal kılar; içimizde saygı duyduğumuz, bir başkasının hayatıdır. Böylece bizim için en zalim sıkıntı başlar: içinde umut barındıran sefalet, uğruna azaplarımıza katlanmamız gereken bir umut. Ertesi gün Rastignac’a gidip Foedora’nın tuhaf kararını ona anlatmayı düşündüm; sonra uykuya daldım.”
“‘Ah, ha!’ diye bağırdı Rastignac, sabah saat dokuzda evine girdiğimi görünce. ‘Seni buraya neyin getirdiğini biliyorum. Foedora seni kovmuş. Kontesin üzerinde kurduğun etkiden kıskançlık duyan birkaç iyi yürekli kişi evleneceğini söylemiş. Rakiplerinin seni ne tür deliliklerle donattığını ve hakkında ne iftiralar yaydığını bir Tanrı bilir.’”
“‘Her şey açıklığa kavuştu!’ diye haykırdım. Kendini beğenmişçe söylediğim bütün sözleri hatırladım ve kontese hatırı sayılır bir yüce gönüllülük atfettim. Yeterince cezalandırılmamış bir alçak olduğumu düşünmek hoşuma gidiyordu; onun hoşgörüsünde yalnızca aşkın uzun sabrını ve merhametini görüyordum.”
“‘O kadar acele etme,’ diye uyardı temkinli Gaskonyalı. ‘Foedora, alabildiğine bencil bir kadında bulunabilecek bütün sezgiye sahip. Belki de sen hâlâ yalnızca onun parasına ve ihtişamına göz koymuşken seni tartmıştı; ne kadar dikkat etsen de seni baştan sona okuyabilirdi. Öylesine iyi rol yapar ki başkasının rol kesmesini hemen fark eder. Korkarım,’ diye devam etti, ‘seni kötü bir yola ben soktum. Zekâsına ve inceliğine rağmen bana hükmetmeye meraklı biri gibi geliyor; tıpkı hazzı ancak zihni aracılığıyla duyabilen her kadın gibi. Onun için mutluluk bütünüyle rahat bir hayattan ve toplumsal eğlencelerden ibaret; duyguları yalnızca rol. Seni mutsuz edecek; başuşağı olacaksın.’”
“Sözleri sağır kulaklara gidiyordu. Araya girip mali durumumu, neşeli görünmeye çalışarak açıkladım.”
“‘Dün akşam şans bana karşı döndü; elimdeki bütün parayı alıp götürdü. Bu önemsiz aksilik olmasaydı kesemi seninle paylaşmaktan memnuniyet duyardım. Ama hadi restorana gidip kahvaltı edelim; belki istiridyede iyi bir öğüt vardır.’”
“Giyindi ve tilburisinin hazırlanmasını istedi. Hayalî sermayeyle iş yapan spekülatörlerin cüretkâr küstahlığını kuşanmış iki milyoner gibi Paris Kafesi’ne gittik. O şeytan Gaskonyalı, rahat tavırları ve kendine tam hâkimiyetiyle beni epey şaşırttı. Kusursuzca düzenlenmiş mükemmel bir yemeğin ardından kahvemizi içerken genç bir züppe içeri girdi; Rastignac’ın gözünden kaçmadı. Kalabalığın arasında sağa sola başıyla selam veriyor, yakışıklılığı ve şık giysileriyle öne çıkan genç erkeklerden biriyle ötekine işaret ediyordu. Sonra bana şöyle dedi:”
“‘İşte aradığın adam,’ dedi; harika kravatlı bu beyefendiyi yanına çağırıyordu. Adam, kendi zevkine uygun bir masa arıyor gibiydi.”
“‘Bu düzenbaz, tek kelimesini bile anlamadığı kitapları yayımladığı için nişan aldı,’ diye fısıldadı Rastignac. ‘Kimyager, tarihçi, romancı ve siyaset yazarıdır; kaç oyuna ortak yazar olduğunu bilmediğim kadar çok oyunda yazarlığı yarı yarıya, üçte bir ya da dörtte bir paylaşmıştır; Dom Miguel’in katırı kadar cahildir. Adam olmaktan çok bir addır, halkın aşina olduğu bir etikettir. Bu yüzden “Burada insan kendi yazabilir” yazan dükkânlardan uzak dursa iyi eder. Bütün bir diplomatlar kongresini kandıracak kadar kurnazdır. Kısacası ahlaken melezdir: ne tam bir sahtekâr ne de bütünüyle sahici. Ama sus! Çoktan başarmış; artık kimse daha fazlasını sormuyor, herkes ona büyük adam diyor.’”
“‘Peki, saygıdeğer ve mükemmel dostum, Zekâ Hazretleri nasıllar?’ diye seslendi Rastignac, yan masaya oturan yabancıya.”
“‘Ne iyi ne kötü; işlere boğuldum. Elimde son derece ilginç tarihî anılar için gerekli bütün malzeme var, ama bunları kime mal edeceğimi bulamıyorum. Canımı sıkıyor; çünkü çabuk davranmam gerek. Anı kitapları gözden düşüyor.’”
“‘Anılar ne üzerine? Çağdaş mı, eski mi, saray anıları mı, yoksa başka bir şey mi?’”
“‘Gerdanlık Olayı’nı anlatıyorlar.’”
“‘Şu tesadüfe bak!’ dedi Rastignac, bana dönüp gülerek. Edebî işlerden anlayan o adama yeniden baktı ve beni göstererek şöyle dedi:”
“‘Bu, dostlarımdan M. de Valentin. Onu geleceğin edebiyat yıldızlarından biri olarak tanıştırmalıyım. Eskiden bir markiz olan teyzesi, bir zamanlar sarayda pek gözdeymiş; yaklaşık iki yıldır da Devrim üzerine kralcı bir tarih yazıyor.’”
“Sonra bu tuhaf işadamına doğru eğilip devam etti:”
“‘Yetenekli bir adamdır; ayrıca teyzesi adına cilt başına yüz kron karşılığında anılarınızı yazacak kadar da saftır.’”
“‘Anlaştık,’ dedi öteki, kravatını düzeltirken. ‘Garson, istiridyelerim!’”
“‘Evet, ama bana komisyon olarak yirmi beş louis vermelisiniz; ayrıca her cilt için ona peşin ödeme yapacaksınız,’ dedi Rastignac.”
“‘Olmaz, olmaz. Ona yalnızca avans olarak elli kron veririm; böylece elyazmasını vaktinde teslim edeceğinden emin olurum.’”
“Rastignac bu iş konuşmasını alçak sesle bana aktardı; sonra, bana söz hakkı tanımadan cevap verdi:”
“‘Teklifinizi kabul ediyoruz. Bu işi ayarlamak için ne zaman yanınıza gelebiliriz?’”
“‘Peki! Yarın saat yedide burada akşam yemeğine gelin.’”
“Ayağa kalktık. Rastignac garsona biraz para fırlatıp hesabı cebine koydu ve dışarı çıktık. Saygıdeğer teyzem Markiz de Montbauron’u böylesine kayıtsız ve kolayca satmış olmasına şaşkınlıktan donakalmıştım.”
“‘Ailemin adını lekelemektense Brezilya’ya gemiyle gitmeyi ve tek kelime bilmediğim hâlde Kızılderililere cebir dersi vermeyi yeğlerim.’”
“Rastignac kahkahalara boğuldu.”
“‘Ne kadar da aptalsın! Önce elli kronu al, anıları yaz. Bitirdiğinde yayımlarken teyzenin adını kullanmayı reddedersin, budala! Çember etekliği, soylu unvanı ve güzelliği, allığı ve terlikleri, bir de darağacında can vermiş olmasıyla Madame de Montbauron altı yüz franktan çok daha değerlidir. Hem yayıncılar teyzenin hakkını vermezse, adını anılara koyacak yaşlı bir maceracı ya da karanlık işlere bulaşmış bir kontes mutlaka bulunur.’”
“‘Ah,’ diye inledim. ‘Neden tavan arasındaki kusursuz hayatımdan ayrıldım? Bu dünyanın pek alçakça ve onursuzca yanları var.’”
“‘Evet,’ dedi Rastignac, ‘çok şiirsel, ama bu bir iş meselesi. Ne çocuksun! Şimdi beni dinle. Eserine gelince, kararını kamuoyu verir; edebiyat aracım da kitap piyasasında kendine yer edinmek için hayatının sekiz yılını vermedi mi, bu deneyim uğruna yüklü paralar ödemedi mi? Kitabın parasını ve emeğini onunla son derece eşitsiz bölüşüyorsun, ama aslan payı sende değil mi? Yirmi beş louis senin için, onun için bin frank neyse o demek. Hadi, tarihî anılar yazabilirsin; eşi benzeri görülmemiş bir sanat eseri olur. Diderot bir zamanlar yüz krona altı vaaz yazmıştı!’”
“‘Ne olursa olsun,’ dedim heyecanla, ‘başka seçeneğim yok. Öyleyse sevgili dostum, sana teşekkür borçluyum. Yirmi beş louis’yle epey zengin olacağım.’”
“‘Sandığından da zengin,’ diye güldü. ‘Bu işte Finot’tan alacağım komisyon sana kalıyor, görmüyor musun? Hadi Bois de Boulogne’a gidelim,’ dedi. ‘Kontesini orada görürüz; bir de evleneceğim o sevimli dul kadını gösteririm sana: büyüleyici bir kadın, Alsaslı, biraz tombul. Kant, Schiller, Jean Paul ve bir yığın gözyaşlı kitap okuyor. Sürekli fikrimi sormaya bayılıyor; ben de bütün bu Alman duygusallığını paylaşıyormuşum gibi görünmek ve bir sürü balad bilmek zorundayım. Hepsi zehir; doktorum bunları kesinlikle yasakladı. Şimdilik onu edebiyat merakından vazgeçiremedim; Goethe okurken sel gibi gözyaşı döküyor, ben de hoşuna gitsin diye biraz ağlamak zorunda kalıyorum. Çünkü elli bin livre geliri var, sevgili oğlum; üstelik dünyadaki en güzel el ve ayak da onda. Ah, “mon anche” ve “prouiller” yerine “mon ange” ve “brouiller” diyebilse, kusursuz olurdu!’”
“Kontesi, arabasının ihtişamı içinde ışıl ışıl parıldarken gördük. Cilveli kadın ikimize de son derece nazikçe eğildi; bana verdiği gülümseme ilahi ve sevgi dolu göründü. Çok mutluydum; sevildiğimi sanıyordum; param vardı, yüreğim sevgiyle doluydu ve dertlerim sona ermişti. Hafif yürekli, neşeli ve hoşnuttum. Dostumun sevgilisini büyüleyici buldum. Yeryüzü, hava, gökyüzü; bütün doğa, Foedora’nın bana gülümseyişini yansıtıyor gibiydi.”
“Champs-Élysées’den dönerken Rastignac’ın şapka ve terzi dükkânlarına uğradık. ‘Gerdanlık’ sayesinde önemsiz barış dönemim sona erecek, ben de büyük bir sefere hazırlanacaktım. Bundan böyle Foedora’nın çevresindeki şık ve modaya düşkün gençlerle boy ölçüşmekten çekinmem gerekmiyordu. Eve gidip kapıyı kilitledim ve çatı penceremin yanında durdum; dışarıdan bakıldığında sakindim, ama içimden çatılara son kez veda ediyordum. Gelecekte yaşamaya başladım; hayat dramamı zihnimde oynadım, aşkı ve mutluluğunu peşinen yaşadım. Ah, tavan arasının dört duvarı içinde hayat nasıl da fırtınalı olabilir! İçimizdeki ruh bir peri gibidir; samanı bizim için elmasa çevirir, değneğinin bir dokunuşuyla önümüzde büyülü saraylar yükseltir; çayırlardaki çiçekler gibi güneşe doğru açılır.”
“Ertesi gün öğleye doğru Pauline kapımı usulca çaldı ve bana —tahmin edebilir miydiniz?— Foedora’dan bir mektup getirdi. Kontes, kendisini Lüksemburg’a götürmemi, ardından Müze’yi ve Bitkiler Bahçesi’ni onunla birlikte gezmemi istiyordu.”
“‘Adam yanıt bekliyor,’ dedi Pauline, bir süre sessizce bekledikten sonra.”
“Teşekkürlerimi aceleyle karaladım ve Pauline mektubu götürdü. Üstümü değiştirdim. Tuvaletim bitip kendime biraz hoşnutlukla baktığımda, aklımdan şu düşünce geçerken içimi buz gibi bir ürperti kapladı:”
“‘Foedora yürüyerek mi gidecek, arabayla mı? Yağmur mu yağacak, güneş mi açacak? Gerçi ne fark eder,’ dedim kendi kendime; ‘kadınların kaprisine ne zaman güvenilir ki? Yanında hiç parası olmayacak ve paçavraları resimlik diye küçük bir Savoylu çocuğa on iki frank vermek isteyecek.’”
“Cebimde metelik yoktu, akşam olana kadar da param olmayacaktı. Gençliğimizin böylesi dönemeçlerinde, yöntem ve çalışmayla kazanılmış zihinsel gücün bir şaire bedeli ne ağırdır! Sayısız, acı verici ölçüde canlı düşünce diken gibi içime battı. Pencereden dışarı baktım; hava son derece kararsızdı. İşler kötü giderse bütün günlüğüne kolayca bir fayton tutabilirdim; ama akşam Finot’la buluşamayabileceğim korkusu her an içime çökmeyecek miydi? Mutluluğumun ortasında böylesi korkulara dayanamayacak kadar güçsüz hissediyordum kendimi. Hiçbir şey bulamayacağımdan emin olduğum hâlde odamda büyük bir aramaya koyuldum; yatağımın girintilerinde hayalî bozuk paralar aradım, her yeri didik didik ettim, eski çizmelerimi bile silkeledim. Sinirlerim ateşlendi; her yanı arayıp tarayınca gözlerimi çılgınca eşyalara diktim. Çaresizliğin uyuşukluğuna gömülmüşken yazı masamın çekmecesini açıp, iki tahta arasındaki yarığa sinsi sinsi gizlenmiş, yeni ve pırıl pırıl, doğan bir yıldız gibi parlayan kusursuz bir on franklık bulduğumda beni kaplayan heyecanı anlayabilir misiniz acaba? Daha önce neden saklandığını ya da böyle gizlenerek nasıl bir zalimlik ettiğini sorgulamadım; zorlukta sadık kalan bir dost gibi onu öptüm ve bir çığlık attım. Çığlığım yankılandı; ansızın arkamı döndüğümde yüzü bembeyaz kesilmiş Pauline’i gördüm.”
“‘Kendine zarar verdiğini sandım!’ diye kekeledi. ‘Mektubu getiren adam—’ (sanki sesi boğazına düğümlenmiş gibi sustu.) ‘Ama annem parasını verdi,’ diye ekledi ve kaprisli, yaramaz bir çocuk gibi hızla uzaklaştı. Zavallı küçük kız! Mutluluğumu onunla paylaşmak istemiştim. O anda sanki dünyadaki bütün mutluluk içimdeydi; çalmış gibi hissettiğim her şeyi mutsuzlara geri vermek isterdim.”
“Talihsizliği önceden sezmek çoğu zaman insanı yanıltmaz; kontes arabasını göndermişti. Güzel kadınların kendilerine bile açıklayamadığı kaprislerden biri onu, bulvarlardan geçerek Bitkiler Bahçesi’ne yürümeye karar verdirmişti.”
“‘Yağmur yağacak,’ dedim ona; bana karşı çıkmak hoşuna gitti.”
“Lüksemburg’dan geçerken hava güzeldi; dışarı çıktığımızda, endişeyle ilerleyişini izlediğim büyük bir buluttan birkaç damla düştü ve bir fayton tuttuk. Müze’ye vardığımızda aracı göndermek üzereydim ki Foedora, (ne işkenceydi!) göndermememi istedi. Onunla sohbet etmek, Bitkiler Bahçesi’nde dolaşmak, gölgeli yollara sapmak, elini kolumda hissetmek benim için gün ışığında görülen bir rüya gibiydi; içimde bastırdığım gizli coşku, kuşkusuz dudaklarımda donuk ve budalaca bir gülümsemeye dönüşmüştü; her şey gerçek dışı gibiydi. Ama bütün hareketlerinde, ne kadar çekici görünürse görünsün, ister ayakta duralım ister yürüyelim, şefkatten ya da âşıkane bir tavırdan eser yoktu. Onun canlılığının yön verdiği hareketlere bir ölçüde katılmaya çalışınca bir engel, açıklayamadığım tuhaf bir yan ya da doğasında gizli bir iç devinim sezdim. Ruhsuz kadınların hareketlerinde yumuşaklık olmaz. İsteklerimiz uyuşmuyordu; adımlarımızı birlikte atamıyorduk. İki varlık arasındaki bu dış uyumsuzluğu anlatacak söz yok; bir harekette düşünce okumaya alışık değiliz. Doğamızdaki bu olguyu içgüdüsel olarak hissederiz, ama dile getiremeyiz.”
“Raphaël, bir an sessiz kaldıktan sonra, sanki kendi kendine yöneltilmiş bir itiraza yanıt veriyormuş gibi devam etti: ‘Tutku nöbetlerimin o şiddetli anlarında duygularımı ince ince çözümlemiyordum. O zamanlar hazlarımı çözümleyip kalp atışlarımı, bir cimrinin altınlarını inceleyip tartması gibi saymıyordum. Hayır; geçmiş olayların üzerine bugün deneyimin hüzünlü ışığı düşüyor; anı da bu görüntüleri geri getiriyor. Deniz, sakin havada batmış bir geminin enkazından parça parça kıyıya vuran dalgalar gibi.’”
“‘Bana oldukça önemli bir iyilik yapabilirsiniz,’ dedi kontes, mahcup bir ifadeyle bana bakarak. ‘Size âşık erkeklerden hoşlanmadığımı açtıktan sonra, dostluk adına yardımınızı istemekte kendimi daha özgür hissediyorum. Bugün bana iyilik etmek çok daha erdemli bir davranış olmaz mı?’ diye sordu gülerek.”
“Ona kederle baktım. Tavrı cilveli ve gönül alıcıydı, ama hiç de sevecen değildi; bana karşı hiçbir şey hissetmiyordu. Rol yapıyor gibiydi; onu kusursuz bir oyuncu sanıyordum. Sonra bir bakışı ve tek bir sözüyle umutlarım yeniden canlandı. Oysa yenilenen aşk gözlerimde kendini gösterdiyse bile, onun bakışlarındaki berraklık hiç değişmeden ışığımı taşıdı; gözlerinin ardında, kaplan gözleri gibi, metal bir levha var gibiydi. Böyle anlarda ondan nefret ederdim.”
“‘Navarreins Dükü’nün nüfuzu, Rusya’da çok güçlü birinin yanında bana çok yararlı olur,’ diye sürdürdü; sesinin her kıvrımında ikna çabası vardı. ‘Makamımı ve servetimi ilgilendiren bir konuda hakkımın teslim edilmesi, yani evliliğimin İmparator tarafından tanınması için onun arabuluculuğuna ihtiyacım var. Navarreins Dükü sizin kuzeniniz değil mi? Ondan gelecek bir mektup her şeyi çözer.’”
“‘Emrinizdeyim,’ diye karşılık verdim; ‘buyurun.’”
“‘Ne kadar naziksiniz,’ dedi, elimi sıkarak. ‘Benimle yemeğe gelin; her şeyi size günah çıkarır gibi anlatacağım.’”
“Böylece, işleri hakkında kimseye tek kelime ettiği duyulmamış bu ketum ve kuşkucu kadın, bana danışacaktı.”
“‘Ah, bana dayattığınız bu sessizlik benim için ne kadar değerli!’ diye haykırdım. ‘Ama çok daha ağır bir sınavı yeğlerdim.’ Gözlerimdeki sarhoşluğa gülümsedi; hayranlığımı hiç geri çevirmedi. Beni seviyordu, öyle değil mi!”
“Neyse ki cüzdanımda faytoncuya yetecek kadar para vardı. Evinde onunla baş başa geçirdiğim gün büyüleyiciydi; onu ilk kez böyle görüyordum. O zamana kadar hep başkalarının varlığı, resmî nezaketi ve mesafeli tavırları aramıza girmişti; görkemli yemeklerinde bile durum böyleydi. Oysa şimdi sanki onun çatısı altında yaşıyordum; bir bakıma, onu tümüyle kendime ayırmıştım. Hayal gücüm engelleri yıkıyor, hayatın olaylarını gönlüme göre düzenliyor, beni mutluluk ve sevgiye boğuyordu. Kendimi kocası gibi görüyordum; küçük işlerle uğraşmasını seyretmek hoşuma gidiyordu. Şapkasını ve şalını çıkardığını görmek bile benim için zevkti. Beni kısa süre yalnız bıraktı, saçlarını yeniden taratmış, büyüleyici hâlde geri döndü; tuvaletindeki bu zarif değişikliği benim için yapmıştı!”
“Yemek boyunca bana ilgi gösterdi; görünüşte önemsiz, yine de hayatımızın yarısını oluşturan sayısız küçük şeye sonsuz bir cazibe kattı. Çıtırdayan bir ateşin önünde, ipek minderlerde, Doğu’nun en göz alıcı lüks eşyalarıyla çevrili oturuyorduk. Ünüyle her yüreği çarptıran bu kadın yanı başımdaydı; ulaşılmaz bir kadın benimle konuşuyor, bütün cilve gücünü üzerimde deniyordu. O zaman mutluluğum neredeyse acı verecek ölçüde yükseldi. Canımı sıkan önemli işi hatırladım; o akşam benim için ayarlanan randevuya gitmeye karar verdim.”
“‘Bu kadar çabuk mu?’ dedi şapkamı aldığımı görünce.”
“Demek beni seviyordu! Ya da en azından o iki sözü söylediği yumuşak tondan ben öyle sanmıştım. Bana ayırmayı seçtiği her saat ve böylece coşkumu uzatabilmek için ömrümden birkaç yılı verirdim. Feda ettiğim para ne kadar çoksa mutluluğum da o kadar artıyordu. Beni göndermesi gece yarısını buldu. Yine de ertesi gün bu kahramanlığım bana epey vicdan azabı çektirdi; benim için artık çok önemli olan Anılar işi suya düşmüş olabilir diye korktum ve Rastignac’a koştum. Gelecekteki emeğimin adı üstündeki yazarı daha yeni kalkıyordu.”
“Finot, teyzemden hiç söz etmeyen kısa bir sözleşmeyi bana okudu; imzalayınca elli kronu elime saydı, sonra üçümüz birlikte kahvaltı ettik. Yeni şapkamın parasını ödeyip otuz sou’dan altmış bilet alarak borçlarımı kapatınca elimde yalnızca otuz frank kaldı; ama birkaç günlüğüne geçim derdim ortadan kalkmıştı. Rastignac’ı dinleseydim, ‘İngiliz sistemini’ açıkça benimseyerek bolluk içinde yaşayabilirdim. Borçlanmanın kredinin temeli olduğu düşüncesiyle bana kredi sağlamaya çalışıyordu. Onu dinleyince insan, geleceğin dünyadaki en büyük ve güvenilir sermaye olduğunu sanırdı. Alacaklılarım yararına gelecekteki talihimi ipotek etmişti; müşterisi olduğum terziyse bir sanatçıydı, gençlere göre giydiren bir terziydi ve ben evlenene kadar rahatımı bozmayacaktı.”
“Üç yıldır sürdürdüğüm manastır hayatı gibi çalışma düzenim o gün sona erdi. Foedora’nın evine sık sık gitmeye başladım; çevresinde rastlanan kahramanları ya da kabadayılık taslayanları gölgede bırakmaya çalışıyordum. Yoksulluğu sonsuza dek geride bıraktığıma inanınca zihinsel özgürlüğüme yeniden kavuştum, rakiplerimi küçük düşürdüm ve çok çekici, göz kamaştırıcı, karşı konulmaz biri sayıldım. Ama keskin zekâlılar benim için, ‘Böylesine akıllı biri bütün tutkularını kafasında tutar,’ der, duygularım pahasına yeteneklerimi cömertçe överlerdi. ‘Âşık olmaması ne büyük şans!’ diye haykırırlardı. ‘Âşık olsa bu kadar neşeli ve canlı olabilir miydi?’ Oysa Foedora’nın yanındayken aşkın insanı düşürebileceği en sıkıcı hâle bürünüyordum. Onunla yalnız kaldığımda ağzımdan tek kelime çıkmıyor, konuşursam da aşktan vazgeçiyordum; neşeli görünmeye çalışıyor ama bunu beceremiyordum; acı bir aşağılanmayı gizleyen bir saraylı gibiydim. Hayatında vazgeçilmez, kibrine ve rahatına gerekli biri olmak için her yolu denedim; keyfine göre oynattığı bir oyuncaktım, yanı başından ayrılmayan bir köleydim. Günü böyle boşa harcadıktan sonra geceleri çalışmaya dönüyor, sabahın erken saatlerinde yalnızca iki üç saat uyuyabiliyordum.”
“Ama Rastignac gibi ‘İngiliz sistemini’ avucumun içi gibi bilmiyordum; çok geçmeden beş parasız kaldım. Lüksün değişken görüntüsü altında soğuk ve sefil bir derinliği özenle gizleyen o güvencesiz hayat biçimine hemen kapıldım; fetihleri olmayan bir züppeden, meteliksiz bir gösteriş meraklısından, adı sanı olmayan bir çapkından ibarettim. Eski acılar geri döndü, ama daha hafifti; belli ki bu sıkıntılı döneme alışıyordum. Çoğu zaman tek yiyeceğim, salonlarda ikram edilen azıcık kek ve çaydı; bazen de kontesin görkemli yemeklerinden biri beni tam iki gün idare etmek zorundaydı. Foedora’nın anlaşılmaz kişiliğini çözmek için bütün zamanımı, çabamı ve gözlem gücümü harcadım. Umutla umutsuzluk düşüncelerime sırayla yön veriyordu; o benim için bazen kadınların en şefkatlisi, bazen en duygusuzuydu. Ama sevinçten kedere bu geçişler katlanılmaz olmuştu; içimdeki korkunç çatışmayı aşkı söndürerek bitirmeye çalıştım. Ruhum, uyarıcı parıltılarla aramızdaki uçurumları zaman zaman fark ediyordu. Kontes bütün korkularımı doğruladı; gözlerinde bugüne dek tek damla yaş görmemiştim; bir oyundaki dokunaklı sahne onu gülümsetip kayıtsız bırakıyordu. Bütün içgüdüleri bencildi; başkasının sevincini ya da kederini anlayamıyordu. Kısacası beni aptal yerine koymuştu!”
“Onun için bir fedakârlık yapacak olmama sevinmiş, akrabam Navarreins Dükü’nü bulmaya giderken neredeyse kendimi küçük düşürmüştüm. Bencil bir adamdı; yoksulluğumdan utanıyor ve beni öylesine derinden incitmişti ki ondan nefret etmemem mümkün değildi. Beni, her sözü ve hareketi hakaret gibi hissettiren nazik bir soğuklukla karşıladı; öyle huzursuz görünüyordu ki ona acıdım. İhtişam içindeki bu küçüklük, lüksün ortasındaki bu yoksulluk karşısında utandım. Önce yüzde üçlük tahvillerde uğradığı büyük kayıplardan söz etmeye başladı; sonra geliş nedenimi anlattım. O ana kadar buz gibi olan tavrının yavaş yavaş sevecenleşmesi midemi bulandırdı.”
“Neyse, kontesi ziyaret etti ve onun gözünde beni tümüyle gölgede bıraktı.”
“Foedora onun üzerinde akıl almaz büyüler ve tılsımlar kullandı; onu etkisi altına aldı ve gizemli işinin tamamını onunla yoluna koydu. Beni dışarıda bıraktı, hiçbir şeyini duymadım; beni kullanmıştı! Kuzenim yanındayken varlığımın farkında değilmiş gibiydi; beni, ilk tanıştırıldığımdakinden belki de daha az içten karşıladı. Bir akşam, dükün önünde bir bakışıyla, bir hareketiyle beni incitmeyi seçti; bunu sözcüklerle anlatmaya çalışmanın anlamı yok. Gözlerim yaşlarla dolu ayrıldım; sonu gelmez, korkunç ve ölçüsüz intikam planları kuruyordum.”
“Onunla sık sık tiyatroya giderdim. Yanında otururken aşk bütün benliğimi sarardı; ona bakarken kendimi müziği dinlemenin zevkine bırakır, ruhumu aşkın ve yüreğimdeki her duygunun müzikal ezgilere dökülüşünü işitmenin çifte sevincine verirdim. Havayı ve sahneyi dolduran, her yerde zafer kazanan ama sevgilimin yanında yenik düşen benim tutkumdu. Sonra Foedora’nın elini tutardım. Yüzünü ve gözlerini inceler, ikimizi de saran ortak bir duygunun belirtisini onlardan yalvarırcasına beklerdim; ruhlarımızı bir ahenk içinde titreştiren müziğin gücüyle uyanan o ani uyumu arardım. Ama eli tepkisizdi, gözleri hiçbir şey söylemiyordu.”
“İçimde yanan ateş ona çevirdiğim yüzümden fazla hararetle parlayınca, o da her sergideki her portrenin dudaklarına yerleşmiş o alışıldık ifadeyi, özenle takındığı gülümsemeyi yüzüne kondururdu. Müziği dinlemiyordu. Rossini’nin, Cimarosa’nın ya da Zingarelli’nin ilahi sayfaları onda hiçbir duygu uyandırmıyor, hayatındaki hiçbir şiire ses vermiyordu; ruhu bir çöldü.”
“Foedora, dramın içinde ayrı bir dram gibi belirirdi. Lorgneti locaları huzursuzca tarardı; görünürdeki sakinliğinin altında kendisi de huzursuzdu. Moda ona hükmediyordu; locası, şapkası, arabası, kendi kişiliği bütün benliğini kaplıyordu. Acımasız kavrayışım bütün yanılsamalarımı paramparça etti. İyi yetişmiş olmak, kendini unutup başkalarını gözetmek, sesinde ve davranışlarında sürekli incelik göstermek, başkalarını memnun edip kendilerini iyi hissetmelerini sağlamaksa, Foedora’nın kurnazlığına rağmen halktan gelen kökeninin izleri henüz silinmemişti. Kendini unutmuş görünmesi sahtiydi; tavırları doğuştan değil, zahmetle edinilmişti; nezaketi ise boyun eğmeye yakındı. Yine de seçtiği kişilere söylediği tatlı sözler doğal bir iyilik, gösterişli abartısıysa yüce bir coşku ifade ederdi. Yalnız ben onun yüz buruşturmalarını dikkatle incelemiş, gerçek doğasını dünyadan gizlemeye yeten ince kabuğu sıyırmıştım; hilesi artık beni kandıramazdı, o kedi yaradılışının derinliklerine inmiştim. Herhangi bir eşek onu pohpohlayıp övgülere boğduğunda onun adına utanırdım. Yine de bütün bunlara karşın onu seviyordum! Bir şairin aşkının sıcaklığıyla karlarının eriyeceğini umuyordum. Kendini adamanın taşıdığı büyüklüğü ona hissettirebilseydim, onu kusursuzlaşmış, bir meleğe dönüşmüş görürdüm. Onu bir erkek, bir âşık ve bir sanatçı olarak seviyordum; onu kazanabilmek için bu kadar sevmemem gerekseydi, belki de soğukkanlı bir züppe, kendine hâkim bir hesapçı benden üstün gelirdi. O kadar kibirli ve görgü düşkünüydü ki kibir dili ona seslenebilirdi; bir entrikanın tuzağına düşmesine izin verirdi; katı ve soğuk yaradılışlı biri üzerinde tam bir hâkimiyet kurabilirdi. Kendini bütünüyle sevdiğini farkında olmadan açığa vurması, keskin bir kederle ruhumun derinliklerine işlemişti. Bir gün dünyada yapayalnız kalacağını, elini uzatabileceği hiç kimsenin, göz göze gelip bakışlarını dinlendirebileceği dostça bir çift gözün olmayacağını görür gibiydim. Bir akşam bunu yüzüne söylemeye cesaret ettim; yalnız, kederli ve terk edilmiş yaşlılığını canlı renklerle gözlerinin önüne serdim. Doğanın engellenmiş arzularının bu korkunç intikamı karşısındaki yorumu dehşet vericiydi.”
“‘Her zaman param olacak,’ dedi. ‘Parayla, çevremizdekilere rahatımız için gereken duyguları her zaman aşılayabiliriz.’”
“Lüksün savları ve içinde yaşadığı dünyanın bu kadınınca akıl yürütme biçimi karşısında şaşkına dönmüş halde oradan ayrıldım; kendimi bu gözü kara hayranlığım yüzünden suçladım. Pauline’i yoksul olduğu için sevmemiş miydim? Öyleyse zengin Foedora’nın Raphaël’i geri çevirmeye hakkı yok muydu? Vicdan, sonunda sesini boğana dek şaşmaz yargıcımızdır. İçimde kandırıcı bir ses şöyle diyordu: ‘Foedora kimseye ne ilgi duyar ne de onu geri çevirir; özgürdür, ama bir zamanlar Rus kontuna, kocasına ya da sevgilisine, altın karşılığında kendini satmıştı. Ama hayatına er ya da geç bir ayartı girecek. O anı bekle!’ İnsanlardan uzakta, kendine ait bir cehennemde ya da cennette, ayrı bir dünyada yaşıyordu; ne hafifmeşrepti ne de erdemli. İşlemeli kumaşlara ve kaşmire bürünmüş bu kadın bilmecesi, içimde insan yüreğinin bütün duygularını harekete geçirmişti: gururu, hırsı, aşkı, merakı.”
“Tam o sıralar, belki hepimizi saran özgün görünme arzusuyla, belki de modanın bir kaprisi yüzünden, küçük bir Bulvar tiyatrosunda oynanan bir oyunu övme çılgınlığı vardı. Kontes, zevk sahibi birçok kişiyi büyülemiş aktörün yüzündeki pudrayı görme isteği gösterdi; ben de onu berbat bir vodvilin galasına götürme onuruna eriştim. Bir loca beş frank bile tutmuyordu ama cebimde metelik yoktu. Anılarımın ancak yarısını yazmıştım; Finot’dan yardım istemeye cesaret edemiyordum, koruyucum Rastignac ise şehir dışındaydı. Hayatımı zehir eden, bitip tükenmez bu sıkıntılardı.”
“Bir keresinde tiyatrodan çıktığımızda bardaktan boşanırcasına yağmur yağıyordu. Ben onun ilgi gösterme numarasından sıyrılamadan Foedora bana bir araba çağırmıştı; ıslak havayı sevdiğim ve kumar masasına gitmek istediğim yolundaki mazeretlerimi kabul etmedi. Mahcup tavrımdan da zorlama şakalarımdan da yoksulluğumu anlamadı. Gözlerim kızarırdı ama bakışlarımdan bir şey çıkaramazdı. Genç bir adamın hayatı en tuhaf kaprislerin elindedir! Yol boyunca tekerleklerin her dönüşünde içimde yanan düşünceler kıpırdanıyordu. Arabanın tabanından bir tahtayı söküp delikten sokağa kaymayı denedim; aşılmaz engellerle karşılaşınca kahkahalara boğuldum, sonra da bir teşhir direğine bağlanmış adam gibi, sakin ama kederli bir şaşkınlıkla oturdum. Kaldığım yere vardığımda Pauline, daha ilk kekeleyişimde sözümü kesti:”
“‘Hiç paran yoksa—?’”
“Ah, Rossini’nin müziği bu sözlerin yanında hiçbir şeydi. Ama Funambules’deki gösteriye dönelim.”
“Kontese eşlik edebilmek için annemin portresinin çevresindeki altın çerçeveyi rehin vermeyi düşündüm. Rehinci, düşüncelerimde bir mahkûm hapishanesinin kapılarından biri gibi belirse de, sadaka istemektense yatağımı oraya kendim taşımayı yeğlerdim. Birinden para isteyen adamın yüz ifadesinde öyle acı veren bir şey vardır ki! Bazı borçlar özsaygımızı elimizden alır; tıpkı bir dostun dudaklarından dökülen bazı terslemelerin son yanılsamamızı silip götürmesi gibi.”
“Pauline çalışıyordu; annesi yatmıştı. Yatağa gizlice göz attım; perdeler biraz aralanmıştı. Madame Gaudin’in derin bir uykuda olduğunu sanıyordum; yastığa karşı belli belirsiz görünen solgun, sakin profilini gördüm.”
“‘Bir sıkıntınız mı var?’ dedi Pauline, fırçasını boyaya batırırken.”
“‘Sevgili çocuğum, bana büyük bir iyilik yapabilirsin,’ diye karşılık verdim.”
“Gözlerindeki sevinç beni korkuttu.”
“‘Yoksa beni seviyor mu?’ diye düşündüm. ‘Pauline,’ diye söze başladım. Onu incelemek için yakınına oturdum. Sesimde öyle araştırıcı bir ton vardı ki ne düşündüğümü anladı; gözlerini indirdi, ben de yüzünü dikkatle inceledim. O kadar duru ve içtendi ki kendi yüreğimi gördüğüm kadar açık biçimde onun yüreğini de görebildiğimi sandım.”
“‘Beni seviyor musun?’ diye sordum.”
“‘Birazcık, tutkuyla, hiç mi hiç!’ diye bağırdı.”
“Demek ki beni sevmiyordu. Şakacı sesi ve ağzından kaçan küçük, sevinçli bir hareket, genç kızlara özgü neşeli bir iyi niyetten başka bir şey anlatmıyordu. Ona sıkıntımı ve içinde bulunduğum çıkmazı anlattım, yardım etmesini istedim.”
“‘Mösyö Raphaël, kendiniz rehinciye gitmek istemiyorsunuz ama beni göndereceksiniz, öyle mi?’ diye karşılık verdi.”
“Çocuğun akıl yürütmesi karşısında utançtan kızardım. Bu gerçeği parmaklarının hafif dokunuşuyla telafi etmek istercesine elimi tuttu.”
“‘Ah, seve seve giderdim,’ dedi, ‘ama gerek yok. Piyanonun arkasında, çerçeveyle tuşların arasına siz fark etmeden düşmüş iki beş franklık buldum; onları masanıza koydum.’”
“‘Yakında elinize para geçecek, Mösyö Raphaël,’ dedi iyi yürekli annesi, yüzünü perdelerin arasından göstererek. ‘O zamana dek sana birkaç kronu kolayca ödünç verebilirim.’”
“‘Ah, Pauline!’ diye haykırdım elini sıkarak. ‘Keşke zengin olsaydım!’”
“‘Üf! Neden ki?’ dedi huysuzca. Nabzının atışıyla eli elimde titredi; elini çekip iki elime birden baktı.”
“‘Zengin bir kadınla evleneceksin,’ dedi, ‘ama sana çok dert açacak. Ah, Tanrım! Ölümüne sebep olacak, bundan eminim.’”
“Bu haykırışında, annesinin gülünç batıl inançlarına benzer bir inanış vardı.”
“‘Çok safsın, Pauline!’”
“‘Seveceğin kadın seni öldürecek; bundan hiç kuşkum yok,’ dedi, kaygıyla yüzüme bakarak.”
“Fırçasını yeniden alıp boyaya batırdı; ne kadar sarsıldığı belliydi, artık bana bakmıyordu. O sırada batıl inançlara inanmaya hazırdım; insan batıl inançlı olduğu sürece bütünüyle mutsuz değildir, çünkü böyle bir inanç aslında çoğu zaman umuttur.”
“Odama döndüğümde o iki görkemli beş franklığın gerçekten masamda durduğunu gördüm. Uykunun ilk dalgın düşünceleri arasında, bu beklenmedik kazancı açıklamak için hesaplarımı gözden geçirmeye çalıştım; ama boş hesapların içinde kaybolup uyuyakaldım. Ertesi sabah loca tutmak üzere odadan çıkarken Pauline beni görmeye geldi.”
“‘Belki on frank yetmez,’ dedi sevimli, iyi yürekli kız. ‘Annem sana bu parayı vermemi söyledi. Al lütfen, al!’”
“Masaya üç kron bıraktı ve kaçmaya çalıştı ama gitmesine izin vermedim. Hayranlık, gözlerime dolan yaşları kuruttu.”
“‘Sen bir meleksin, Pauline,’ dedim. ‘Beni etkileyen ödünç para değil, onu sunuşundaki incelik. Eskiden zengin bir eş, şık ve soylu bir kadın isterdim; oysa şimdi, ne yazık, milyonlarım olsa da senin kadar yoksul, senin kadar cömert yaradılışlı bir kız bulmayı yeğlerdim; beni öldürecek bu ölümcül tutkudan vazgeçerdim. Belki söylediğin doğru çıkar.’”
“‘Yeter,’ dedi ve kaçıp gitti; kuş gibi taze sesi merdivenlerde çınladı.”
“Aylar boyunca çektiğim eziyetleri düşünerek kendi kendime, ‘Aşkı henüz bilmediği için çok mutlu,’ dedim.”
“Pauline’in on beş frankı benim için paha biçilmezdi. Foedora, saatlerimizi geçireceğimiz kalabalık yerin boğucu kokusunu düşününce yanında bir buket getirmediğine üzülmüştü; ben de hayatımı ve kaderimi zaten ayaklarına sermiş olduğum için ona çiçek aramaya çıktım. Pişmanlığın da karıştığı bir zevkle buketi verdim. Fiyatı, dünyadaki yüzeysel şövalyece inceliğin ne denli pahalı olduğunu öğretti bana. Ama az sonra Meksika yasemininin ağır kokusundan yakındı. Tiyatronun içi, oturacağı çıplak sıra ona dayanılmaz bir tiksinti verdi; onu oraya getirdiğim için beni azarladı. Yanımda oturmasına rağmen gitmek istedi ve gitti. Onun uğruna uykusuz geceler geçirmiş, hayatımın iki ayını savurmuştum; yine de onu memnun edemiyordum. Bu eziyet veren ruh hiç bu kadar duygusuz ya da büyüleyici olmamıştı.”
“Arabanın dar arka koltuğunda yanında oturuyordum; yol boyunca nefesini ve parfümlü eldiveninin bana dokunuşunu hissettim; olağanüstü güzelliğini açıkça gördüm; süsen kökünün belli belirsiz kokusunu içime çektim. Tam anlamıyla kadındı, ama kadınlıktan eser yoktu. Tam o sırada ani bir ışık parıltısı bu gizemli hayatın derinliklerini aydınlattı. Bir şairin yeni yayımlanmış, sanatçının gerçek bir yaratımı olan, Polykleitos heykeli biçimindeki kitabını birden hatırladım.”
“Bir an subay olup azgın bir atı terbiye eden, başka bir an tuvaletiyle oyalanıp âşıklarının yüreğini kıran genç bir kız, sonra da ürkek, nazik bir genç kadını umutsuzluğa sürükleyen sahte bir âşık olan o korkunç yaratığı gözümde canlandırdım. Foedora’yı başka türlü çözümleyemediğim için bu hayalî öyküyü ona anlattım; ama imkânsız şiirle benzerliğine dair en ufak bir fikir bile aklına gelmedi, yalnızca hoşuna gitti; Binbir Gece Masalları’ndan bir öykü dinleyen çocuk gibiydi.”
“‘Foedora’yı mutlaka bir tılsım koruyor olmalı,’ diye düşündüm dönerken, ‘yoksa benim yaşımda bir adamın aşkına, ruhun bu muhteşem hastalığının bulaşıcı ateşine karşı koyamazdı. Foedora da Lady Delacour gibi kansere mi yakalanmış? Hayatı kesinlikle doğal değil.’”
“Bu düşünceyle ürperdim. Sonra bir âşığın aklına gelebilecek en çılgın ama aynı zamanda en akla yatkın planı kurdum. Bu kadını zihinsel açıdan zaten incelemiştim; şimdi bedensel yönünü de inceleyecek, haberi olmadan odasında bir gece geçirecektim. Bu tasarı, intikam susuzluğunun Korsikalı bir keşişin yüreğini kemirmesi gibi beni kemiriyordu. Planımı şöyle uyguladım. Foedora’nın konuk kabul ettiği günlerde odaları o kadar kalabalık olurdu ki kapı görevlisi girenlerle çıkanları dengeleyemezdi; olay çıkarmadan evde kalabileceğimden emindim ve kontesin bir sonraki akşam kabulünü sabırsızlıkla bekledim. Giyinirken hançer yerine küçük bir İngiliz çakısını yeleğimin cebine koydum. Bulunduğunda hiçbir kuşku uyandırmayacak bu yazı aracı, romantik kararlılığımın beni nereye sürükleyebileceğini bilmediğim için hazırlıklı olmak istememe engel değildi.”
“Odalar dolmaya başlar başlamaz yatak odasına girip düzeni inceledim. İç ve dış kepenkler kapalıydı; iyi bir başlangıçtı. Hizmetçi kız pencerelerin önündeki perdeleri açmaya gelebileceğinden onları birbirine çektim. Önceden böyle bir düzen kurarak büyük risk alıyordum ama durumu kabullenmiş, tehlikelerini bilerek göze almıştım.”
“Gece yarısına doğru pencere girintisine saklandım. Duvara sırtımı dayayıp kepenklerin mandalına tutunarak ahşap kaplamanın çıkıntısına tırmanmaya çalıştım; ayaklarım görünmeyecek bir konum aldım. Tutunma noktalarımı ve benimle perdeler arasındaki mesafeyi dikkatle hesaplayınca, kramp, öksürük ya da hapşırıkla yerimden kıpırdamadığım sürece fark edilme korkusu duymadan durabileceğimi anladım. Boşuna yorulmamak için, ağında asılı bir örümcek gibi havada kalmam gereken kritik âna dek ayakta bekledim. Beyaz hareli ipek ve muslin perdeler önümde org boruları gibi iri kıvrımlarla yayılıyordu. Çakımla içlerine gözetleme delikleri açtım.”
“Salonlardan boğuk mırıltılar, kahkahalar ve konuşanların yükselen sesleri geliyordu. Bastırılmış kargaşa ve belirsiz uğultu yavaş yavaş azaldı. Durduğum yere yakın şifonyerden şapkasını almaya bir adam, ardından bir başkası geldi. Perdeler oynarsa, aceleyle ayrılan ve her yeri karıştıran adamların gelişigüzel, telaşlı aramalarından doğabilecek talihsizlikleri düşünüp ürperdim. Böyle bir aksilik yaşanmayınca girişimimin iyi gideceğini umdum. Foedora’nın eski bir taliplisi son şapkayı almaya geldi; yalnız olduğunu sanıp yatağa baktı ve içine duyulmaz bir ünlem de kattığı, bütün gücüyle saldığı derin bir iç çekti. Hemen yandaki özel salonda, kontes yanında yalnızca beş altı yakın dost kalınca çay ikram etmeyi önerdi. Günümüz toplumunun elinde kalan o küçücük inanma yetisinin saklı tutulduğu skandallar, nükteli sözlere, keskin şakalara ve fincan kaşık şıngırtılarına karışıyordu. Rastignac, rakiplerimi acımasızca alaya alıp kahkahalar kopardı.”
“‘Mösyö de Rastignac, kavga etmemeniz gereken bir adam,’ dedi kontes gülerek.”
“‘Ben de aynen öyle düşünüyorum,’ diye dürüstçe karşılık verdi. ‘Hoşlanmadığım kişiler hakkındaki yargılarımda da, dostluklarımda da hep haklı çıktım,’ diye ekledi. ‘Belki düşmanlarım da dostlarım kadar işime yarıyordur. Günümüzün söz dağarcığını ve her tür saldırı ya da savunmada başvurulan doğal kurnazlığı özel olarak inceledim. Resmî hitabet, toplumumuzun kusursuz ürünlerinden biridir.”
“‘Dostlarından biri zeki değildir; onun yerine dürüstlüğünden ve açık sözlülüğünden bahsedersin. Bir başkasının işi ağırdır; onu özenli bir emek ürünü diye sunarsın. Kitabı kötü yazılmışsa içerdiği düşünceleri översin. Şöyle biri hain ve kararsızdır, her an elinden kaçar; “Hayır canım, ne çekici, ne büyüleyici, ne hoş!” dersin. Diyelim ki düşmanındır, yaşayanı ölüyü demeden hepsini yüzlerine vurursun. Onlar için sözlerini tersine çevirir; dostlarının erdemlerini ortaya çıkarmakta ne kadar ustaysan, kusurlarını bulmakta da o kadar keskin olursun. Zihnin lorgnetiyle bakma yöntemi günümüzde sohbetin ve kusursuz bir saray adamı olmanın bütün sanatının sırrıdır. Bunu ihmal edersen, zırhlı adamlarla savaşmaya silahsız bir sancaktar olarak çıkmış olursun. Ben de bu yöntemi kullanırım, hatta bazen kötüye kullanırım. Böylece ben ve dostlarım saygı görürüz; ayrıca kılıcım dilim kadar keskindir.’”
“Foedora’nın en ateşli hayranlarından biri, küstahlığı dillere düşmüş ve bunu başarısına bile katkı sağlayacak biçimde kullanmıştı; Rastignac’ın küçümseyerek ortaya attığı meydan okumayı kabul etti. Benim, eserlerimin ve karakterimin ölçüsüz bir övgüsüne girişti. Rastignac bu aşağılama yöntemini hesaba katmamıştı. İğneleyici övgüleri kontesi yanılttı; kontes hiç acımadan beni gözden çıkardı, dostlarını eğlendirmek için sırlarımı açığa vurdu, iddialarımla ve umutlarımla alay etti.”
“‘Önünde bir gelecek var,’ dedi Rastignac. ‘Bir gün acımasızca öç alabilecek bir konuma gelebilir; yetenekleri en az cesareti kadar güçlü. Ona saldıranları çok gözü kara bulurum, çünkü hafızası kuvvetlidir——’”
“‘Bir de anılarını yazar,’ diye araya girdi kontes; ortalığı kaplayan derin sessizlikten rahatsız olmuş gibiydi.”
“‘Sahte bir kontesin anıları, madam,’ diye karşılık verdi Rastignac. ‘Öyle şeyleri yazmak için başka tür bir cesaret gerekir.’”
“‘Cesaretinin bol olduğuna inanıyorum,’ diye yanıtladı; ‘bana sadıktır.’”
“Alaycıların arasına birden, Macbeth’teki Banquo’nun hayaleti gibi çıkıvermek için büyük bir istek duydum. Bir metresimi kaybederdim ama bir dostum olurdu! Ne var ki aşk, bütün acılarımızı yatıştırmak için başvurabildiği o hain ve aldatıcı inceliklerden birini birden aklıma getirdi.”
“Foedora beni sevseydi, diye düşündüm, duygularını alaycı bir şakayla gizlemeye mutlaka çalışırdı. Dudaklardaki bir yalana karşı yüreğin kaç kez itiraz ettiğini kim bilir!”
“Neyse ki çok geçmeden, kontesle baş başa kalan küstah rakibim kalkıp gitmeye hazırlandı.”
“‘Ne! Şimdiden mi?’ diye sordu, yüreğimi çarptıran cilveli bir sesle. ‘Bana birkaç dakika daha ayırmaz mısınız? Bana söyleyecek başka bir şeyiniz yok mu? Benim için hiç zevklerinizden vazgeçmeyecek misiniz?’”
“Adam gitti.”
“‘Ah!’ diye esnedi; ‘hepsi de ne kadar sıkıcı!’”
“Zili çınlayana kadar kordonu kuvvetle çekti; sonra Pria che spunti’den birkaç nota mırıldanarak odasına girdi. Onu şarkı söylerken daha önce kimse duymamıştı; suskunluğu en çılgın açıklamalara yol açmıştı. Söylentiye göre, yeteneğinin büyüsüne kapılmış olan ilk sevgilisine, kıskançlığı mezarının ötesine uzanan bu adama, başkalarının onun yalnız kendisine ait olmasını istediği bir mutluluğu tatmasına asla izin vermeyeceğine söz vermişti.”
“Sesleri yakalayabilmek için ruhumdaki bütün gücü seferber ettim. Notalar gittikçe yükseliyordu; Foedora’nın yaşamı genişler gibi oldu, boğazından en zengin tınılar döküldü; ezgiye neredeyse ilahi bir şey karıştı. Kontesin sesinde parlak, duru ve berrak bir saflık, yüreğe erişip nabzını harekete geçiren titreşimli bir ahenk vardı. Müzisyenler nadiren duygusuz olur; böyle şarkı söyleyebilen bir kadın gerçekten sevmeyi de bilmeliydi. Güzel sesi, zaten yeterince gizemli olan kadına bir bilmece daha ekliyordu. O an onu, şu anda sizi gördüğüm kadar açık seçik gördüm. Kendisini dinliyor, kendi içinde gizli bir coşku duyuyor gibiydi; sanki aşkınkine benzer bir vecde kapılmıştı.”
“Rondonun ana temasını söylerken şöminenin önünde durdu; sustuğunda yüzü değişti. Yorgun görünüyordu; yüz çizgileri başkalaşmış gibiydi. Maskesini çıkarmış, oyunculuk rolünü bitirmişti. Yine de güzel yüzüne çöken solgunluğun da kendine özgü bir çekiciliği vardı; bu solgunluk ya bu icradan ya da akşamın yorgunluğundan kaynaklanmış olabilirdi.”
“‘İşte gerçek hali,’ diye düşündüm.”
“Ayağını, ısınsın diye şömine paravanının bronz çubuğuna dayadı; eldivenlerini çıkardı ve mücevherli koku şişesinin asılı olduğu altın zinciri başından geçirdi. Her hareketindeki kediyi andıran zarafeti seyretmek bana tarifsiz bir haz veriyordu; güneşte tüylerini düzelten bir kedinin kıvrak zarafeti gibi. Aynada kendine baktı ve huysuzca seslendi: ‘Bu akşam iyi görünmüyordum; cildim ürkütücü bir hızla bozuluyor. Belki daha erken yatmalı, bu sefahat hayatına son vermeliyim. Justine benimle alay mı ediyor?’ Zili yeniden çaldı; hizmetçisi telaşla içeri girdi. Nerede olduğunu bilmiyorum; gizli bir merdivenden gelmişti. Onu incelemek istiyordum. Romantik hayallerimde, uzun boylu, düzgün yapılı esmer bu görünmez hizmetçi kadına suçlamalar yöneltmiştim.”
“‘Madam mı çağırdı?’”
“‘Evet, iki kez,’ diye yanıtladı Foedora; ‘bu aralar gerçekten sağır mı oluyorsun?’”
“‘Madamın badem sütünü hazırlıyordum.’”
“Justine önünde diz çöktü, sandaletlerinin bağlarını çözüp çıkardı. Hanımı ateşin yanındaki minderli koltuğunda kayıtsızca geriye yaslanmış, esniyor ve başını kaşıyordu. Her hareketi bütünüyle doğaldı; ona yakıştırdığım gizli acı ya da duyguların hiçbir belirtisi yoktu.”
“‘George âşık olmalı!’ diye yorum yaptı. ‘Onu işten çıkaracağım. Bu gece de perdeleri çekmiş. Ne demek istiyor acaba?’”
“Bu söz üzerine damarlarımdaki bütün kan yüreğime hücum etti; ama perdelerden bir daha söz edilmedi.”
“‘Hayat çok boş,’ diye sürdürdü kontes. ‘Ah! Dün yaptığın gibi beni tırmalamamaya dikkat et. Bak şuraya, tırnaklarının izleri hâlâ duruyor,’ diyerek ipek çorabının altındaki dizini uzattı. Kuğu tüyüyle çevrelenmiş kadife terliklerini çıplak ayaklarına geçirdi, Justine saçını taramaya hazırlanırken elbisesini çözdü.”
“‘Evlenmelisiniz madam, çocuklarınız olmalı.’”
“‘Çocuklar!’ diye haykırdı. ‘Beni hemen mahvetmek için bundan fazlası gerekmezdi! Bir koca mı! Hangi erkeğe…? Saçım bu akşam güzel yapılmış mıydı?’”
“‘Pek sayılmaz.’”
“‘Aptalsın!’”
“‘Saçınızı bu kadar kıvırcık yapmak size hiç yakışmıyor. Büyük, düzgün bukleler size çok daha fazla yakışır.’”
“‘Gerçekten mi?’”
“‘Gerçekten madam; o dalgalı biçim yalnız açık renk saçta güzel duruyor.’”
“‘Evlilik mi? Asla, asla! Evlilik ticari bir anlaşmadır; ben böyle bir şey için yaratılmadım.’”
“Bir âşık için ne yürek burkan bir sahne! İşte dostu, yakını olmayan; aşk dininden yoksun, hiçbir sevgiye inanmayan, yalnız bir kadın. Oysa her insanın duyduğu, yüreğini dökme ihtiyacını azıcık bile hissetse, bunu ancak hizmetçisiyle dedikodu ederek, önemsiz ve kayıtsız sözler söyleyerek giderebiliyordu.... Ona acıdım.”
“Justine onun soyunmasına yardım etti. Nihayet örtüsüz kaldığında onu dikkatle izledim. Gül pembesi beyazlıktaki genç kız bedeninin biçimi, ince geceliğinin ardından, şamdan ışığında görünüyordu; tülünün ardındaki gümüş bir heykel kadar göz alıcıydı. Aşkın gizli bakışlarından sakınmasını gerektirecek hiçbir kusuru yoktu. Ah, güzel bir beden en sağlam kararlılığı bile altüst eder!”
“Hizmetçi, yatağın önünde asılı duran kaymaktaşı aplikteki mumu yaktı; hanımı ateşin karşısında düşünceli ve sessiz oturuyordu. Justine bir ısıtma tavası getirdi, yatağın örtüsünü açtı ve hanımının yatağa girmesine yardım etti. Foedora’nın kendine ne denli saygı duyduğunu gösteren türlü hizmetleri özenle yerine getirmek için biraz daha vakit geçirdikten sonra hizmetçisi odadan çıktı. Kontes birkaç kez dönüp durdu ve iç çekti; huzursuzdu. Sabırsızlık iç çekişlerini andıran, güçlükle işitilen sesler dudaklarından kaçıyordu. Masaya uzanıp bir şişe aldı; içindeki kahverengi sıvıdan dört beş damlayı bir miktar süte damlatıp içti. Ardından yine acı dolu iç çekişler geldi, sonra da ‘Mon Dieu!’ diye haykırdı.”
“Haykırışı ve söyleyişindeki ton yüreğimi burktu. Yavaş yavaş kıpırtısız kaldı. Bu beni korkuttu; ama çok geçmeden uyuyan birinin ağır, düzenli soluk alışını duydum. Hışırdayan ipek perdeleri aralayıp saklandığım yerden çıktım, yatağın ayakucuna giderek tarif edemediğim duygularla ona baktım. Kolunu başının üzerine koymuş, bir çocuk gibi yatarken öylesine büyüleyiciydi; ama dantel içinde çevrelenen güzel ve sakin yüzünün tatlılığı yalnızca öfkemi artırıyordu. Katlanmak zorunda kaldığım işkenceye hazırlıklı değildim.”
“‘Mon Dieu!’ Anlayamadığım, ama tek ışığım olarak kabul etmek zorunda kaldığım bu söz kırıntısı, Foedora hakkındaki fikrimi birden değiştirmişti. Sıradan ya da derin anlamlı, önemsiz ya da büyük önem taşıyan bu sözler haz ya da acı, bedensel ya da ruhsal ıstırap ifade ediyor olabilirdi. Bir dua mıydı, beddua mı; bir öngörü müydü, anı mı; korku mu, pişmanlık mı? O tek sözün içinde koca bir hayat yatıyordu; varlık ya da yoksulluk içinde geçmiş bir hayat; belki bir suç bile içeriyordu!”
“Kadınlığın bu güzel görünüşünün altında pusuya yatmış gizem yeniden büyüdü; Foedora’yı açıklamanın o kadar çok yolu vardı ki sonunda açıklanamaz hale geldi. Dudaklarının arasından bir tür dil akıp gidiyor gibiydi. Nefes alışındaki her türlü değişime—ister güçsüz ya da düzenli, ister yumuşak ya da zahmetli olsun—düşünceler ve duygular yükledim. Düşlerini paylaştım; uyurken içlerinden okuyarak sırlarını anlamayı çok istedim. Sayısız çelişkili fikir ve karar arasında bocaladım. Karşımda duran kadına, yüzündeki sakin ve duru güzelliğe yüreğimi kaptırdığımı inkâr edemezdim. Bir kez daha çabalamaya karar verdim. Ona hayatımı, aşkımı, fedakârlıklarımı anlatsam, hiç ağlamamış gözlerinden bir damla yaş indirebilir ya da acımasını sağlayabilir miydim?”
“Bütün umutlarımı bu son denemeye bağlamışken sokaklardan gelen sesler günün ağarmak üzere olduğunu gösteriyordu. Bir an Foedora’nın uyanıp kendini kollarımda bulduğunu hayal ettim. Sessizce yanına sokulup kollarımı ona sıkıca dolayabilirdim. Bu düşüncenin acımasız egemenliğine direnmeye karar verip çıkaracağım sesleri umursamadan salona koştum; neyse ki küçük bir merdivene açılan gizli bir kapı buldum. Beklediğim gibi anahtar kilitteydi; kapıyı çarpıp kararlı adımlarla avluya çıktım, ardından dönüp izlendiğime bakmadan üç sıçrayışta sokağa vardım.”
“İki gün sonra kontesin evinde bir oyun yazarı komedi okuyacaktı; başkaları gittikten sonra kalıp ona epey tuhaf bir istekte bulunmak niyetiyle oraya gittim: ertesi akşamı yalnız bana ayırmasını, başka konuk kabul etmemesini isteyecektim. Fakat onunla baş başa kalınca cesaretim kırıldı. Saatin her vuruşu beni ürkütüyordu. Gece yarısına yalnızca çeyrek saat kalmıştı.”
“‘Konuşmazsam,’ diye düşündüm, ‘başımı şömine çıkıntısının köşesine çarpmalıyım.’”
“Kendime üç dakika süre tanıdım; üç dakika geçti, başımı mermerin üzerine çarpmadım; yüreğim su çekmiş bir sünger gibi ağırlaştı.”
“‘Çok eğlencelisiniz,’ dedi.”
“‘Ah madam, keşke beni anlayabilseniz!’ diye karşılık verdim.”
“‘Neyiniz var?’ diye sordu. ‘Benziniz soluyor.’”
“‘Sizden bir iyilik istemekte tereddüt ediyorum.’”
“Her hareketi cesaretimi geri getirdi. Benimle bir buluşma ayarlamasını istedim.”
“‘Memnuniyetle,’ diye yanıtladı; ‘ama neden şimdi benimle konuşmuyorsunuz?’”
“‘Size karşı açık sözlü olmak için, verdiğiniz sözün bütün kapsamını açıklamam gerek: bu akşamı yanınızda, sanki kardeşmişiz gibi geçirmek istiyorum. Korkmayın; hoşlanmadığınız şeylerin farkındayım. Beni yeterince anlamış olmalısınız; sizi rahatsız edecek hiçbir şey yapmanızı istemeyeceğimi bilirsiniz. Üstelik küstahlıkla yaklaşacak biri de değilim. Bana dost oldunuz, iyilik ettiniz ve büyük hoşgörü gösterdiniz; bu yüzden yarın size veda etmem gerek. Sözünüzden dönmeyin,’ diye haykırdım, konuşmaya hazırlandığını görünce; sonra da oradan ayrıldım.”
“Mayıs sonlarına doğru bir akşam saat sekizde Foedora’yla Gotik tarzda döşenmiş özel odasında baş başaydık. Artık korkmuyordum; mutluluğumdan emindim. Metresim benim olacaktı, yoksa ölüme sığınacaktım. Çekingen aşkımı mahkûm etmiştim; zayıflığını kabul eden insan gerçekten güçlüdür.”
“Kontes, mavi kaşmir elbisesiyle, ayaklarını bir yastığa uzatmış kanepede yatıyordu. Ressamların eski İbranilere giydirdiği türden Doğulu bir sarık takmıştı; tuhaflığı, çekiciliğine tarif edilemez bir cilve katıyordu. Yüzünü geçici bir büyü sarmış gibiydi; bu, her an yeni ve eşi benzeri olmayan varlıklara dönüştüğümüzü, gelecekteki ya da geçmişteki halimize hiç benzemediğimizi kanıtlayabilirdi. Onu daha önce hiç bu kadar ışıldarken görmemiştim.”
“‘Merakımı uyandırdığınızı biliyor musunuz?’ dedi gülerek.”
“‘Sizi hayal kırıklığına uğratmayacağım,’ dedim; yanına oturup bana uzattığı elini tuttum. ‘Sesiniz çok güzel!’”
“‘Şarkı söylediğimi hiç duymadınız!’ diye haykırdı; şaşkınlıkla irkildi.”
“‘Bunun hiç de öyle olmadığını, gerektiğinde kanıtlayacağım. O güzel şarkı söyleyişiniz hâlâ sır olarak mı kalacak? Korkmayın, sırrınızı öğrenmeye çalışmıyorum.’”
“Yaklaşık bir saat samimi bir sohbete daldık. Foedora’nın hiçbir isteğimi geri çevirmemesi gereken bir adam gibi davranırken ona bir âşığın bütün saygısını gösterdim. Böyle davranınca bir iyilik gördüm: elini öpmeme izin verdi. Eldivenini zarifçe çıkardı; o öpücükte bütün ruhum eriyip döküldü. İnanmaya çalıştığım bir yanılsamanın mutluluğuna gömülmüştüm.”
“Foedora, okşamalarıma ve iltifatlarıma beklemediğim ölçüde karşılık verdi. Beni korkaklıkla suçlamayın; bu kardeşçe iltifatların bir adım ötesine geçseydim pençeleri kınından çıkıp bana saplanırdı. Neredeyse on dakika hiç konuşmadan kaldık. Ona hayranlıkla bakıyor, sahip olmadığı çekicilikleri ona yakıştırıyordum. O an benimdi, yalnızca benimdi—bu büyüleyici varlık, hayal gücümün izin verdiği ölçüde benimdi; özlemim onu sarıp kendine çekiyordu; ruhumda onunla evlenmiştim. Kontes, manyetik etkime boyun eğmiş ve büyülenmişti. Bu boyun eğişin mutlak olmayışına sonradan hep hayıflandım; ama o sırada yalnız ruhunu, yüreğini istiyordum, başka hiçbir şeyi değil. İdeal ve kusursuz bir mutluluğu, uzun sürmeyecek güzel bir yanılsamayı özlüyordum. Sonunda, çılgınlığımın son saatlerinin yaklaştığını hissederek konuştum.”
“‘Beni dinleyin madam. Sizi seviyorum ve bunu biliyorsunuz; yüz kez söyledim, anlamış olmalısınız. Bir züppe gibi davranmayacağım, size dalkavukluk etmeyeceğim, bir budala gibi kendimi dayatmayacağım; aşkınızı böyle numaralarla kazanmak istemem! Öyleyse beni yanlış anlamışsınız. Sizin uğrunuza ne acılar çektim! Ama bunlarda sizin suçunuz yok; birkaç dakika içinde kararınızı kendiniz vereceksiniz. Yoksulluğun iki türü vardır madam. İlki, paçavralar içinde sokaklarda açıkça dolaşır; farkında olmadan Diogenes’i taklit eder, kıt kanaat beslenir, hayatı en yalın koşullara indirger. Belki zenginden daha mutludur; herhalde kaygısı daha azdır ve güçlü ruhların reddettiği dünya paylarıyla yetinir. Bir de görkem içindeki yoksulluk vardır: unvanı, cesareti ve gururuyla dilenci hayatını gizleyen İspanyol yoksul; beyaz yelek ve sarı güderi eldiven giyen, arabası olan, yarım metelik eksik diye bütün kariyeri mahvolacak dilenci. İlk tür yoksulluk halk tabakasına aittir; ikincisi ise kumarbazların, kralların ve yetenekli insanlarınkidir. Ben ne halktan biriyim, ne kral, ne de dolandırıcı; belki yeteneğim de yoktur, ben bir istisnayım. Taşıdığım adla dilenmektense ölmeyi yeğlerim. İçiniz rahat olsun madam,’ dedim; ‘bugün bolluk içindeyim, ihtiyaçlarımı karşılayacak kadar param var.’ Çünkü iyi giyimli bir dilenci ansızın karşımıza çıktığında yüzümüze yerleşen sert ifade onun yüzünden geçmişti. ‘Bensiz Gymnase’a gitmek istediğiniz günü hatırlıyor musunuz? Orada olacağıma hiç inanmamıştınız,’ diye sürdürdüm.”
“Başını salladı.”
“‘Sizi orada görebilmek için son beş franklık paramı harcamıştım. Jardin des Plantes’taki gezintimizi hatırlıyor musunuz? Faytonunuzun ücreti elimdeki her şeyi alıp götürmüştü.’”
“Ona fedakârlıklarımı anlattım, sürdürdüğüm hayatı betimledim; bugün olduğu gibi şarapla değil, yüreğimin cömert coşkusuyla hararetlenmiştim. Tutkum alev alev sözlere döküldü; içimdeki duyguların nasıl parladığını unuttum. Ne belleğim ne de becerim onları yeniden canlandırabilirdi. Bu, kırılmış gönüllerin renksiz bir dökümü değildi; aşkım güzel umutlarla güçlenmişti. Aşkın esinlediği öyle sözler döküldü ki her biri bir ömrü anlatabilirdi; işkence içindeki bir ruhun çığlıkları gibi yankılanıyordu. Savaş alanında can verenlerin son duaları da böyle yükselir. Ağladığını görünce sustum. Grand Dieu! Tiyatro kapısında ödediğim beş frank karşılığında sergilediğim sahte tutku, bana bir oyuncunun ödülünü, yani başarıyı kazandırmıştı. Gözlerinden yaş akıtmıştım.”
“‘Bilseydim——’ dedi.”
“‘Cümleyi bitirmeyin,’ diye araya girdim. ‘Şimdi bile sizi öldürecek kadar seviyorum——’”
“Zil kordonuna uzandı. Kahkaham gürültüyle patladı.”
“‘Kimseyi çağırmayın,’ dedim. ‘Hayatınızın geri kalanını huzur içinde geçirmeniz için sizi bırakıyorum. Sizi öldürmek, olsa olsa beceriksizce bir nefret olurdu! Hiçbir şiddet hareketinden korkmanıza gerek yok; bütün bir geceyi yatağınızın ayakucunda geçirdim, hem de——’”
“‘Mösyö——’ dedi kızararak; ama en katı yürekli kadınların bile mutlaka duyduğu o ilk utangaçlık dürtüsünün ardından bana küçümseyen bir bakış fırlattı ve şöyle dedi:”
“‘Herhalde çok üşümüşsünüzdür.’”
“‘Güzelliğinize bu kadar değer verdiğimi mi sanıyorsunuz, madam?’ diye karşılık verdim; aklından geçenleri anlamıştım. ‘Güzel yüzünüz benim için daha da güzel bir ruhun vaadidir. Madam, bir kadını yalnızca kadın olarak görenler, harem için uygun cariyeleri her zaman satın alabilir ve mutluluklarına az bir bedel ödeyerek kavuşabilirler. Oysa ben daha yüce bir şeyin peşindeydim; sizin gibi kalpsiz biriyle kalpten kalbe yakınlık kurduğum bir hayat istiyordum. Bunu artık biliyorum. Başkasına ait olsaydınız onu öldürebilirdim. Ama hayır; çünkü onu severdiniz ve ölümü belki sizi incitirdi. Ne büyük bir azap bu!’ diye haykırdım.
“‘İçinizi rahatlatacaksa,’ diye neşeyle karşılık verdi, ‘size hiçbir zaman kimseye ait olmayacağıma dair güvence verebilirim——’
“‘Böylece Tanrı’nın kendisine hakaret etmiş oluyorsunuz,’ diye sözünü kestim; ‘bunun cezasını çekeceksiniz. Bir gün, eşi benzeri görülmemiş dertlerle kıvranarak, ışığa ya da en ufak bir sese bile katlanamadan, sanki mezarda yaşıyormuşçasına yaşamaya mahkûm olarak kanepenizde yatacaksınız. Sonu gelmeyen, öç alırcasına süren bu azapların nedenini aradığınızda, yolunuz boyunca böylesine bolca dağıttığınız acıları hatırlayacaksınız. Lanet tohumları ektiniz; karşılığında nefret bulacaksınız. Gerçek yargıçlar biziz; burada hüküm süren, insan adaletini ve Tanrı’nın yasalarını hiçe sayan adaletin cellatlarıyız.’”},{
“‘Sizi sevmemem elbette çok büyük bir kusur,’ dedi gülerek. ‘Suç bende mi? Hayır. Sizi sevmiyorum; erkek olmanız yeterli. Kendi başıma mutluyum; bencil bir hayat sürdüğümü kabul edelim, bir efendinin kaprisleri uğruna neden bu hayatımdan vazgeçeyim? Evlilik, tarafların birbirine yalnızca sıkıntı verdiği bir kutsal bağdır. Üstelik çocuklar beni kaygılandırıyor. Size yaradılışım hakkında açıkça uyarmamış mıydım? Dostluğumla yetinmeye neden razı olmuyorsunuz? Değersiz beş franklıklarınızın kıymetini bilemediğim için size yaşattığım bütün sıkıntıların karşılığını verebilmeyi isterdim. Fedakârlıklarınızın büyüklüğünü takdir ediyorum; ama bağlılığınızın ve ince düşünceli davranışınızın karşılığı ancak sevgi olabilir. Oysa sizi o kadar az önemsiyorum ki bu sahne bende hoşnutsuzluk uyandırıyor.’
“‘Ne kadar saçma davrandığımın farkındayım,’ dedim, gözyaşlarımı tutamayarak. ‘Bağışlayın,’ diye sürdürdüm, ‘az önce söylediğiniz acımasız sözleri duymak bana mutluluk verdi; sizi öyle çok seviyorum ki. Ah, sevgimi içimdeki her damla kanla gösterebilsem!’”
“‘Erkekler bu klasik sözleri bize hep tekrarlar; kimisi daha etkili, kimisi daha az,’ diye karşılık verdi, hâlâ gülümseyerek. ‘Ama ayaklarımızın dibinde ölmek pek zor olmalı; çünkü bu türden cesetleri her yerde görüyorum. Saat on iki. Yatmaya gitmeme izin verin.’”
“‘İki saat içinde kendi kendinize, Ah, mon Dieu! diyeceksiniz.’”
“‘Önceki günkü gibi mi? Evet,’ dedi. ‘Borsacımı düşünüyordum; yüzde beşlik tahvillerimi yüzde üçlüklere çevirmesini söylemeyi unutmuştum, o gün de yüzde üçlükler değer kaybetmişti.’”
“Ona baktım; gözlerim öfkeyle parlıyordu. Bazen bir suç, başlı başına koca bir roman olabilir; bunu o an anladım. Herhalde bu türden en ateşli aşk ilanlarına öyle alışmıştı ki sözlerim de gözyaşlarım da çoktan unutulmuştu.
“‘Fransa’nın bir lorduyla evlenir miydiniz?’ diye ansızın sordum.
“‘Dük olsaydı belki.’”
“Şapkamı aldım ve onu selamladım.
“‘Size kapıya kadar eşlik etmeme izin verin,’ dedi; sesinde, başını tutuşunda ve el hareketinde keskin bir alay vardı.
“‘Madam——’
“‘Mösyö?’”
“‘Sizi bir daha hiç görmeyeceğim.’”
“‘Umarım görmezsiniz,’ dedi ve başını küstahça eğdi.
“‘Düşes mi olmak istiyorsunuz?’ diye haykırdım; küstahlığının içimde uyandırdığı bir tür çılgınlıkla kendimden geçmiştim. ‘Unvanlara, şan şöhrete mi düşkünsünüz? Öyleyse bırakın sizi seveyim; kalemim yalnız sizin için yazsın, sesim yalnız sizin için konuşsun; hayatımın en derinindeki ruh, yol gösteren yıldızım olun! Sonra da beni ancak bir bakan, Fransa’nın bir lordu, bir dük olduğumda kocanız olarak kabul edin. Beni nasıl biri olmamı istiyorsanız öyle yapacağım!’”
“‘Avukatla geçirdiğiniz zamanı iyi değerlendirmişsiniz,’ dedi gülümseyerek. ‘Savunmalarınızda bir ateş var.’”
“‘Bugün sizin,’ diye haykırdım, ‘ama gelecek benim! Ben yalnızca bir kadını kaybediyorum; siz bir adı ve aileyi kaybediyorsunuz. Zaman intikamımı büyütüyor; zaman güzelliğinizi solduracak, siz de yapayalnız öleceksiniz; beni ise şan bekliyor!’”
“‘Son sözleriniz için teşekkürler!’ dedi, esnemesini bastırarak. Bütün hâliyle beni bir daha görmek istemediğini belli ediyordu.
“Bu söz beni susturdu. Ona nefret dolu bir bakış fırlattım ve hızla uzaklaştım.
“Foedora’yı unutmalı, bu tutkunun pençesinden kurtulmalı ve yeniden yalnız çalışmalarıma dönmeli ya da ölmeliydim. Bu yüzden kendime korkunç işler yükledim; çalışmalarımı tamamlamaya karar verdim. On beş gün tavan arasındaki odamdan hiç çıkmadım; geceleri solgun düşünceler içinde geçirdim. Cesaretime ve umutsuzluğun kamçısına rağmen güçlükle, kesik kesik çalışıyordum. Müzik susmuştu. Foedora’nın göz kamaştırıcı, alaycı görüntüsünü zihnimden kovamıyordum. Her düşünceme hastalıklı bir şey çökmüştü; pişmanlık kadar korkunç, belirsiz bir özlem. Thebaid’in münzevilerini taklit ettim. Onlar gibi dua etmedim belki ama onlarınki gibi çölde yaşadım; onlar kayalarını yontarken ben de düşüncelerimi yontuyordum. Gerekseydi belimde dikenli bir kuşakla dolaşır, zihinsel ıstırabımı dindirmek için bedenime acı çektirirdim.
“Bir akşam Pauline odama geldi.
“‘Kendinizi öldürüyorsunuz,’ dedi yalvarırcasına. ‘Dışarı çıkıp dostlarınızı görmelisiniz——’”
“‘Pauline, gerçek bir kâhinmişsin; Foedora beni öldürüyor, ölmek istiyorum. Hayatım çekilmez hâlde.’”
“‘Dünyada tek bir kadın mı var?’ diye sordu gülümseyerek. ‘Kısacık hayatınızda kendinizi neden bu kadar mutsuz ediyorsunuz?’”
“Pauline’e şaşkınlıkla baktım. Gidişini fark edemeden yanımdan ayrıldı; sözlerinin sesini duymuştum ama anlamını kavrayamamıştım. Çok geçmeden anılarımı el yazması hâlinde edebiyat yayıncısına götürmem gerekti. Tutkuma öylesine gömülmüştüm ki parasız nasıl yaşadığımı hatırlayamıyordum; yalnızca alacağım dört yüz elli frankın borçlarımı ödeyeceğini biliyordum. Bu yüzden paramı almaya gittim ve beni değişmiş, zayıflamış bulan Rastignac’la karşılaştım.
“‘Hangi hastaneden taburcu oldun?’ diye sordu.
“‘O kadın beni öldürüyor,’ diye karşılık verdim. ‘Ondan ne nefret edebiliyorum ne de onu unutabiliyorum.’”
“‘Öyleyse onu öldürsen iyi edersin; belki o zaman aklından çıkar,’ dedi gülerek.
“‘Bunu sık sık düşündüm,’ diye karşılık verdim. ‘Ama suç işleme, şiddete başvurma ya da cinayet düşüncesi, bazen ruhumu canlandırsa da bu tasarıyı gerçekten uygulayamam. Kontes, bağışlanmayı isteyecek hayranlık uyandırıcı bir canavar; ayrıca her erkek Othello değildir.’”
“‘Erişemediğimiz her kadın böyledir,’ diye sözümü kesti Rastignac.
“‘Deliriyorum,’ diye haykırdım. ‘Bazen beynimde çılgınlığın kudurduğunu hissediyorum. Düşüncelerim gölge gibi; önümden geçip gidiyorlar, yakalayamıyorum. Ölüm bu hayattan yeğdir; bu mücadeleyi sona erdirmenin en iyi yolunu uzun uzun düşündüm. Faubourg Saint-Honoré’de yaşayan Foedora’yı değil, buradaki Foedora’mı düşünüyorum,’ dedim ve alnıma vurdum. ‘Afyon hakkında ne dersin?’”
“‘Peh! Korkunç acılar,’ dedi Rastignac.
“‘Ya kömür dumanı?’”
“‘Alçakça bir yöntem.’”
“‘Ya Seine?’”
“‘Sürükleme ağları da morg da iğrenç.’”
“‘Tabancayla vurmak?’”
“‘Ya hesabın şaşarsa, ömür boyu yüzün tanınmaz hâle gelir. Beni dinle,’ diye sürdürdü. ‘Bütün gençler gibi ben de intihar üzerine kafa yordum. Otuz yaşına gelmeden hangimiz kendini iki üç kez öldürmemiştir? Yaşamı zevk aracı olarak kullanmaktan daha iyi bir yol yok, diye düşünüyorum. Kendini baştan sona sefahate ver; ya tutkun ya sen onun içinde yok olup gidersin. Ölçüsüzlük, dostum, her türden ölümü buyurur. Apopleksi yıldırımını elinde tutan o değil mi? Apopleksi, ıskalamayan bir tabanca kurşunudur. Şenliklerde her türlü bedensel haz bolca bulunur; afyonun yerine geçecek birkaç kuruşluk şey bu değil mi? Aşırı içmeye sürükleyen coşkunluk da şarapla ölümüne bir düelloya davet çıkarır. Clarence Dükü’nün o Malmsey fıçısı, Seine’in çamurundan daha hoş tat vermiş olmalı. Masanın altına görkemli biçimde devrildiğimizde, bu küçük ölçekte, arada bir boğularak ölmek sayılmaz mı? Polis bizi bulup karakolun soğuk sıralarına uzattığında, morgun bütün zevklerini yaşamıyor muyuz? Gerçi mavi yeşil, çamur içinde ve şişmiş cesetler değiliz; ama işin doruk noktasına vardığımızın farkındayız.’”
“‘Ah,’ diye sürdürdü, ‘bu uzayıp giden intiharın iflas etmiş bakkalın ölümüyle hiçbir ilgisi yok. Esnaf nehri gözden düşürdü; alacaklılarının yüreğini yumuşatmak için kendilerini suya atıyorlar. Senin yerinde olsam zarifçe ölmeye çalışırdım; böyle bir hayat mücadelesi vererek yeni bir ölüm yolu bulmak istiyorsan yardımcın olurum. Her şeyden bıktım, hayal kırıklığına uğradım. Evlenmem önerilen Alsaslı kızın sol ayağında altı parmağı vardı; altı parmaklı bir kadınla yaşayamam! Bu kesinlikle duyulur, sonra da alay konusu olurum. Geliri yalnızca on sekiz bin franktı; parmakları çoğaldıkça serveti azalıyordu. Kahretsin; çılgınca bir hayata girişiyorsak belki bir talih kuşu konar!’”
“Rastignac’ın güzel sözleri beni sürükledi. Tasarının çekiciliği göz kamaştıracak kadar parlaktı; umutlarım alevlendi, meselenin şiirsel yanı bir şaire seslendi.
“‘Peki ya para?’ dedim.
“‘Dört yüz elli frankın yok mu?’”
“‘Var, ama ev sahibeme ve terziye borcum var——’”
“‘Terzine mi borç ödeyeceksin? Senden hiçbir şey olmaz; bakan bile olamazsın.’”
“‘Peki yirmi louis ile ne yapılabilir?’”
“‘Kumar masasına git.’”
“Ürperdim.
“‘Benim sistemli sefahat dediğim hayata atılacaksın,’ dedi çekincelerimi fark ederek, ‘ama yeşil çuhadan mı korkuyorsun?’”
“‘Beni dinle,’ diye karşılık verdim. ‘Babama kumarhaneye asla ayak basmayacağıma söz verdim. Bu yalnızca kutsal bir söz değil; kumar cehennemlerinin önünden her geçişimde hâlâ içimi yenilmez bir tiksinti kaplıyor. Parayı al ve bensiz git. Servetimiz tehlikedeyken kendi işlerimi yoluna koyacağım, sonra da senin evine gelip seni bekleyeceğim.’”
“İşte böylece felakete sürüklendim. Bir gencin bütün hayatının altüst olması için ya onu sevmeyecek bir kadınla ya da onu fazla seven bir kadınla karşılaşması yeter. Bolluk, gücümüzü nasıl yutup bitiriyorsa sıkıntı da erdemlerimizi öyle gölgeler. Hôtel de Saint-Quentin’e yeniden döndüğümde, bir zamanlar öğrencice ölçülü bir hayat sürdüğüm tavan arasındaki odama uzun uzun baktım. Belki uzun ve onurlu olabilecek bu hayatı, beni uçurumun kenarına sürükleyen ateşli yaşam uğruna terk etmemeliydim. Pauline, bu kederli hâlimi görünce şaşırdı.
“‘Ne oldu sana?’ diye sordu.
“Ayağa kalkıp annesine borçlu olduğum parayı sakince saydım, üstüne altı aylık kirayı peşin ödemeye yetecek kadar ekledim. Beni endişeyle izledi.
“‘Senden ayrılıyorum, sevgili Pauline.’”
“‘Biliyordum!’ diye haykırdı.
“‘Beni dinle çocuğum. Geri dönme düşüncesinden vazgeçmiş değilim. Altı ay boyunca odamı benim için sakla. On beş Kasım’a kadar dönmezsem eşyalarım senin olacak. Şu mühürlü el yazması paket, “İrade” üzerine büyük eserimin temize çekilmiş nüshası,’ diye sürdürdüm, paketi göstererek. ‘Onu Kral Kütüphanesi’ne bırakır mısın? Burada kalan her şey için de dilediğini yapabilirsin.’”
“Bakışları yüreğime ağır geldi; Pauline, karşımda beden bulmuş vicdanımdı.
“‘Artık ders vermeyeceğim,’ dedi piyanoyu göstererek.
“Bu söz üzerine cevap vermedim.
“‘Bana yazacak mısın?’”
“‘Hoşça kal, Pauline.’”
“Onu usulca kendime çektim ve henüz yeryüzüne değmemiş kar gibi tertemiz, aydınlık alnına bir öpücük kondurdum; bir babanın ya da erkek kardeşin öpücüğü gibi. Kaçıp gitti. Madame Gaudin’i görmedim, anahtarımı her zamanki yerine astım ve yola koyuldum. Rue de Cluny’nin sonuna yaklaşmıştım ki arkamda hafif kadın adımları duydum.
“‘Bu keseyi senin için işledim,’ dedi Pauline. ‘Bunu bile mi reddedeceksin?’”
“Sokak lambasının ışığında Pauline’in gözlerinde yaşlar gördüğümü sandım ve inledim. Belki ortak bir duygunun etkisiyle, vebanın bulaşmasından korkan insanlar gibi aceleyle ayrıldık.
“Rastignac’ın dönüşünü ağırbaşlı bir sükûnetle beklerken odası, girmek üzere olduğum hayatın tuhaf bir yorumu gibi görünüyordu. Şöminenin üzerindeki saatin tepesinde kaplumbağasına yaslanmış bir Venüs heykeli vardı; yarısı içilmiş bir puro kollarının arasındaydı. Çeşit çeşit pahalı mobilya—muhtemelen aşk armağanları—ortalığa saçılmıştı. Lüks bir kanepenin üzerinde eski ayakkabılar duruyordu. Kendimi bıraktığım rahat koltuk bir gazi kadar yara bere içindeydi; kolları diş izleriyle oyulmuş, sırtı bütün ziyaretçilerinin saçlarından bulaşan kalın, bayat pomat ve saç yağı tabakasıyla kaplanmıştı. Duvarlarda, yatakta, her yerde ihtişamla sefalet tuhaf biçimde iç içeydi. Bir Napoli sarayını ve çevresindeki lazzaronileri düşünebilirdiniz. Burası, lüksün duyularının peşinde koşan ve tutarsızlıkları umursamayan tek bir kişiye ayrıldığı, bir kumarbazın ya da bir hovardanın odasıydı.
“Odanın sunduğu manzarada hayal gücünü harekete geçiren bir yan vardı. Hayat, paçavraları ve pırıltılarıyla, elbette gerçekte olduğu gibi eksik bir bütün olarak, ama öylesine canlı ve resmedilmeye değer biçimde birdenbire gözler önüne serilmişti. Bir haydutun sevdiği bütün ganimetleri yığdığı bir in gibi görünüyordu. Byron’ın şiirlerinin bir nüshasından birkaç sayfa eksikti: bin franklık bahislerle oynayan, ama yakacak bir odunu olmayan bu genç için birkaç dal parçasını tutuşturmaya yaramışlardı. Bir tilburi besliyor, sırtına geçirecek sağlam bir gömlek bulamıyordu. Bir kontes, bir aktris ya da ekarte oyununda talihinin dönmesi, her an ona krala yaraşır bir donanım sağlayabilirdi. Yeşil bronzdan bir şamdanın kılıfına mum sokulmuştu; bir kadın portresi, yaldızlı oyma çerçevesinden sökülüp oraya bırakılmıştı. Heyecan arayan bir genç, çelişkileriyle böylesine çekici olan bir hayattan nasıl vazgeçebilirdi? Barışın ortasında savaşın bütün zevklerini sunan bir hayattan? Uykum gelmeye başlamıştı ki Rastignac kapıyı tekmeyle açıp bağırdı:
“‘Zafer! Artık ölmek için acele etmemize gerek yok.’”
“Altınla dolu şapkasını bana uzattı ve masaya koydu; sonra kurbanını yemeye hazırlanan iki yamyam gibi çevresinde zıplayıp tepinmeye, dans etmeye, bağırıp şarkı söylemeye başladık. Şapkanın içindeki bütün dünya zevklerini görünce, birbirimize fili öldürecek kadar sert yumruklar attık.
“‘Yirmi yedi bin frank,’ dedi Rastignac, altın yığınının yanına birkaç banknot ekleyerek. ‘Başkalarının yaşamasına yeter de artar; bizim ölmemize yetecek mi? Evet! Son nefesimizi altın banyosunda vereceğiz; yaşasın!’ diye bağırdı ve yeniden sıçrayıp oynamaya başladık.
“Beklenmedik kazancı bölüştük. Çift napoléonlarla başladık, sonra teker teker daha küçük paralara indik. Sevinci damla damla süzerek, ‘Bu senin, bu benim,’ deyip duruyorduk.
“‘Uyumayacağız,’ diye bağırdı Rastignac. ‘Joseph! Bir punç getir!’”
“Sadık hizmetkârına altın fırlattı.
“‘Senin payın,’ dedi. ‘Yapabilirsen git, toprağa gömül.’”
“Ertesi gün Lesage’a gidip mobilyalarımı seçtim, Rue Taitbout’daki bildiğiniz daireleri tuttum ve döşeme işini en iyi döşemecilerden birine bıraktım. Atlar satın aldım. Boş ve gerçek zevklerin girdabına kapıldım. Oyuna girdim; büyük meblağlar kazanıp kaybettim ama yalnızca arkadaş evlerinde ve balolarda, asla kumarhanelerde. İlk günlerimden kalan o kutsal dehşeti kumarhanelere karşı hâlâ koruyordum. İstemeden birkaç dost edindim; kimi kavgalar sayesinde, kimi de birlikte yoldan çıkacak insanların arasında kolayca kurulan güven yüzünden. Belki de kötü eğilimlerimiz kadar bizi birbirimize sıkı sıkıya bağlayan başka bir şey yoktur.
“Edebiyat alanında birkaç işe giriştim; övgüyle karşılandılar. Edebiyatı meslek edinmiş büyük adamlar, benden korkacak bir şeyleri olmadığı için, erdemlerimi övmekten çok rakiplerininkini karalamak amacıyla beni göklere çıkardılar.
“Aşırılık dilinin benimsediği renkli ifadeyle, sefahat düşkünü biri oldum. Ölüm işini uzatmamak ve en neşeli topluluklarda sergilenen gayretle hüneri gölgede bırakmak benim için bir onur meselesiydi. Her zaman şık ve özenli giyinirdim. Zeki olduğum söylenirdi. İnsanı tiksindirici bir düzeneğe, bir huniye, şımartılmış bir hayvana dönüştüren korkunç yaşam biçiminin bende hiçbir belirtisi yoktu.
“Çok geçmeden Sefahat bütün dehşetinin heybetiyle karşıma çıktı ve ne anlama geldiğini kavradım. Mirasçıları için şarap şişelerini yıllarca mahzende bekleten ihtiyatlı, ağırbaşlı kimseler böylesine geniş bir hayat anlayışını ve onun olağan hâlini güçlükle kavrayabilir; ama taşralı zihne şiiri ne zaman aşılayabileceksiniz? Afyonla çay, bütün hazlarına rağmen, bu yaradılıştaki insanlar için yalnızca uyuşturucudur.
“Yarım yamalak bir haz düşkününe, şu düşünce başkenti Paris’in ta kendisinde bile rastlanmaz mı? Hazların yorgunluğuna dayanamayacak bu türden biri, içki âleminin ardından, Rossini’nin yeni bir operasını dinleyince müziğe düşman kesilen o saygın burjuvalara pek benzer. Ruffec pâté’sinin ilki hazımsızlık yaptı diye bu yemeklerden vazgeçen ölçülü bir adamın ruh hâliyle o da bu zevklerden vazgeçmez mi?”
“Sefahat de şiir gibi kesinlikle bir sanattır ve korkak ruhlara göre değildir. Gizemlerine nüfuz edip cazibesini kavramak için özenli bir çaba gerekir; her bilgi yolunda olduğu gibi, başlangıcı dikenli ve ürkütücüdür. İnsanlığın büyük hazlarının çevresi zorlu engellerle kuşatılmıştır; söz konusu olan tek tek zevkler değil, bir sistem olarak hazdır: Nadiren yaşanan duyumları yerleştirip alışkanlığa dönüştüren, onları bizim için yoğunlaştırıp çoğaltan, hayatımızın içinde dramatik bir hayat yaratan ve canlılığımızı hızla, büyük ölçüde harcamamızı zorunlu kılan bir sistem. Savaş, İktidar, Sanat ve Sefahat; hepsi insanı yozlaştırmanın biçimleridir, insanın doğasından eşit ölçüde uzak ve bir o kadar derindir; hepsine ulaşmak da aynı ölçüde zordur. Ama insan bu yüce gizemlerin doruklarına bir kez tırmandı mı, başka bir dünyada yaşamaya başlamaz mı? Generaller, bakanlar ve sanatçılar, sıradan hayattan böylesine uzak bir varoluşta şiddetli sarsıntılara duydukları ihtiyaç yüzünden az çok yıkıma sürüklenmezler mi?”
“Savaş, sonuçta kan dökmenin Aşırılığıdır; kişisel çıkarın Aşırılığı da Siyaseti doğurur. Her türden aşırılık kardeştir. Bu toplumsal aşırılıkların uçurum gibi bir çekiciliği vardır; Napoléon’u Saint Helena’nın çağırdığı gibi insanı kendilerine çekerler. Büyülenir, başımız döner; bu isteğin nedenini açıklayamadan derinliklerini yoklamak isteriz. Belki Sonsuzluk düşüncesi bu uçurumlarda barınır, belki de insan ruhuna devasa bir övgü sunarlar; çünkü insan o zaman bütünüyle kendi içine kapanmış olmaz mı?”
“Yorgun sanatçının hayal ve çalışma saatlerinden oluşan cennetine tam bir karşıtlık gerekir; ya Tanrı gibi yedinci gün dinlenmeyi ya da Şeytan’la birlikte cehennemin zevklerini arzular ki duyuları, zihinsel uğraşlarına karşıt yönde özgürce işlesin. Byron, dinlenmek için bağımsız beyefendilerin boston oyununa ve dedikodusuna asla sığınamazdı; o bir şairdi ve Yunanistan’ı Mahmud’la karşı karşıya getirmek zorundaydı.”
“Savaşta insan, yok edip ortadan kaldıran bir melek, devasa ölçekte bir cellat değil midir? Zayıf bedenlerimize böylesine düşman, korkunç acılara katlanmamızı sağlayan büyünün gerçekten güçlü olması gerekmez mi? Bu acılar her güçlü tutkunun çevresine dikenli bir çit örer. Tütün içen kişi kasılmalar geçirir, aşırılığının ardından bir tür ıstırap yaşar; ama bilinmeyen diyarlardaki o görkemli şölenlerde yer almamış mıdır? Avrupa savaşmayı hiç bıraktı mı? Ayak bileklerine kadar kana batmış ayaklarındaki lekeleri silmeye hiç vakit bulamadı. İnsanlık, doğanın aşk nöbetlerine tutulması gibi, sarhoşluk nöbetlerine kapılır.”
“Sakinlik döneminde fırtınaların hayalini kuran, kendi köşesinde miskinleşmiş bir Mirabeau için, özel hayat yaşayan insanlar için Aşırılık her şeyi kapsar; hayatın bütününü durmadan kucaklar. Daha da ötesi, bilinmeyen güçte bir rakiple düellodur: İlk bakışta ürkütücü, boynuzlarından yakalanması gereken bir canavar; nasıl bir çaba gerektirdiği hayal bile edilemez.”
“Diyelim ki doğa sana zayıf ya da sınırlı kapasiteli bir mide verdi; ona hâkim olur, kapasitesini artırırsın; içkiyi kaldırmayı öğrenirsin, sarhoş olmaya alışırsın, uykusuz bütün geceler geçirirsin; sonunda bir zırhlı süvari albayının bünyesine kavuşursun. Böylece İlahi takdire meydan okurcasına kendini yeniden yaratırsın.”
“Bu şekilde dönüşmüş bir adam, sonunda tecrübeli bir askere dönüşmüş acemi gibidir; zihnini kurşun ve gülleye, bacaklarını uzun yürüyüşlere alıştırmıştır. Canavarın üzerindeki hâkimiyeti hâlâ belirsizken, hangisinin üstün geleceği bilinmez; her şeyin mucizevi olduğu, ruhun her ağrısının uykuya yatırıldığı, yalnızca düşüncelerin gölgelerinin yeniden canlandığı bir dünyada, bir o yana bir bu yana yuvarlanır, sırayla galip ve mağlup olurlar.”
“Bu çılgın mücadele bizim için çoktan bir zorunluluğa dönüştü. Savurgan, hayatın bol bol sunduğu bütün zevkleri kendi ölümü karşılığında satın almak üzere bir anlaşma yaptı; kötülük etme gücü uğruna kendilerini şeytana satan efsane kişileri gibi. Onlar için hayat, bir muhasebe bürosunun ya da çalışma odasının derinliklerinde tekdüze akıp gitmek yerine, kaynayan bir sel gibi dökülür.”
“Kısacası Aşırılık, beden için mistiğin vecdi neyse odur. Sarhoşluk seni vecde erenlerin hayalleri kadar tuhaf, fantastik düşlere daldırır. Genç bir kızın rüyaları kadar coşkulu saatler yaşarsın; yorulmadan yol alır, dostlarınla hoş sohbet eder, her sözcüğünde koca bir hayat taşıyan sözler bulur, pişmanlık duymadan yeni zevkler tadarsın; birkaç kısa cümlede önüne şiirler serilir. Bilimin içinde bir ruh bulmaya çalıştığı kaba hayvani tatmini, insanların bilinç yükü altında iç çekerek özlediği büyülü bir uyku hâli izler. Hepsi mutlak bir dinlenme ihtiyacı duyduğu için olabilir mi? Aşırılık, dehanın acıya ödediği bir tür geçiş ücreti olduğu için mi?”
“Bütün büyük adamlara bak; doğa her birini zevk düşkünü ya da alçak yaratmıştır. Alaycı ya da kıskanç bir güç, bütün yeteneklerini boşa çıkarmak, çabalarını sonuçsuz bırakmak için ruhlarını ya da bedenlerini yozlaştırmıştır.”
“Şarabın hüküm sürdüğü saatlerde bütün insanlar ve her şey, senin seçtiğin kılıkta görünür. Bütün yaratılışın efendisi sensin; onu dilediğin gibi dönüştürürsün. Bu kesintisiz hezeyan boyunca Oyun da istediğinde erimiş kurşunu damarlarına akıtabilir.”
“Bir gün canavarın gücüne yenik düşeceksin. O zaman, benim yaşadığım gibi, yanında iktidarsızlık otururken çılgınca uyanacaksın. Yaşlı bir asker misin? Verem yakalar seni. Diplomat mısın? Bir anevrizma, kalbinde ölüme ince bir ip bağlar. Belki de aşkın aşırılığı yüzünden eski zamanlarda Urbino’lu Raphael’i öldüren verem bana, ‘Haydi gidelim!’ diye seslenecek.”
“İşte böyle yaşadım. Dünyaya ya çok erken ya da çok geç atıldım. Enerjim, kuşkusuz, böyle tüketip savurmasaydım tehlikeli olabilirdi. İçki âleminin sonunda Herkül’ün kadehiyle bir İskender’den kurtulunmadı mı?”
“Kaderin oyuncağı olan bazıları için ya cennet ya cehennem, ya Aziz Bernard Darülacezesi ya da çılgınca sefahat gerekir. Şu ikisi hakkında ahlak dersi verecek hâlim az önce hiç yoktu,” dedi Euphrasia ile Aquilina’yı göstererek. “Onlar benim kendi hayatımın tipleri, yaşamımdan imgeler! Onları neredeyse kınayamazdım; karşıma yargıçlar gibi dikilmişlerdi.”
“Oynadığım bu dramın ortasında, aklımı başımdan alan düzensizliğim doruğa ulaşmışken iki kriz geldi; ikisi de bana keskin ve bol acılar yaşattı. İlki, Sardanapalus gibi kendimi ateşe attıktan birkaç gün sonra yaşandı. Bouffons’un peristilinde Foedora’yla karşılaştım. İkimiz de arabalarımızı bekliyorduk.”
“‘Demek hâlâ yaşıyorsunuz?’”
“Gülümsemesinin, muhtemelen de gönül dostunun kulağına fısıldadığı, kuşkusuz benim hikâyemi anlatıp yaşadıklarımı sıradan bir aşk ilişkisi diye küçümsediği kötü niyetli sözlerin anlamı buydu. Yanılmıştı, ama öngörüsüne hayranlık duyuyordu. Ah, onun için ölmek üzere olmam, hâlâ ona tapmam, içki içerken de sarhoş olup fahişelerin kollarındayken de onu hep gözümün önünde görmem ve alaycı şakalarının hedefi olduğumu bilmem! Ah, ona duyduğum aşkı göğsümden söküp ayaklarının dibine atamamam!”
“Elbette paramı çabucak tükettim; ama o üç yıllık disiplin sayesinde sağlığım son derece yerindeydi. Beş parasız kaldığımı anladığım gün bile kendimi olağanüstü iyi hissediyordum. Ölme sürecini sürdürmek için kısa vadeli poliçeler imzaladım; sonra da vade günü geldi. Ne sancılı heyecanlardı! Ama gençliğin nabzını nasıl da hızlandırırlar! Vaktinden önce yaşlanmamıştım; hâlâ genç, dinç ve hayat doluydum.”
“İlk borcumla birlikte bütün erdemlerim canlandı; ağır ağır, umutsuzca bana doğru yürür gibiydiler. Ama onlarla uzlaşabilirdim; önce azarlayıp sonra sana gözyaşıyla para veren yaşlı teyzeler gibiydiler.”
“Hayal gücüm o kadar uysal değildi; adımın Avrupa’nın bütün şehirlerinde ağızdan ağıza dolaştığını gördüm. ‘İnsanın adı kendisidir,’ der Eusebe Salverte. Bu yolculuklardan sonra, Alman masalındaki bir doppelgänger gibi hiç ayrılmadığım odaya döner, irkilerek kendime gelirdim.”
“Paris sokaklarında, efendisinin gri ceketi ve gümüş nişanını taşıyan, ticaretin Nemesis’i gibi işlerini gören bir banker habercisini daha önce kayıtsızca izlerdim; artık o türden insanlardan baştan nefret ediyordum. Bir sabah içlerinden biri, adımı karaladığım on bir kadar poliçeyi ödemem için geldi. İmzam üç bin frank ediyordu! Bütün hâlimle ben, o kadar etmezdim. İcra memurları umutsuzluğuma duygusuz yüzlerini çevirerek karşıma dikildiler; celladın ‘Saat tam üç buçuk,’ dediği suçluya bakışı gibi. Kâtiplerinin eline düşmüştüm; adımı karalayıp çamura bulayabilir, onunla alay edebilirlerdi. Borcunu ödeyemeyen biriydim. Borçlunun kendisi üzerinde hakkı var mı? Başkaları yaşam tarzımın hesabını bana soramaz mıydı? Neden çipolata soslu pudingler yemiştim? Şarabı neden soğutmuştum? Onlara borcumu ödememişken neden uyumuş, yürümüş, düşünmüş ya da eğlenmiştim?”
“Bir şiirin ortasında, düşüncelerimin akışı sırasında ya da dostlarımın hoş sohbetinde keyifle kahvaltı ederken her an, kestane rengi ceketli, elinde yıpranmış bir şapka taşıyan bir beyefendinin içeri girdiğini görebilirdim. Bu adamın görünmesi borcumu, imzaladığım poliçeyi haber verirdi; hayalet beni sofradan kalkıp onunla konuşmaya zorlar, neşemi soldurur, keyfimi, metresimi, sahip olduğum her şeyi, yatağıma varıncaya dek elimden alırdı.”
“Pişmanlığa katlanmak bile daha kolaydır. Pişmanlık bizi sokağa ya da Sainte-Pélagie hapishanesine atmaz; iğrenç ahlaksızlık batağına sürüklemez. Pişmanlık bizi yalnızca darağacına götürür; cellat orada bize belli bir vakar kazandırır. En ağır cezayı öderken herkes masum olduğumuza inanır; ama beş parasız bir savurganın tek bir erdemine bile kimse inanmaz.”
“Borçlarım başka kılıklara da bürünürdü. Yeşil kumaş ceketli, mavi gözlüklü, elinde türlü renklerde şemsiyeler taşıyan, iki ayağı üzerinde yürüyen bir türü vardır; neşenin ortasında bir sokak köşesinde onunla burun buruna gelirsin. Bunların iğrenç bir ayrıcalığı vardır: ‘Mösyö de Valentin bana borçlu, ödemiyor. Elimde. Bana tepeden bakmaya kalkmasın!’ diyebilirler. Alacaklılarının önünde eğilmelisin, üstelik nazikçe eğilmelisin. ‘Paramı ne zaman ödeyeceksin?’ derler. Sen de yalan söylemeli, başkasından para dilenmeli, para kasasının üstünde oturan bir budalaya boyun eğmeli ve bu sülüklerden ekşi bakışlar yemelisin; bir tokat daha az tiksindirirdi. Budalalıklarına ve hesapçı ahlaklarına katlanmalısın. Borç, onların kavrayamayacağı bir hayal gücü işidir. Borç alan kişi çoğu zaman cömertçe dürtülerine kapılır ve onların etkisi altında kalır; büyük ya da yüce hiçbir şey, para için yaşayan ve paradan başkasını tanımayanları etkileyebilir, egemenliği altına alabilir. Ben paradan nefret ederdim.”
“Bir poliçe son dönüşümünde, ailesinin geçimi kendisine bağlı, saygın yaşlı bir adama da dönüşebilir. Alacaklım Greuze’ün canlı bir tablosu olabilirdi: Çocukları çevresinde, felçli bir adam; bana yalvaran ellerini uzatan bir askerin dul eşi. Bunlar, acımak zorunda kaldığımız korkunç alacaklılardır; alacaklarını ödediğimizde onlara bir de yardım borçlanırız.”
“Poliçelerin vadesinden önceki gece, yaklaşan idamını bekleyenlerin ya da düello arifesindekilerin sahte sükûnetiyle uzandım; aldatıcı umutlar onları uykuya yatırıyordu. Ama uyandığımda, kendime gelip sakinleştiğimde, bir bankerin evrak çantasına hapsolduğumu ve kırmızı mürekkeple kaplı hesap dökümlerinin içinde debelendiğimi gördüğümde borçlarım gözümün önünde çekirgeler gibi dört bir yandan fırladı. Borçlarım, saatim, koltuklarım her yerdeydi; en sevdiğim mobilyalara bile borçlarım kakılmıştı. Bu sessiz, cansız köleler Châtelet’in harpyalarının avı olacak, tellalların adamlarınca alınıp kabaca açık artırmaya çıkarılacaktı. Ah, malım mülküm benliğimin bir parçasıydı!”
“Kapı zilinin sesi yüreğimde yankılandı; sanki krallara vurulması gereken yere, başıma vuruyordu. Ödülünde cennet bulunmayan bir şehitlikti benimki. Yüce gönüllü biri için borç cehennemdir; üstelik içinde icra memurlarıyla tellalların bulunduğu bir cehennem. Ödenmemiş borç alçakça, bayağı bir şeydir; sahtekârlığa atılan ilk adımdır; daha da kötüsü, yalandır; suça zemin hazırlar, darağacının tahtalarını bir araya getirir. Poliçelerim protesto edildi. Üç gün sonra onları ödedim; işte böyle oldu.”
“Loire’daki, annemin gömülü olduğu adayı satın almak isteyen bir spekülatör geldi. Teklifini kabul ettim. Satış belgelerini imzalamak için vekiline gittiğimde, karanlık büroda bir mağaranınkini andıran soğuğu hissettim ve ürperdim; babamın mezarının başında üzerime çöken soğuk, nemli havanın aynısıydı. Bunu uğursuz bir alamet saydım. Annemin hayaletini görür, sesini işitir gibi oldum. Çanların gürültüsüne rağmen adımın kulağımda belli belirsiz yankılanmasına yol açan güç neydi?”
“Ada için ödenen para bütün borçlarımı kapattıktan sonra bana iki bin frank bıraktı. Artık bir bilginin sakin hayatına dönebilirdim; hayatı tanıdıktan sonra tavan arasındaki odama geri dönebilir, zihnimi geniş gözlemlerimin sonuçlarıyla doldurmuş ve belli bir ün edinmiş olabilirdim. Ama Foedora’nın kurbanı üzerindeki etkisi gevşememişti. Sık sık karşılaşıyorduk. Hayranlarına, zekâm ve başarılarımla, atlarımla arabalarımla onları şaşırtıp adımı onun kulağına fısıldattım. Hepsi onu kayıtsız ve ilgisiz bırakıyordu; Rastignac’ın şu çirkin sözü de öyle: ‘Senin için kendini öldürüyor.’”
“İntikamımı bütün dünyadan almaya kalktım ama mutlu değildim. Hayatın çamurlu derinliklerini yoklarken karşılıklı sevginin mutluluğunu her an daha keskin biçimde tanıdım; savurganlığım boyunca, en çılgın anlarımda bile peşinden gittiğim bir gölgeydi. En güzel inançlarımda aldanmak, başkalarına iyilik ettiğim için nankörlükle cezalandırılmak ve hatalarımın karşılığında sayısız zevk almak talihsizliğimdi; karanlık, ama savurgan için doğru bir öğreti!”
“Foedora’nın kibrinin bulaşıcı cüzamı sonunda bana da geçmişti. Ruhumu yokladım; çürüyüp kokuştuğunu gördüm. Alnımda şeytanın pençesinin izlerini taşıyordum. Artık her an tehlikelerle dolu bir hayatın bitmek bilmeyen çalkantısı olmadan yaşayamaz, lüksün iğrenç inceliklerinden vazgeçemezdim. Milyonlarım olsaydı yine kumar oynar, sefahat sürer, çılgınca eğlenirdim. Kendimle asla baş başa kalmak istemiyor; dikkatimi dağıtmak için sahte dostlara, fahişelere, şaraba ve ziyafete ihtiyaç duyuyordum. Beni aile hayatına bağlayan bağlar sonsuza dek kopmuştu. Zevkin kürek mahkûmu olmuştum; intihar yazgımı gerçekleştirmem gerekiyordu. Refahımın son günlerinde her gece akıl almaz aşırılıklara dalıyordum; ama her sabah ölüm beni yeniden hayata fırlatıyordu. Ömür boyu geliri olan biri kadar kayıtsızca bir yangınla yüzleşebilirdim. Sonunda yirmi franklık bir madeni parayla baş başa kaldım; o zaman Rastignac’ın talihini düşündüm——”
“Eh, eh!——” dedi Raphaël, sözüne ara verip tılsımı hatırlayarak cebinden çıkarırken. Belki de uzun günün yorgunluğu onu bitirmiş, şarap ve punç denizinde kafasını yönlendirecek gücü kalmamıştı; belki de kendi varoluşunun simgesi karşısında öfkelenmiş, kendi belagatinin seline yavaş yavaş kapılmıştı. Raphaël heyecanlanıp coştu; aklını bütünüyle yitirmiş biri gibiydi.
“Ölüm canı cehenneme!” diye bağırdı, deriyi havada sallayarak. “Yaşamak istiyorum! Zenginim, bütün erdemlere sahibim; hiçbir şey bana karşı koyamaz. Her şey elindeyken kim cömert olmaz ki? Aha! Aha! Yılda iki yüz bin livre istemiştim, olacak da. Hepiniz önümde eğilin, halılarda domuzlar gibi çamura belenmiş yatıyorsunuz! Hepiniz bana aitsiniz—ne kıymetli bir mülk ama! Zenginim; hepinizi, orada horlayan vekili bile satın alabilirim. Toplumun tortuları, hayır duanızı verin bana! Ben Papa’yım.”
Raphaël’in haykırışları şimdiye dek horlamaların güçlü bas eşliğiyle bastırılmıştı; ama artık birden duyulur olmuştu. Uyuyanların çoğu çığlıkla doğruldu, ayakta sallana sallana güçlükle duran gürültücü sarhoşu görüp sarhoş bir kavgacı diye hep bir ağızdan ona sövdü.
“Susun!” diye bağırdı Raphaël. “Kulübelerinize dönün, köpekler! Émile, param var; sana Havana puroları vereceğim!”
“Dinliyorum,” diye karşılık verdi şair. “Ölüm mü, Foedora mı! Devam et! O ipek gibi Foedora seni aldattı. Bütün kadınlar Havva’nın kızıdır. Senin bu uzun hikâyende dramatik hiçbir şey yok.”
“Ah, ama uyuyordun, kurnaz seni.”
“Hayır—‘Ölüm mü, Foedora mı!’—buldum!”
“Uyan!” diye bağırdı Raphaël; elektrik akımını deriden çıkarmak istercesine şagrin parçasıyla Émile’e vurmaya başladı.
“Tonnerre!” dedi Émile, fırlayıp ayağa kalkarak kollarını Raphaël’in boynuna doladı. “Dostum, nasıl kadınlarla birlikte olduğunu unutma.”
“Milyonerim ben!”
“Milyoner değilsen kesin sarhoşsun.”
“Güç sarhoşu. Seni öldürebilirim! Susun! Ben Neron’um! Nebukadnezar’ım!”
“Ama Raphaël, tuhaf bir topluluğun içindeyiz; kendi saygınlığın için sessiz olmalısın.”
“Hayatım çok uzun süre sessiz kaldı. Artık bütün dünyadan öcümü alacağım. Beş franklık zavallı bozuklukları savurup eğlenmeyeceğim; çağımı, insan hayatlarını, insan akıllarını ve ruhlarını tüketerek yeniden yaratıp özetleyeceğim. İşte veba hazineleri—bu da küçümsenecek bir servet değil, öyle değil mi? Sarı, mavi ya da yeşil hummalarla, koca ordularla, darağaçlarıyla boğuşacağım. Foedora’ya sahip olabilirim—Yok, hayır, Foedora’yı istemiyorum; o bir hastalık, Foedora yüzünden ölüyorum. Foedora’yı unutmak istiyorum.”
“Böyle bağırıp durursan seni yemek salonuna götüreceğim.”
“Şu deriyi görüyor musun? Süleyman’ın vasiyetnamesi bu. Süleyman benim—küçük yaramaz kral! Arabistan benim, Taşlık Arabistan da öyle; hatta evren ve sen de, istersem. İstersem—Ah, dikkat et. Gazetemizin bütün işletmesini satın alabilirim; sen de uşağım olursun. Uşağım olursun, gazetemi yönetirsin. Uşak! Uşak, yani ağrı sızıdan uzak; çünkü beyni yok.”
Émile, bu söz üzerine Raphaël’i yemek salonuna götürdü.
“Peki,” dedi. “Evet dostum, uşağın benim. Ama bir gazetenin yazı işleri müdürü olmak üzeresin; benim hatırım için sessiz ol, uslu dur. Beni hiç düşünmüyor musun?”
“Seni düşünmek mi! Sana Havana puroları vereceğim, şu şagrin parçasıyla birlikte: hep bu deri, şu eşsiz şagrin parçası. Nasırları iyileştirir, hem de etkili bir ilaçtır. Acıyor mu? Alırım onları.”
“Seni hiç bu kadar akılsız görmemiştim——”
“Akılsız mı, dostum? Hiç de değil. Her dilekte bulunduğumda bu deri küçülüyor—bu bir paradoks. Altında bir Brahman var! Brahman tuhaf biri olmalı; çünkü arzularımız, görüyorsun, genişleyip duruyor——”
“Evet, evet——”
“Sana söylüyorum——”
“Evet, evet, çok doğru; sana tamamen katılıyorum—arzularımız genişler——”
“Sözünü ettiğim deri.”
“Evet.”
“Bana inanmıyorsun. Seni tanırım dostum; yeni taç giymiş bir kral kadar yalancısın.”
“Sarhoş saçmalıklarını nasıl takip etmemi bekliyorsun?”
“İspatlayabileceğime bahse girerim. Ölçelim——”
“Aman Tanrım! Bu adam uyumayacak,” diye söylendi Émile, Raphaël’in yemek salonunda telaşla bir şeyler arayışını izlerken.
Sarhoş bir zihne dış dünyanın nesnelerinin bazen kazandığı o tuhaf berraklık sayesinde—zihnin kendi bulanık kuruntularıyla keskin bir karşıtlık içindeki bu berraklıkla—Valentin maymun çevikliğiyle bir hokka ve masa peçetesi buldu; bu sırada durmadan şöyle diyordu:
“Ölçelim! Ölçelim!”
“Peki,” dedi Émile, “ölçelim!”
İki dost masa peçetesini serip Tılsımlı Deri’yi üzerine koydular. Émile’in eli Raphaël’inkinden daha sabit görünüyordu; kalem ve mürekkeple tılsımın çevresine bir çizgi çekti, dostu da şöyle dedi:
“Yılda iki yüz bin livre gelir istemiştim, değil mi? İşte o gelire kavuşunca, kederimin nasıl da azalacağını göreceksin.”
“Evet—şimdi uyu. Şu kanepede rahatını sağlayayım mı? Hah, rahat mısın?”
“Evet, basının beslemesi. Beni eğlendirirsin; sinekleri benden uzaklaştırırsın. Darda dost olan, bollukta da dost olmalı. Sana biraz Hava—na—pu—”
“Hadi, uyu artık. Altınlarının üstüne yat, milyoner!”
“Sen de paragraflarının üstüne yat! İyi geceler! Nebukadnezar’a iyi geceler de!—Aşk! Şarap! Fransa!—şan ve ha—zi—”
Çok geçmeden iki dostun horultuları da odaları çınlatan müziğe karıştı—boşa çalınmış bir konser! Işıklar birer birer söndü; kristal aplikleri son parıltıda çatırdadı. Gece, uzun süren bu şölenin üzerine karanlık gölgeler saldı; Raphaël’in anlatısı da düşünce taşımayan sözlerden, çoğu kez söze dökülemeyen düşüncelerden oluşan ikinci bir söz sefahati olmuştu.
Ertesi gün öğleye doğru güzel Aquilina kımıldandı. Yorgun argın esnedi. Başını boyalı kadife bir ayak taburesine dayayarak uyumuş, yanağında yüzeyin izleri kalmıştı. Hareketi Euphrasia’yı uyandırdı; Euphrasia boğuk bir çığlıkla birden doğruldu. Akşam taze ve güzel görünen sevimli yüzü şimdi solgun, sararmıştı; hastaneye yatmaya aday gibiydi. Ötekiler de ağır iniltilerle yavaş yavaş uyandılar; tutulmuş bütün uzuvlarının nasıl da ağrıdığını hissedip üzerlerine çöken yorgunluğun sayısız biçimini yaşadılar.
Bir hizmetçi panjurları açıp pencereleri aralamak için içeri girdi. Uyuyanların başlarına vuran ılık güneş ışınlarıyla hepsi kendine geldi. Uykuda debelenmeleri, kadınların özenle yapılmış saçlarını ve tuvaletlerini dağıtmıştı. Parlak gün ışığında korkunç bir manzara oluşturuyorlardı. Saçları gelişigüzel omuzlarına dökülmüş, az önce pırıl pırıl olan gözleri ağırlaşıp donuklaşmış, yüz ifadeleri büsbütün değişmişti. Gün ışığının böylesine belirginleştirdiği hastalıklı renkler dehşet vericiydi. Dinlenirken öylesine güzel ve yumuşak görünen solgun yüzlere zeytuni bir renk çökmüştü; narin kırmızı dudaklar solup kurumuş, aşırılığın düşkünlüğünden izler taşımaya başlamıştı. Her erkek bir önceki gecenin metresini tanımazdan geldi; kadınlarsa alaycı bir geçidin ayakları altında ezilmiş çiçekler gibi solgun ve benekli görünüyordu.
Onları küçümseyen erkekler daha da korkunç görünüyordu. Bu insan yüzlerini görenin içi ürperirdi. Çevreleri kararmış çukur gözleri hiçbir şey görmüyor gibiydi; şarapla bulanmış, dinlendirici olmaktan çok tüketici ağır uykularla uyuşmuşlardı. Bu bitkin yüzlerde tarif edilemez bir vahşilik ve katı bir hayvanlık vardı; aklın bedensel arzuyu kuşattığı bütün şiirsel yanılsamalardan sıyrılmış çıplak bir iştah. Aşırılıkla boy ölçüşmeye alışkın bu korkusuz kahramanlar bile, maskeleri sıyrılmış kötülüğün uyanışını görünce dehşete kapıldılar: entelektüel safsatalardan ve lüksün büyüsünden yoksun, paçavralar içinde, cansız ve içi boş bir iskelet gibi günah karşılarına dikilmişti. Sanatçılarla fahişeler, çevredeki dağınıklığı, her şeyin mahvolduğu odaları ve tutuşmuş tutkuların yarattığı yıkımı bitkin bakışlarla sessizce süzdüler.
Taillefer, konuklarının bastırılmış mırıltılarını işitip sırıtarak onları selamlamaya kalkınca şeytani kahkahalar koptu. Koyu kırmızıya kesmiş, ter içindeki yüzü bu cehennem hengâmesinin üzerinde, pişmanlık nedir bilmeyen bir suçun sureti gibi belirdi (bkz. L’Auberge rouge). Tablo tamamlanmıştı: lüksün ortasında iğrenç bir hayat; insanlığın debdebesiyle sefaleti iç içe geçmiş, korkunç bir karışım. Sefahat çılgınlığının hayatın bütün meyvelerini güçlü ellerinde ezip sıkmasının ardından uyanış; geriye yalnız çirkin döküntüler ve artık inanmadığı yalanlar kalmıştı. Vebaya tutulmuş bir ailenin üzerinde keyifle gezinen Ölüm’ü düşünebilirdiniz.
Hoş kokularla göz kamaştıran ışıklar, neşe ve coşku artık yoktu; yerlerini tiksintinin mide bulandıran duyumları ve keskin felsefesi almıştı. Güneş içeriye hakikat gibi vuruyor, temiz dış hava erdemi andırıyordu; dün geceki şölenin dumanlarıyla ağırlaşmış, sıcak havayla tam bir karşıtlık içindeydiler.
Bu hayata alışkın kızların çoğu, başka günleri ve başka sabahları düşündü: pencerenin çevresindeki güllere ve hanımellerine baktıkları, dışarıdaki taze kırları tarla kuşunun sevinçli ezgisiyle kendilerinden geçerek seyrettikleri saf ve masum günleri. Yeryüzü sisler içinde uzanırken şafak aydınlığında ışıyor, çiyin pırıltılı parıltısıyla göz kamaştırıyordu. Ötekiler aile kahvaltısını, masanın çevresindeki babayı ve çocukları, masum kahkahaları, her şeye yayılan tarifsiz güzelliği, o temiz yürekleri ve o sade yemeği hayal ettiler.
Bir sanatçı dingin atölyesini, sert güzelliğiyle heykelini ve kendisini bekleyen zarif modeli düşündü. Genç bir adam, bir ailenin geleceğini belirleyecek davayı ve katılımını gerektiren önemli bir işlemi hatırladı. Bilgin, çalışmasını ve kendisini bekleyen o soylu eseri özledi. Tam o sırada Émile, şık bir mağazanın en gösterişli yardımcısı kadar gülümseyerek, canlı ve taze göründü.
“Hepiniz icra memurları kadar çirkinsiniz. Bugün hiçbir işe yaramazsınız; günümüz boşa gitti. Ben kahvaltı edelim diyorum.”
Bunun üzerine Taillefer birkaç emir vermek üzere dışarı çıktı. Kadınlar ağır ağır aynalara gidip tuvaletlerini düzelttiler. Her biri kendine geldi. Daha çılgın olanlar daha ölçülüleri payladı. Gürültülü eğlenceyi sürdüremeyecek gibi görünenlerle fahişeler alay etti; ama solgun bedenler birden canlandı, kümeler hâlinde toplandılar, konuşup gülüştüler. Birkaç hizmetçi çabucak ve ustalıkla mobilyaları ve diğer eşyaları yerli yerine koydu; görkemli bir kahvaltı hazırlandı.
Konuklar yemek salonuna koştu. Oradaki her şey dünün aşırılığının silinmez izlerini taşıyordu; yine de en azından sıradan, akla uygun bir varoluştan izler vardı; tıpkı ölmekte olan bir hastanın son çırpınışlarında görülen izler gibi. Böylece şölen, dans etmekten bitap düşmüş, sarhoşluktan sarhoş olmuş ve tükenmiş olduklarını kabullenmek zorunda kalmamak için yorgunluğun zevklerine inanmaya hazır maskeler tarafından, Shrove Salısı karnavalı gibi, kaldırılıp gömüldü.
Bu gözü pek ruhlar sermayedarın kahvaltı masasında toplanır toplanmaz Cardot göründü. Akşam yemeğinden sonra geceyi uzatmaları için ötekileri bırakmış, akşamı kendi tarzında, evinin huzurunda noktalamıştı. Şimdi yüzünde tatlı bir gülümseme dolaşıyordu. Masrafları ve yüklü ücretleri, düzenlenecek senet ve belgeleri olan bir mirasın örneğini görüp paylaşacaklarını sezinlemiş gibiydi; üstelik bu miras, ev sahibinin bıçağını az önce sapladığı titrek bonfile kadar iştah kabartıcıydı.
“Vay vay! Noterin huzurunda kahvaltı edeceğiz demek,” diye seslendi Cursy.
“Tam zamanında geldiniz,” dedi kasacı, kahvaltıyı göstererek. “Sayıları not eder, bütün tabakları da paraf edersiniz.”
“Burada vasiyetname düzenlenecek bir durum yok; belki evlilik sözleşmeleri olur,” dedi bilgin; on iki ayda ilk kez tatmin edici bir anlaşma yapmıştı.
“Oh! Oh!”
“Ah! Ah!”
“Bir dakika,” diye seslendi Cardot, berbat şakalar korosunun gürültüsünden neredeyse sağır olmuştu. “Buraya ciddi bir iş için geldim. İçinizden birine altı milyon getiriyorum.” (Derin bir sessizlik.) “Mösyö,” diye devam etti; o sırada masa peçetesinin bir köşesiyle gözlerini hiç çekinmeden silen Raphaël’e dönmüştü. “Anneniz Mlle. O’Flaharty değil miydi?”
“Evet,” dedi Raphaël, dalgınca. “Barbara Marie.”
“Doğum belgeniz yanınızda mı,” diye devam etti Cardot, “Madame de Valentin’inki de?”
“Sanırım.”
“Öyleyse Mösyö, Ağustos 1828’de Kalküta’da ölen Binbaşı O’Flaharty’nin tek mirasçısı sizsiniz.”
“Hesaplanamaz bir servet,” dedi eleştirmen.
“Binbaşı vasiyetnamesinde kamu kurumlarına çeşitli miktarlar bıraktığından Fransız Hükümeti geri kalanı için Doğu Hindistan Şirketi’ne başvurdu,” diye devam etti noter. “Mirasın durumu açık; şu anda devredilmeye hazır. İki haftadır Mlle. Barbara Marie O’Flaharty’nin mirasçılarını ve haleflerini boşuna arıyordum; dün akşam yemekte——”
Tam o sırada Raphaël ansızın sendeleyerek ayağa kalktı; darbe yemiş birine benziyordu. Onay sessizlik biçimini aldı; çünkü her yürekte ilk beliren duygu bastırılmış kıskançlıktı ve bütün gözler alevler gibi onu yiyip bitiriyordu. Sonra, hoşnutsuz bir dinleyicinin sesini ya da bir isyanın ilk mırıltılarını andıran bir uğultu yükselip büyüdü; herkes noterin getirdiği bu büyük servet haberine dair bir yorum yapıyordu.
Kaderin bu ani boyun eğişi Raphaël’i bütünüyle ayılttı. Az önce şagrin parçasını ölçtüğü masa peçetesini hemen serdi. Tılsımı üzerine koyarken hiçbir şeye aldırmadı; derinin şimdiki boyutuyla keten üzerine çizilmiş hat arasındaki küçük farkı görünce istemsizce ürperdi.
“Nesi var bunun?” diye bağırdı Taillefer. “Servetine pek ucuza kavuşuyor.”
“Soutiens-le Chatillon!” dedi Bixiou, Émile’e. “Sevinçten ölecek.”
Kanuni mirasçının solgun yüzündeki her çizgiyi korkunç bir beyazlık kapladı. Yüzü çökmüş, bütün hatları bitkinleşmişti; morarmış yüzündeki çukurlar derinleşti, gözleri donuk ve dik dik bakıyordu. Ölümle yüz yüzeydi.
Solmuş kadınlar ve yüzlerine doygunluk sinmiş insanlarla çevrili varlıklı kasacı, ıstırabın doruğuna varmış hazza dönüşmüş hâliyle kendi hayatının canlı bir örneğiydi.
Raphaël tılsıma üç kez baktı; masa peçetesine çizilmiş acımasız sınırların içinde öylece duruyordu. İnanmamaya çalıştı, ama içinden yükselen bir önsezinin ışığında kuşkusu bütünüyle silindi. Bütün dünya onundu; her şeye sahip olabilirdi, ama sahip olma arzusu tümüyle sönmüştü. Çölün ortasında susuzluğunu giderecek azıcık suyu kalmış bir yolcu gibi, hayatını ondan aldığı yudumlarla ölçmek zorundaydı. Her arzusunun hayatından kaç güne mal olacağını görüyordu. Sonunda Tılsımlı Deri’nin gücüne inandı; aldığı her soluğu dinliyor, kendini şimdiden hasta hissediyor ve kendi kendine soruyordu:
“Verem değil miyim? Annem akciğer hastalığından ölmedi mi?”
“Aha Raphaël! Ne eğleneceksin! Bana ne vereceksin?” diye sordu Aquilina.
“Amcası Binbaşı O’Flaharty’nin ölümüne içelim! İşte adam dediğin!”
“Fransa lordu olacak.”
“Peh! Temmuz’dan beri Fransa lordu olmak neye yarar?” dedi amatör eleştirmen.
“Bouffons’da loca tutacak mısın?”
“Hepimizi ağırlarsın, değil mi?” diye araya girdi Bixiou.
“Onun gibisi her şeyi şatafatlı yapar,” dedi Émile.
Şen şakrak topluluğun kopardığı sevinç çığlıkları Valentin’in kulaklarında çınlıyordu, ama tek bir sözcüğün anlamını kavrayamıyordu. Aklından, hiçbir arzusu olmayan Breton köylüsünün mekanik emekle geçen hayatına dair belirsiz düşünceler geçti: ailesinin yükünü taşıyıp toprağı süren, karabuğday lapası yiyen, testiden elma şarabı içen, Bakire Meryem’e ve Kral’a inanan, Paskalya’da komünyon alan, pazar günü çimenlerde dans eden ve papazın vaazından tek kelime anlamayan köylüyü gözünde canlandırdı. Önünde uzanan gerçek sahne—yaldızlı mobilyalar, fahişeler, şölen ve çevredeki ihtişam—sanki boğazına yapıştı, öksürmesine yol açtı.
“Kuşkonmaz ister misiniz?” diye seslendi kasacı.
“Hiçbir şey istemiyorum!” diye gürledi Raphaël.
“Aferin!” diye haykırdı Taillefer. “Durumunu anlıyorsun; servet insana küstah olma ayrıcalığı verir. Sen de bizdensin. Beyler, altının gücüne içelim! Buradaki Mösyö Valentin, altı milyonluk servetiyle artık bir güç. Bütün zenginler gibi kraldır; her şey emrine amadedir, her şey ayaklarının altındadır. Bundan böyle ‘bütün Fransızlar yasa önünde eşittir’ aksiyomu onun için Anayasal Şart’ın başındaki bir yalandan ibaret. Yasaya o uymayacak—yasa ona uyacak. Milyonerler için darağacı da cellat da yoktur.”
“Var,” dedi Raphaël. “Kendi cellatları kendileridir.”
“İşte bir önyargı kurbanı daha!” diye bağırdı kasacı.
“İçelim!” dedi Raphaël, tılsımı cebine koyarak.
“Ne yapıyorsun?” dedi Émile, onu durdurup. “Beyler,” diye ekledi, Raphaël’in davranışlarından şaşkına dönmüş topluluğa seslenerek, “şu dostumuz Valentin’in—ne diyorum?—Lord Markiz de Valentin’in zengin olmanın sırrına sahip olduğunu bilmelisiniz. Dilediği şeyleri diler dilemez elde ediyor. Hepimizi birlikte zengin edecek; yoksa bir uşak, hem de insaf duygusundan yoksun biri demektir.”
“Ah sevgili Raphaël, bir takım inci takı istiyorum!” diye haykırdı Euphrasia.
“İçinde biraz minnet varsa bana hızlı atların çektiği iki araba verir,” dedi Aquilina.
“Benim için yılda yüz bin livre dile!”
“Hint şalları!”
“Borçlarımı öde!”
“Şu ihtiyar oduna apopleksi gönder, amcama!”
“Fonlardan yılda on bin gelir, Raphaël; o zaman seninle ödeşirim!”
“Bağış senetleri, hem de tastamam,” diye yorum yaptı noter.
“En azından gutumu geçirsin bari!”
“Yatırım kâğıtlarını düşür!” diye bağırdı kasacı.
Bu sözler, bir havai fişek gösterisinin sonundaki son roket atışı gibi oraya buraya uçuştu; belki de şakadan çok ciddiyetle söylenmişlerdi.
“Sevgili dostum,” dedi Émile ciddi bir tavırla, “yılda iki yüz bin livre gelir bana yeter de artar. Lütfen hemen işe koyul.”
“Bunun sana neye mal olacağını bilmiyor musun, Émile?” diye sordu Raphaël.
“Ne güzel bahane!” diye haykırdı şair. “Dostlarımız için kendimizi feda etmemiz gerekmez mi?”
“Hepinizin ölüp gitmesini dileyecek gibiyim,” diye karşılık verdi Valentin; can yoldaşlarına karanlık, okunmaz bir bakış attı.
“Ölmek üzere olanlar korkunç derecede zalim olur,” dedi Émile gülerek. “Artık zenginsin,” diye ciddi bir tavırla sürdürdü. “Pekâlâ, en fazla iki ay veriyorum sana; sonra fena hâlde bencil olacaksın. Şimdiden o kadar anlayışsızsın ki şakayı kavrayamıyorsun. Tılsımlı Deri’ne inanman için biraz daha ileri gitmen yeter.”
Raphaël, topluluğun alaylarından çekindiği için sessiz kaldı; fakat uğursuz gücünün anısını sarhoşlukla boğmaya çalışarak ölçüsüzce içti.
Bölüm etkileşimi
