BÖLÜM 4: CUMHURİYETİN İLANI VE BÜYÜK İNKILAPLAR (1923–1938)

Lozan Barış Antlaşması ve Cumhuriyetin İlanı
Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Milli Mücadele’nin askeri zaferle tamamlanmasının ardından diplomatik mücadele başladı. Dışişleri Bakanı İsmet Paşa başkanlığındaki Türk heyeti, İsviçre’nin Lozan kentinde çetin müzakereler yürüttü. Kapitülasyonların kaldırılması, azınlık hakları ve sınırlar konusunda kararlı duruş sergilendi. Lozan Barış Antlaşması ile yeni Türk devletinin bağımsızlığı ve Misak-ı Milli sınırları tüm dünya tarafından resmen tanındı.
Ankara’nın Başkent Oluşu ve Cumhuriyetin İlanı (13-29 Ekim 1923)
13 Ekim 1923: Milli Mücadele’nin sevk ve idare merkezi olan Ankara, TBMM kararıyla Türkiye devletinin resmi başkenti kabul edildi.
29 Ekim 1923: Hükümet bunalımının çözülmesi ve "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesinin kurumlaşması amacıyla Anayasa değişikliği yapıldı. Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi.
Gazi Mustafa Kemal Paşa, Oylamaya katılan tüm üyelerin oy birliğiyle Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
Siyasi ve Hukuki Devrimler
Atatürk’e göre askeri ve siyasi zaferler ne kadar büyük olursa olsun, iktisadi ve toplumsal zaferlerle taçlandırılmazsa kalıcı olamazdı.
Saltanatın ve Halifeliğin Kaldırılması: 1 Kasım 1922’de saltanat, 3 Mart 1924’te ise halifelik kaldırıldı. Böylece laik ve ulusal devlet yapısının önündeki en büyük engeller temizlendi.
Şeriye ve Evkaf Vekaleti'nin Kaldırılması (1924): Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kurularak din işleri devlet yönetiminden ayrıldı.
Türk Medeni Kanunu’nun Kabulü (17 Şubat 1926): İsviçre Medeni Kanunu esas alınarak hazırlanan kanunla:
Resmi nikah zorunlu hale getirildi, tek eşlilik esası benimsendi.
Kadınlara miras, boşanma ve çalışma hayatında erkeklerle eşit haklar tanındı.
Patrikhanenin hukuki yetkilerine son verildi.
Eğitim, Kültür ve Toplumsal Alandaki Dönüşüm
Eğitim ve Kültür Alanında Devrimler
Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924): Tüm eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlanarak eğitimde birlik sağlandı. Medreseler kapatıldı.
Harf Devrimi ve Millet Mektepleri (1928): 1 Kasım 1928’de Yeni Türk Harfleri kabul edildi. Okuma-yazma oranını artırmak amacıyla Millet Mektepleri açıldı ve Atatürk’e "Başöğretmen" unvanı verildi.
Milli Tarih ve Dil Hareketi: Türk milletinin köklü geçmişini ve dil zenginliğini bilimsel yöntemlerle araştırmak üzere 1931’de Türk Tarih Kurumu, 1932’de Türk Dil Kurumu kuruldu.
Üniversite Reformu (1933): Darülfünun kapatılarak modern ilkelerle eğitim veren İstanbul Üniversitesi kuruldu.
Toplumsal Alandaki Düzenlemeler
Kılık-Kıyafet Değişimi: 1925’te Şapka Kanunu çıkarıldı, dini kıyafetlerin ibadethaneler dışında giyilmesi yasaklandı.
Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması (1925): Toplumsal alanda hurafelerin önüne geçilerek akılcı ve modern bir toplum hedeflendi.
Soyadı Kanunu (1934): Unvan, lakap ve ayrıcalık belirten sıfatlar kaldırılarak her Türk vatandaşına bir soyadı alma zorunluluğu getirildi. TBMM, çıkardığı özel bir kanunla Gazi Mustafa Kemal’e "ATATÜRK" soyadını verdi.
Kadın Haklarının Tanınması: Türk kadınlarına 1930’da belediye seçimlerinde, 1933’te muhtarlık seçimlerinde ve 5 Aralık 1934’te milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. Türk kadını bu hakları pek çok Avrupa ülkesinden yıllar önce elde etti.
Ekonomi ve Kalkınma Hamleleri
Savaştan çıkmış, harap durumdaki ülkeyi iktisadi açıdan ayağa kaldırmak için milli üretim hamlesi başlatıldı.
İzmir İktisat Kongresi (1923): "Misak-ı İktisadi" kabul edilerek milli ekonominin temelleri atıldı.
Aşar Vergisi’nin Kaldırılması (1925): Köylünün üzerindeki ağır vergi yükü kaldırılarak tarımsal üretim teşvik edildi.
Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927): Özel sektörü sanayi yatırımlarına yönlendirmek amacıyla çıkarıldı.
Devletçi Ekonomi Modeli ve Planlı Kalkınma (1933): 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı’nın etkisiyle devletçi ekonomi politikasına geçildi. I. Beş Yıllık Sanayi Planı uygulanarak şeker fabrikaları, dokuma fabrikaları, Karabük Demir-Çelik Fabrikası ve Şişecam gibi temel sanayi tesisleri kuruldu. Merkez Bankası, Sümerbank ve Etibank faaliyete geçirildi.