Bölümler 3Şu an: II.
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
II.
Gregor, baygınlığı andıran ağır uykusundan ancak akşam karanlığı çökerken uyandı. Uykusu bölünmeseydi de kuşkusuz çok geçmeden uyanacaktı, çünkü kendini yeterince dinlenmiş ve uykusunu almış hissediyordu; yine de onu hızlı bir ayak sesiyle antreye açılan kapının dikkatle kapatılmasının uyandırdığı izlenimine kapılmıştı. Elektrikli tramvayın solgun ışığı yer yer odanın tavanına ve mobilyaların üst kısımlarına vuruyordu; ama aşağıda, Gregor’un bulunduğu yer kapkaranlıktı. Orada ne olduğunu görmek için, değerini daha yeni anlamaya başladığı duyargalarıyla çevresini hâlâ beceriksizce yoklayarak yavaşça kapıya doğru ilerledi. Sol yanı, rahatsız edici biçimde gerilen, boydan boya tek bir yara izi gibiydi ve iki sıra bacağıyla düpedüz topallayarak ilerlemek zorundaydı. Küçük bacaklarından biri de sabahki olaylar sırasında ağır yaralanmıştı – yalnızca birinin yaralanmış olması neredeyse bir mucizeydi – ve cansızca arkasından sürükleniyordu.
Onu aslında oraya neyin çektiğini ancak kapıya varınca fark etti; yiyecek bir şeyin kokusuydu bu. Çünkü orada, içinde küçük beyaz ekmek dilimlerinin yüzdüğü taze sütle dolu bir çanak duruyordu. Neredeyse sevincinden gülecekti; çünkü sabahkinden de açtı ve hemen başını neredeyse gözlerinin üstüne dek süte daldırdı. Ama çok geçmeden hayal kırıklığına uğrayarak başını geri çekti; sorun yalnızca hassas sol yanı yüzünden yemek yemekte zorlanması değildi – ancak bütün gövdesi soluk soluğa çabalarsa yiyebiliyordu –; üstelik normalde en sevdiği içecek olan, kız kardeşinin de kuşkusuz bu yüzden getirdiği sütün tadı hiç hoşuna gitmiyordu; hatta neredeyse tiksinerek çanaktan yüz çevirdi ve sürünerek odanın ortasına döndü.
Gregor kapı aralığından oturma odasında havagazı lambasının yakıldığını görüyordu; ama normalde günün bu saatinde babası öğleden sonra çıkan gazetesini annesine, bazen de kız kardeşine yüksek sesle okurken, şimdi çıt çıkmıyordu. Gerçi kız kardeşinin ona hep anlattığı ve yazdığı bu sesli okumalar belki de son zamanlarda artık yapılmaz olmuştu. Ama çevrede de her yer aynı derecede sessizdi; oysa evin boş olmadığı kesindi. “Aile ne de sessiz sakin bir hayat sürüyordu,” dedi Gregor kendi kendine; gözlerini önündeki karanlığa dikmiş bakarken, annesine, babasına ve kız kardeşine böylesine güzel bir evde böyle bir yaşam sağlayabilmiş olmaktan büyük gurur duyuyordu. Ama ya şimdi bütün bu huzur, bütün bu refah, bütün bu hoşnutluk korkunç bir biçimde sona ererse? Gregor böyle düşüncelere kapılıp gitmemek için hareket etmeyi yeğledi ve odada bir ileri bir geri sürünmeye başladı.
Uzun akşam boyunca yan kapılardan biri bir kez, öteki de bir kez hafifçe aralanıp hızla yeniden kapandı; herhalde biri içeri girmek istemiş, ama fazlasıyla da tereddüde kapılmıştı. Gregor şimdi tam oturma odasının kapısının dibinde durdu; duraksayan ziyaretçiyi bir şekilde içeri almaya ya da hiç değilse kim olduğunu öğrenmeye kararlıydı; ama kapı artık açılmadı ve Gregor boşuna bekledi. Sabah kapılar kilitliyken herkes onun yanına girmek istemişti; şimdiyse, kendisi kapılardan birini açmışken ve ötekiler de anlaşılan gün içinde açılmışken, artık kimse gelmiyordu; üstelik anahtarlar da artık dış taraftan kilitlere takılıydı.
Oturma odasının ışığı ancak gece iyice ilerlediğinde söndürüldü; annesiyle babasının ve kız kardeşinin o saate kadar uyanık kaldıklarını anlamak artık kolaydı, çünkü üçünün de parmak uçlarında uzaklaştıkları açıkça duyuluyordu. Artık sabaha kadar Gregor’un yanına kimsenin gelmeyeceği kesindi; demek ki yaşamını şimdi nasıl yeniden düzene koyacağını rahatsız edilmeden düşünmek için uzun bir zamanı vardı. Ama yerde dümdüz yatmak zorunda kaldığı yüksek tavanlı, geniş oda onu korkutuyordu, bunun nedenini de anlayamıyordu; ne de olsa beş yıldır oturduğu kendi odasıydı bu – ve yarı bilinçsizce dönüp biraz da utanarak hızla kanepenin altına girdi; sırtı biraz sıkışmasına ve başını artık kaldıramamasına rağmen orada hemen çok rahat etti, yalnızca gövdesinin kanepenin altına bütünüyle sığamayacak kadar geniş olmasına üzülüyordu.
Bütün gece orada kaldı; gecenin bir bölümünü, açlığın kendisini tekrar tekrar sıçratarak uyandırdığı yarı uykulu bir halde, bir bölümünü ise kaygılar ve belli belirsiz umutlar içinde geçirdi; ama bu kaygı ve umutların hepsi onu aynı sonuca götürüyordu: Şimdilik sessiz sakin durmalı, sabır ve son derece düşünceli bir tutumla, içinde bulunduğu durum yüzünden ailesine ister istemez vermek zorunda kaldığı sıkıntıları onlar için katlanılabilir hale getirmeliydi.
Daha sabahın erken saatinde, ortalık neredeyse hâlâ geceyken, Gregor daha yeni aldığı kararların gücünü sınama fırsatı buldu; çünkü giyinmesini neredeyse tamamlamış olan kız kardeşi antre tarafından kapıyı açtı ve gergin bir merakla içeri baktı. Onu hemen bulamadı, ama kanepenin altında fark edince – Tanrım, bir yerde olmalıydı ya, uçup gitmiş olamazdı ki – öylesine korktu ki kendini tutamayıp kapıyı dışarıdan yeniden çarparak kapattı. Ama davranışından pişman olmuş gibi kapıyı hemen tekrar açtı ve ağır bir hastanın, hatta bir yabancının yanına girermişçesine parmak uçlarında içeri girdi. Gregor başını neredeyse kanepenin kenarına kadar uzatmış, onu izliyordu. Acaba sütü olduğu gibi bıraktığını, üstelik aç olduğu halde bunu yaptığını fark edecek ve ona daha uygun başka bir yiyecek getirecek miydi? Kendiliğinden yapmazsa, ona bunu belli etmektense açlıktan ölmeyi yeğlerdi; oysa aslında kanepenin altından fırlayıp kız kardeşinin ayaklarına kapanmak ve ondan yiyecek güzel bir şey istemek için dayanılmaz bir istek duyuyordu. Ama kız kardeşi, yalnızca çevresine biraz süt dökülmüş olan çanağın hâlâ dolu olduğunu hemen şaşkınlıkla fark etti; onu hemen kaldırdı, ama çıplak elleriyle değil, bir bez parçasıyla tutarak, ve dışarı taşıdı. Gregor sütün yerine ne getireceğini pek merak ediyor, bu konuda türlü türlü şeyler düşünüyordu. Ama kız kardeşinin iyi yürekliliğiyle gerçekte ne yaptığını asla tahmin edemezdi. Damak zevkini yoklamak için ona çeşit çeşit yiyecek getirdi; hepsi eski bir gazetenin üzerine serilmişti. Orada bayatlamış, yarı çürümüş sebzeler; akşam yemeğinden kalma, çevrelerinde katılaşmış beyaz sos bulunan kemikler; birkaç kuru üzümle badem; Gregor’un iki gün önce yenmeyecek halde olduğunu söylediği bir peynir; bir dilim kuru ekmek, üzerine tereyağı sürülmüş bir dilim ekmek ve üzerine tereyağı sürülüp tuzlanmış bir dilim ekmek vardı. Bütün bunların yanına bir de, içine su doldurduğu, herhalde artık temelli Gregor’a ayrılmış olan çanağı koydu. Gregor’un onun yanında yemek yemeyeceğini bildiği için incelik gösterip aceleyle uzaklaştı, hatta sırf Gregor dilediği gibi rahat edebileceğini anlasın diye anahtarı bile çevirdi. Şimdi yemeğe giderken Gregor’un küçük bacakları vızır vızır işliyordu. Bu arada yaraları da artık bütünüyle iyileşmiş olmalıydı; hareket ederken artık hiçbir güçlük hissetmiyordu, buna şaşıyordu; bir aydan uzun zaman önce parmağını bıçakla hafifçe kestiğini ve o yaranın daha iki gün önce bile epeyce acıdığını hatırladı. “Acaba şimdi duyarlılığım mı azaldı?” diye düşündü; bütün öteki yiyeceklerden önce onu hemen, kuvvetle kendine çekmiş olan peyniri açgözlülükle emiyordu bile. Hazdan gözleri yaşararak peyniri, sebzeleri ve sosu birbiri ardına hızla yiyip bitirdi; taze yiyeceklerinse tadını beğenmiyordu, kokularına bile katlanamıyordu; hatta yemek istediği şeyleri sürükleyerek onlardan biraz daha uzağa götürdü. Çoktan her şeyi bitirmiş, yalnızca aynı yerde miskin miskin yatıyordu ki kız kardeşi, geri çekilmesi gerektiğinin işareti olarak, anahtarı yavaşça çevirdi. Neredeyse uykuya dalmış olduğu halde bu onu hemen irkiltti; hızla yeniden kanepenin altına girdi. Ama kız kardeşinin odada bulunduğu kısacık süre boyunca bile kanepenin altında kalabilmek için kendini çok zorlaması gerekti; çünkü bol yemekten karnı biraz şişmişti, bu daracık yerde güçlükle soluk alabiliyordu. Hafif boğulma nöbetleri geçirirken, biraz dışarı uğramış gözleriyle, hiçbir şeyden habersiz kız kardeşinin bir süpürgeyle yalnız artıkları değil, sanki onlar da artık işe yaramaz olmuş gibi Gregor’un hiç dokunmadığı yiyecekleri bile süpürüp toplamasını, sonra hepsini alelacele bir kovaya dökmesini, kovayı tahta bir kapakla kapatıp her şeyi dışarı taşımasını izledi. Kız kardeşi arkasını döner dönmez Gregor kanepenin altından çıktı, gerinip gövdesini şişirdi.
Gregor artık yemeğini her gün bu şekilde alıyordu: Bir kez sabah, annesiyle babası ve hizmetçi kız henüz uyurken, ikinci kez de herkes öğle yemeğini yedikten sonra; çünkü o zaman da annesiyle babası bir süre uyuyor, kız kardeşi de hizmetçi kızı bir iş için dışarı gönderiyordu. Kuşkusuz onlar da Gregor’un açlıktan ölmesini istemiyorlardı; ama belki onun yemek yiyişi hakkında kulaktan dolma bilgilerden fazlasını öğrenmeye dayanamazlardı; belki kız kardeşi, çok küçük de olsa duyabilecekleri bir üzüntüyü onlara yaşatmamak istiyordu, çünkü gerçekte zaten yeterince acı çekiyorlardı.
Gregor, o ilk sabah doktorla çilingirin hangi bahanelerle evden yeniden çıkarıldığını bir türlü öğrenemedi; çünkü onun söyledikleri anlaşılmadığından, hiç kimse, kız kardeşi bile, onun başkalarını anlayabileceğini aklına getirmiyordu; bu yüzden kız kardeşi odasındayken, yalnızca ara sıra onun iç çekişlerini ve azizlere yakarışlarını duymakla yetinmek zorundaydı. Ancak sonraları, kız kardeşi bütün bunlara biraz alışınca – tam olarak alışmasından elbette hiçbir zaman söz edilemezdi – Gregor’un kulağına bazen iyi niyetle söylenmiş ya da öyle yorumlanabilecek bir söz çalınıyordu. Gregor yiyecekleri iyice silip süpürdüğünde, “Bugün yemeği pek beğenmiş,” diyordu; giderek daha sık tekrarlanan tersi durumdaysa, neredeyse üzgün bir sesle, “İşte yine her şey olduğu gibi kalmış,” derdi.
Ama Gregor doğrudan hiçbir haber alamasa da yan odalara kulak kabartarak birçok şey öğreniyordu; hangi taraftan konuşma sesi duysa hemen o taraftaki kapıya koşuyor ve bütün gövdesini kapıya dayıyordu. Özellikle ilk zamanlarda, gizliden gizliye de olsa bir şekilde ondan söz edilmeyen tek bir konuşma yoktu. İki gün boyunca bütün öğünlerde artık nasıl davranmaları gerektiği üzerine konuşup tartıştıkları duyuluyordu; öğün aralarında da aynı konu konuşuluyordu, çünkü evde her zaman aileden en az iki kişi bulunuyordu; herhalde kimse evde yalnız kalmak istemiyor, evi de hiçbir koşulda tümüyle boş bırakamıyorlardı. Üstelik hizmetçi kız daha ilk gün – olup bitenlerden neyi ne kadar bildiği tam belli değildi – Gregor’un annesinin önünde diz çöküp kendisini hemen işten çıkarması için yalvarmıştı; bir çeyrek saat sonra vedalaşırken de, sanki burada kendisine yapılmış en büyük iyilikmiş gibi, işten çıkarıldığı için gözyaşları içinde teşekkür etmiş ve kendisinden istenmediği halde kimseye en küçük bir şey bile anlatmayacağına korkunç bir yemin etmişti.
Artık kız kardeşi annesiyle birlikte yemekleri de pişirmek zorundaydı; gerçi bu pek zahmetli olmuyordu, çünkü neredeyse hiçbir şey yemiyorlardı. Gregor sık sık birinin ötekini boş yere yemek yemeye çağırdığını ve “Sağ ol, ben doydum” ya da buna benzer bir yanıttan başka karşılık alamadığını duyuyordu. Belki de hiçbir şey içmiyorlardı. Kız kardeşi sık sık babasına bira isteyip istemediğini soruyor, gidip kendisi getirmeyi içtenlikle öneriyordu; babası susunca da, onun her türlü çekincesini gidermek için, apartmanın kadın görevlisini de bira almaya gönderebileceğini söylüyordu. Ama sonunda babası kocaman bir “Hayır” dedi ve bir daha bu konu açılmadı.
Daha ilk gün içinde babası hem annesine hem de kız kardeşine ailenin mali durumunu ve gelecekteki olanaklarını bütün yönleriyle açıklamıştı. Ara sıra masadan kalkıyor, beş yıl önce işi battığında kurtardığı küçük Wertheim kasasından bir belge ya da bir kayıt defteri çıkarıyordu. Karmaşık kilidi açtığı, aradığını aldıktan sonra da yeniden kilitlediği duyuluyordu. Babasının bu açıklamaları, kısmen de olsa, Gregor’un tutsak kaldığından beri işittiği ilk sevindirici şeylerdi. O işten babasına en ufak bir şey bile kalmadığını sanmıştı; en azından babası ona tersini söylememişti, doğrusu Gregor da bunu ona sormamıştı. O zamanlar Gregor’un tek kaygısı, hepsini tam bir umutsuzluğa sürükleyen bu ticari yıkımı ailesine olabildiğince çabuk unutturmak için her şeyi yapmaktı. Bu yüzden o zamanlar olağanüstü bir şevkle çalışmaya başlamış ve küçük bir memurken neredeyse bir gecede gezici satıcı olmuştu; gezici satıcının elbette bambaşka kazanç olanakları vardı ve işteki başarıları hemen komisyon biçiminde nakit paraya dönüşüyordu; bu para da evde, şaşkınlık ve mutluluk içindeki ailesinin önüne, masaya konabiliyordu. Güzel günlerdi onlar. Gregor sonraları bütün ailenin giderlerini karşılayabilecek kadar çok para kazanıyor, onları gerçekten de karşılıyordu; buna rağmen o günler bir daha, en azından aynı parlaklıkla, geri gelmemişti. İşte hem aile hem de Gregor buna alışmıştı; parayı minnetle kabul ediyorlar, o da seve seve veriyordu, ama artık aralarında özel bir sıcaklık doğmuyordu. Yalnızca kız kardeşi Gregor’a yine de yakın kalmıştı ve gizli planı da, Gregor’dan farklı olarak müziği çok seven ve insanı duygulandıracak güzellikte keman çalan kız kardeşini, bunun kaçınılmaz olarak yol açacağı büyük masraflara aldırmadan gelecek yıl konservatuvara göndermekti; parası nasıl olsa başka bir yoldan bulunurdu. Gregor’un şehirde geçirdiği kısa zamanlarda kız kardeşiyle konuşmalarında konservatuvarın adı sık sık geçerdi, ama her zaman gerçekleşmesi düşünülemeyecek güzel bir düş olarak; annesiyle babası bu masum sözlerin edilmesinden bile hoşlanmıyorlardı; oysa Gregor bunu kesinlikle aklına koymuştu ve Noel arifesi akşamı kararını törensel bir biçimde açıklamayı tasarlıyordu.
Orada dimdik kapıya yapışmış kulak kabartırken, şimdiki durumunda hiçbir işe yaramayan böyle düşünceler geçiyordu kafasından. Yorgunluktan bazen artık dinleyecek hali kalmıyor, başını salıverince kapıya çarpıyor, ama onu hemen yeniden sabit tutuyordu; çünkü böylece çıkardığı küçücük ses bile yan odada duyulmuş ve herkesi susturmuştu. “Yine ne yapıyor acaba?” dedi bir süre sonra babası, anlaşılan kapıya dönmüş halde; ancak bundan sonra kesilen konuşma yavaş yavaş yeniden başladı.
Gregor artık —babası, kısmen kendisi bu işlerle uzun zamandır uğraşmadığı, kısmen de annesi her şeyi ilk seferde anlamadığı için açıklamalarında sık sık kendini tekrarlardı— bütün felaketlere rağmen eski günlerden kalma, çok küçük de olsa bir birikimin hâlâ durduğunu, aradan geçen zamanda dokunulmayan faizlerin de bu birikimi biraz büyüttüğünü iyice öğrenmişti. Üstelik Gregor’un her ay eve getirdiği para da —kendisi için yalnızca birkaç gulden ayırmıştı— tümüyle harcanmamış, birike birike küçük bir sermayeye dönüşmüştü. Gregor, bu beklenmedik tedbirliliğe ve tutumluluğa sevinerek, kapısının arkasında heyecanla başını sallıyordu. Aslında bu artan parayla babasının patrona olan borcunu daha da azaltabilirdi; o işten kurtulabileceği gün de çok daha yakın olurdu, ama şimdiki durumda babasının parayı böyle ayırmış olması hiç kuşkusuz daha iyiydi.
Ne var ki bu para, ailenin yalnızca faiziyle geçinmesine kesinlikle yetmiyordu; aileyi belki bir, en fazla iki yıl geçindirebilirdi, hepsi buydu. Demek ki aslında el sürülmemesi, acil bir durum için bir kenarda tutulması gereken bir paradan ibaretti; geçinmek için gereken paraysa çalışıp kazanılmalıydı. Babası sağlıklı olmakla birlikte yaşlı bir adamdı, beş yıldır hiçbir iş yapmamıştı ve her durumda kendisinden pek fazla bir şey bekleyemezdi; zahmetli ama yine de başarısız geçen yaşamının ilk tatili olan bu beş yılda çok kilo almış, bu yüzden epeyce hantallaşmıştı. Yoksa şimdi, astım hastası olan, evin içinde dolaşmak bile kendisini yoran, gün aşırı açık pencerenin yanındaki kanepede nefes darlığı çekerek gününü geçiren yaşlı annesi mi para kazanacaktı? Ya henüz on yedi yaşında bir çocuk olan, güzel giyinmekten, uzun uzun uyumaktan, ev işlerine yardım etmekten, birkaç mütevazı eğlenceye katılmaktan ve her şeyden önce keman çalmaktan oluşan o güne kadarki yaşamını sürdürmeyi fazlasıyla hak eden kız kardeşi mi para kazanacaktı? Konu bu para kazanma zorunluluğuna geldiğinde Gregor hep önce kapıyı bırakıp kapının yanındaki serin deri kanepeye atılırdı; çünkü utanç ve kederden her yanını ateş basardı.
Çoğu kez upuzun geceler boyunca orada yatar, bir an olsun uyumaz, saatlerce yalnızca deriyi tırmalardı. Ya da bir sandalyeyi pencereye itmenin, sonra pencere pervazına tırmanıp sandalyeden destek alarak pencereye yaslanmanın büyük zahmetinden kaçınmazdı; anlaşılan bunu yalnızca, eskiden pencereden dışarı bakmanın kendisine verdiği özgürlük duygusuna dair bir anının etkisiyle yapıyordu. Çünkü gerçekte, biraz uzaktaki şeyleri bile günden güne daha bulanık görüyordu; eskiden fazlasıyla sık gördüğü için lanet ettiği karşıdaki hastaneyi artık hiç göremiyordu; sessiz ama tam anlamıyla bir şehir sokağı olan Charlotten Sokağı’nda oturduğunu kesin olarak bilmese, penceresinden gri gökle gri toprağın birbirinden ayırt edilemeyecek biçimde kaynaştığı ıssız bir araziye baktığını sanabilirdi. Dikkatli kız kardeşinin sandalyenin pencere önünde durduğunu yalnızca iki kez görmesi yetmişti; artık odayı her toparlayışından sonra sandalyeyi yine tam pencerenin önüne itiyor, hatta bundan böyle pencerenin iç kanadını da açık bırakıyordu.
Gregor kız kardeşiyle bir konuşabilse, kendisi için yapmak zorunda kaldığı her şey için ona teşekkür edebilseydi, gördüğü yardıma daha kolay katlanırdı; oysa böyleyken bu yardım ona acı veriyordu. Gerçi kız kardeşi bütün bu durumun verdiği rahatsızlığı elinden geldiğince gizlemeye çalışıyordu ve zaman geçtikçe elbette bunu daha iyi başarıyordu; ama Gregor da zamanla her şeyi çok daha açık görüyordu. Daha odaya girişi bile ona korkunç geliyordu. Başka zamanlarda kimsenin Gregor’un odasını görmemesine öylesine dikkat ettiği halde, içeri girer girmez kapıyı kapatmaya zaman ayırmadan doğruca pencereye koşuyor, neredeyse boğuluyormuş gibi telaşlı ellerle pencereyi ardına kadar açıyor, hava ne kadar soğuk olursa olsun pencerenin önünde bir süre durup derin derin soluk alıyordu. Bu koşuşturma ve gürültüyle Gregor’u günde iki kez korkutuyordu; Gregor bütün bu süre boyunca kanepenin altında titriyordu. Yine de çok iyi biliyordu: Kız kardeşi onun bulunduğu bir odada pencere kapalıyken kalabilseydi, onu böyle korkutmaktan kuşkusuz seve seve kaçınırdı.
Bir keresinde —Gregor’un dönüşümünün üzerinden herhalde bir ay geçmişti ve artık kız kardeşinin onun görünüşüne şaşırması için özel bir neden kalmamıştı— kız kardeşi her zamankinden biraz daha erken geldi ve Gregor’u hâlâ kıpırdamadan, tam da insanı ürkütecek bir duruşla pencereden bakarken buldu. Bu duruşuyla kız kardeşinin pencereyi hemen açmasına engel olduğundan, kız kardeşi içeri girmeseydi Gregor buna şaşırmazdı; ama o içeri girmemekle kalmadı, bir de irkilerek geri çekilip kapıyı kapadı; yabancı biri, Gregor’un ona pusu kurduğunu ve onu ısırmak istediğini bile düşünebilirdi. Gregor elbette hemen kanepenin altına saklandı, ama kız kardeşinin dönmesi için öğleye kadar beklemesi gerekti; geri geldiğindeyse kız kardeşi her zamankinden çok daha huzursuz görünüyordu. Bundan, kız kardeşinin onu görmeye hâlâ dayanamadığını ve bundan sonra da dayanamayacağını, bedeninin kanepenin altından taşan küçücük kısmını görünce bile kaçmamak için herhalde kendini çok zor tutması gerektiğini anladı. Onu bu görüntüden de kurtarmak için bir gün çarşafı sırtında kanepenin üstüne taşıdı —bu iş dört saatini aldı— ve artık kendisi bütünüyle örtülecek, kız kardeşi eğilse bile onu göremeyecek şekilde yerleştirdi. Kız kardeşi bu çarşafın gerekli olmadığını düşünseydi onu kaldırabilirdi; çünkü kendini böyle bütünüyle dışarıya kapatmanın Gregor’un hoşuna gitmeyeceği yeterince açıktı. Ama kız kardeşi çarşafı olduğu gibi bıraktı; hatta Gregor bir keresinde kız kardeşinin bu yeni düzeni nasıl karşıladığını görmek için başıyla çarşafı dikkatle azıcık kaldırdığında, onun minnet dolu bir bakışını yakaladığını bile sandı.
İlk on dört gün boyunca annesiyle babası onun yanına girmeye cesaret edememişlerdi; Gregor, kız kardeşinin şimdi üstlendiği işi tam anlamıyla takdir ettiklerini sık sık duyuyordu; oysa daha önce onlara biraz işe yaramaz bir kız gibi göründüğü için kız kardeşine sık sık kızarlardı. Artık kız kardeşi odayı toplarken annesiyle babası sık sık birlikte Gregor’un odasının önünde bekliyor, kız kardeşi de dışarı çıkar çıkmaz odanın nasıl göründüğünü, Gregor’un ne yediğini, bu kez nasıl davrandığını ve küçük de olsa bir iyileşme fark edilip edilmediğini en ince ayrıntısına kadar anlatmak zorunda kalıyordu. Annesi aslında görece kısa bir süre sonra Gregor’u ziyaret etmek istemişti; ama babasıyla kız kardeşi önce akla yatkın gerekçelerle onu alıkoymuşlardı; Gregor bu gerekçeleri büyük bir dikkatle dinlemiş ve hepsine hak vermişti. Sonralarıysa onu zorla alıkoymak gerekmişti. “Bırakın da Gregor’un yanına gideyim, o benim zavallı oğlum! Yanına gitmem gerektiğini anlamıyor musunuz?” diye bağırdığında Gregor, annesinin içeri girmesinin belki de iyi olacağını düşünüyordu; elbette her gün değil, ama belki haftada bir kez. Annesi her şeyi kız kardeşinden çok daha iyi anlardı; kız kardeşi bütün cesaretine rağmen yalnızca bir çocuktu ve böylesine ağır bir görevi belki de aslında sırf çocukça bir düşüncesizlikle üstlenmişti.
Gregor’un annesini görme isteği çok geçmeden gerçekleşti. Gregor, annesiyle babasını düşündüğünden, gündüzleri pencere önünde görünmek istemiyordu; ama döşemenin birkaç metrekarelik alanında da öyle fazla sürünemiyordu; kıpırdamadan yatmaya geceleri bile güç katlanıyordu; yemek de çok geçmeden artık en ufak bir zevk vermez olmuştu; böylece oyalanmak için duvarlarda ve tavanda her yöne sürünmeyi alışkanlık edindi. Özellikle tavanda asılı kalmayı severdi; bu, yerde yatmaktan tümüyle farklıydı; daha rahat soluk alınıyordu; bedeni hafif hafif salınıyordu ve Gregor’un orada yukarıda kendini kaptırdığı neredeyse mutlu dalgınlık içinde, kendisi de şaşırarak tutunduğu yeri bırakıp pat diye yere düştüğü olabiliyordu. Ama artık elbette bedenine eskisinden bambaşka bir biçimde hâkimdi ve bu kadar yüksekten düştüğünde bile yaralanmıyordu. Kız kardeşi, Gregor’un kendine bulduğu bu yeni eğlenceyi hemen fark etti —zaten sürünürken şurada burada yapışkan madde izleri de bırakıyordu— ve Gregor’un olabildiğince geniş bir alanda sürünmesini sağlamayı, buna engel olan mobilyaları, yani her şeyden önce dolabı ve yazı masasını dışarı çıkarmayı aklına koydu. Ne var ki bunu tek başına yapabilecek durumda değildi; babasından yardım istemeye cesaret edemiyordu; hizmetçi kız da ona kesinlikle yardım etmezdi, çünkü on altı yaşlarındaki bu kız gerçi önceki aşçı kadının işten çıkarılmasından beri cesaretle işini sürdürmüştü, ama mutfağı sürekli kilitli tutmasına ve kapıyı yalnızca kendisine özellikle seslenildiğinde açmasına izin verilmesini istemişti; böylece kız kardeşine, babasının evde olmadığı bir gün annesini çağırmaktan başka çare kalmadı. Annesi de heyecan ve sevinç içinde seslenerek geldi, ama Gregor’un odasının kapısında susuverdi. Elbette önce kız kardeşi odada her şeyin yolunda olup olmadığına baktı; annesini ancak bundan sonra içeri aldı. Gregor büyük bir telaşla çarşafı daha da aşağı çekip kıvrımlarını çoğaltmıştı; bu haliyle gerçekten de yalnızca kanepenin üzerine rastgele atılmış bir çarşaf gibi görünüyordu. Gregor bu kez de çarşafın altından gözetlemeye kalkışmadı; annesini daha bu gelişinde görmekten vazgeçti, yalnızca sonunda gelmiş olmasına seviniyordu. “Gel, görünmüyor,” dedi kız kardeşi; anlaşılan annesine elinden tutarak yol gösteriyordu. Gregor şimdi bu iki güçsüz kadının oldukça ağır olan eski dolabı yerinden oynatmalarını, kız kardeşinin de, kızının kendini fazla zorlayacağından korkan annesinin uyarılarına kulak asmadan, işin en büyük kısmını hep kendisinin üstlenmekte diretmesini duyuyordu. Bu iş çok uzun sürdü. Yaklaşık çeyrek saatlik çalışmanın ardından annesi, dolabı burada bırakmanın daha iyi olacağını söyledi; çünkü birincisi dolap çok ağırdı, babası gelmeden işi bitiremeyecek, odanın ortasında kalan dolapla Gregor’un bütün yollarını keseceklerdi; ikincisi de mobilyaları dışarı çıkararak Gregor’a iyilik ettikleri hiç de kesin değildi. Ona tam tersi doğru gibi geliyordu; boş duvarı görünce yüreği sıkışıyordu; Gregor da neden aynı şeyi hissetmesindi? O da odadaki mobilyalara çoktan alışmıştı, bu yüzden boş odada kendini terk edilmiş hissedecekti. “Hem o zaman öyle olmuyor mu,” diye tamamladı annesi sözlerini çok alçak sesle —zaten neredeyse fısıldayarak konuşuyordu; sanki sesinin, tam olarak nerede olduğunu bilmediği Gregor’a ulaşmasını bile önlemek ister gibiydi, çünkü onun sözleri anlamadığından emindi—, “hem mobilyaları dışarı çıkararak, iyileşeceğine dair bütün umudumuzu yitirdiğimizi ve onu acımasızca kendi haline bıraktığımızı göstermiş gibi olmuyor muyuz? Bence en iyisi, odayı eskiden nasılsa aynen öyle tutmaya çalışmamız olur; böylece Gregor yeniden aramıza döndüğünde her şeyi olduğu gibi bulur ve arada geçen zamanı da daha kolay unutabilir.”
Annesinin bu sözlerini dinlerken Gregor, kendisiyle doğrudan konuşan hiçbir insan olmamasının, aile içindeki tekdüze yaşamıyla birleşerek, bu iki ay boyunca aklını karıştırmış olması gerektiğini anladı; çünkü odasının boşaltılmasını ciddi ciddi nasıl isteyebilmiş olduğunu başka türlü açıklayamıyordu. Miras kalan mobilyalarla rahatça döşenmiş bu sıcak odayı, elbette her yöne rahatsız edilmeden sürünebileceği, ama aynı zamanda insan olduğu günleri de çarçabuk ve bütünüyle unutacağı bir mağaraya çevirmelerini gerçekten istiyor muydu? Daha şimdiden unutmanın eşiğindeydi ve onu sarsıp kendine getiren, yalnızca uzun zamandır duymadığı annesinin sesi olmuştu. Hiçbir şey çıkarılmamalı, her şey kalmalıydı; mobilyaların kendi durumu üzerindeki iyi etkisinden yoksun kalamazdı; mobilyalar anlamsızca oradan oraya sürünmesini engelliyorsa da bu bir zarar değil, büyük bir yarardı.
Ama ne yazık ki kız kardeşi başka türlü düşünüyordu; Gregor’la ilgili konular konuşulurken annesiyle babasının karşısında bu konunun uzmanı tavrıyla davranmayı alışkanlık edinmişti; doğrusu bunda tümüyle haksız da değildi. İşte bu yüzden annesinin bu öğüdü de, başlangıçta düşündüğü gibi yalnızca dolabın ve yazı masasının değil, vazgeçilmez kanepe dışında bütün mobilyaların çıkarılmasında ısrar etmesi için ona yeterli bir neden olmuştu. Elbette onu bunu istemeye iten yalnızca çocukça inadı ve son zamanlarda böylesine beklenmedik bir biçimde, bunca güçlükle kazandığı özgüven değildi; Gregor’un sürünmek için geniş bir alana gereksinim duyduğunu, buna karşılık görülebildiği kadarıyla mobilyaları hiç mi hiç kullanmadığını gerçekten de gözlemlemişti. Belki de bunda, onun yaşındaki kızların her fırsatta doyum arayan coşkulu hayalciliğinin de payı vardı; Grete de bunun etkisiyle, Gregor için bugüne kadar yaptığından daha fazlasını yapabilmek üzere, onun durumunu şimdi daha da korkutucu hale getirme isteğine kapılmış olabilirdi. Çünkü Gregor’un boş duvarlara tek başına hükmettiği bir odaya Grete dışında hiç kimse herhalde hiçbir zaman girmeye cesaret edemezdi.
Böylece, bu odada da huzursuzluktan ne yapacağını bilemez görünen annesinin kendisini kararından döndürmesine izin vermedi; annesi de çok geçmeden sustu ve dolabı dışarı taşırken kız kardeşine gücü yettiğince yardım etti. Doğrusu Gregor gerekirse dolaptan vazgeçebilirdi, ama yazı masası mutlaka kalmalıydı. Kadınlar inleye inleye yüklenip ittikleri dolapla odadan çıkar çıkmaz, Gregor dikkatli davranarak ve elinden geldiğince onları rahatsız etmeden işe nasıl karışabileceğini görmek için başını kanepenin altından uzattı. Ama ne yazık ki ilk dönen tam da annesiydi; Grete ise yan odada dolaba sarılmış, onu tek başına bir o yana bir bu yana sallıyor, elbette yerinden oynatamıyordu. Annesi Gregor’un görünüşüne alışık değildi, onu görmek annesini hasta edebilirdi; bu yüzden Gregor korkuyla gerisin geri koşarak kanepenin öbür ucuna kadar kaçtı, ama çarşafın ön tarafta biraz kıpırdamasına artık engel olamadı. Bu, annesinin dikkatini çekmeye yetti. Duraksadı, bir an kıpırdamadan kaldı, sonra Grete’nin yanına geri döndü.
Gregor olağanüstü hiçbir şey olmadığını, yalnızca birkaç mobilyanın yerinin değiştirildiğini kendine tekrar tekrar söylese de, kadınların bu gidip gelişleri, kısa kısa seslenişleri, mobilyaların döşemede sürtünürken çıkardığı sesler, çok geçmeden kendine itiraf etmek zorunda kaldığı gibi, onun üzerinde her yandan körüklenen büyük bir kargaşa etkisi yaratıyordu; başını ve bacaklarını ne kadar sıkıca içeri çekse, gövdesini yere ne kadar bastırsa da bütün bunlara uzun süre dayanamayacağını kabul etmek zorunda kalıyordu. Odasını boşaltıyorlardı; sevdiği ne varsa elinden alıyorlardı; içinde kıl testeresiyle diğer aletlerin durduğu dolabı çoktan dışarı çıkarmışlardı; şimdi de ticaret akademisi öğrencisiyken, ortaokuldayken, hatta daha ilkokuldayken ödevlerini yazdığı, döşemeye artık iyice gömülmüş yazı masasını yerinden oynatıyorlardı — artık bu iki kadının iyi niyetlerini tartacak gerçekten hiç zamanı kalmamıştı; doğrusu onların varlığını neredeyse unutmuştu, çünkü bitkinlikten artık sessizce çalışıyorlardı ve yalnızca ağır ayak sesleri duyuluyordu.
İşte o zaman dışarı fırladı —kadınlar tam o sırada yan odada biraz soluklanmak için yazı masasına yaslanmışlardı—, koşarken dört kez yön değiştirdi, önce neyi kurtaracağını gerçekten bilmiyordu; derken geri kalanı artık boş olan duvarda göze çarpacak biçimde asılı duran, baştan aşağı kürklere bürünmüş kadının resmini gördü, aceleyle yukarı tırmanıp kendisini tutan ve sıcak karnına iyi gelen cama yapıştı. Hiç değilse Gregor’un şimdi bütünüyle örttüğü bu resmi artık kesinlikle kimse alıp götürmeyecekti. Kadınları geri geldiklerinde gözlemek için başını oturma odasının kapısına doğru çevirdi.
Fazla dinlenmemişlerdi, şimdiden geri geliyorlardı; Grete kolunu annesine dolamış, onu neredeyse taşıyordu. “Peki, şimdi neyi alıyoruz?” dedi Grete ve çevresine bakındı. O anda duvardaki Gregor’la göz göze geldi. Herhalde yalnızca annesi orada olduğu için soğukkanlılığını korudu; annesi etrafa bakmasın diye yüzünü ona doğru eğdi ve titreyerek, düşünmeden de olsa, “Gel, bir an için yeniden oturma odasına dönsek daha iyi olmaz mı?” dedi. Grete’nin niyeti Gregor için açıktı: Annesini güvenli bir yere götürmek, sonra Gregor’u duvardan aşağı kovalamak istiyordu. Eh, deneyebilirdi tabii! Resminin üzerinde oturuyor, onu vermiyordu. Vermektense Grete’nin yüzüne atlardı.
Ama Grete’nin sözleri annesini daha da kaygılandırmıştı; annesi bir yana çekildi, çiçekli duvar kâğıdının üzerindeki dev kahverengi lekeyi gördü; daha gördüğünün Gregor olduğunun tam farkına varmadan çatlak bir sesle, “Ah Tanrım, ah Tanrım!” diye haykırdı ve kollarını iki yana açarak, sanki her şeyden vazgeçmiş gibi kanepenin üzerine yığılıp kıpırdamadan kaldı. “Seni gidi Gregor!” diye bağırdı kız kardeşi, yumruğunu havaya kaldırıp ona dik dik bakarak. Dönüşümden beri doğrudan ona söylediği ilk sözlerdi bunlar. Annesini baygınlıktan ayıltabilecek bir esans almak için yan odaya koştu; Gregor da yardım etmek istiyordu —resmi kurtarmak için daha vakit vardı—; ama cama sımsıkı yapışmıştı ve kendini zorla çekip kurtarması gerekti; sonra, eskiden olduğu gibi kız kardeşine bir tavsiyede bulunabilirmişçesine, o da yan odaya koştu; ama onun arkasında hiçbir şey yapmadan durmak zorunda kaldı; üstelik kız kardeşi çeşitli küçük şişeleri karıştırırken arkasını döndüğünde Gregor onu bir de korkutmuş oldu; bir şişe yere düşüp kırıldı; bir cam parçası Gregor’un yüzünü yaraladı, yakıcı bir ilaç çevresine yayıldı; Grete daha fazla oyalanmadan taşıyabildiği kadar küçük şişeyi alıp annesinin yanına koştu; kapıyı ayağıyla çarparak kapattı. Gregor şimdi, kendi yüzünden belki de ölümün eşiğinde olan annesinden bir kapıyla ayrılmıştı; annesinin yanında kalması gereken kız kardeşini korkutup kaçırmak istemiyorsa kapıyı açamazdı; artık beklemekten başka yapacak bir şeyi yoktu; kendini suçlamanın ve kaygının baskısıyla sürünmeye başladı, duvarların, mobilyaların, tavanın, her şeyin üzerinde süründü ve sonunda, bütün oda çevresinde dönmeye başlamışken, çaresizlik içinde büyük masanın tam ortasına düştü.
Biraz zaman geçti; Gregor bitkin halde yatıyordu, çevre sessizdi, belki bu iyiye işaretti. Derken zil çaldı. Hizmetçi kız elbette mutfakta kilitliydi, bu yüzden kapıyı açmaya Grete gitmek zorunda kaldı. Gelen babasıydı. İlk olarak, “Ne oldu?” diye sordu; Grete’nin hali ona her şeyi anlatmış olmalıydı. Grete boğuk bir sesle cevap verdi; belli ki yüzünü babasının göğsüne dayamıştı: “Annem bayıldı, ama şimdi daha iyi. Gregor dışarı kaçtı.” “Bunu zaten bekliyordum,” dedi babası, “size hep söyledim, ama siz kadınlar söz dinlemek istemiyorsunuz.” Gregor, babasının Grete’nin bu fazlasıyla kısa açıklamasını yanlış yorumladığını ve Gregor’un bir şiddet eyleminde bulunduğunu sandığını açıkça anlıyordu. Bu yüzden şimdi babasını yatıştırmaya çalışmalıydı; çünkü ona durumu açıklamaya ne zamanı ne de imkânı vardı. Böylece odasının kapısına kaçıp kendini kapıya bastırdı; babası antreden içeri girer girmez Gregor’un bütün iyi niyetiyle hemen odasına geri dönmek istediğini, onu geri kovalamanın gerekmediğini, yalnızca kapıyı açmalarının yeteceğini ve kendisinin hemen ortadan kaybolacağını görebilsin istiyordu.
Ama babasının böyle incelikleri fark edecek hali yoktu. Daha içeri girer girmez, hem öfkeli hem de sevinçliymiş gibi bir sesle, “Hah!” diye bağırdı. Gregor başını kapıdan çekip babasına doğru kaldırdı. Babasını karşısında böyle göreceğini gerçekten hiç düşünmemişti; gerçi son zamanlarda bu yeni sürünme işine dalıp evin geri kalanında olup bitenlerle eskisi gibi ilgilenmeyi ihmal etmişti ve aslında değişmiş koşullarla karşılaşmaya hazırlıklı olması gerekirdi. Yine de, yine de, bu hâlâ babası mıydı? Vaktiyle Gregor bir iş yolculuğuna çıkarken yorgun argın yatağa gömülüp yatan; eve döndüğü akşamlarda onu sabahlığıyla kolçaklı sandalyesinde karşılayan; ayağa kalkmayı bile pek beceremediğinden sevindiğini göstermek için yalnızca kollarını kaldıran; yılda birkaç pazar günü ve en büyük bayramlarda birlikte çıktıkları o seyrek yürüyüşlerde, zaten yavaş yürüyen Gregor’la annesinin arasında, onlardan da biraz daha yavaş, eski paltosuna sarınmış, bastonunu hep dikkatle yere dayayarak güçlükle ilerleyen, bir şey söylemek istediğinde de hemen her zaman durup yanındakileri çevresinde toplayan o aynı adam mıydı? Şimdiyse dimdik duruyordu; banka hademelerinin giydiği türden, altın düğmeli, vücuduna sıkıca oturan mavi bir üniforma içindeydi; ceketinin yüksek, sert yakasının üzerinde iri gıdısı kabarıyordu; gür kaşlarının altındaki kara gözleri canlı ve dikkatli bakıyordu; genellikle darmadağın duran beyaz saçları büyük bir titizlikle ayrılıp bastırılarak taranmış, pırıl pırıl olmuştu. Üzerinde muhtemelen bir bankaya ait altın bir monogram bulunan kasketini, odanın bir ucundan ötekine kavis çizerek kanepenin üzerine fırlattı ve uzun üniforma ceketinin eteklerini geriye atıp ellerini pantolon ceplerine sokarak asık bir yüzle Gregor’a doğru yürüdü. Ne yapmayı tasarladığını kendisi de bilmiyor olmalıydı; yine de ayaklarını alışılmadık kadar yükseğe kaldırıyor, Gregor da çizme tabanlarının devasa boyutlarına şaşıyordu. Ama bunun üzerinde durmadı; yeni hayatının daha ilk gününden, babasının ona karşı yalnızca en büyük sertliği uygun gördüğünü biliyordu. Bu yüzden babasının önünden koşuyor, babası durunca o da duraklıyor, babası biraz kıpırdar kıpırdamaz yeniden ileri atılıyordu. Böylece, belirleyici hiçbir şey olmadan, hatta ağır temposu yüzünden bütün bu olanlar bir kovalamaca izlenimi bile vermeden, odanın çevresinde birkaç kez döndüler. Gregor da bu nedenle şimdilik yerde kaldı; üstelik babasının, duvarlara ya da tavana kaçmasını özellikle kötü niyetli bir hareket sayabileceğinden korkuyordu. Gerçi Gregor, bu koşuya bile uzun süre dayanamayacağını kendine itiraf etmek zorundaydı; babası bir adım atarken onun sayısız hareket yapması gerekiyordu. Şimdiden soluğu daralmaya başlamıştı; zaten önceki hayatında da ciğerlerine pek güven olmazdı. Bütün gücünü koşmak için toplamaya çalışarak böyle yalpalayıp giderken gözlerini zar zor açık tutuyordu; uyuşukluğundan, koşmaktan başka bir kurtuluş yolu düşünmüyor, duvarlara da kaçabileceğini neredeyse unutmuştu; gerçi burada duvarların önü, özenle oyulmuş, her yanı çıkıntı ve sivri uçlarla dolu mobilyalarla kapatılmıştı — tam o sırada, hafifçe fırlatılan bir şey hemen yanı başına düştü ve önünde yuvarlandı. Bir elmaydı bu; hemen ardından ikinci bir elma daha uçup geldi; Gregor korkudan durakaldı; koşmayı sürdürmenin bir yararı yoktu, çünkü babası onu bombardımana tutmaya karar vermişti. Büfenin üzerindeki meyve kâsesinden ceplerini doldurmuş, şimdilik iyice nişan almadan elmaları birer birer fırlatıyordu. Bu küçük kırmızı elmalar elektrik verilmiş gibi yerde yuvarlanıyor, birbirlerine çarpıyordu. Hafifçe atılan bir elma Gregor’un sırtını sıyırıp zarar vermeden kaydı gitti. Ama hemen ardından fırlatılan bir başkası Gregor’un sırtına düpedüz gömüldü; Gregor, sanki yerini değiştirince bu beklenmedik, inanılmaz acı geçebilirmiş gibi, kendini sürükleyip ilerlemek istedi; ama kendini olduğu yere çivilenmiş gibi hissetti ve bütün duyuları altüst olmuş halde boylu boyunca uzandı. Son bir bakışla ancak, odasının kapısının hızla açıldığını ve çığlık atan kız kardeşinin önünden annesinin, üzerinde gömleğiyle dışarı fırladığını —annesi baygınken rahat soluk alabilsin diye kız kardeşi onu soyundurmuştu—, sonra annesinin babasına koştuğunu, giderken bağları çözülmüş eteklerinin birer birer yere kaydığını, eteklerine takılarak babasına atıldığını ve ona sarılıp onunla tek vücut olarak —ama Gregor artık göremiyordu— elleri babasının başının arkasında, Gregor’un canını bağışlaması için yalvardığını görebildi.
Bölüm etkileşimi
