Bölümler 3Şu an: III.
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
III.
Gregor’un bir aydan fazla acısını çektiği ağır yarası —kimse çıkarmaya cesaret edemediği için elma, gözle görülür bir hatıra olarak etinin içinde kalmıştı— babasına bile, Gregor’un şimdiki acınası ve iğrenç görünüşüne rağmen ailenin bir üyesi olduğunu, ona düşman gibi davranılamayacağını; tersine, aileye karşı görev gereği tiksintiyi yutup ona katlanmak, yalnızca katlanmak gerektiğini hatırlatmış gibiydi.
Yarası yüzünden Gregor’un hareket kabiliyeti muhtemelen bir daha düzelmemek üzere azalmış, şimdilik odasını bir uçtan öbürüne geçmek için yaşlı bir malul gibi uzun, upuzun dakikalara ihtiyaç duyar olmuştu —yükseklerde sürünmek söz konusu bile değildi—; ama buna karşılık, durumundaki bu kötüleşmeyi kendi gözünde bütünüyle telafi eden bir imkân elde etmişti: Her gün akşama doğru, daha bir iki saat öncesinden dikkatle gözlediği oturma odasının kapısı açılıyor, böylece odasının karanlığında uzanırken, oturma odasından görünmeden, bütün aileyi aydınlatılmış masanın başında görebiliyor, konuşmalarını da bir bakıma herkesin izniyle, yani eskisinden çok farklı olarak dinleyebiliyordu.
Elbette bunlar artık, Gregor’un küçük otel odalarında bitkin halde nemli çarşafların arasına kendini atmak zorunda kaldığında hep biraz özlemle düşündüğü eski zamanların canlı sohbetleri değildi. Şimdi çoğunlukla büyük bir sessizlik hâkimdi. Babası akşam yemeğinden az sonra sandalyesinde uyuyakalıyor; annesiyle kız kardeşi birbirlerine sessiz olmayı tembihliyorlardı; annesi ışığa doğru iyice eğilerek bir giyim mağazası için ince çamaşırlar dikiyor; tezgahtar olarak bir işe girmiş olan kız kardeşi, belki ileride daha iyi bir işe girebilir diye akşamları stenografi ve Fransızca çalışıyordu. Bazen babası uyanıyor ve uyuduğundan habersizmiş gibi annesine, “Bugün yine ne kadar uzun süredir dikiş dikiyorsun!” diyor ve annesiyle kız kardeşi birbirlerine yorgun yorgun gülümserken hemen yeniden uykuya dalıyordu.
Babası, bir tür inatla, evde bile hademe üniformasını çıkarmayı reddediyordu; sabahlığı askıda boş yere asılı dururken, sanki her an hizmete hazırmış ve burada da amirinin sesini bekliyormuş gibi, yerinde bütün giysileri üzerinde kestiriyordu. Bunun sonucunda, daha başlangıçta bile yeni olmayan üniforma, annesinin ve kız kardeşinin bütün özenine rağmen giderek kirleniyordu; Gregor da, yaşlı adamın içinde son derece rahatsız, ama yine de sakin sakin uyuduğu, baştan aşağı lekelenmiş, hep parlatılan altın düğmeleriyle ışıldayan bu giysiyi çoğu zaman bütün akşam boyunca seyrediyordu.
Saat onu vurur vurmaz annesi alçak sesle konuşarak babasını uyandırmaya, sonra da yatağa gitmeye ikna etmeye çalışırdı; çünkü burada uyuduğu uyku doğru dürüst uyku sayılmazdı ve saat altıda işe başlaması gereken babasının buna çok ihtiyacı vardı. Ama hademe olduğundan beri onu saran inadıyla, her seferinde uyuyakalmasına rağmen masada daha uzun süre oturmakta ısrar ediyor; ardından da sandalyeden kalkıp yatağa geçmeye ancak büyük güçlükle razı edilebiliyordu. Annesiyle kız kardeşi küçük uyarılarla ne kadar üsteleseler de, o çeyrek saatler boyunca gözlerini kapalı tutup başını ağır ağır iki yana sallar, yerinden kalkmazdı. Annesi ceketinin kolunu çekiştirir, kulağına tatlı sözler söyler, kız kardeşi çalışmasını bırakıp annesine yardıma gelirdi, ama bunların babasına etkisi olmazdı. O yalnızca sandalyesine biraz daha gömülürdü. Ancak iki kadın koltuk altlarından tutunca gözlerini açar, sırayla annesine ve kız kardeşine bakar, genellikle, “Şu hayata bak. Yaşlılık günlerimin rahatına bak,” derdi. Sonra iki kadına dayanıp, sanki kendisi kendine en ağır yükmüş gibi zahmetle ayağa kalkar; kadınların onu kapıya kadar götürmesine izin verir, orada artık yardımlarına gerek kalmadığını eliyle işaret eder, kendi başına yürümeye devam ederdi; annesi dikiş takımını, kız kardeşi kalemini telaşla bir yana atıp babasının ardından koşarak ona yardım etmeyi sürdürürdü.
Çalışmaktan yıpranmış ve aşırı yorgun düşmüş bu ailede Gregor’la kesinlikle gerekenden fazla ilgilenecek vakti kim bulabilirdi? Evdeki harcamalar giderek kısılıyordu; hizmetçi kız da sonunda işten çıkarıldı; beyaz saçları başının çevresinde uçuşan, iri yarı, kemikli bir gündelikçi kadın, en ağır işleri yapmak için sabah akşam geliyordu; geri kalan her işi, onca dikişinin yanında annesi yapıyordu. Hatta annesiyle kız kardeşinin eskiden eğlencelerde ve kutlamalarda büyük bir mutlulukla taktıkları çeşitli aile mücevherleri bile satıldı; Gregor bunu akşam, elde edilen fiyatlar ailece konuşulurken öğrendi. Ama en büyük yakınmaları her zaman, şu anki durumlarına göre fazlasıyla büyük olan bu daireden ayrılamamalarıydı, çünkü Gregor’u nasıl taşıyacaklarını düşünmek bile mümkün değildi. Yine de Gregor, taşınmalarına engel olan tek şeyin kendisini düşünmeleri olmadığını pekâlâ görüyordu; ne de olsa onu, birkaç hava deliği açılmış uygun bir sandıkta kolayca taşıyabilirlerdi; aileyi ev değiştirmekten asıl alıkoyan, tam bir umutsuzluk ve bütün akraba ve tanıdık çevrelerinde başka hiç kimsenin uğramadığı bir felakete uğradıkları düşüncesiydi. Dünyanın yoksul insanlardan beklediği her şeyi sonuna kadar yapıyorlardı: Babası alt kademedeki banka memurlarına kahvaltı getiriyor, annesi başkalarının çamaşırları uğruna kendini feda ediyor, kız kardeşi müşterilerin buyruğuyla tezgâhın arkasında bir o yana bir bu yana koşuyordu; ama ailenin gücü bundan ötesine yetmiyordu. Ve babasını yatağa yatırdıktan sonra annesiyle kız kardeşi geri dönüp işlerini bir yana bıraktığında, birbirlerine iyice yaklaşıp yanak yanağa oturduğunda; annesi Gregor’un odasını gösterip, “Şuradaki kapıyı kapat, Grete,” dediğinde; yan odada kadınlar gözyaşlarını birbirine karıştırır ya da gözyaşı bile dökmeden masaya dalıp bakarken Gregor yeniden karanlıkta kaldığında, sırtındaki yara sanki daha yeni açılmış gibi sızlamaya başlıyordu.
Gregor gecelerini ve gündüzlerini neredeyse hiç uyumadan geçiriyordu. Bazen, kapı bir dahaki sefere açıldığında ailenin işlerini eskisi gibi yeniden eline almayı düşünüyordu; uzun bir aradan sonra düşüncelerinde patronu ve ticari temsilci, işyerindeki memurlar ve çıraklar, o kafası pek ağır işleyen hademe, başka işyerlerinden iki üç arkadaşı, taşradaki bir otelin oda hizmetçisi kızı —tatlı, gelip geçici bir anı—, ciddi niyetlerle ama fazla ağır davranarak kur yaptığı bir şapka mağazası kasiyeri yeniden beliriyordu; hepsi, yabancılarla ya da çoktan unutulmuş insanlarla birbirine karışarak ortaya çıkıyor, ama ona ve ailesine yardım etmek yerine hepsi de ulaşılmaz kalıyordu; o da kaybolduklarında seviniyordu. Sonra da ailesini dert edinmek hiç içinden gelmiyor, içini yalnızca kendisine kötü bakılmasına duyduğu öfke kaplıyordu; canının çekebileceği hiçbir şey düşünemediği halde, aç olmasa da yine de hakkı olanı almak için kilere nasıl ulaşabileceğine dair planlar kuruyordu. Kız kardeşi artık Gregor’u özellikle neyin memnun edebileceğini düşünmeden, sabahları ve öğleleri işe koşmadan önce, rastgele bir yiyeceği ayağıyla çabucak Gregor’un odasına itiyor; akşam da yemeğin belki yalnızca tadına bakılmış olmasına ya da —çoğu zaman olduğu gibi— hiç dokunulmamış olmasına aldırmadan, süpürgenin bir hareketiyle dışarı süpürüyordu. Odayı artık hep akşamları, daha hızlısı olamayacak bir aceleyle temizliyordu. Duvarlar boyunca kir çizgileri uzanıyor, orada burada toz ve pislik yumakları duruyordu. İlk zamanlar Gregor, kız kardeşi geldiğinde, durumun özellikle belli olduğu bu tür köşelere yerleşiyor, bu duruşuyla ona bir bakıma sitem etmek istiyordu. Ama orada haftalarca kalsa bile kız kardeşi herhalde tutumunu düzeltmezdi; o da kiri tıpkı Gregor gibi görüyordu, ama olduğu gibi bırakmaya karar vermişti işte. Bununla birlikte, kendisinde büsbütün yeni olan ve aslında bütün aileyi sarmış bulunan bir alınganlıkla, Gregor’un odasının temizliğinin yalnızca kendisine bırakılmasını titizlikle gözetiyordu. Bir keresinde annesi Gregor’un odasını baştan aşağı temizlemiş, bunu ancak birkaç kova su harcadıktan sonra başarabilmişti —gerçi bu kadar çok nem Gregor’u da rahatsız etmişti; kanepenin üzerinde yayılmış, küskün ve hareketsiz yatıyordu—; ama annesi bunun cezasından kurtulamadı. Çünkü kız kardeşi akşam Gregor’un odasındaki değişikliği fark eder etmez, son derece gücenmiş halde oturma odasına koşmuş ve annesinin yalvarırcasına havaya kaldırdığı ellerine rağmen bir ağlama krizine tutulmuştu; annesiyle babası —babası elbette sandalyesinden irkilerek doğrulmuştu— önce şaşkın ve çaresiz halde onu seyretmişler, sonunda onlar da harekete geçmişlerdi; babası sağındaki annesine, Gregor’un odasının temizliğini kız kardeşine bırakmadığı için çıkışıyor, solundaki kız kardeşine ise Gregor’un odasını temizlemesine bir daha asla izin verilmeyeceğini haykırıyordu; annesi, heyecandan kendini kaybetmiş babasını yatak odasına sürüklemeye çalışıyor; kız kardeşi, hıçkırıklarla sarsılarak küçük yumruklarıyla masayı dövüyor; Gregor da, kapıyı kapatıp onu bu manzaradan ve gürültüden kurtarmanın kimsenin aklına gelmemesine öfkelenerek yüksek sesle tıslıyordu.
Ama kız kardeşi işinden bitkin düşüp Gregor’a eskisi gibi bakmaktan usanmış olsa bile, onun yerini annesinin alması hiç de şart değildi; Gregor’un da ihmal edilmesi gerekmezdi. Çünkü artık gündelikçi kadın vardı. Uzun ömrü boyunca, güçlü kemik yapısının yardımıyla belki de en beter şeyleri atlatmış olan bu yaşlı dul kadın, Gregor’a karşı gerçek bir tiksinti duymuyordu. Hiçbir merak duymadan, bir keresinde Gregor’un odasının kapısını rastlantıyla açmış ve Gregor’u görünce —tamamen hazırlıksız yakalanan Gregor, onu kovalayan kimse olmadığı halde bir o yana bir bu yana koşmaya başlamıştı— ellerini karnının önünde kavuşturup şaşkınlıkla olduğu yerde kalmıştı. O zamandan beri sabah akşam kapıyı azıcık aralayıp Gregor’a şöyle bir bakmayı hiç aksatmıyordu. Başlangıçta, herhalde dostça bulduğu sözlerle onu yanına da çağırıyordu: “Gelsene buraya, ihtiyar bok böceği!” ya da “Şu ihtiyar bok böceğine bir bakın!” gibi. Gregor bu seslenişlere hiçbir karşılık vermiyor, kapı hiç açılmamış gibi kıpırdamadan yerinde duruyordu. Keşke bu gündelikçi kadının keyfine göre onu boş yere rahatsız etmesine izin vermek yerine, Gregor’un odasını her gün temizlemesini emretselerdi! Bir sabah erkenden —belki de yaklaşan baharı şimdiden haber veren şiddetli bir yağmur camlara vuruyordu—, gündelikçi kadın yine o laflarına başlayınca Gregor öylesine öfkelendi ki, yavaş ve dermansız da olsa, saldıracakmış gibi ona doğru döndü. Ama gündelikçi kadın korkmak yerine yalnızca kapının yakınındaki bir sandalyeyi iyice havaya kaldırdı; ağzı ardına kadar açık öylece dururken, elindeki sandalye Gregor’un sırtına inene kadar ağzını kapatmaya niyeti olmadığı açıkça görülüyordu. Gregor yeniden arkasını dönünce, “Demek buraya kadar?” diye sordu ve sandalyeyi sakin sakin köşedeki yerine koydu.
Gregor artık neredeyse hiçbir şey yemiyordu. Yalnızca önüne konmuş yemeğin yanından rastlantıyla geçtiğinde, oyun olsun diye ağzına bir lokma alıyor, onu saatlerce orada tutuyor, sonra da çoğunlukla tükürüp çıkarıyordu. Başlangıçta, onu yemekten alıkoyanın odasının durumuna duyduğu üzüntü olduğunu düşünmüştü; oysa odadaki değişikliklerle çok geçmeden barışmıştı. Başka yere yerleştiremedikleri eşyaları bu odaya koymayı alışkanlık edinmişlerdi; dairenin bir odasını üç kiracı beye kiraladıkları için artık böyle eşyalar çoktu. Bu ciddi beyler —Gregor’un bir keresinde kapı aralığından gördüğüne göre üçünün de gür sakalları vardı— yalnız kendi odalarında değil, burada oda tuttuklarına göre bütün evde, özellikle de mutfakta düzen konusunda son derece titizdiler. Yararsız, hele kirli ıvır zıvıra hiç katlanamıyorlardı. Üstelik mobilyalarının çoğunu da yanlarında getirmişlerdi. Bu yüzden, satılamayan ama atmak da istemedikleri pek çok eşya gereksiz hale gelmişti. Bunların hepsi Gregor’un odasına taşınıyordu. Mutfaktaki kül sandığıyla çöp sandığı da öyle. Her zaman çok acelesi olan gündelikçi kadın, o an için işe yaramayan ne varsa Gregor’un odasına fırlatıveriyordu; neyse ki Gregor çoğunlukla yalnızca söz konusu eşyayı ve onu tutan eli görüyordu. Gündelikçi kadın belki, zamanı ve fırsatı olunca bu eşyaları geri almayı ya da hepsini birden dışarı atmayı düşünüyordu; ama gerçekte, Gregor bu döküntülerin arasından kıvrıla kıvrıla geçip onları yerinden oynatmadıkça, ilk atıldıkları yerde öylece kalıyorlardı. Gregor önceleri, sürünecek başka boş yer olmadığı için zorunluluktan, sonralarıysa giderek artan bir zevkle aralarından geçiyordu; gerçi bu dolaşmaların ardından, ölesiye yorgun ve üzgün bir halde, yine saatlerce kıpırdamadan yatıyordu.
Kiracı beyler bazen akşam yemeklerini de evde, ortak oturma odasında yedikleri için kimi akşamlar oturma odasının kapısı kapalı kalıyordu; ama Gregor kapının kapalı kalmasını kolayca kabulleniyordu; nitekim kapının açık olduğu birçok akşam da bundan yararlanmamış, ailesi fark etmeden odasının en karanlık köşesinde yatmıştı. Bir keresinde ise gündelikçi kadın oturma odasının kapısını azıcık açık bırakmıştı; akşam kiracı beyler içeri girip ışık yakıldığında da kapı öyle açık kaldı. Masanın baş tarafına, eskiden babanın, annenin ve Gregor’un oturduğu yerlere oturdular, peçetelerini açıp çatal bıçaklarını ellerine aldılar. Hemen kapıda, elinde et dolu bir kapla anne göründü; hemen arkasında da tepeleme patates dolu bir kap taşıyan kız kardeş vardı. Yemekten yoğun bir buhar yükseliyordu. Kiracı beyler, sanki yemeden önce incelemek istermiş gibi önlerine konan kapların üzerine eğildiler; gerçekten de ortada oturan ve öteki ikisinin otorite saydığı anlaşılan bey, daha kabın içindeyken bir et parçasını kesti; belli ki etin yeterince yumuşak olup olmadığını, acaba mutfağa geri gönderilmesi gerekip gerekmediğini anlamak istiyordu. Memnun kaldı; onu gerginlikle izleyen anneyle kız kardeş de rahat bir nefes alarak gülümsemeye başladılar.
Ailenin kendisi mutfakta yemek yiyordu. Yine de baba mutfağa gitmeden önce bu odaya girdi ve elinde kasketiyle, bir kez eğilip selam vererek masanın çevresini dolaştı. Kiracı beylerin hepsi ayağa kalkıp sakallarının arasından bir şeyler mırıldandılar. Sonra yalnız kaldıklarında neredeyse tam bir sessizlik içinde yemek yediler. Yemeğin türlü çeşitli sesleri arasından hep onların çiğneyen dişlerinin sesinin seçilmesi Gregor’a tuhaf geliyordu; sanki bununla ona, yemek yemek için diş gerektiği ve dişsiz çeneler ne kadar güzel olursa olsun onlarla hiçbir şey yapılamayacağı gösterilmek isteniyordu. “İştahım var aslında,” dedi Gregor kaygıyla kendi kendine, “ama bu şeylere değil. Şu kiracı beyler nasıl da besleniyorlar, bense ölüp gidiyorum!”
Tam o akşam —Gregor bütün bu süre içinde kemanı bir kez olsun duyduğunu hatırlamıyordu— mutfaktan keman sesi yükseldi. Kiracı beyler akşam yemeklerini çoktan bitirmişlerdi; ortadaki bir gazete çıkarmış, öteki ikisine birer yaprak vermişti; şimdi arkalarına yaslanmış, purolarını tüttürerek okuyorlardı. Keman çalmaya başlayınca kulak kesildiler, ayağa kalkıp parmak uçlarında antre kapısına gittiler ve orada birbirlerine sokulmuş halde durdular. Mutfaktakiler onları duymuş olmalıydı, çünkü baba seslendi: “Çalınan müzik beyleri rahatsız mı ediyor acaba? Hemen durdurabiliriz.” “Tam tersine,” dedi ortadaki bey, “genç hanım yanımıza gelip burada, bu odada çalmak istemez mi? Burası çok daha rahat ve keyifli.” “Ah, memnuniyetle!” diye seslendi baba, sanki kemanı çalan kendisiymiş gibi. Beyler odaya dönüp beklediler. Çok geçmeden baba nota sehpasını, anne notaları, kız kardeş de kemanı getirdi. Kız kardeş çalmak için her şeyi sakin sakin hazırladı; daha önce hiç kiracı almamış, bu yüzden de kiracı beylere karşı nezaketi aşırıya vardıran anne babası, kendi sandalyelerine oturmaya bile cesaret edemiyorlardı; baba kapıya yaslanmış, sağ elini ilikli üniforma ceketinin iki düğmesi arasına sokmuştu; anneye ise beylerden biri bir sandalye teklif etmişti; o da sandalyeyi adamın rastgele koyduğu yerden oynatmadığından, uzakta bir köşede oturuyordu.
Kız kardeş çalmaya başladı; anneyle baba, her biri bulunduğu yerden, kızlarının ellerinin hareketlerini dikkatle izliyordu. Müziğin çekimine kapılan Gregor biraz daha ilerlemeyi göze almıştı; başı oturma odasına girmişti bile. Son zamanlarda başkalarını bu kadar az düşünmesine kendisi de pek şaşmıyordu; oysa eskiden bu düşünceliliğiyle gurur duyardı. Üstelik tam da şimdi saklanması için daha çok neden vardı, çünkü odasında her yanı kaplayan ve en küçük harekette havalanan toz yüzünden kendisi de tümüyle toza bulanmıştı; sırtında ve yanlarında iplikler, saç telleri, yemek artıkları sürüklüyordu; her şeye karşı kayıtsızlığı öylesine büyüktü ki, eskiden yaptığı gibi günde birkaç kez sırtüstü yatıp halıya sürtünmüyordu artık. Bu haline rağmen oturma odasının tertemiz döşemesinde biraz ilerlemekten çekinmiyordu.
Gerçi kimse de ona aldırmıyordu. Aile bütünüyle keman sesine dalmıştı; kiracı beylerse başlangıçta, elleri pantolon ceplerinde, kız kardeşin nota sehpasının hemen arkasında gereğinden fazla yakına dikilmişlerdi; öyle ki üçü de notaları görebilirdi, bu da kız kardeşi kuşkusuz rahatsız ediyor olmalıydı; ama çok geçmeden alçak sesle konuşarak, başları öne eğik, pencereye çekildiler ve babanın kaygılı bakışları altında orada kaldılar. Artık çok açık biçimde, güzel ya da eğlenceli bir keman dinletisi beklerken hayal kırıklığına uğramış, bütün bu gösteriden bıkmış, sırf nezaketen huzurlarının bozulmasına katlanıyormuş gibi görünüyorlardı. Özellikle hepsinin purolarının dumanını burunlarından ve ağızlarından yukarı üfleme biçimleri, çok gergin olduklarına işaret ediyordu. Oysa kız kardeş ne güzel çalıyordu. Yüzü yana eğikti, bakışları nota satırlarını dikkatle ve hüzünle izliyordu. Gregor biraz daha ileri süründü, belki onunla göz göze gelir diye başını yere iyice yaklaştırdı. Müzik onu böylesine etkilediğine göre, bir hayvan olabilir miydi? Sanki özlemini çektiği, bilmediği besine giden yol önünde beliriyordu. Kız kardeşinin yanına kadar gitmeye, eteğini çekiştirerek kemanıyla kendi odasına gelmesini istediğini ona anlatmaya kararlıydı; çünkü burada kimse onun müziğine Gregor’un vermek istediği değeri vermiyordu. Onu bir daha odasından dışarı bırakmak istemiyordu, hiç değilse kendisi yaşadığı sürece; ürkütücü görünüşü ilk kez işine yarayacaktı; odasının bütün kapılarında aynı anda bulunup saldırganlara tıslamak istiyordu; ama kız kardeşi zorla değil, kendi isteğiyle yanında kalmalıydı; kanepede yanında oturmalı, kulağını ona doğru eğmeliydi. O da kız kardeşini konservatuvara göndermeye kesin karar vermiş olduğunu ve bu felaket araya girmeseydi, hiçbir itiraza aldırmadan geçen Noel’de —Noel çoktan geçmiş olmalıydı, değil mi?— bunu herkese söylemiş olacağını ona açacaktı. Bu açıklamanın ardından kız kardeşi duygulanıp gözyaşlarına boğulacak, Gregor da onun koltukaltı hizasına kadar doğrulup, işe gitmeye başladığından beri kurdele ya da yakalık takmadan açıkta bıraktığı boynunu öpecekti.
“Samsa Bey!” diye seslendi ortadaki bey babaya ve başka bir şey söylemeden, yavaş yavaş ilerleyen Gregor’u işaretparmağıyla gösterdi. Keman sustu; ortadaki kiracı bey önce başını iki yana sallayarak arkadaşlarına gülümsedi, sonra yine Gregor’a baktı. Baba, Gregor’u kovmak yerine önce kiracı beyleri yatıştırmayı daha gerekli görüyor gibiydi; oysa onlar hiç telaşlanmış değillerdi, hatta Gregor onları kemandan daha çok eğlendiriyor gibiydi. Yanlarına koştu, kollarını açarak onları kendi odalarına doğru itmeye, aynı zamanda gövdesiyle Gregor’u görmelerini engellemeye çalıştı. İşte o zaman gerçekten biraz kızdılar; babanın davranışına mı, yoksa farkında olmadan Gregor gibi bir oda komşusuyla yaşamış olduklarını şimdi anlamalarına mı kızdıkları belli değildi. Babadan açıklama istiyor, kendileri de kollarını kaldırıyor, huzursuzca sakallarını çekiştiriyor, odalarına doğru ancak yavaş yavaş geri çekiliyorlardı. Bu arada kız kardeş, çaldığı müzik birden kesilince kapıldığı ne yapacağını bilemez halden kurtulmuştu; bir süre gevşekçe sarkıttığı ellerinde kemanla yayı tutmuş, hâlâ çalıyormuş gibi notalara bakmayı sürdürmüş, sonra birden kendini toparlayıp çalgıyı, hâlâ sandalyesinde oturan, ciğerleri şiddetle çalışarak güçlükle soluk alan annesinin kucağına koymuş ve babanın itelemesiyle kiracı beylerin artık daha hızlı yaklaştığı yan odaya koşmuştu. Yataklardaki örtülerle yastıkların kız kardeşin alışkın elleri altında havalanıp düzene girdiği görülüyordu. Beyler daha odaya varmadan yatakları hazırlamayı bitirmiş, dışarı süzülüvermişti. Baba yine öyle bir inada kapılmış görünüyordu ki, kiracılarına yine de borçlu olduğu bütün saygıyı unutmuştu. Onları iteliyor da iteliyordu; sonunda, odanın kapısına geldiklerinde ortadaki bey gürültüyle ayağını yere vurup babayı durdurdu. “Şunu bildiriyorum,” dedi, elini kaldırıp bakışlarıyla anneyi ve kız kardeşi de arayarak, “bu evde ve ailede hüküm süren iğrenç koşullar nedeniyle” —burada hiç duraksamadan yere tükürdü— “kiracılığıma derhal son veriyorum. Burada kaldığım günler için de elbette en ufak bir ödeme yapmayacağım; buna karşılık size birtakım —inanın bana— çok kolay gerekçelendirilebilecek talepler yöneltip yöneltmeyeceğimi ayrıca düşüneceğim.” Sustu, bir şey bekliyormuş gibi dosdoğru önüne baktı. Nitekim iki arkadaşı da hemen söze katıldı: “Biz de kiracılığımıza derhal son veriyoruz.” Bunun üzerine kapının kolunu tutup kapıyı gürültüyle kapattı.
Baba elleriyle çevresini yoklayarak sendeleye sendeleye sandalyesine gitti ve kendini üzerine bıraktı; her zamanki akşam şekerlemesini yapmak üzere uzanmış gibiydi, ama sanki boynu tutmuyormuş gibi başının şiddetle öne düşüp kalkması, hiç de uyumadığını gösteriyordu. Gregor bütün bu süre boyunca, kiracı beylerin kendisini yakaladığı yerde sessizce yatmıştı. Planının başarısızlığa uğramasının yarattığı hayal kırıklığı, belki de uzun süren açlığın yol açtığı güçsüzlük, kıpırdamasını olanaksız kılıyordu. Her şeyin daha bir sonraki anda üzerine yıkılacağına neredeyse emindi; korkuyla bekliyordu. Annesinin titreyen parmaklarının arasından sıyrılıp kucağından yere düşen, çınlayan bir ses çıkaran keman bile onu irkiltmedi.
“Anneciğim, babacığım,” dedi kız kardeş, söze başlarken elini masaya vurarak, “bu böyle süremez. Siz bunun farkında olmayabilirsiniz, ben farkındayım. Bu canavarın karşısında kardeşimin adını ağzıma almak istemiyorum, onun için yalnızca şunu söyleyeceğim: Ondan kurtulmaya çalışmalıyız. Ona bakmak, ona katlanmak için insanın elinden gelebilecek her şeyi denedik; sanırım kimse bizi en ufak bir şeyle suçlayamaz.”
“Bin kere haklı,” dedi baba kendi kendine. Hâlâ yeterince soluk alamayan anne, gözlerinde deliliği andıran bir ifadeyle, ağzına tuttuğu elinin içine boğuk boğuk öksürmeye başladı.
Kız kardeş annesine koşup alnını tuttu. Kız kardeşin sözleri babanın kafasında daha somut düşünceler uyandırmış gibiydi; doğrulup oturmuş, kiracı beylerin akşam yemeğinden beri masada duran tabakların arasında hademe kasketiyle oynuyor, ara sıra sessizce yatan Gregor’a bakıyordu.
“Ondan kurtulmaya çalışmalıyız,” dedi kız kardeş artık yalnızca babaya, çünkü anne öksürüğünden hiçbir şey duymuyordu, “sonunda ikinizi de öldürecek, şimdiden görüyorum. Hepimiz gibi böylesine ağır çalışmak zorunda olan insan, bir de evde bu bitmez tükenmez eziyete katlanamaz. Ben de artık katlanamıyorum.” Öyle şiddetle ağlamaya başladı ki gözyaşları annesinin yüzüne aktı; bu yaşları mekanik el hareketleriyle siliyordu.
“Kızım,” dedi baba acıyarak ve dikkat çekici bir anlayışla, “ama ne yapalım?”
Kız kardeş yalnızca omuzlarını silkti; az önceki kendinden emin hali gitmiş, şimdi ağlarken ne yapacağını bilemez olmuştu.
“Bizi anlasaydı,” dedi baba yarı sorarcasına; kız kardeş, ağlarken elini şiddetle sallayarak bunun düşünülemeyeceğini belirtti.
“Bizi anlasaydı,” diye yineledi baba, gözlerini kapatıp kız kardeşin bunun olanaksız olduğuna dair inancını benimseyerek, “o zaman belki onunla bir anlaşmaya varmak mümkün olurdu. Ama böyle—”
“O gitmeli,” diye bağırdı kız kardeş, “tek çare bu, baba. Senin de yalnızca onun Gregor olduğu düşüncesinden kurtulmaya çalışman gerek. Asıl felaketimiz, buna bunca zaman inanmış olmamız. Ama nasıl Gregor olabilir ki? Gregor olsaydı, insanların böyle bir hayvanla bir arada yaşamasının mümkün olmadığını çoktan anlamış, kendi isteğiyle çekip gitmiş olurdu. O zaman bir kardeşimiz olmazdı, ama yaşamımızı sürdürebilir, onun anısını saygıyla yaşatabilirdik. Oysa şimdi bu hayvan peşimizi bırakmıyor, kiracı beyleri kovuyor, besbelli bütün evi ele geçirip bizi sokakta gecelemeye zorlamak istiyor. Baksana, baba,” diye ansızın haykırdı, “yine başlıyor!” Sonra Gregor’un hiç anlayamadığı bir dehşete kapılarak annesini bile bırakıp, Gregor’un yakınında kalmaktansa annesini feda etmeyi yeğlermiş gibi, kendini annesinin sandalyesinden adeta iterek uzaklaştırdı ve babasının arkasına koştu. Baba da sırf kız kardeşin davranışı yüzünden telaşlanıp ayağa kalkmış, onu korumak istercesine önünde kollarını yarıya kadar kaldırmıştı.
Ama Gregor’un herhangi birini, hele kız kardeşini korkutmak hiç aklından geçmemişti. Yalnızca odasına geri gitmek için dönmeye başlamıştı; ne var ki bu oldukça göze çarpan bir hareketti, çünkü bitkin hali yüzünden güçlükle dönerken başından da destek almak, onu defalarca kaldırıp yere vurmak zorunda kalıyordu. Durup çevresine baktı. İyi niyeti anlaşılmış gibiydi; yaşanan yalnızca bir anlık korkuydu. Şimdi hepsi ona sessizce ve hüzünle bakıyordu. Anne, bacaklarını uzatıp birbirine bastırmış, sandalyesinde yatıyordu; yorgunluktan gözleri neredeyse kapanıyordu; baba ile kız kardeş yan yana oturuyorlardı, kız kardeş elini babasının boynuna dolamıştı.
“Artık belki dönebilirim,” diye düşündü Gregor ve çabasına yeniden girişti. Zorlanırken çıkardığı soluk seslerini bastıramıyor, arada bir de dinlenmek zorunda kalıyordu. Zaten onu acele ettiren de yoktu, her şey kendisine bırakılmıştı. Dönüşünü tamamlar tamamlamaz doğruca odasına geri gitmeye koyuldu. Onu odasından ayıran uzaklığın büyüklüğüne şaşıyor, bu güçsüz haliyle az önce aynı yolu neredeyse hiç fark etmeden nasıl aştığını bir türlü anlayamıyordu. Tek düşüncesi hep hızla sürünmek olduğundan, ailesinden gelen tek bir sözün, tek bir haykırışın bile onu rahatsız etmediğini pek fark etmiyordu. Ancak kapıya vardığında başını çevirdi; tam çeviremedi, çünkü boynunun tutulmaya başladığını hissediyordu; yine de arkasında hiçbir şeyin değişmediğini, yalnızca kız kardeşinin ayağa kalktığını görebildi. Son bakışı, artık iyice uykuya dalmış annesine değdi.
Daha odasına girer girmez kapı aceleyle itilip kapatıldı, sıkıca sürgülenip kilitlendi. Arkasında birden kopan gürültü Gregor’u öyle korkuttu ki küçük bacakları bükülüverdi. Bu kadar acele eden kız kardeşiydi. Zaten ayağa kalkmış, orada bekliyordu; sonra hafif adımlarla ileri atılmıştı; Gregor onun geldiğini hiç duymamıştı. Anahtarı kilitte çevirirken anne babasına “Nihayet!” diye seslendi.
“Ya şimdi?” diye sordu Gregor kendi kendine ve karanlıkta çevresine bakındı. Çok geçmeden artık hiç kıpırdayamadığını fark etti. Buna şaşırmadı; asıl, bu incecik bacaklarla şimdiye kadar gerçekten hareket edebilmiş olması ona doğal gelmiyordu. Bunun dışında kendini nispeten rahat hissediyordu. Gerçi bütün gövdesi ağrıyordu, ama ona sanki bu ağrılar gitgide hafifliyor, sonunda büsbütün geçecekmiş gibi geliyordu. Sırtındaki çürümüş elmayı ve çevresindeki, bütünüyle yumuşak bir toz tabakasıyla kaplı iltihaplı bölgeyi artık neredeyse hissetmiyordu. Ailesini duygulanarak, sevgiyle anıyordu. Ortadan kaybolması gerektiğine belki de kız kardeşinden bile daha kesin inanıyordu. Boş, dingin düşüncelere dalmış halde, kuledeki saat sabahın üçünü vurana kadar öylece kaldı. Pencerenin dışında ortalığın aydınlanmaya başladığını da gördü. Sonra başı, elinde olmadan, iyice aşağı düştü ve burun deliklerinden son soluğu cılızca çıktı.
Gündelikçi kadın sabah erkenden geldiğinde — kendisinden bundan kaçınması kaç kez istenmiş olursa olsun, o gücü kuvveti ve telaşıyla bütün kapıları öyle çarpıyordu ki geldiği andan itibaren evin hiçbir yerinde artık rahat uyumak mümkün olmuyordu — Gregor’a yaptığı her zamanki kısa ziyarette önce olağan dışı bir şey fark etmedi. Onun bilerek böyle kıpırtısız yattığını, küsmüş numarası yaptığını sanıyordu; onun her şeyi akıl edebileceğine inanıyordu. O sırada elinde tesadüfen uzun süpürge bulunduğundan, kapıda durup onunla Gregor’u gıdıklamaya çalıştı. Bundan da bir sonuç alamayınca kızdı ve Gregor’u süpürgeyle hafifçe dürttü; ancak onu hiçbir direnişle karşılaşmadan yerinden kaydırınca durum dikkatini çekti. Çok geçmeden gerçekte ne olduğunu anlayınca gözlerini kocaman açtı, kendi kendine ıslık çaldı; ama fazla oyalanmayıp yatak odasının kapısını hızla açtı ve karanlığın içine yüksek sesle haykırdı: “Hele şuna bakın, gebermiş; işte orada yatıyor, düpedüz gebermiş!”
Samsa çifti yataklarında doğrulmuş oturuyor, gündelikçi kadının verdiği haberi anlayabilmek için önce onun yarattığı korkuyu atlatmaya çalışıyordu. Sonra Samsa Bey ile Samsa Hanım, yatağın kendi yattıkları yanlarından alelacele kalktılar; Samsa Bey battaniyeyi omuzlarına attı, Samsa Hanım ise yalnızca geceliğiyle çıktı; Gregor’un odasına böyle girdiler. Bu arada, kiracı beyler eve yerleştiğinden beri Grete’nin yattığı oturma odasının kapısı da açılmıştı; Grete sanki hiç uyumamış gibi tamamen giyinikti, solgun yüzü de bunu doğrular gibiydi. “Ölmüş mü?” dedi Samsa Hanım, başını kaldırıp gündelikçi kadına sorarcasına baktı; oysa her şeyi kendisi inceleyebilir, hatta incelemeden de anlayabilirdi. “Hem de nasıl,” dedi gündelikçi kadın ve bunu kanıtlamak için Gregor’un cesedini süpürgeyle bir hayli daha yana itti. Samsa Hanım süpürgeyi durduracakmış gibi bir hareket yaptı, ama durdurmadı. “Eh,” dedi Samsa Bey, “artık Tanrı’ya şükredebiliriz.” Haç çıkardı, üç kadın da aynısını yaptı. Gözlerini cesetten hiç ayırmayan Grete, “Baksanıza ne kadar zayıfmış. Zaten ne zamandır hiçbir şey yemiyordu. Yemekler içeri girdikleri gibi geri çıkıyordu,” dedi. Gerçekten de Gregor’un gövdesi yamyassı ve kupkuruydu; bu, ancak şimdi fark ediliyordu, çünkü küçük bacakları artık gövdesini yukarıda tutmuyor, bakışları başka yöne çekecek hiçbir şey de bulunmuyordu.
“Grete, gel biraz bizim yanımıza,” dedi Samsa Hanım hüzünlü bir gülümsemeyle; Grete de cesede dönüp bakarak anne babasının peşinden yatak odasına gitti. Gündelikçi kadın kapıyı kapattı ve pencereyi ardına kadar açtı. Sabahın erken saati olmasına rağmen temiz havaya şimdiden hafif bir ılıklık karışmıştı. Ne de olsa artık mart sonuydu.
Üç kiracı bey odalarından çıkıp şaşkın şaşkın çevrelerine bakınarak kahvaltılarını aradılar; onları unutmuşlardı. “Kahvaltı nerede?” diye sordu ortadaki kiracı bey gündelikçi kadına huysuzca. Kadınsa parmağını dudaklarına götürdü, sonra da acele acele, hiç konuşmadan işaret ederek beyleri Gregor’un odasına çağırdı. Onlar da geldiler ve artık iyice aydınlanmış odada, elleri biraz yıpranmış ceketlerinin ceplerinde, Gregor’un cesedinin çevresinde durdular.
Tam o sırada yatak odasının kapısı açıldı ve bir kolunda karısı, öteki kolunda kızıyla, üniforması içindeki Samsa Bey göründü. Hepsinin biraz ağladığı yüzlerinden belliydi; Grete zaman zaman yüzünü babasının koluna bastırıyordu.
“Evimi derhal terk edin!” dedi Samsa Bey ve kadınları yanından ayırmadan kapıyı gösterdi. “Ne demek istiyorsunuz?” dedi ortadaki bey biraz afallamış bir halde ve yapmacık bir tatlılıkla gülümsedi. Öteki ikisi, kendi lehlerine sonuçlanması gereken büyük bir kavgayı sevinçle bekliyorlarmış gibi, ellerini arkalarında tutmuş, durmadan birbirine ovuşturuyorlardı. “Tam da söylediğim şeyi kastediyorum,” diye yanıtladı Samsa Bey ve yanındaki iki kadınla aynı hizada kiracı beye doğru yürüdü. Adam önce kıpırdamadan durup yere baktı; sanki kafasındaki her şey yeni bir düzene giriyordu. “Öyleyse gidiyoruz,” dedi sonra, başını kaldırıp Samsa Bey’e baktı; sanki birden kapıldığı bir alçakgönüllülükle bu kararı için bile yeniden izin istiyordu. Samsa Bey gözlerini kocaman açarak yalnızca birkaç kez kısa kısa başını salladı. Bunun üzerine bey gerçekten de hemen uzun adımlarla antreye gitti; iki arkadaşı bir süredir ellerini hiç kıpırdatmadan kulak kesilmişti, şimdi de Samsa Bey’in kendilerinden önce antreye girip önderleriyle aralarındaki bağlantıyı bozacağından korkuyormuşçasına, düpedüz zıplayarak peşinden gittiler. Antrede üçü de şapkalarını askılıktan aldılar, bastonlarını bastonluktan çekip çıkardılar, sessizce eğilip selam verdiler ve evden ayrıldılar. Samsa Bey, anlaşıldığı üzere tümüyle yersiz bir güvensizlikle, iki kadınla birlikte sahanlığa çıktı; korkuluğa yaslanıp üç beyin uzun merdivenden yavaş ama durmaksızın inişini izlediler. Beyler her katta merdiven boşluğunun belli bir dönemecinde gözden kaybolup az sonra yeniden beliriyorlardı; aşağı indikçe Samsa ailesinin onlara duyduğu ilgi de giderek azalıyordu. Başında bir tabla taşıyan bir kasap kalfası, gururlu bir edayla onlara doğru çıkıp ardından onların çok yukarısına ulaştığında, Samsa Bey de kadınlarla birlikte çok geçmeden korkuluktan ayrıldı ve hepsi rahatlamış gibi evlerine döndüler.
Bugünü dinlenmeye ve gezmeye ayırmaya karar verdiler; işe verecekleri bu arayı yalnızca hak etmiş değillerdi, buna kesinlikle ihtiyaçları da vardı. Böylece masanın başına oturup üç mazeret mektubu yazdılar: Samsa Bey çalıştığı yerin yönetimine, Samsa Hanım kendisine iş verene, Grete de patronuna. Onlar yazarken gündelikçi kadın, sabah işini bitirdiği için artık gideceğini söylemek üzere içeri girdi. Yazı yazan üç kişi önce başlarını kaldırmadan yalnızca başlarıyla karşılık verdiler; ancak gündelikçi kadın hâlâ gitmek bilmeyince kızgınlıkla başlarını kaldırıp baktılar. “Ne var?” diye sordu Samsa Bey. Gündelikçi kadın kapıda gülümseyerek duruyordu; sanki aileye büyük bir müjde verecek de ancak kendisine iyice soru sorulursa söyleyecekti. Şapkasındaki, neredeyse dimdik duran ve işe girdiğinden beri Samsa Bey’in canını sıkan küçük devekuşu tüyü hafif hafif her yana sallanıyordu. “Peki, aslında ne istiyorsunuz?” diye sordu gündelikçi kadının en çok saygı duyduğu Samsa Hanım. “Evet,” diye karşılık verdi gündelikçi kadın; tatlı tatlı gülmekten sözünü hemen sürdüremedi. “Yani, yan odadaki şeyin nasıl ortadan kaldırılacağını hiç dert etmeyin. O iş halloldu.” Samsa Hanım ile Grete, sanki yazmayı sürdüreceklermiş gibi mektuplarının üzerine eğildiler; gündelikçi kadının şimdi her şeyi ayrıntılarıyla anlatmaya niyetlendiğini fark eden Samsa Bey, elini uzatarak buna kesin bir hareketle engel oldu. Anlatmasına izin verilmeyince kadın ne kadar acelesi olduğunu hatırladı, belli ki alınmış bir halde “Hoşça kalın hepiniz!” diye seslendi, hışımla arkasını dönüp kapıları korkunç bir gürültüyle çarparak evden çıktı.
“Akşam işten çıkarılacak,” dedi Samsa Bey; ama ne karısından ne de kızından bir yanıt aldı, çünkü gündelikçi kadın daha yeni kavuştukları huzuru yeniden bozmuş gibiydi. Kadınlar kalkıp pencereye gittiler ve orada birbirlerine sarılmış halde kaldılar. Samsa Bey sandalyesinde onlara doğru dönüp bir süre sessizce onları izledi. Sonra seslendi: “Haydi, gelin buraya. Artık bırakın şu eski meseleleri. Beni de biraz düşünün.” Kadınlar hemen sözünü dinlediler, aceleyle yanına geldiler, onu sevgiyle okşadılar ve mektuplarını çabucak tamamladılar.
Sonra, aylardır ilk kez üçü birlikte evden çıktılar ve tramvayla kentin dışındaki kırlara gittiler. İçinde yalnız onların oturduğu vagon, sıcak güneş ışıklarıyla baştan başa aydınlanmıştı. Koltuklarına rahatça yaslanmış, geleceğe ilişkin beklentilerini konuşuyorlardı; daha yakından bakınca bunların hiç de kötü olmadığı ortaya çıktı, çünkü üçünün de işi — aslında bu konuda birbirlerine henüz hiç ayrıntılı soru sormamışlardı — son derece elverişliydi ve özellikle gelecek için çok şey vaat ediyordu. Durumlarındaki en büyük düzelme de elbette ev değiştirmekle hemen ve kolayca sağlanacaktı; artık vaktiyle Gregor’un seçtiği şimdiki evden daha küçük ve daha ucuz, ama konumu daha iyi ve genel olarak daha kullanışlı bir ev tutmak istiyorlardı. Samsa Bey ile Samsa Hanım, böyle konuşurlarken giderek daha da canlanan kızlarına bakınca, onun son zamanlarda, yanaklarını solduran bütün o bakım işlerine rağmen, güzel ve dolgun bir genç kız olarak nasıl da serpilip geliştiğini hemen hemen aynı anda fark ettiler. Giderek sessizleşip, neredeyse farkında olmadan bakışlarıyla anlaşarak, artık ona iyi bir koca arama zamanının da geldiğini düşündüler. Gidecekleri yere vardıklarında kızlarının herkesten önce ayağa kalkıp genç bedenini germesi de onlara yeni hayallerinin ve iyi niyetlerinin bir doğrulanışı gibi geldi.
Bölüm etkileşimi
