YEDİNCİ BÖLÜM / AVUKAT · FABRİKATÖR · RESSAM

YEDİNCİ BÖLÜM
AVUKAT · FABRİKATÖR · RESSAM
Kış sabahlarının birinde —dışarıda loş ışıkta kar yağıyordu— K., sabahın erken saatine rağmen bürosunda son derece yorgun oturuyordu. En alt kademedeki memurlardan hiç değilse kendini korumak için, önemli bir işle uğraştığını söyleyerek hizmetliye hiçbirini içeri almamasını tembihlemişti. Ama çalışmak yerine koltuğunda dönüyor, masanın üzerindeki birkaç eşyayı yavaşça yerinden oynatıyor, sonra da farkında olmadan kolunu masaya uzatmış hâlde başı öne eğik, kıpırtısız oturuyordu.

Dava düşüncesi artık yakasını bırakmıyordu. Savunma dilekçesi hazırlayıp mahkemeye sunmanın iyi olup olmayacağını sık sık düşünmüştü. Dilekçede kısa bir yaşam öyküsü anlatmak, [196] önemli sayılabilecek her olayda neden öyle davrandığını, bugünkü yargısına göre bu davranışın kınanması mı yoksa onaylanması mı gerektiğini ve bir ya da öteki yönde hangi gerekçeleri ileri sürebileceğini açıklamak istiyordu. Böyle bir savunma dilekçesinin, zaten başka açılardan da kusursuz olmayan avukatın sıradan savunmasına kıyasla kuşkusuz üstün yanları vardı. K. avukatın ne yaptığını hiç bilmiyordu; yaptığı pek bir şey de yoktu. Bir aydır onu yanına çağırmamıştı, önceki görüşmelerin hiçbirinde de K. bu adamın kendisi için çok şey başarabileceği izlenimine kapılmamıştı. Her şeyden önce, ona neredeyse hiç soru sormamıştı. Oysa sorulacak o kadar çok şey vardı. Önemli olan sorulardı. K. gerekli bütün soruları kendisinin sorabileceğini hissediyordu. Avukat ise soru sormak yerine ya kendi anlatıyor ya da karşısında sessizce oturuyordu; muhtemelen işitme güçlüğünden, yazı masasının üzerine doğru biraz eğiliyor, sakalının içindeki bir tutamı çekiştiriyor ve halıya bakıyordu; belki de [197] Leni’yle yattığı yere. Arada K.’ya çocuklara söylenen türden boş öğütler veriyordu. K. son hesapta tek kuruş ödemeyi düşünmediği, bir o kadar yararsız ve sıkıcı konuşmalar. Avukat, K.’yı yeterince aşağıladığına kanaat getirince genellikle onu biraz teselli etmeye koyuluyordu. Sonra, anlattığına göre, benzer birçok davayı tamamen ya da kısmen kazanmıştı. Gerçekte bu dava kadar güç olmasa bile görünüşte daha umutsuz olan davalar. Bu davaların listesinin masanın şu çekmecesinde olduğunu söylüyor, bir çekmeceye vuruyordu; dosyalarıysa devlet sırrı oldukları için ne yazık ki gösteremiyordu. Yine de o davalarda edindiği büyük deneyim şimdi K.’nın işine yarayacaktı. Elbette hemen çalışmaya başlamıştı ve ilk dilekçe neredeyse hazırdı. Çok önemliydi, çünkü savunmanın bıraktığı ilk izlenim çoğu zaman kovuşturmanın bütün yönünü belirliyordu. Ne var ki K.’yı uyarması gerekiyordu: [198] Bazen ilk dilekçeler mahkemede hiç okunmuyordu. Dosyaya konup geçiliyor, şimdilik sanığın sorgulanmasının ve gözlemlenmesinin yazılı olan her şeyden daha önemli olduğu söyleniyordu. Dilekçe sahibi ısrar ederse, karar verilmeden ve bütün malzeme toplanmadan önce, elbette tüm dosyaların, bu ilk dilekçe de dâhil, birlikte inceleneceği ekleniyordu. Ne yazık ki bu da çoğu kez doğru değildi: İlk dilekçe genellikle yanlış yere konuyor ya da tümüyle kayboluyor; sonuna kadar saklansa bile, avukatın yalnızca söylenti yoluyla öğrendiğine göre, pek okunmuyordu. Bütün bunlar üzücüydü ama bütünüyle haksız da sayılmazdı. K. şunu gözden kaçırmamalıydı: Kovuşturma halka açık değildi; mahkeme gerekli görürse açık yapılabilirdi ama yasa bunu zorunlu kılmıyordu. Bu nedenle mahkemenin belgeleri, özellikle de iddianame, sanık ve savunması tarafından görülemiyordu. Dolayısıyla [199] ilk dilekçenin neye karşı yöneltilmesi gerektiği genellikle bilinmiyor, en azından kesin olarak bilinemiyordu; dilekçede davayla ilgili bir şey bulunması ancak rastlantıyla mümkün oluyordu. Gerçekten isabetli, kanıta dayanan dilekçeler ancak daha sonra, sanığın sorguları sırasında suçlamaların tek tek ve gerekçeleriyle belirginleştiği ya da kestirilebildiği zaman hazırlanabilirdi. Bu koşullarda savunmanın elbette çok elverişsiz ve güç bir durumda olduğu açıktı. Ama bu da kasıtlıydı. Yasa savunmaya aslında izin vermiyor, yalnızca göz yumuyordu; ilgili yasa maddesinden en azından hoşgörü anlamı çıkarılıp çıkarılamayacağı bile tartışmalıydı. Bu yüzden, sıkı anlamıyla, mahkemenin tanıdığı hiçbir avukat yoktu; bu mahkemede avukat olarak görünenlerin hepsi özünde kaçak avukatlardı. Bu durum mesleğin bütününü elbette son derece aşağılıyordu. K. yakında mahkeme kalemlerine giderse, bir kez görmüş olmak için avukatlar odasına da bakabilirdi. [200] Orada toplanmış topluluğu görünce muhtemelen ürkecekti. Onlara ayrılan daracık, alçak oda bile mahkemenin bu insanları nasıl küçümsediğini gösteriyordu. Odaya ışık, o kadar yüksekte bulunan küçük bir mazgaldan giriyordu ki dışarı bakmak isteyen kişinin önce bir meslektaş bulup sırtına çıkması gerekiyordu; üstelik hemen önündeki bacadan çıkan duman burnuna doluyor ve yüzünü karartıyordu. Bu koşullara bir örnek daha vermek gerekirse, odanın döşemesinde bir yılı aşkın süredir bir delik vardı. Bir insanın düşebileceği kadar büyük değildi ama bacağın tümüyle içine gireceği kadar genişti. Avukatlar odası ikinci çatı katındaydı; biri deliğe basıp düşse, bacağı birinci çatı katına, tam da tarafların beklediği koridora sarkıyordu. Avukat çevrelerinde bu koşullara rezillik denmesi abartı olmazdı. Yönetime yapılan şikâyetlerden hiçbir sonuç çıkmıyor, buna karşılık avukatların odada kendi paralarıyla herhangi bir değişiklik yapmaları kesinlikle yasaklanıyordu. Avukatlara böyle davranılmasının da bir gerekçesi vardı. [201] Savunmayı olabildiğince devre dışı bırakmak, her şeyi sanığın kendisine yüklemek istiyorlardı. Aslında bu kötü bir yaklaşım değildi; ama buradan, bu mahkemede avukatların sanık için gereksiz olduğu sonucunu çıkarmaktan daha yanlış bir şey olamazdı. Tam tersine, hiçbir mahkemede onlara buradaki kadar ihtiyaç duyulmazdı. Çünkü kovuşturma genellikle yalnızca kamuoyundan değil, sanıktan da gizli yürütülüyordu. Elbette bu, ancak mümkün olduğu ölçüdeydi; ama oldukça geniş ölçüde mümkündü. Sanık da mahkeme belgelerini göremiyordu; sorgulardan hareketle bunların dayandığı belgeler hakkında sonuç çıkarmak çok zordu. Üstelik aklı karışık ve türlü kaygılarla dikkati dağılmış olan sanık için bu daha da güçtü. Savunma burada devreye giriyordu. Genel olarak sorgularda savunma avukatlarının bulunmasına izin verilmediğinden, sorgudan sonra, mümkünse sorgu odasının kapısında, sanığı sorgu hakkında konuşturmalı ve çoğu kez [202] bulanıklaşmış anlatımından savunmaya yarayacak olanı çıkarmalıydılar. Ama en önemli nokta bu değildi; bu yolla pek bir şey öğrenilemezdi, elbette burada da her yerde olduğu gibi becerikli bir adam başkalarından daha fazlasını öğrenebilirdi. Yine de en önemli şey avukatın kişisel ilişkileriydi; savunmanın asıl değeri burada yatıyordu. K. kendi yaşadıklarından mahkemenin en alt kademedeki örgütlenmesinin kusursuz olmadığını, görevini savsaklayan ve rüşvet alan memurlar bulunduğunu, böylece mahkemenin sıkı kapalılığında gedikler açıldığını anlamış olmalıydı. Avukatların çoğu işte bu gediklerden içeri sızıyordu; rüşvet veriyor, bilgi almaya çalışıyorlardı. Hatta en azından geçmişte dosya hırsızlığı olayları bile yaşanmıştı. Bu yolla sanık için o an bazı şaşırtıcı derecede elverişli sonuçlar elde edilebildiğini inkâr etmek mümkün değildi. Küçük avukatlar bununla övünüyor, yeni müvekkiller kazanıyorlardı; ama davanın sonraki gidişi açısından bunun ya hiçbir anlamı olmuyor ya da [203] iyiye işaret etmiyordu. Gerçek değer taşıyan tek şey, üst düzey memurlarla kurulan dürüst kişisel ilişkilerdi; burada kastedilen, alt kademelerin üst derecelerindeki memurlardı elbette. Davanın gidişi ancak bu yolla, başlangıçta fark edilmeyecek kadar az, sonra giderek daha belirgin biçimde etkilenebilirdi. Bunu başarabilen avukat sayısı azdı ve K. seçiminde çok şanslıydı. Belki yalnızca bir ya da iki avukat daha Dr. Huld’unki gibi ilişkilere sahipti. Ancak onlar avukatlar odasındaki toplulukla ilgilenmiyor, onunla hiçbir bağ kurmuyorlardı. Buna karşılık mahkeme memurlarıyla bağları çok daha yakındı. Dr. Huld’un mahkemeye gidip sorgu yargıçlarının bekleme odalarında onların tesadüfen görünmesini beklemesi, keyiflerine göre çoğu zaman yalnızca görünüşte bir başarı elde etmesi, hatta onu da elde edememesi gerekmiyordu. Hayır, K. bunu kendisi görmüştü: Aralarında epey yüksek rütbeliler de bulunan memurlar bizzat geliyor, açık ya da en azından kolayca anlaşılabilir bilgiler veriyor, davaların sonraki aşamasını konuşuyor, [204] hatta kimi zaman ikna olup başkasının görüşünü seve seve benimsiyorlardı. Yine de özellikle bu son konuda onlara fazla güvenmemek gerekirdi. Savunmanın yararına olan yeni niyetlerini ne kadar kesin dile getirirlerse getirsinler, belki doğruca kalemlerine gidip ertesi gün tam tersini içeren, hatta sanık için ilk niyetlerinden çok daha ağır olan bir mahkeme kararı çıkarıyorlardı; üstelik o ilk niyetlerinden tümüyle vazgeçtiklerini iddia ediyorlardı. Buna karşı elbette hiçbir şey yapılamazdı; çünkü dört göz arasında söyledikleri de yalnızca dört göz arasında söylenmişti ve kamuya açık bir sonuç çıkarmaya elvermezdi. Kaldı ki savunma, beylerin gözüne girmek için zaten çabalamak zorundaydı. Öte yandan beylerin savunmayla, elbette yalnızca işin ehli bir savunmayla, bağlantı kurmasının sırf insan sevgisinden ya da dostça duygulardan kaynaklandığı da doğru değildi; bir bakıma onlara da savunma gerekiyordu. [205] Burada, daha başlangıçta gizli rapor usulünü benimseyen bir mahkeme örgütlenmesinin sakıncası ortaya çıkıyordu. Memurlar halkla bağ kuramıyordu. Sıradan, orta zorluktaki davalar için iyi donanımlıydılar; böyle bir dava neredeyse kendi kendine yolunda ilerliyor, yalnızca ara sıra dürtülmesi gerekiyordu. Ama çok basit olaylarda da özellikle güç olanlarda da sık sık çaresiz kalıyorlardı. Gece gündüz yasaların içine hapsolduklarından insan ilişkileri konusunda doğru sezgiden yoksundular; böyle durumlarda en çok da bundan mahrum kalıyorlardı. O zaman danışmak için avukata geliyor, arkalarından da normalde gizli olan dosyaları bir hizmetli taşıyordu. Şu pencerede, hiç beklenmeyecek bazı beyleri sokağa umutsuzca bakarken görmek mümkündü; avukat masasında dosyaları inceleyip onlara iyi bir öğüt bulmaya çalışıyordu. Bu tür fırsatlarda beylerin mesleklerini ne denli ciddiye aldıkları ve yaradılışları gereği aşamadıkları [206] engeller karşısında nasıl büyük bir umutsuzluğa düştükleri de görülürdü. Konumları zaten kolay değildi; onlara haksızlık etmemek ve durumlarını kolay sanmamak gerekirdi. Mahkemenin hiyerarşisi ve kademelerinin yükselişi sonsuzdu; içeriden biri için bile sonu kestirilemezdi. Mahkemelerdeki kovuşturma genel olarak alt düzey memurlardan da gizli yürütülüyordu. Bu yüzden memurlar ilgilendikleri işlerin sonraki seyrini neredeyse hiçbir zaman bütünüyle izleyemiyorlardı. Dava, nereden geldiğini çoğu kez bilmedikleri hâlde kendi yargı çevrelerinde beliriyor, nereye gittiğini öğrenemeden oradan ilerliyordu. Böylece davanın aşamalarını, sonunda verilen kararı ve gerekçelerini inceleyerek edinilebilecek bilgiler bu memurların elinden kaçıyordu. Yasanın kendilerine ayırdığı bölümle ilgilenebilir, sonrasından, yani kendi çalışmalarının sonuçlarından, davanın sonuna kadar sanıkla genellikle bağlantıda kalan savunma avukatlarından bile daha az haberdar olabilirlerdi. Bu bakımdan da [207] savunmadan değerli şeyler öğrenebilirlerdi. K. bütün bunları göz önünde bulundurunca, taraflara karşı zaman zaman —herkesin başına geldiği gibi— incitici biçimde açığa çıkan memur sinirliğine şaşırıyor muydu? Sakin görünseler bile bütün memurlar sinirliydi. Küçük avukatlar bundan özellikle çok çekiyordu. Örneğin, çok gerçekçi görünen şöyle bir hikâye anlatılırdı: Yaşlı bir memur, sessiz sakin, iyi bir beyefendi, özellikle avukatın dilekçeleriyle karmaşıklaşmış güç bir dava üzerinde bir gece bir gün aralıksız çalışmıştı; bu memurlar gerçekten de başkalarından çok daha çalışkandı. Sabah olmaya yakın, muhtemelen pek verimli geçmemiş yirmi dört saatlik çalışmanın ardından giriş kapısına gitmiş, orada pusuya yatmış ve içeri girmek isteyen her avukatı merdivenlerden aşağı fırlatmıştı. Avukatlar alt kattaki sahanlıkta toplanıp ne yapacaklarını konuşmuşlardı. Bir yandan içeri alınmayı talep etme hakları yoktu; dolayısıyla memura karşı hukuken pek bir şey yapamaz, [208] ayrıca daha önce söylendiği gibi memurları kendilerine düşman etmekten de kaçınmak zorundaydılar. Öte yandan mahkemede geçirmedikleri her gün onlar için boşa gidiyordu; içeri girmek bu yüzden önemliydi. Sonunda yaşlı beyefendiyi yormaya karar vermişlerdi. Bir avukat durmadan gönderiliyor, merdivenleri çıkıyor ve mümkün olduğunca edilgin bir direnç göstererek aşağı atılmasına izin veriyor, sonra da arkadaşları tarafından tutuluyordu. Bu yaklaşık bir saat sürmüş; gece çalışmasının da yorduğu yaşlı beyefendi gerçekten bitkin düşüp kalemine dönmüştü. Aşağıdakiler önce buna inanmak istememiş, kapının arkasına bakıp oranın gerçekten boş olup olmadığını anlaması için birini göndermişlerdi. Ancak ondan sonra içeri girmiş, muhtemelen homurdanmaya bile cesaret edememişlerdi. Çünkü avukatların —en küçüğü bile koşulları en azından kısmen görebilirdi— mahkemede herhangi bir iyileştirme yapmaya ya da yaptırmaya çalışmak akıllarının ucundan geçmiyordu. Oysa —bu çok anlamlıdır— neredeyse her sanık, [209] en saf olanlar bile, davaya ilk girdiği anda iyileştirme önerileri düşünmeye başlıyor ve böylece başka yerlerde çok daha iyi kullanılabilecek zamanını ve gücünü harcıyordu. Yapılacak tek doğru şey, var olan koşullara uyum sağlamaktı. Ayrıntıları iyileştirmek mümkün olsa bile —ki bu saçma bir batıl inançtı— en fazla gelecekteki davalar için bir şey başarılmış olurdu; ama sürekli öç alma eğilimindeki memurların özel ilgisini üzerine çekerek insan kendisine ölçüsüz zarar verirdi. Dikkat çekmemek! İçine ne kadar sinmese de sessizce davranmak! Bu büyük mahkeme düzeninin bir bakıma sonsuza dek askıda kaldığını anlamaya çalışmak gerekirdi. İnsan kendi bulunduğu yerde bağımsızca bir şeyi değiştirirse ayağının altındaki zemini çekip alır ve kendini düşerken bulabilirdi; oysa büyük düzen küçük bir aksaklığın yerini başka bir noktada kolayca doldurur —her şey birbirine bağlıydı— ve değişmeden kalırdı; hatta belki bu daha olasıydı, daha da kapalı, daha dikkatli, daha katı ve daha kötü hâle gelirdi. Avukatın işini aksatmak yerine ona bırakmalıydı. Sitemlerin pek yararı olmazdı; özellikle de nedenlerini bütün önemiyle anlatmak mümkün değilse. Yine de K.’nın Kalem Müdürü’ne karşı davranışıyla davasına ne kadar zarar verdiği söylenmeliydi. Etkili bu adam, K. için bir şey yapılabilecek kişiler listesinden neredeyse çıkarılacak duruma gelmişti. Davadan gelişigüzel söz edildiğinde bile bunu açıkça bilerek duymazdan geliyordu. Memurlar bazı bakımlardan çocuk gibiydi. K.’nın davranışları ne yazık ki bu türden olmasa da, kimi zaman zararsız şeylerle öylesine incinebiliyorlardı ki iyi dostlarıyla bile konuşmayı kesiyor, karşılaşınca yüz çeviriyor ve ellerinden gelen her konuda onlara köstek oluyorlardı. Sonra bir gün, hiç beklenmedik biçimde ve görünürde hiçbir neden yokken, her şeyin umutsuz göründüğü için insanın ancak o zaman yapmaya cesaret ettiği küçük bir şakaya gülüp barışıyorlardı. Onlarla geçinmek hem zor hem kolaydı; bunun kesin kuralları pek yoktu. Bazen, burada az çok başarılı çalışmayı sağlayacak kadarını kavramak için sıradan bir ömrün yeterli olmasına bile şaşmak gerekirdi. Elbette herkesin başına geldiği gibi insanın içini karartan saatler de olur; o zaman insan hiçbir şey elde edemediğine, yalnızca en başından iyi sonuçlanacağı belli olan davaların, yardım olmasa da iyi bittiğine, öteki davalarınsa bütün o yan uğraşlara, çabalara ve insanı bu kadar sevindiren küçük, görünüşteki başarılara rağmen kaybedildiğine inanır. O zaman hiçbir şey artık güvenilir görünmez; belirli sorular karşısında, özünde iyi giden davaları tam da yardımlarıyla yanlış yola sokmuş olduklarını inkâr etmeye bile cesaret edemezler. Bu da bir tür özgüvendir, ama o zaman geriye kalan tek özgüven budur. Avukatlar bu tür nöbetlere özellikle, yeterince ilerletip tatmin edici biçimde yürüttükleri bir dava birden ellerinden alındığında tutulurlar. [212] Bir avukatın başına gelebilecek en kötü şey herhalde budur. Dava sanık tarafından ellerinden alınmaz; bu herhalde hiçbir zaman olmaz. Bir kez belirli bir avukat tutan sanık, ne olursa olsun onunla kalmak zorundadır. Bir kez yardım almaya başladıktan sonra kendi başına nasıl ayakta kalabilir ki? Böyle bir şey olmaz; ama bazen dava, avukatın artık izleyemeyeceği bir yöne girer. Dava, sanık ve her şey avukatın elinden öylece alınır; o zaman memurlarla en iyi ilişkiler bile işe yaramaz, çünkü onlar da hiçbir şey bilmez. Dava, artık yardım edilemeyecek, erişilemez mahkemelerin yürüttüğü, sanığın bile avukatın ulaşamayacağı bir aşamaya girmiştir. İnsan bir gün eve gelir ve masasında, bu dava için büyük bir özenle ve en güzel umutlarla hazırladığı o kadar çok dilekçenin bir kenara bırakılmış olduğunu görür; yeni dava aşamasına aktarılamadıkları için [213] değersiz kâğıt parçalarına dönüşmüşlerdir. Bununla birlikte dava henüz kaybedilmiş olmak zorunda değildir, kesinlikle değil; en azından böyle varsaymak için belirleyici bir neden yoktur. İnsan yalnızca dava hakkında artık hiçbir şey bilmez ve hiçbir şey de öğrenemez. Neyse ki bu tür durumlar istisnadır; K.’nın davası da böyle bir durum olsa bile şimdilik henüz o aşamadan çok uzaktadır. Avukatın çalışması için hâlâ bolca fırsat vardır ve K. bu fırsatların değerlendirileceğinden emin olabilir. Sözü edildiği gibi dilekçe henüz sunulmamıştır, ama acele de değildir; belirleyici memurlarla yapılacak ön görüşmeler çok daha önemlidir ve bunlar zaten yapılmıştır. Açıkça söylemek gerekirse, sonuçları farklı olmuştur. K.’yı yalnızca olumsuz etkileyebilecek, onu ya gereğinden fazla umutlandıracak ya da fazlasıyla kaygılandıracak ayrıntıları şimdilik açıklamamak daha iyidir. Yalnızca şunu söylemek yeter: Bazıları çok olumlu konuşmuş ve büyük bir isteklilik göstermiş, bazılarıysa daha az olumlu konuşmuş ama [214] yardımlarını da kesinlikle esirgememiştir. Genel sonuç son derece sevindiricidir; yine de bundan özel sonuçlar çıkarılmamalıdır, çünkü bütün ön görüşmeler benzer biçimde başlar ve bunların değerini ancak sonraki gelişmeler gösterir. Her hâlükârda henüz hiçbir şey kaybedilmiş değildir. Kalem Müdürü’nü bütün bunlara rağmen kazanmak hâlâ başarılabilirse —bu amaçla çeşitli girişimlerde bulunulmuştur— işte o zaman her şey, cerrahların dediği gibi, tertemiz bir yara olur; sonrası da gönül rahatlığıyla beklenebilir.

Avukat bu ve benzeri konuşmalarda tükenmek bilmezdi. Her ziyarette aynı sözleri yinelerdi. Sürekli ilerleme kaydedilirdi, ama bu ilerlemelerin ne olduğu hiçbir zaman açıklanamazdı. İlk dilekçe üzerinde durmadan çalışılır, ama bir türlü tamamlanmazdı; çoğu kez bir sonraki ziyarette bunun bir tür avantaj olduğu ortaya çıkardı, çünkü öngörülemeyen nedenlerle son dönemin dilekçeyi sunmak için çok elverişsiz olduğu anlaşılırdı. K. bazen, konuşmalardan iyice bitkin düşmüş hâlde, bütün güçlükler hesaba katılsa bile işlerin çok yavaş ilerlediğini söylediğinde, kendisine işlerin hiç de yavaş ilerlemediği, ancak K. zamanında avukata başvurmuş olsaydı çok daha ileride olacakları söylenirdi. Ne yazık ki bunu ihmal etmişti ve bu ihmalin yalnızca zaman bakımından değil, başka sonuçları da olacaktı.

Bu ziyaretlerin tek hoş kesintisi Leni’ydi; K.’nın bulunduğu sırada avukata çay getirmeyi hep becerirdi. Sonra K.’nın arkasında durur, avukatın bir tür açgözlülükle fincana doğru eğilip çayı doldurmasını ve içmesini görünüşte seyreder, gizlice K.’nın Leni’nin elini tutmasına izin verirdi. Tam bir sessizlik olurdu. Avukat çayını içer, K. Leni’nin elini sıkardı; Leni de bazen K.’nın saçlarını usulca okşamaya cesaret ederdi. “Hâlâ burada mısın?” diye sordu avukat, çayını bitirince. “Bulaşıkları kaldırmak istedim,” dedi Leni. Bir kez daha ellerini sıktılar; avukat ağzını sildi ve K.’ya yeni bir güçle konuşmaya başladı.

Avukat teselli mi etmek istiyordu, yoksa umutsuzluğa mı sürüklemek? K. bilmiyordu; [216] ama çok geçmeden savunmasının emin ellerde olmadığına kanaat getirdi. Avukatın anlattıkları doğru olabilirdi; kendisini olabildiğince ön plana çıkarmaya çalıştığı ve muhtemelen K.’nın davası kadar büyük bir davayı daha önce hiç yürütmediği apaçıktı. Ama memurlarla kişisel ilişkilerini durmadan vurgulaması kuşku uyandırıyordu. Bu ilişkiler yalnızca K.’nın yararına mı kullanılmalıydı? Avukat, bunların sadece alt kademedeki memurlarla, yani çok bağımlı konumdaki ve davaların belirli yönlere çevrilmesi mesleki ilerlemeleri bakımından önemli olabilecek memurlarla ilişkiler olduğunu belirtmeyi hiç ihmal etmiyordu. Acaba sanık için her zaman elverişsiz olan bu tür yön değişikliklerini sağlamak üzere avukatı mı kullanıyorlardı? Belki bunu her davada yapmıyorlardı; elbette, bu pek olası değildi. O hâlde, davanın gidişinde avukata hizmetleri karşılığında bazı avantajlar tanıdıkları davalar da olmalıydı; çünkü onun itibarını zedelemeden korumak onlar için de önemliydi. Ama gerçekten böyleyse, K.’nın davasına nasıl müdahale edeceklerdi? Avukatın açıkladığına göre çok güç, dolayısıyla önemli olan ve daha başlangıçta mahkemede büyük dikkat uyandıran bir davaydı bu. Ne yapacakları pek kuşkulu değildi. Bunun işaretleri, dava aylardır sürdüğü hâlde ilk dilekçenin hâlâ sunulmamış olmasında ve avukatın anlattıklarına bakılırsa her şeyin daha başlangıç aşamasında bulunmasında görülebilirdi. Bu durum sanığı uyutup çaresiz bırakmaya, sonra da kararla ya da en azından aleyhinde sonuçlanan soruşturmanın üst makamlara iletildiği haberiyle ansızın karşısına çıkmaya çok elverişliydi.

K.’nın mutlaka kendisi müdahale etmeliydi. Her şeyin iradesi dışında zihninden akıp gittiği, bu kış sabahındaki gibi büyük bir yorgunluk anında bile bu inançtan kaçamazdı. Eskiden davaya duyduğu küçümseme artık yoktu. Dünyada tek başına olsaydı davayı [218] kolayca umursamayabilirdi; gerçi o zaman davanın hiç açılmayacağı da kesindi. Ama şimdi amcası onu çoktan avukata götürmüştü; ailevi kaygılar da işin içine girmişti. Konumu artık davanın gidişatından bütünüyle bağımsız değildi; kendisi de dikkatsizce, açıklayamadığı bir memnuniyetle tanıdıklarının yanında davadan söz etmişti; başkaları da bunu bilinmeyen bir yoldan öğrenmişti; Matmazel Bürstner’le ilişkisi de davaya bağlı olarak dalgalanıyor gibiydi. Kısacası, davayı kabul edip etmemekte artık pek seçeneği kalmamıştı; işin tam ortasındaydı ve kendini savunmak zorundaydı. Yorgunsa durum kötüydü.

Şimdilik aşırı kaygılanmak için bir neden yoktu. Bankada görece kısa bir süre içinde yüksek bir mevkiye yükselmeyi ve herkesin kendisini o konumda kabul etmesini sağlamayı başarmıştı. Şimdi yalnızca bunu mümkün kılan yeteneklerini biraz da davaya yöneltmesi gerekiyordu; işlerin iyi sonuçlanacağından kuşku yoktu. Her şeyden önce, bir şey elde edilecekse, olası bir suçluluk düşüncesini en baştan kesinlikle reddetmek gerekiyordu. Ortada suç yoktu. Dava, bankaya yarar sağlayarak daha önce pek çok kez sonuçlandırdığı büyük bir işten başka bir şey değildi; her işte olduğu gibi, içinde savuşturulması gereken çeşitli tehlikeler vardı. Bunun için herhangi bir suç düşüncesiyle oyalanmamalı, kendi çıkarını olabildiğince sağlam biçimde akılda tutmalıydı. Bu açıdan bakıldığında, avukatı temsil görevinden çok geçmeden, en iyisi daha bu akşam azletmek kaçınılmazdı. Avukatın anlattıklarına göre bu görülmemiş ve muhtemelen çok incitici bir şeydi; ama K., davadaki çabalarının önüne belki de kendi avukatının çıkardığı engellere katlanamazdı. Avukatı bir kez başından savdıktan sonra dilekçe hemen sunulmalı ve dikkate alınması için mümkünse her gün bastırılmalıydı. Bunun için K.’nın, ötekiler gibi koridorda oturup şapkasını [220] sıranın altına koyması yetmezdi. Kendisi, kadınlar ya da başka ulaklar her gün memurların peşine düşmeli, parmaklıkların ardından koridora bakmak yerine masalarına oturup K.’nın dilekçesini incelemeye onları zorlamalıydı. Bu çabadan vazgeçmemeli, her şeyi örgütleyip denetlemeliydi; mahkeme, hakkını korumayı bilen bir sanıkla karşılaşmalıydı.

K. bütün bunları yapmaya cesaret edebilse bile dilekçeyi kaleme almanın güçlüğü eziciydi. Daha önce, örneğin bundan bir hafta kadar önce, bir gün böyle bir dilekçeyi yazmak zorunda kalabileceğini düşünmek bile ona utanç veriyordu; bunun zor olabileceği aklına hiç gelmemişti. Bir sabah, işlere boğulmuşken her şeyi bir yana itip yazı bloknotunu önüne çektiğini, böyle bir dilekçenin düşünce akışını denemek ve belki de ağırkanlı avukata sunmak için taslak çıkarmaya koyulduğunu hatırladı. Tam o sırada [221] Müdürlük odasının kapısı açılmış ve Müdür Yardımcısı kahkahalarla içeri girmişti. O an K. çok utanmıştı. Oysa Müdür Yardımcısı dilekçeye gülmüyordu; dilekçeden haberi bile yoktu. Az önce duyduğu, anlaşılması için bir çizim gerektiren bir borsa fıkrasına gülüyordu. Şimdi çizimi, Müdür Yardımcısı K.’nın elinden aldığı kurşun kalemle, dilekçe için ayrılmış yazı bloknotunun üzerine eğilerek yapıyordu.

Bugün K. artık utanç duymuyordu; dilekçenin yazılması gerekiyordu. Büroda buna vakit bulamazsa —ki bu çok olasıydı— geceleri evde yazmalıydı. Geceler de yetmezse izin almalıydı. Yarı yolda kalmamak gerekiyordu; bu yalnızca iş hayatında değil, her zaman ve her yerde yapılabilecek en akılsızca şeydi. Dilekçe neredeyse sonsuz bir iş demekti. Çok kaygılı biri olmak gerekmiyordu; yine de dilekçeyi hiçbir zaman bitirmenin mümkün olmadığına kolayca inanılabilirdi. Avukatı tamamlamaktan alıkoyan tembellik ya da kurnazlık yüzünden değil, mevcut suçlamanın ve olası genişletmelerinin bilinmemesi yüzünden insan bütün yaşamını, en küçük eylem ve olaylara kadar, belleğine geri çağırmalı, anlatmalı ve her yönüyle gözden geçirmeliydi. Üstelik böyle bir iş ne kadar da kasvetliydi. Belki emeklilikten sonra çocuksulaşmış zihni meşgul etmeye ve uzun günleri geçirmesine yardımcı olabilirdi. Ama şimdi, K.’nın bütün düşüncelerini işine vermesi gerekirken; henüz yükselmekte olduğu, Müdür Yardımcısı için bile şimdiden tehdit sayıldığı ve her saatin büyük bir hızla geçtiği bir sırada; genç bir adam olarak kısa akşamların ve gecelerin tadını çıkarmak isterken, şimdi bu dilekçeyi yazmaya başlaması gerekiyordu. Düşünceleri yine yakınmalara dönüştü. Neredeyse istemsizce, sırf buna son vermek için, eliyle koridora açılan elektrikli zilin düğmesini aradı. Düğmeye basarken saate [223] baktı. Saat on birdi; iki saat, uzun ve değerli bir zaman boyunca hayallere dalmıştı ve elbette eskisinden de yorgundu. Yine de zaman boşa gitmemişti; işe yarayabilecek kararlar almıştı. Hizmetçiler, çeşitli postaların yanı sıra, K.’yı uzun süredir bekleyen iki beyin kartvizitlerini getirdiler. Bunlar bankanın çok önemli müşterileriydi; aslında onları hiçbir koşulda bekletmemek gerekirdi. Neden böyle uygunsuz bir saatte gelmişlerdi? Kapalı kapının ardındaki beyler sanki yine şunu soruyordu: Çalışkan K. neden özel işlerine en verimli mesai saatlerini ayırıyordu? Öncesinde yaşananlardan yorgun, önünde olacakları beklemekten de bitkin olan K. ilk ziyaretçiyi kabul etmek için ayağa kalktı.

Küçük, canlı bir beyefendiydi; K.’nın iyi tanıdığı bir fabrikatördü. K.’yı önemli bir işinden alıkoyduğu için üzüldüğünü söyledi; K. de fabrikatörü bu kadar uzun süre beklettiği için üzüldüğünü belirtti. Ancak bu üzüntüsünü öylesine mekanik bir biçimde ve neredeyse sahte bir vurguyla dile getirdi ki, fabrikatör iş konusuna bütünüyle dalmış olmasaydı bunu fark etmesi gerekirdi. Bunun yerine aceleyle ceplerinden hesaplar ve tablolar çıkardı, K.’nın önüne serdi; çeşitli kalemleri açıkladı, hızlıca göz gezdirirken dikkatini çeken küçük bir hesap hatasını düzeltti, K.’ya yaklaşık bir yıl önce birlikte yaptıkları benzer bir işi hatırlattı, bu kez başka bir bankanın işi almak için büyük fedakârlıklara katlandığını araya sıkıştırdı ve sonunda K.’nın görüşünü öğrenmek üzere sustu. K. başlangıçta fabrikatörün konuşmasını gerçekten dikkatle izlemişti; önemli iş düşüncesi onu da sarmıştı, ama ne yazık ki uzun sürmedi. Kısa süre sonra dinlemeyi bıraktı, fabrikatörün sesini yükselttiği yerlerde bir müddet başını salladı, sonunda bunu da bıraktı ve kendini, evraklara doğru eğilmiş kel kafasına bakıp fabrikatörün bütün konuşmasının boşuna olduğunu ne zaman anlayacağını düşünmekle sınırladı. Fabrikatör sustuğunda K. önce bunu, kendisine dinlemeyi beceremediğini itiraf etme fırsatı vermek için yaptığını gerçekten sandı. Fakat her itiraza hazırlıklı olduğu belli olan fabrikatörün dikkatli bakışını görünce, iş görüşmesine devam etmek zorunda olduğunu üzülerek anladı. Bir emre boyun eğer gibi başını eğdi ve kurşun kalemini kâğıtların üzerinde yavaşça gezdirmeye başladı; arada durup bir sayıya bakakalıyordu. Fabrikatör itiraz bekledi. Belki sayılar gerçekten kesin değildi, belki de belirleyici olan onlar değildi. Her durumda, fabrikatör kâğıtları eliyle kapattı ve K.’ya iyice yaklaşıp işin genel bir açıklamasını baştan yapmaya başladı. “Zor,” dedi K., dudaklarını büzdü ve elle tutulur tek şey olan kâğıtlar örtülünce kendini güçsüzce koltuğun yanına bıraktı. Müdürlük odasının kapısı açılıp Müdür Yardımcısı orada, sanki ince bir tülün ardından, pek seçilemeden belirdiğinde başını ancak hafifçe kaldırdı. K. bunun üzerinde daha fazla düşünmedi, yalnızca kendisi için çok sevindirici olan ani etkisini izledi. [226] Fabrikatör hemen koltuğundan fırlayıp Müdür Yardımcısı’na koştu. K. onu on kat daha hızlı hareket ettirmiş olmayı isterdi; Müdür Yardımcısı’nın yeniden kaybolmasından korkuyordu. Bu boş bir korkuydu: Beyler buluştu, el sıkıştı ve birlikte K.’nın yazı masasına yöneldi. Fabrikatör, baş ticari temsilcide işe karşı pek istek bulamadığından yakındı ve Müdür Yardımcısı’nın bakışları altında yeniden kâğıtlara eğilen K.’yı gösterdi. İkisi masaya yaslanıp fabrikatör Müdür Yardımcısı’nı kendi tarafına çekmeye koyulunca K., başının üstünde, boylarını gözünde abarttığı iki adamın kendisi hakkında konuştuğunu hissetti. Yukarıda neler olduğunu anlamak için gözlerini dikkatle yukarı çevirdi; masadan bakmadan bir kâğıt aldı, açık avucuna koydu ve kendisi de ayağa kalkarken yavaş yavaş beylere doğru kaldırdı. Aklında belirli bir şey yoktu; yalnızca, kendisini tümüyle aklayacak büyük dilekçeyi bir gün bitirdiğinde böyle davranması gerektiği duygusuyla hareket ediyordu. Görüşmeye tüm dikkatiyle katılan Müdür Yardımcısı kâğıda şöyle bir baktı, üzerinde yazanı okumadı bile; baş ticari temsilci için önemli olan onun için önemsizdi. Kâğıdı K.’nın elinden aldı, “Teşekkürler, her şeyi zaten biliyorum,” dedi ve sakince yeniden masaya bıraktı. K. ona acı bir bakış attı. Müdür Yardımcısı bunu ya fark etmedi ya da fark ettiyse bile bundan cesaret aldı; sık sık kahkahayla güldü, bir keresinde hazırcevap bir karşılıkla fabrikatörü açıkça mahcup etti, ama hemen ardından kendi kendine bir itiraz öne sürerek onu bu durumdan kurtardı. Sonunda, işi tamamlayabilecekleri kendi bürosuna geçmesini önerdi. “Bu çok önemli bir iş,” dedi fabrikatöre, “bunun bütünüyle farkındayım. Baş ticari temsilci de” —bu sözleri söylerken bile aslında yalnızca fabrikatöre hitap ediyordu— “işi onun üzerinden almamıza elbette sevinecektir. Bu iş sakin sakin düşünülmeli. Ama bugün kendisi çok yoğun görünüyor; üstelik ön odada saatlerdir onu bekleyen birkaç kişi de var.” K., Müdür Yardımcısı’ndan dönüp dostça ama donuk gülümsemesini yalnızca fabrikatöre yöneltecek kadar soğukkanlılığını koruyabildi. Başka hiçbir şeye karışmadı; bir tezgâhın arkasındaki tezgahtar gibi, iki eliyle masaya hafifçe eğilerek, iki beyin konuşmayı sürdürürken kâğıtları masadan alıp Müdürlük odasına kaybolmalarını seyretti. Fabrikatör kapıda bir kez daha döndü; henüz vedalaşmadığını, görüşmenin sonucunu elbette baş ticari temsilciye bildireceğini ve ayrıca ona küçük bir haber daha vereceğini söyledi.

Sonunda K. yalnız kaldı. Başka bir ziyaretçiyi içeri almayı aklından bile geçirmiyordu; dışarıdakilerin fabrikatörle hâlâ görüştüğüne ve bu nedenle hizmetçinin bile yanına giremeyeceğine inanmalarının ne kadar hoş olduğunu ancak belli belirsiz fark etti. [229] Pencereye gitti, pervaza oturdu, bir eliyle pencere koluna tutundu ve meydana baktı. Kar yağmaya devam ediyordu; hava hâlâ hiç açılmamıştı.

Uzun süre öylece oturdu; onu aslında neyin kaygılandırdığını bilmiyordu. Yalnız ara sıra, yanlışlıkla bir ses duyduğunu sandığı ön oda kapısına ürkekçe omzunun üzerinden bakıyordu. Kimse gelmeyince sakinleşti, lavaboya gidip soğuk suyla yıkandı ve kafası biraz daha açılmış halde pencere önündeki yerine döndü. Savunmasını kendi eline alma kararı, şimdi ona başlangıçta sandığından daha ağır görünüyordu. Savunmasını avukata devrettiği sürece, dava özünde onu pek ilgilendirmemişti; davayı uzaktan izlemiş, doğrudan etkisine pek maruz kalmamıştı. İstediği zaman davasının ne durumda olduğunu öğrenebilmiş, ama istediği zaman yine kafasını geri çekebilmişti. Oysa şimdi savunmasını kendisi üstlenecek olursa, [230] en azından bir süre kendini tümüyle mahkemeye açmak zorundaydı. Bunun sonunda ileride bütünüyle ve kesin olarak kurtulması bekleniyordu, ama bu kurtuluşa ulaşmak için şimdilik bugüne dek olduğundan çok daha büyük bir tehlikeye atılması gerekiyordu. Bundan kuşku duyacak olsa, müdür yardımcısı ve fabrikatörle bugünkü buluşma onu aksine yeterince ikna edebilirdi. Kendi savunmasını yapmaya karar vermek bile onu nasıl sersemletmişti! Peki sonra ne olacaktı? Önünde ne günler vardı! Her şeyi aşarak iyi bir sona götüren yolu bulabilecek miydi? Özenli bir savunma —başka her şey anlamsızdı— aynı zamanda öteki her şeyden olabildiğince uzaklaşmayı gerektirmiyor muydu? Bunun üstesinden başarıyla gelebilecek miydi? Bankadaki işlerini nasıl yürütecekti? Söz konusu olan yalnızca bir dilekçe değildi; bunun için belki izin almak yeterli olurdu, üstelik tam da şimdi izin istemek büyük bir risk olsa bile. Söz konusu olan [231] süresi belirsiz, koca bir davaydı. K.’nın kariyerinin önüne birden nasıl da büyük bir engel çıkmıştı!

Peki şimdi banka için mi çalışacaktı? Masasına baktı. Şimdi müşterileri kabul edip onlarla görüşecek miydi? Dava sürüp giderken, çatı katında mahkeme memurları bu davanın evrakları üzerinde çalışırken, o bankanın işlerini mi yürütecekti? Mahkemenin onayladığı, davayla bağlantılı ve ona eşlik eden bir işkence gibi görünmüyor muydu bu? Banka, işini değerlendirirken onun özel durumunu hesaba katacak mıydı? Hiç kimse, hiçbir zaman. Davası tümüyle bilinmiyor değildi; yalnızca kimlerin ne kadarını bildiği henüz pek açık değildi. Ama söylenti müdür yardımcısına umarız ulaşmamıştı; yoksa onun K.’ya karşı bunu meslektaş dayanışmasından ve insanlıktan uzak bir biçimde kullandığı çoktan açıkça görülürdü. Peki ya müdür? Elbette K.’dan yanaydı ve davayı öğrenir öğrenmez, [232] elinden geldiğince K.’nın işini kolaylaştırmak isterdi. Ama bunu başarıyla yapması kuşkusuz mümkün olmazdı; çünkü K.’nın şimdiye dek oluşturduğu karşı ağırlık zayıflamaya başladıkça müdür, müdür yardımcısının etkisi altına giderek daha fazla giriyordu. Üstelik kendi iktidarını güçlendirmek için müdürün hasta halinden de yararlanıyordu. Öyleyse K.’nın umudu ne olabilirdi? Bu düşünceler belki direncini zayıflatıyordu, ama kendini kandırmamak ve o an için mümkün olduğunca her şeyi açık seçik görmek de gerekiyordu.

Özel bir nedeni olmaksızın, yalnızca şimdilik masasına dönmeyi ertelemek için pencereyi açtı. Pencere zor açılıyordu; kolu iki eliyle çevirmesi gerekti. Sonra pencerenin tüm genişliği ve yüksekliği boyunca, dumanla karışık sis odaya doldu ve hafif bir yanık kokusu bıraktı. Birkaç kar tanesi de içeri savruldu. “Ne çirkin bir sonbahar,” dedi K.’nın arkasından, müdür yardımcısının yanından gelen ve fark ettirmeden odaya girmiş olan fabrikatör. [233] K. başını salladı ve fabrikatörün evrak çantasına huzursuzca baktı; fabrikatör şimdi herhalde kâğıtları çıkarıp müdür yardımcısıyla yaptığı görüşmenin sonucunu ona bildirecekti. Fakat fabrikatör K.’nın bakışını izledi, çantasına vurdu ve açmadan şöyle dedi: “Sonucun ne olduğunu merak ediyorsunuz. İş anlaşmasını neredeyse cebimde taşıyorum. Müdür yardımcınız pek hoş bir insan, ama hiç de tehlikesiz sayılmaz.” Gülüp K.’nın elini sıktı ve onu da güldürmeye çalıştı. Ama K., fabrikatörün kâğıtları göstermemesini yine kuşkulu buldu; söylediklerinde de gülünecek bir şey görmedi. “Baş ticari temsilci bey,” dedi fabrikatör, “galiba havadan etkileniyorsunuz. Bugün çok kederli görünüyorsunuz.” “Evet,” dedi K. ve elini şakağına götürdü, “başım ağrıyor, ailevi kaygılarım var.” “Çok doğru,” dedi, kimseyi sakince dinleyemeyecek kadar aceleci bir adam olan fabrikatör; “herkes kendi yükünü taşır.” K., farkında olmadan kapıya doğru bir adım atmıştı; sanki fabrikatöre çıkışa kadar eşlik edecek gibiydi. [234] Fakat fabrikatör, “Baş ticari temsilci bey, size bir küçük haber daha verecektim. Bunu tam da bugün söyleyerek sizi rahatsız etmekten çekiniyorum ama son zamanlarda size iki kez geldim ve her seferinde unuttum. Daha fazla ertelersem muhtemelen tümüyle anlamını yitirir. Oysa haberim belki de büsbütün değersiz değildir,” dedi. K. yanıt vermeye fırsat bulamadan fabrikatör yanına sokuldu, parmak eklemiyle göğsüne hafifçe dokundu ve alçak sesle, “Bir davanız var, değil mi?” dedi. K. geri çekildi ve hemen haykırdı: “Bunu size müdür yardımcısı söyledi.” “Hayır canım,” dedi fabrikatör, “müdür yardımcısı bunu nereden bilecek?” “Siz mi söylediniz?” diye sordu K., artık çok daha soğukkanlıydı. “Arada sırada mahkemeden bir şeyler öğreniyorum,” dedi fabrikatör. “Size söylemek istediğim haber de bununla ilgili.” “Mahkemeyle bağlantısı olan ne çok insan var!” dedi K. başı öne eğik halde ve fabrikatörü masasına götürdü. Eskisi gibi yeniden oturdular ve fabrikatör şöyle dedi: “Ne yazık ki size söyleyebileceğim [235] pek bir şey yok. Ama böyle durumlarda en küçük şeyi bile gözden kaçırmamak gerekir. Ayrıca size bir şekilde yardım etme isteği içimi kemiriyordu; yardımım ne kadar küçük olursa olsun. Bugüne dek iyi iş dostları olduk, değil mi? Öyleyse şöyle anlatayım.” K. bugünkü görüşmede gösterdiği tavır için özür dilemek istedi, ama fabrikatör sözünün kesilmesine izin vermedi, acele ettiğini göstermek için evrak çantasını koltuğunun altına sıkıştırdı ve devam etti: “Davanızı Titorelli diye biri sayesinde öğrendim. Bir ressam; Titorelli yalnızca sanatçı adı, gerçek adını hiç bilmiyorum. Yıllardır ara sıra büroma gelir, küçük tablolar getirir; neredeyse bir dilenci olduğundan ona hep bir çeşit sadaka veririm. Tabloları da güzel doğrusu; fundalık manzaraları falan. Bu alışverişe ikimiz de alışmıştık ve işler sorunsuz yürüyordu. Ama bir gün ziyaretleri fazla sıklaşmaya başladı; onu azarladım, konuşmaya başladık. Tek başına resim yaparak nasıl geçindiğini merak ettim ve [236] şaşkınlıkla, asıl gelir kaynağının portre ressamlığı olduğunu öğrendim. Mahkeme için çalıştığını söyledi. Hangi mahkeme diye sordum. O da bana mahkemeden söz etti. Anlattıklarına ne kadar şaşırdığımı herhalde en iyi siz tahmin edersiniz. O zamandan beri her gelişinde mahkemeyle ilgili yeni bir şeyler duyuyorum ve böylece işin içyüzü hakkında giderek daha çok bilgi ediniyorum. Gerçi Titorelli gevezedir; sık sık susturmak zorunda kalıyorum. Hem kesinlikle yalan da söylüyor, hem de en önemlisi, kendi işlerinin yükü altında ezilmek üzere olan benim gibi bir iş adamı başkalarının işleriyle öyle çok ilgilenemez. Ama bu da konunun dışında. Belki, diye düşündüm, Titorelli size biraz yardımcı olabilir. Birçok yargıcı tanıyor; kendisinin büyük bir etkisi olmasa bile nüfuzlu çeşitli kişilere nasıl ulaşabileceğiniz konusunda size öğüt verebilir. Bu öğütler tek başlarına belirleyici olmasa bile, bence sizin elinizde büyük önem kazanabilir. [237] Siz de neredeyse avukatsınız. Ben hep şöyle derim: Baş ticari temsilci K. neredeyse avukattır. Ah, davanız için kaygılanmıyorum. Peki Titorelli’ye gitmek ister misiniz? Benim tavsiyem üzerine elinden gelen her şeyi yapacağına kuşkum yok. Bence gerçekten gitmelisiniz. Elbette bugün olması şart değil, bir ara, fırsat bulduğunuzda. Ancak şunu da söyleyeyim: Bu tavsiyeyi benden aldınız diye Titorelli’ye gitmek zorunda değilsiniz. Hayır, Titorelli olmadan da yapabileceğinizi düşünüyorsanız onu hiç karıştırmamak elbette daha iyi. Belki çok ayrıntılı bir planınız vardır ve Titorelli bu planı bozabilir. Hayır, öyleyse kesinlikle gitmeyin. Böyle bir adamdan öğüt almak için insanın kendini zorlaması da kuşkusuz kolay değildir. Neyse, nasıl isterseniz. İşte tavsiye mektubu, adres de burada.

K. hayal kırıklığıyla mektubu aldı ve cebine koydu. En iyi ihtimalde bile tavsiye mektubunun sağlayacağı yarar, fabrikatörün davasını öğrenmiş olmasının ve ressamın bu haberi başkalarına yaymasının doğuracağı [238] zarardan görece çok daha küçüktü. Çoktan kapıya doğru gitmiş olan fabrikatöre birkaç sözle teşekkür etmeye kendini zor verdi. “Gideceğim,” dedi kapıda fabrikatörle vedalaşırken, “ya da şu sıralar çok meşgul olduğumdan ona yazıp bir ara büroma gelmesini isterim.” “En iyi yolu bulacağınızı biliyordum,” dedi fabrikatör. “Yine de Titorelli gibi insanları bankaya çağırıp burada davanız hakkında konuşmaktan kaçınmak isteyeceğinizi sanmıştım. Böyle insanlara mektup göndermek de her zaman yararlı olmaz. Ama elbette her şeyi düşünüp taşınmış ve ne yapmanız gerektiğini biliyorsunuzdur.” K. başını salladı ve fabrikatöre ön odadan geçerken eşlik etti. Dışarıdan sakin görünmesine rağmen kendi haline çok şaşırmıştı. Titorelli’ye yazacağını aslında yalnızca tavsiyeye değer verdiğini ve onunla buluşma olasılıklarını hemen düşündüğünü fabrikatöre göstermek için söylemişti; [239] ama Titorelli’nin yardımını değerli bulsaydı ona gerçekten yazmakta tereddüt etmezdi. Ama bunun yol açabileceği tehlikeleri, fabrikatörün sözleri sayesinde ancak şimdi fark etmişti. Kendi aklına gerçekten bu kadar az mı güvenebilirdi? Şüpheli birini, müdür yardımcısından yalnızca bir kapıyla ayrılan bankaya açık bir mektupla davet edip davası hakkında öğüt istemesi mümkünse, başka tehlikeleri de gözden kaçırması ya da onlara bodoslama dalması mümkün, hatta çok muhtemel değil miydi? Onu uyarmak için her zaman yanında biri olmayacaktı. Tam da şimdi, bütün gücünü toplayıp harekete geçmek isterken, kendi uyanıklığına dair bu tür kuşkuların —şimdiye dek hiç tanımadığı kuşkuların— ortaya çıkması gerekiyordu! Büro işlerini yürütürken hissettiği güçlükler şimdi davada da mı baş gösterecekti? Artık Titorelli’ye yazıp onu bankaya çağırmayı nasıl olup da düşündüğünü hiç anlayamıyordu. [240]

Hizmetçi yanına gelip ön odadaki bir bankta oturan üç beyefendiye dikkatini çektiğinde, K. hâlâ bunu düşünerek başını sallıyordu. Beyler uzun zamandır K.’nın huzuruna çıkmayı bekliyorlardı. Hizmetçi K.’yla konuşurken ayağa kalkmış, her biri ötekilerden önce K.’nın yanına yaklaşmak için elverişli bir an kollamaya başlamıştı. Banka onları bekleme odasında vakit kaybettirecek kadar düşüncesiz davrandığına göre, onlar da artık incelik göstermeye niyetli değildi. “Baş ticari temsilci bey,” dedi içlerinden biri. Ama K. hizmetçiden kışlık paltosunu getirmesini istemişti; hizmetçinin yardımıyla paltosunu giyerken üçüne birden şöyle dedi: “Kusura bakmayın beyler, şu anda ne yazık ki sizi kabul edecek vaktim yok. Çok özür dilerim ama acil bir işim var, hemen çıkmam gerekiyor. Gördüğünüz gibi, burada ne kadar oyalandım. Yarın ya da başka bir gün yeniden gelebilir misiniz? İsterseniz konuları telefonla da görüşebiliriz. Ya da belki şimdi kısaca neyle [241] ilgili olduğunu söylersiniz, ben de size ayrıntılı bir yazılı yanıt veririm. Gerçi en iyisi, yakında tekrar gelmeniz olur.” K.’nın bu önerileri, artık boşuna beklemiş olacaklarını düşünen beyleri öylesine şaşırttı ki birbirlerine sessizce bakakaldılar. “Öyleyse anlaştık mı?” diye sordu K.; arkasını döndüğü hizmetçi ona şapkasını da getirmişti. K.’nın odasının açık kapısından dışarıda kar yağışının iyice şiddetlendiği görülüyordu. K. bu yüzden palto yakasını kaldırıp boğazının altına kadar ilikledi.

Tam o sırada yan odadan müdür yardımcısı çıktı, K.’yı kışlık paltosuyla beylerle konuşurken gülümseyerek izledi ve “Şimdi dışarı mı çıkıyorsunuz, baş ticari temsilci bey?” diye sordu. “Evet,” dedi K. doğrulup, “bir işim var.” Ama müdür yardımcısı çoktan beylere dönmüştü. “Peki beyler?” diye sordu. “Sanırım uzun zamandır bekliyorlar.” “Aramızda anlaştık,” dedi K. Ama bu kez beyler artık kendilerini tutamadı; K.’yı çevreleyip, işleri önemli olmasa ve [242] şimdi, üstelik ayrıntılı biçimde ve baş başa görüşülmeleri gerekmese saatlerce beklemeyeceklerini söylediler. Müdür yardımcısı onları bir süre dinledi, şapkasını elinde tutup arada sırada tozunu silkeleyen K.’ya da baktıktan sonra şöyle dedi: “Beyler, çok basit bir çözüm var. Benimle görüşmek isterseniz baş ticari temsilcinin yerine görüşmeleri memnuniyetle üstlenirim. Elbette işleriniz hemen ele alınmalı. Biz de sizin gibi iş adamlarıyız ve iş adamlarının vaktine değer vermeyi biliriz. Buyurmaz mısınız?” dedi ve kendi bürosunun ön odasına açılan kapıyı araladı.

Müdür yardımcısı K.’nın şimdi elinden çıkarmak zorunda kaldığı her şeyi de nasıl hemen sahipleniyordu! Ama K. gerçekten yalnızca zorunlu olanlardan mı vazgeçiyordu? Belirsiz ve —kendine itiraf etmek zorunda kaldığı gibi— çok cılız umutlarla tanımadığı bir ressama giderken, itibarı burada onarılamaz biçimde zedeleniyordu. [243] Kışlık paltosunu yeniden çıkarması ve en azından yan odada beklemek zorunda kalacak olan iki beyi kendi tarafına geri kazanması herhalde çok daha iyi olurdu. K. belki bunu da deneyecekti, ama o sırada odasında, sanki kendi kitaplığıymış gibi kitaplığın içinde bir şey arayan müdür yardımcısını görmüştü. K. öfkeyle kapıya yaklaşınca müdür yardımcısı, “Aa, hâlâ gitmediniz mi?” diye seslendi. Yüzünü ona çevirdi; yüzündeki çok sayıdaki gergin kırışıklık yaşlılıktan çok güce işaret ediyor gibiydi. Sonra hemen aramaya devam etti. “Bir sözleşme kopyası arıyorum,” dedi. “Şirket temsilcisi sizde olduğunu iddia ediyor. Aramama yardım eder misiniz?” K. bir adım attı, ama müdür yardımcısı, “Teşekkürler, buldum bile,” dedi ve sözleşme kopyasından başka daha pek çok şey de içerdiği kuşkusuz olan koca bir evrak paketiyle odasına döndü.

Şu anda ona denk değilim, dedi K. kendi kendine. Ama kişisel sıkıntılarım bir gün ortadan kalkınca, ilk onun bunu hissedeceğinden emin olacağım; [244] hem de olabildiğince acı biçimde. Bu düşünceyle biraz sakinleşen K., koridorun kapısını uzun zamandır kendisi için açık tutan hizmetçiye, uygun bir zamanda müdüre iş için dışarı çıktığını haber vermesini söyledi ve bir süre tümüyle kendi davasına odaklanabileceği için neredeyse mutlu halde bankadan ayrıldı.

Hemen ressamın yaşadığı dış mahalleye gitti; burası mahkeme kalemlerinin bulunduğu semtin tam karşı yönündeydi. Daha da yoksul bir bölgeydi; evler daha karanlık, sokaklar eriyen karın üzerinde ağır ağır sürüklenen çamurla doluydu. Ressamın yaşadığı evde büyük kapının kanatlarından yalnızca biri açıktı; ötekinin alt kısmında duvarda bir delik açılmıştı. K. yaklaşırken delikten, yakınlardaki kanala kaçan bir farenin önünde, iğrenç, sarı ve dumanı tüten bir sıvı fışkırdı. Merdivenin dibinde küçük bir çocuk yüzüstü yerde yatıp ağlıyordu, ama geçidin öte yanındaki [245] tenekecinin dükkânından gelen ve her şeyi bastıran gürültü yüzünden sesi neredeyse duyulmuyordu. Dükkânın kapısı açıktı; üç çırak, çekiçleriyle dövdükleri bir parçanın çevresinde yarım daire oluşturmuştu. Duvara asılı büyük bir teneke levha, iki çırağın arasından sızarak yüzlerini ve iş önlüklerini aydınlatan solgun bir ışık yansıtıyordu. K. her şeye şöyle bir göz attı; burada olabildiğince çabuk işini bitirmek, ressamı birkaç sözle yoklayıp hemen bankaya dönmek istiyordu. Burada en küçük bir başarı bile o gün bankadaki çalışmasına iyi bir etkide bulunacaktı. Üçüncü katta adımlarını yavaşlatmak zorunda kaldı; soluğu kesilmişti. Merdivenler de katlar da aşırı yüksekti; ressamın en üstteki çatı katında oturması gerekiyordu. Hava da çok basıktı; merdiven boşluğu yoktu, dar merdiven iki yanında duvarlarla çevriliydi ve bu duvarlarda ancak epey yukarılarda, aralıklı küçük pencereler vardı. K. biraz durduğu sırada bir daireden birkaç küçük kız koşarak çıktı ve gülüşerek merdivenlerden yukarı seğirtti. K. ağır ağır arkalarından gitti; [246] takılıp diğerlerinin gerisinde kalan kızlardan birine yetişti ve yan yana çıkarlarken sordu: “Burada Titorelli adında bir ressam mı oturuyor?” Kız, on üç yaşına yakın, hafif kambur bir çocuktu; dirseğiyle K.’ya dokundu ve yandan ona baktı. Ne yaşı ne de bedensel kusuru, çoktan tümüyle yozlaşmış olmasını engelleyebilmişti. Gülümsemek şöyle dursun, K.’ya ciddi ve keskin, davetkâr bir bakışla baktı. K. onun davranışını fark etmemiş gibi yapıp, “Ressam Titorelli’yi tanıyor musun?” diye sordu. Kız başını salladı, o da sordu: “Ondan ne istiyorsunuz?” K. Titorelli hakkında biraz bilgi edinmenin işine yarayacağını düşündü. “Beni resmetmesini istiyorum,” dedi. “Resmetmesini mi?” diye sordu kız; ağzını gereğinden fazla açtı, K.’ya eliyle hafifçe vurdu, sanki çok şaşırtıcı ya da beceriksizce bir şey söylemiş gibi, zaten pek kısa olan eteğini iki eliyle kaldırdı ve olabildiğince hızlı biçimde öteki kızların peşinden koştu; onların çığlıkları yukarılarda belirsizleşip kayboldu. Ama merdivenin bir sonraki dönüşünde [247] K. bütün kızlarla yeniden karşılaştı. Görünüşe bakılırsa kambur kız, K.’nın niyetini onlara anlatmıştı ve onu bekliyorlardı. Merdivenin iki yanına dizilip duvara sokuldular; K. rahatça aralarından geçebilsin diye yer açıyor, önlüklerini elleriyle düzeltiyorlardı. Yüzlerinin hepsi de bu sıra halinde dizilişleri de çocuksulukla ahlaksızlığın karışımını yansıtıyordu. Şimdi K.’nın arkasında gülüşerek birleşen kızların en önünde, önderliği üstlenen kambur kız duruyordu. Doğru yolu hemen bulmasını ona borçluydu K. Çünkü dümdüz yukarı çıkmak üzereydi, ama kız, Titorelli’ye ulaşmak için merdivenin bir kolunu seçmesi gerektiğini gösterdi. Ona çıkan merdiven özellikle dardı, çok uzundu, kıvrılmadan dümdüz ilerliyor ve baştan sona görülebiliyordu; en üstte doğrudan Titorelli’nin kapısında bitiyordu. Merdivenin geri kalanına kıyasla küçük, eğri yerleştirilmiş bir tepe penceresinden nispeten aydınlık görünen bu kapı, badanalanmamış kalaslardan yapılmıştı; üzerine Titorelli adı [248] kırmızı boyayla, geniş fırça darbeleriyle yazılmıştı. K. ve alayı merdivenin daha yarısına bile gelmemişti ki yukarıda kapı, belli ki çok sayıda ayak sesinin çıkardığı gürültü yüzünden biraz aralandı ve muhtemelen yalnızca bir gecelik giymiş bir adam kapı aralığında göründü. Kalabalığı görünce “Aa!” diye bağırdı ve kayboldu. Kambur kız sevinçle ellerini çırptı; öteki kızlar da K.’yı daha çabuk ilerletmek için arkasından itişti.

Daha yukarı çıkamadan ressam kapıyı ardına kadar açtı ve derin bir reveransla K.’yı içeri davet etti. Kızlarıysa geri çevirdi; ne kadar yalvarsalar, izni olmasa bile zorla içeri girmeye ne kadar uğraşsalar da hiçbirini almak istemiyordu. Yalnızca kambur kız, uzattığı kolunun altından sıyrılmayı başardı; ama ressam peşinden koşup eteğinden yakaladı, bir kez kendi çevresinde döndürdü ve sonra kapının önünde, ressam görev yerinden ayrılmışken [249] eşiği aşmaya cesaret edememiş diğer kızların yanına bıraktı. K. olup biteni nasıl değerlendireceğini bilemedi; çünkü her şey dostça bir anlaşma içinde gerçekleşiyor gibiydi. Kapıdaki kızlar birbiri ardına boyunlarını uzatıp ressama K.’nın anlamadığı, şaka yollu çeşitli sözler seslendirdiler; ressam da güldü, elindeki kambur kız neredeyse uçuyordu. Sonra kapıyı kapattı, K.’ya bir kez daha reverans yaptı, elini uzattı ve kendini tanıttı: “Ressam Titorelli.” K. kızların fısıldaştığı kapıyı göstererek, “Bu evde pek seviliyorsunuz galiba,” dedi. “Ah, şu veletler!” dedi ressam ve geceliğinin yakasını iliklemeye boş yere uğraştı. Üstelik yalınayaktı; üzerinde yalnızca geniş, sarımsı keten bir pantolon vardı, bir kayışla tutturulmuştu ve kayışın uzun ucu serbestçe sallanıyordu. “Şu veletler başıma bela,” diye sürdürdü. Geceliğinin kopmuş olan son düğmesini iliklemekten vazgeçti, bir sandalye alıp K.’yı oturmaya zorladı. “İçlerinden birini —bugün burada değil— [250] bir kez resmetmiştim; o zamandan beri hepsi peşimi bırakmıyor. Buradaysam ancak izin verdiğimde içeri giriyorlar; ama bir kere evden çıktım mı, en az biri mutlaka burada oluyor. Kapımın bir anahtarını yaptırmışlar, aralarında ödünç verip duruyorlar. Ne kadar can sıkıcı olduğunu düşünemezsiniz. Örneğin resmini yapacağım bir hanımla eve geliyorum, anahtarımla kapıyı açıyorum; kambur kızcağızı masanın yanında, küçük kardeşlerine göz kulak olması gerekirken, fırçayla dudaklarını kırmızıya boyarken buluyorum. Kardeşleri de ortalıkta dolaşıp odanın her köşesini kirletiyor. Ya da —daha dün başıma geldi— gece geç vakit eve geliyorum; bu halimi ve odanın dağınıklığını bağışlayın lütfen. Evet, gece geç vakit eve dönüp yatağa girecekken bacağımda bir şeyin beni çimdiklediğini hissediyorum. Yatağın altına bakıp yine öyle bir şey çıkarıyorum. Neden böyle peşime düşüyorlar, bilmiyorum; onları kendime çekmeye çalışmadığımı herhalde fark etmişsinizdir. Elbette bu işimi de [251] aksatıyor. Şu atölye bana bedavaya verilmiş olmasa çoktan taşınmıştım.” Tam o sırada kapının arkasından ince, ürkek bir ses duyuldu: “Titorelli, artık gelebilir miyiz?” “Hayır,” diye yanıtladı ressam. “Ben tek başıma da mı gelemem?” diye yeniden sordu ses. “Sen de gelemezsin,” dedi ressam, kapıya gidip kilitledi.

Bu sırada K. odaya göz gezdirmişti; bu zavallı küçücük odaya birinin atölye diyebileceği aklına kendiliğinden hiç gelmezdi. Boyuna ve enine iki uzun adımdan fazlası atılamazdı. Yer, duvarlar ve tavan tahtadandı; kalasların arasında dar aralıklar görünüyordu. K.’nın karşısındaki duvara dayalı yatak, çeşitli renklerde yatak örtüleriyle yığılmıştı. Odanın ortasında şövalenin üzerinde, kolları yere kadar sarkan bir gömlekle örtülmüş bir tablo duruyordu. K.’nın arkasında bir pencere vardı; sis yüzünden karşı komşu evin karla kaplı çatısından ötesi görünmüyordu.

Kilitte dönen anahtar [252] K.’ya yakında gitmek istediğini hatırlattı. Bu yüzden fabrikatörün mektubunu cebinden çıkarıp ressama uzattı ve “Sizi bu tanıdığınız beyden öğrendim, onun tavsiyesiyle geldim,” dedi. Ressam mektubu şöyle bir okuyup yatağın üzerine attı. Fabrikatör Titorelli’den kesinlikle tanıdığı biri diye söz etmemiş, onu sadakalarına muhtaç yoksul bir adam olarak anlatmamış olsaydı, insan şimdi Titorelli’nin fabrikatörü tanımadığına, hiç değilse onu hatırlayamadığına gerçekten inanabilirdi. Üstelik ressam şimdi, “Resim mi satın almak istiyorsunuz, yoksa kendinizi mi resmettirmek?” diye sordu. K. şaşkınlıkla ressama baktı. Mektupta ne yazıyordu ki? Fabrikatörün mektupta ressama, K.’nın tek istediğinin davası hakkında bilgi almak olduğunu anlattığını doğal saymıştı. Buraya ne kadar aceleyle, düşünmeden gelmişti! Ama şimdi ressama bir şekilde yanıt vermesi gerekiyordu; şövaleyi göstererek, “Bir resim üzerinde mi çalışıyorsunuz?” dedi. “Evet,” dedi [253] ressam ve şövalenin üstüne örtülmüş gömleği de mektup gibi yatağa fırlattı. “Portre. İyi bir iş, ama henüz tamamlanmadı.” Şans K.’nın yüzüne gülmüştü; mahkemeden söz etme olanağı âdeta önüne serilmişti, çünkü bu belli ki bir yargıcın portresiydi. Üstelik avukatın çalışma odasındaki tabloya şaşırtıcı derecede benziyordu. Buradaki yargıç başka biriydi gerçi: yana doğru yanaklarının üstüne kadar uzanan gür, siyah sakallı, şişman bir adamdı; öteki tablo yağlıboyaydı, bu resimse pastel boyalarla soluk, belirsiz biçimde yapılmıştı. Ama geri kalan her şey benzerdi: Burada da yargıç, iki kolçağını sıkıca kavradığı tahtından tehditkâr bir tavırla kalkacak gibiydi. K. hemen “Bu bir yargıç,” demek istemiş, sonra şimdilik kendini tutup ayrıntılarını inceleyecekmiş gibi tabloya yaklaşmıştı. Tahtın arkalığının ortasında yükselen büyük bir figürün ne olduğunu anlayamadı, ressama sordu. Ressam, figürün biraz daha işlenmesi gerektiğini söyledi, küçük masadan bir pastel kalem alıp figürün kenarlarına birkaç çizgi çekti [254]; ama bu, K.’nın onu daha iyi görmesini sağlamadı. “Adalet bu,” dedi sonunda ressam. “Şimdi tanıdım,” dedi K. “Gözlerinin üzerinde bağ var, burada da terazi. Ama topuklarında kanatlar yok mu, bir de koşmuyor mu?” “Evet,” dedi ressam, “sipariş üzerine böyle resmetmek zorundaydım; aslında Adalet’le Zafer Tanrıçası bir arada.” “İyi bir birleşim değil bu,” dedi K. gülümseyerek. “Adalet kıpırdamadan durmalı, yoksa terazi sallanır ve adil bir hüküm vermek olanaksızlaşır.” “Bu konuda sipariş verene uyuyorum,” dedi ressam. “Elbette,” dedi K.; sözüyle kimseyi incitmek istememişti. “Figürü tahtta gerçekten durduğu gibi resmetmişsiniz.” “Hayır,” dedi ressam, “ne figürü ne de tahtı gördüm. Hepsi uydurma; ama neyi resmetmem gerektiği bana söylendi.” “Nasıl?” diye sordu K.; ressamı tam anlamamış gibi bilerek davrandı. “Bu, [255] yargıç kürsüsünde oturan bir yargıç değil mi?” “Evet,” dedi ressam, “ama üst düzey bir yargıç değil ve böyle bir tahtta hiç oturmadı.” “Öyleyse neden kendini böylesine görkemli bir tavırla resmettirsin? Orada mahkeme başkanı gibi oturuyor.” “Beyler kibirlidir,” dedi ressam. “Ama böyle resmedilmek için daha yüksek makamlardan izin alırlar. Herkesin nasıl resmedilebileceği kesin olarak belirlenmiştir. Ne yazık ki bu tablodan giysinin ve oturuşun ayrıntılarını değerlendirmek mümkün değil; pastel boyalar bu tür tasvirlere uygun değil.” “Evet,” dedi K., “pastel boyayla yapılmış olması tuhaf.” “Yargıç öyle istedi,” dedi ressam. “Bir hanıma verilecek.” Tabloyu görmek onda çalışma isteği uyandırmış gibiydi. Gömleğinin kollarını sıvadı, eline birkaç kalem aldı; K. da titreyen kalem uçlarının yargıcın başına bitişik kızılımsı bir gölge oluşturmasını izledi. Gölge ışınlar gibi tablonun kenarlarına doğru siliniyordu. Giderek bu gölge oyunu başı bir mücevher ya da yüksek bir nişan gibi kuşattı. Ama Adalet figürünün çevresi [256], belli belirsiz bir renk tonu dışında aydınlık kalmıştı; bu aydınlığın içinde figür özellikle öne çıkıyor gibiydi. Artık Adalet Tanrıçası’nı pek andırmıyordu; Zafer Tanrıçası’nı da değil, daha çok bütünüyle Av Tanrıçası’na benziyordu. Ressamın çalışması K.’yı istediğinden fazla çekmişti; ama sonunda bu kadar uzun süredir burada olduğunu ve kendi davası için aslında henüz hiçbir şey yapmadığını kendine dert etti. “Bu yargıcın adı ne?” diye birden sordu. “Bunu söyleyemem,” diye yanıtladı ressam; resme iyice eğilmişti ve önce büyük bir nezaketle karşıladığı konuğunu açıkça ihmal ediyordu. K. bunu bir kapris saydı ve zaman kaybettiği için sinirlendi. “Mahkemenin güvenilir adamlarından biri misiniz?” diye sordu. Ressam kalemlerini hemen bir kenara koydu, doğruldu, ellerini ovuşturdu ve K.’ya gülümseyerek baktı. “Lafı dolandırmadan doğruyu söyleyelim,” dedi. “Tavsiye mektubunuzda da yazdığı gibi, mahkeme hakkında bir şeyler öğrenmek istiyorsunuz; önce resimlerimden söz ederek [257] beni kazanmaya çalıştınız. Ama bunu size karşı kullanmıyorum; benim için bunun yersiz olduğunu bilemezdiniz.” “Aman, rica ederim!” diye sertçe araya girdi; K. bir şey söylemeye yeltenmişti. Sonra devam etti: “Bunun dışında, söylediklerinizde tümüyle haklısınız; ben mahkemenin güvenilir adamlarından biriyim.” K.’ya bu gerçeği kabullenmesi için zaman tanımak istermiş gibi durakladı. Kızların sesi yeniden kapının arkasından duyuldu. Muhtemelen anahtar deliğinin çevresine üşüşmüşlerdi; belki de aralıklardan odayı görebiliyorlardı. K. özür dilemedi; ressamın dikkatini dağıtmak istemiyordu. Ama ressamın kendini fazla kaptırıp böylece bir bakıma erişilmez hale gelmesini de istemedi. Bu yüzden, “Bu, resmen tanınan bir görev mi?” diye sordu. “Hayır,” dedi ressam kısa keserek; sanki bu yanıtla söyleyecekleri tükenmişti. K. ise onun susmasını istemedi ve “Pekâlâ, çoğu zaman resmen tanınmayan görevler, tanınanlardan daha etkilidir,” dedi. “Benim durumumda tam da öyle,” dedi ressam, kaşlarını çatıp başını sallayarak. “[258] Dün fabrikatörle davanız hakkında konuştum. Bana size yardım etmek isteyip istemediğimi sordu. ‘Adam bir ara bana uğrayabilir,’ diye yanıt verdim. Şimdi de sizi bu kadar çabuk burada gördüğüme sevindim. Bu mesele sizi epey yakından ilgilendiriyor gibi; buna elbette şaşırmıyorum. Önce ceketinizi çıkarmak ister misiniz?” K.’nın niyeti burada çok kısa kalmak olsa da ressamın bu önerisi işine geldi. Odanın havası giderek daha basık hale gelmişti; köşedeki, kesinlikle yakılmayan küçük demir sobaya şaşkınlıkla birkaç kez bakmıştı. Odadaki boğucu sıcaklığı açıklamak mümkün değildi. Kışlık paltosunu çıkarıp ceketinin düğmelerini de açarken ressam özür dilercesine, “Sıcaklığa ihtiyacım var. Burada pek rahat, değil mi? Oda bu bakımdan çok elverişli,” dedi. K. bir şey söylemedi; ama onu rahatsız eden aslında sıcaklık değildi, neredeyse nefes almasını engelleyen ağır, havasızlıktı; oda uzun zamandır havalandırılmamış olmalıydı. [259] Ressam K.’dan yatağa oturmasını isteyince bu rahatsızlık daha da arttı; kendisi şövalenin önündeki odanın tek sandalyesine oturdu. Üstelik ressam, K.’nın neden yalnızca yatağın kenarında oturduğunu yanlış anlamış gibiydi; ona rahat etmesini söyledi ve K. tereddüt edince yanına gidip onu yataklarla yastıkların arasına iyice itti. Sonra sandalyesine döndü ve sonunda K.’nın aklından başka her şeyi çıkaran ilk ciddi sorusunu sordu: “Suçsuz musunuz?” “Evet,” dedi K. Bu soruya yanıt vermek ona neredeyse mutluluk verdi; özellikle de hiçbir sorumluluk taşımayan özel bir kişiye yanıt verdiği için. Daha önce kimse ona böyle açıkça sormamıştı. Bu mutluluğu tatmak için ekledi: “Tamamen suçsuzum.” “Öyle mi?” dedi ressam; başını eğip düşünür gibi oldu. Birden başını kaldırıp, “Suçsuzsanız iş çok basit,” dedi. K.’nın bakışları bulandı; mahkemenin güvenilir adamı olduğunu söyleyen bu kişi, cahil bir çocuk gibi konuşuyordu. “Suçsuz olmam [260] işi kolaylaştırmıyor,” dedi K. Her şeye rağmen gülümseyip başını ağır ağır salladı. “Mahkemenin içinde kaybolup gittiği pek çok incelik var. Sonunda da başlangıçta hiçbir şeyin olmadığı bir yerden koca bir suç çıkarıveriyor.” “Evet, evet, elbette,” dedi ressam; K. düşünce akışını gereksiz yere kesiyormuş gibi. “Ama suçsuzsunuz, öyle değil mi?” “Evet,” dedi K. “Önemli olan bu,” dedi ressam. Karşı gerekçeler onu etkilemiyordu; ama bu kararlı tavrına rağmen böyle konuşmasının inancından mı, yoksa kayıtsızlığından mı kaynaklandığı belli değildi. K. önce bunu anlamak istedi, bu nedenle şöyle dedi: “Mahkemeyi elbette benden çok daha iyi tanıyorsunuz. Ben onun hakkında, hem de birbirinden çok farklı kişilerden, duyduklarımdan fazlasını bilmiyorum. Yine de hepsi şu konuda hemfikirdi: düşüncesizce suçlamalarda bulunulmaz; mahkeme birini suçladığında sanığın suçlu olduğuna kesinlikle inanır ve bu inancından vazgeçirilmesi zordur.” “Zor mu?” diye sordu ressam ve elini havaya kaldırdı. “Mahkeme bu inancından asla vazgeçmez. [261] Bütün yargıçları burada yan yana bir tuvale resmedip siz de o tuvalin önünde kendinizi savunsanız, gerçek mahkemenin önündekinden daha başarılı olursunuz.” “Evet,” dedi K. kendi kendine; ressamı yalnızca yoklamak istediğini unutmuştu.

Kapının arkasından bir kız yine sordu: “Titorelli, bu bey yakında gitmeyecek mi?” “Susun!” diye seslendi ressam kapıya. “Beyefendiyle görüşmem olduğunu görmüyor musunuz?” Ama kız bununla yetinmeyip sordu: “Onun portresini mi yapacaksın?” Ressam yanıt vermeyince ekledi: “Ne olur, onu çizme; ne kadar çirkin bir adam.” Anlaşılmaz, onaylayıcı birkaç ses birbirine karıştı. Ressam kapıya sıçrayıp kapıyı aralık bıraktı — kızların yalvarırcasına öne uzattıkları kenetlenmiş elleri göründü — ve, “Susmazsanız hepinizi merdivenlerden aşağı atarım. Şuraya, basamaklara oturun ve sessiz durun,” dedi. Herhalde hemen söz dinlemediler; ressam bu kez emir vermek zorunda kaldı: “Basamaklara oturun!” Ancak o zaman sessizlik oldu.
[262]

“Kusura bakmayın,” dedi ressam K.’nın yanına dönerken. K. kapıya ancak şöyle bir dönmüştü; ressamın onu korumak isteyip istemediğini, bunu nasıl yapacağını bütünüyle ona bırakmıştı. Ressam yanına eğilip dışarıdan duyulmasın diye kulağına fısıldadığında da hemen hiç kımıldamadı: “Bu kızlar da mahkemeye bağlı.” “Nasıl?” diye sordu K., başını yana çekip ressama baktı. Ressam yeniden sandalyesine oturdu ve yarı şaka, yarı açıklama olsun diye, “Her şey mahkemeye bağlı ya,” dedi. “Ben fark etmemiştim,” dedi K. kısaca; ressamın bu genel sözü, kızlarla ilgili açıklamasının bütün ürkütücülüğünü alıp götürmüştü. Yine de K. bir süre kapıya baktı; kızlar şimdi basamaklarda sessizce oturuyordu. Yalnız biri, tahtaların arasındaki bir aralıktan içeri bir saman çöpü uzatmış, onu ağır ağır aşağı yukarı oynatıyordu.

“Mahkemeyi henüz pek tanımıyor gibisiniz,” dedi ressam; bacaklarını iyice açmış, ayak uçlarıyla yere vuruyordu. “Ama suçsuz [263] olduğunuza göre bunu bilmeniz de gerekmeyecek. Sizi ben tek başıma kurtarırım.” “Nasıl yapacaksınız?” diye sordu K. “Az önce mahkemenin delillere tamamen kapalı olduğunu kendiniz söylemediniz mi?” “Mahkemede öne sürülen delillere kapalı,” dedi ressam ve K.’nın ince bir ayrımı gözden kaçırdığını belirtir gibi işaret parmağını kaldırdı. “Ama kamuya açık mahkemenin dışında, yani danışma odalarında, koridorlarda ya da, örneğin, burada atölyede bu konuda girişilenler başka.” Ressamın şimdi söyledikleri K.’ya artık o kadar inanılmaz gelmiyordu; aksine, başkalarından duyduklarıyla büyük ölçüde örtüşüyordu. Hatta umut verici bile sayılırdı. Avukatın anlattığı gibi yargıç kişisel ilişkiler yoluyla gerçekten kolayca yönlendirilebiliyorsa, ressamın kibirli yargıçlarla ilişkisi özellikle önemliydi ve kesinlikle küçümsenmemeliydi. O zaman ressam, K.’nın çevresinde yavaş yavaş topladığı yardımcılar arasına pekâlâ katılabilirdi. Bankada bir zamanlar [264] örgütleme yeteneğini övmüşlerdi; burada, bütünüyle kendi başına kaldığı bu yerde, bu yeteneği sonuna kadar denemek için iyi bir fırsat vardı. Ressam, açıklamasının K. üzerindeki etkisini gözlemledi, sonra biraz kaygıyla, “Neredeyse bir hukukçu gibi konuştuğum dikkatinizi çekmiyor mu? Mahkeme beyleriyle hiç kesilmeyen ilişkilerim beni böyle etkiledi. Bundan elbette çok şey kazandım ama sanatsal canlılığım büyük ölçüde yitip gidiyor,” dedi. “Yargıçlarla ilk kez nasıl tanıştınız?” diye sordu K. Ressamı doğrudan kendi hizmetine almadan önce güvenini kazanmak istiyordu. “Çok kolay oldu,” dedi ressam. “Bu ilişki bana miras kaldı. Babam da mahkeme ressamıydı. Bu, kuşaktan kuşağa aktarılan bir görevdir. Bu iş için dışarıdan yeni kişiler alınamaz. Çünkü çeşitli memur sınıflarını resmetmek için o kadar farklı, sayısız ve her şeyden önce gizli kurallar konmuştur ki bunlar belli ailelerin dışında hiç bilinmez. Örneğin şu çekmecede [265] babamın, kimseye göstermediğim notları var. Ama yargıçları resmetmeye ancak bu notları bilenler yeter. Onları kaybetsem bile, yalnızca benim aklımda tuttuğum o kadar çok kural var ki kimse görevime göz dikemez. Her yargıç, eski büyük yargıçlar nasıl resmedildiyse öyle resmedilmek ister; bunu da ancak ben yapabilirim.” “İmrenilecek bir konum,” dedi K., bankadaki görevini düşünerek. “Öyleyse konumunuz sarsılmaz mı?” “Evet, sarsılmaz,” dedi ressam gururla omuz silkerek. “Bu yüzden dava açılmış yoksul bir adama arada bir yardım etmeyi göze alabiliyorum.” “Peki bunu nasıl yapıyorsunuz?” diye sordu K., sanki adam az önce ona yoksul bir adam dememiş gibi. Ressamın dikkati dağılmadı; “Örneğin sizin durumunuzda, tamamen suçsuz olduğunuza göre, şöyle davranacağım,” dedi. Suçsuzluğunun tekrar tekrar dile getirilmesi K.’yı rahatsız etmeye başlamıştı. Bazen ressamın bu sözlerle, yardımının bir koşulu olarak davanın iyi sonuçlanacağını [266] varsaydığını ve bunun da yardımı baştan anlamsız kıldığını düşünüyordu. Bu kuşkusuna rağmen kendini tuttu ve ressamın sözünü kesmedi. Yardımını geri çevirmek istemiyordu; bu konuda kararlıydı. Üstelik ressamın yardımı ona avukatınkinden daha kuşkulu görünmüyordu. Hatta daha zararsız ve daha açıkça sunulduğu için onu avukatın yardımına kesinlikle tercih ediyordu.

Ressam sandalyesini yatağa yaklaştırdı ve alçak sesle devam etti: “Önce size hangi tür kurtuluşu istediğinizi sormayı unuttum. Üç olasılık var: gerçek beraat, görünüşte beraat ve davanın sürüncemede bırakılması. Gerçek beraat elbette en iyisi; ama bu çözüm üzerinde en ufak bir etkim yok. Bana kalırsa gerçek beraat üzerinde etkisi olan tek bir kişi bile yok. Burada kararı muhtemelen yalnızca sanığın suçsuzluğu belirler. Suçsuz olduğunuza göre, gerçekten yalnızca suçsuzluğunuza güvenmeniz mümkün olabilir. Ama o zaman ne bana ne de başka bir yardıma ihtiyacınız olur.”

Bu düzenli açıklama K.’yı önce şaşırttı, ama sonra ressam kadar alçak sesle, “Sanırım kendinizle çelişiyorsunuz,” dedi. “Nasıl yani?” diye sordu ressam sabırla ve gülümseyerek arkasına yaslandı. Bu gülümseme K.’da, ressamın sözlerinde değil, yargı sürecinin kendisinde çelişkiler bulmaya giriştiği duygusunu uyandırdı. Yine de geri adım atmadı: “Daha önce mahkemenin delillere kapalı olduğunu söylediniz; sonra bunu kamuya açık mahkemeyle sınırladınız; şimdi de suçsuz kişinin mahkemede yardıma ihtiyacı olmadığını söylüyorsunuz. Bu başlı başına bir çelişki. Ayrıca daha önce yargıçların kişisel olarak etkilenebileceğini söylediniz; şimdi ise sizin deyiminizle gerçek beraatin kişisel etki yoluyla hiçbir zaman elde edilemeyeceğini ileri sürüyorsunuz. Bu da ikinci çelişki.” “Bu çelişkileri açıklamak kolay,” dedi ressam. “Burada iki [268] ayrı şeyden söz ediyoruz: yasada yazanlardan ve benim kişisel deneyimlerimden. Bunları birbirine karıştırmamalısınız. Yasayı okumadım gerçi, ama orada bir yandan suçsuz kişinin beraat edeceği yazılıdır; öte yandan yargıçların etkilenebileceği yazmaz. Oysa ben tam tersini deneyimledim. Gerçek bir beraat bilmiyorum ama pek çok etkileme örneği biliyorum. Elbette tanıdığım bütün bu davalarda kimsenin suçsuz olmamış olması mümkün. Ama bu pek akla yatkın mı? Bunca davada tek bir suçsuz kişi bile yok mu? Daha çocukken babam evde davaları anlatırken onu dikkatle dinlerdim; atölyesine gelen yargıçlar da mahkemeden söz ederdi. Bizim çevremizde zaten başka hiçbir şey konuşulmaz. Kendim mahkemeye gidebilir duruma gelir gelmez bu fırsatı hep değerlendirdim; önemli aşamalarındaki sayısız davayı dinledim ve görülebildiği kadarıyla izledim. Ve itiraf etmeliyim ki tek bir gerçek beraat bile görmedim.” “Demek hiç beraat yok,” dedi K., [269] sanki kendi kendine ve umutlarına sesleniyordu. “Bu, mahkeme hakkındaki düşüncemi doğruluyor. Bu açıdan da her şey boşuna. Tek bir cellat bütün mahkemenin yerini tutabilir.” “Genelleme yapmamalısınız,” dedi ressam hoşnutsuzca. “Ben yalnızca kendi deneyimlerimden söz ettim.” “Bu yeter,” dedi K. “Yoksa eski zamanlarda beraat edildiğini mi duydunuz?” “Öyle beraatler olduğu söylenir,” diye yanıtladı ressam. “Ama bunu saptamak çok zor. Mahkemenin nihai kararları yayımlanmaz, yargıçların bile erişimine açık değildir; bu yüzden eski davalardan geriye yalnızca efsaneler kalmıştır. Gerçi bunların çoğunda gerçek beraatlerden söz edilir; bunlara inanılabilir ama kanıtlanamaz. Yine de tümüyle göz ardı etmemek gerekir; elbette belli bir doğruluk payları vardır, üstelik çok güzeldirler. Ben de konusu bu efsaneler olan birkaç resim yaptım.” “Sırf efsaneler düşüncemi değiştirmez,” dedi K. “Mahkemede [270] bu efsanelere dayanmak da mümkün değil herhalde?” Ressam güldü. “Hayır, mümkün değil,” dedi. “Öyleyse bunun üzerinde konuşmanın yararı yok,” dedi K. Ressamın bütün görüşlerini, akla yatkın bulmasa ve başkalarının anlattıklarıyla çelişse bile şimdilik kabul etmek istiyordu. Ressamın söylediklerinin doğruluğunu araştıracak, hatta çürütecek vakti yoktu; onu herhangi bir biçimde, kararı belirlemese bile, kendisine yardım etmeye razı edebilirse bu bile elinden gelenin en iyisi olacaktı. Bu yüzden, “Öyleyse gerçek beraati bir kenara bırakalım. Ama iki başka olasılıktan daha söz etmiştiniz,” dedi. “Görünüşte beraat ve davanın sürüncemede bırakılması. Yalnızca bunlar söz konusu olabilir,” dedi ressam. “Fakat bunları konuşmadan önce ceketinizi çıkarsanız? Herhalde sıcakladınız.” “Evet,” dedi K. Şimdiye kadar yalnızca ressamın açıklamalarına dikkat etmişti; ama sıcaklık hatırlatılınca alnında yoğun bir ter belirdi. “Neredeyse dayanılmaz.” Ressam, K.’nın rahatsızlığını çok iyi anlıyormuş gibi başını salladı. “Pencereyi [271] açamaz mıyız?” diye sordu K. “Hayır,” dedi ressam. “Camı çerçeveye sabitlemişler; açılmıyor.” K. o ana kadar ressamın ya da kendisinin birden pencereye gidip pencereyi ardına kadar açmasını umduğunu şimdi anladı. Ağzı açık, sisi içine çekmeye bile hazırdı. Havadan bütünüyle yalıtılmış olma duygusu başını döndürüyordu. Yanındaki kuş tüyü yatağa hafifçe vurup cılız bir sesle, “Ne rahatsız edici ve sağlıksız,” dedi. “Yok canım,” dedi ressam, penceresini savunurcasına. “Açılamadığı için, yalnızca tek cam olmasına rağmen, buradaki sıcaklık çift camlı bir pencereye kıyasla daha iyi korunuyor. Havalandırmak istersem —ki buna pek gerek yok, çünkü tahtaların aralıklarından her yerden hava giriyor— kapılarımdan birini, hatta ikisini de açabilirim.” Bu açıklama K.’yı biraz rahatlatınca ikinci kapıyı bulmak için etrafına bakındı. Ressam bunu fark edip, “Arkanızda; yatağı kapının önüne koymak zorunda kaldım,” dedi. K. ancak şimdi duvardaki [272] küçük kapıyı gördü. “Atölye için burası çok küçük,” dedi ressam, K.’nın eleştirisinden önce davranmak ister gibi. “Elimden geldiğince yerleşmek zorunda kaldım. Kapının önündeki yatak elbette çok kötü bir yerde. Örneğin, Şu anda resmini yaptığım yargıç yatağın yanındaki kapıdan hep gelir ve ben evde olmadığımda bile atölyemde beni bekleyebilsin diye ona bu kapının anahtarını da verdim. Ama genellikle sabah erkenden, ben daha uyurken gelir. Yatağımın yanında kapı açılınca en derin uykumdan sıçrayarak uyanmam kaçınılmaz. Sabah erkenden yatağımın üzerinden geçerken onu karşıladığım küfürleri duysanız yargıçlara duyduğunuz bütün saygıyı yitirirdiniz. Aslında anahtarı elinden alabilirim, ama o zaman işler daha da kötüleşir. Buradaki bütün kapılar en ufak bir çabayla menteşelerinden sökülebilir.” Ressam bunları anlatırken K. ceketini çıkarıp çıkarmamayı düşünüyordu; sonunda çıkarmazsa burada daha fazla kalamayacağını anladı. Ceketini çıkarıp [273] dizlerinin üzerine koydu; görüşme biterse yeniden giyebilmek istiyordu. Ceketini çıkarır çıkarmaz kızlardan biri, “Ceketini çıkardı bile!” diye seslendi. Hepsinin gösteriyi kendi gözleriyle görmek için aralıklara üşüştüğü duyuldu. Ressam, “Kızlar sizi resmedeceğimi ve bu yüzden soyunduğunuzu sanıyorlar,” dedi. “Öyle mi?” dedi K., pek eğlenmiş görünmeden; ceketini çıkarmış, gömlekle oturuyor olmasına rağmen kendini eskisinden daha iyi hissetmiyordu. Neredeyse somurtarak, “Öteki iki olasılığa ne demiştiniz?” diye sordu. Adlarını yine unutmuştu. “Görünüşte beraat ve davanın sürüncemede bırakılması,” dedi ressam. “Hangisini seçeceğiniz size kalmış. İkisine de benim yardımımla ulaşılabilir; elbette çaba harcamadan olmaz. Aralarındaki fark şu: görünüşte beraat, toplu ama geçici bir çaba; davanın sürüncemede bırakılmasıysa çok daha az ama sürekli bir çaba gerektirir. Önce görünüşte beraat. Bunu isterseniz bir kâğıda suçsuzluğunuzu [274] doğrulayan bir belge yazarım. Böyle bir belgenin metni babamdan bana kaldı ve hiçbir itiraza yer bırakmaz. Sonra tanıdığım yargıçları tek tek dolaşırım. Örneğin bugün akşam, şu anda resmini yaptığım yargıç duruşmaya geldiğinde belgeyi ona sunarak işe başlarım. Belgeyi gösterir, suçsuz olduğunuzu açıklar ve suçsuzluğunuza kefil olurum. Bu, yalnızca görünüşte bir kefillik değil, gerçekten bağlayıcı bir kefilliktir.” Ressamın bakışlarında, K.’nın ona böyle bir kefalet yüklemek istemesine karşı bir sitem vardı. “Bu çok nazik bir davranış olur,” dedi K. “Yargıç size inanacak ama beni yine de gerçekten beraat ettirmeyecek mi?” “Dediğim gibi,” diye yanıtladı ressam. “Üstelik her yargıcın bana inanacağı da kesin değil; örneğin bazıları sizi bizzat kendilerine götürmemi isteyecek. O zaman sizin de bir kez benimle gelmeniz gerekir. Böyle bir durumda iş yarı yarıya hallolmuş sayılır; hele söz konusu yargıcın [275] yanında nasıl davranmanız gerektiğini size önceden iyice anlatacağım düşünülürse. Daha baştan beni geri çeviren yargıçlarsa —bu da olacak— işler daha kötü. Birkaç kez denemekten kesinlikle vazgeçmeyecek olsam da onlardan el çekmemiz gerekecek; ama bunu yapabiliriz, çünkü tek tek yargıçlar burada belirleyici olamaz. Yargıçlardan yeterince imza topladığımda, bu belgeyi davanıza bakan yargıca götürürüm. Onun imzasını da almış olmam mümkün; o zaman her şey normalden biraz daha hızlı gelişir. Genellikle bundan sonra pek engel kalmaz; sanığın en umutlu olduğu dönem başlamıştır. Garip ama doğru: insanlar bu dönemde beraat ettikten sonrakinden daha umutlu olur. Artık özel bir çabaya gerek kalmaz. Yargıç, belgede bir grup yargıcın kefaletini görür, içiniz rahat biçimde sizi beraat ettirebilir; çeşitli işlemleri tamamladıktan sonra da, kuşkusuz, benim ve başka tanıdıklarının hatırına bunu yapar. Mahkemeden [276] çıkarsınız ve özgür olursunuz.” “Yani özgürüm,” dedi K. tereddütle. “Evet,” dedi ressam, “ama yalnızca görünüşte özgürsünüz; daha doğrusu geçici olarak özgürsünüz. Çünkü tanıdıklarımın da aralarında bulunduğu alt derecedeki yargıçlar nihai beraat kararı verme yetkisine sahip değil. Bu yetki yalnızca en üst mahkemede; o mahkeme sizin, benim ve hepimizin ulaşamayacağı kadar uzakta. Oranın nasıl bir yer olduğunu bilmiyoruz; zaten, laf aramızda, bilmek de istemiyoruz. Yargıçlarımızın suçlamayı sona erdirme yetkisi yok; ama suçlamadan geçici olarak kurtarma yetkileri var. Yani bu yolla beraat ederseniz bir süreliğine suçlamadan kurtulursunuz; ama suçlama üzerinizde asılı kalır ve üst makamlardan bir emir gelir gelmez yeniden yürürlüğe konabilir. Mahkemeyle bu kadar iyi ilişkim olduğundan, mahkeme kalemlerine ilişkin kurallarda gerçek beraat ile görünüşte beraat arasındaki farkın dışarıdan nasıl göründüğünü de size anlatabilirim. Gerçek beraatte dava dosyalarının tümüyle kaldırılması gerekir; dosyalar kovuşturmadan bütünüyle [277] silinir, yalnızca suçlama değil, dava ve hatta beraat kararı bile yok edilir; her şey yok olur. Görünüşte beraatteyse dosyada başka hiçbir değişiklik yapılmamıştır; yalnızca suçsuzluk belgesi, beraat kararı ve kararın gerekçesi eklenmiştir. Bunun dışında dosya kovuşturmanın içinde kalır; mahkeme kalemleri arasındaki kesintisiz işleyiş gereği üst mahkemelere gönderilir, alt dereceli mahkemelere geri döner; böylece büyük küçük salınımlarla, büyük küçük duraklamalarla gidip gelir. Bu yollar öngörülemez. Dışarıdan bakıldığında bazen her şey çoktan unutulmuş, dosya kaybolmuş ve beraat kesinleşmiş gibi görünebilir. İşin iç yüzünü bilen biri buna inanmaz. Hiçbir dosya kaybolmaz, mahkemede hiçbir şey unutulmaz. Bir gün, kimsenin beklemediği bir anda, herhangi bir yargıç dosyayı dikkatle eline alır, bu davada suçlamanın hâlâ geçerli olduğunu fark eder ve derhal tutuklama emri verir. Burada görünüşte beraat ile yeniden tutuklanma arasında uzun bir zaman geçtiğini varsaydım; [278] bu mümkündür, böyle vakalar biliyorum. Ama beraat eden kişi mahkemeden evine döndüğünde, onu yeniden tutuklamak üzere görevlilerin orada bekliyor olması da aynı ölçüde mümkündür. O zaman elbette özgür yaşam sona erer.” “Dava yeniden mi başlar?” diye sordu K., neredeyse inanamadan. “Elbette,” dedi ressam, “dava yeniden başlar; ama yine, eskisi gibi, görünüşte beraat elde etme olanağı vardır. İnsan bütün gücünü yeniden toplamalı ve pes etmemelidir.” Ressam bunu belki de biraz çökmüş duran K.’nın üzerinde bıraktığı izlenimle söylemişti. “Peki,” diye sordu K., ressamın şimdi açıklayacağı şeylerin önüne geçmek istercesine, “ikinci kez beraat elde etmek ilkinden daha zor değil mi?” “Bu konuda kesin bir şey söylenemez,” diye yanıtladı ressam. “Yargıçların ikinci tutuklanma yüzünden hüküm verirken sanığın aleyhine etkileneceğini mi düşünüyorsunuz? [279] Öyle değil. Yargıçlar, beraat kararını verirken bu tutuklanmayı zaten öngörmüşlerdir. Dolayısıyla bu durumun etkisi pek azdır. Ama sayısız başka nedenle yargıçların ruh hâli ve davaya ilişkin hukuki değerlendirmeleri değişmiş olabilir; bu nedenle ikinci beraat için gösterilecek çaba değişen koşullara uyarlanmalı ve genel olarak ilk beraatten önceki çaba kadar güçlü olmalıdır.” “Ama bu ikinci beraat de kesin olmayacak,” dedi K. başını reddedercesine çevirerek. “Elbette olmayacak,” dedi ressam. “İkinci beraatı üçüncü tutuklanma, üçüncü beraatı dördüncü tutuklanma izler; böyle sürüp gider. Bu, görünüşte beraat kavramının zaten özünde vardır.” K. sustu. “Görünüşte beraat size pek yararlı görünmüyor anlaşılan,” dedi ressam. “Belki davanın sürüncemede bırakılması size daha uygun gelir. Bunun ne olduğunu açıklayayım mı?” K. başını salladı. Ressam koltuğuna iyice yayılmıştı; geceliği göğsünden aşağı açıktı, elini içine sokmuş, [280] göğsünü ve yanlarını okşuyordu. “Davanın sürüncemede bırakılması,” dedi ressam, tam yerinde bir açıklama arıyormuş gibi bir an önüne bakarak, “davanın sürekli en alt yargılama aşamasında tutulması demektir. Bunu sağlamak için sanığın ve yardımcısının, özellikle de yardımcının, mahkemeyle kesintisiz kişisel temasını sürdürmesi gerekir. Tekrar ediyorum: bunun için görünüşte beraat elde etmekteki kadar büyük bir çaba gerekmez; ama çok daha fazla dikkat gerekir. Davayı gözden kaçırmamalı, ilgili yargıca düzenli aralıklarla, ayrıca özel durumlarda da gitmeli ve her yolla onunla iyi geçinmeye çalışmalısınız. Yargıcı şahsen tanımıyorsanız, tanıdığınız yargıçlar aracılığıyla onu etkilemelisiniz; ama bu, doğrudan görüşmeleri bırakabileceğiniz anlamına gelmez. Bu konuda hiçbir şeyi aksatmazsanız, davanın [281] ilk aşamasını geçmeyeceğini yeterince kesin biçimde varsayabilirsiniz. Dava sona ermez; ama sanık, özgürmüş gibi, mahkûmiyetten neredeyse tamamen korunmuş olur. Davanın sürüncemede bırakılmasının görünüşte beraata üstünlüğü, sanığın geleceğinin daha az belirsiz olmasıdır: ani tutuklanmaların dehşetinden korunur ve görünüşte beraat için gereken çaba ile heyecanı, başka koşullarının buna en elverişsiz olduğu bir zamanda üstlenmek zorunda kalmaktan korkmaz. Bununla birlikte, davanın sürüncemede bırakılmasının da sanık açısından küçümsenmemesi gereken bazı sakıncaları vardır. Burada sanığın hiçbir zaman özgür olamamasını kastetmiyorum; gerçek anlamda görünüşte beraat durumunda da özgür değildir zaten. Başka bir sakıncadan söz ediyorum. En azından görünüşte geçerli gerekçeler olmadan dava duraklayamaz. Bu yüzden davada dışarıdan bakıldığında bir şeyler olup bitmelidir. Zaman zaman çeşitli kararlar alınmalı, sanık [282] sorgulanmalı, incelemeler yapılmalıdır vesaire. Dava, yapay olarak daraltıldığı küçük çember içinde sürekli dönüp durmalıdır. Bu, elbette sanık için bazı sıkıntılar yaratır; ama bunları da gözünüzde büyütmeyin.” Bütün bunlar yalnızca görünüştedir. Örneğin sorgular çok kısa sürer; bir kez gitmeye vaktiniz ya da isteğiniz yoksa mazeret bildirebilirsiniz. Hatta bazı yargıçlarla, yapılacak işlemleri uzun bir süre için önceden birlikte kararlaştırabilirsiniz. Esas mesele, sanık olduğunuz için zaman zaman yargıcınıza uğrayıp kendinizi göstermektir.” K. ressam son sözlerini söylerken paltosunu koluna almış, ayağa kalkmıştı. “Kalkıyor,” diye ses geldi hemen kapının dışından. “Gitmek mi istiyorsunuz?” diye sordu, o da ayağa kalkmış olan ressam. “Sizi buradan kaçıran herhalde havadır. Bundan çok rahatsızım. Size daha anlatacak çok şeyim vardı. Çok kısa kesmek zorunda kaldım. Umarım anlaşılır olmuştur.” “Evet,” dedi [283] K. Dinlemek için kendini zorlamaktan başı ağrıyordu. Bu onaya rağmen ressam, sanki K.’ya eve dönüş yolunda bir teselli vermek istercesine her şeyi kısaca yeniden anlattı: “Her iki yöntemin ortak yanı, sanığın mahkûm edilmesini önlemeleridir.” “Ama gerçek beraatı da önlüyorlar,” dedi K. bunu fark etmiş olmaktan utanır gibi alçak sesle. “Meselenin özünü kavradınız,” dedi ressam hemen. K. elini kışlık paltosunun üzerine koydu, ama onu giymeye bile karar veremedi. Her şeyi toparlayıp temiz havaya çıkmak için koşmak istiyordu. Kızlar da onu giyinmeye ikna edemedi; oysa daha vakitsizce birbirlerine onun giyinmesi gerektiğini sesleniyorlardı. Ressam, K.’nın ruh hâlini anlamaya çalışarak, “Önerilerimden hangisini seçeceğinize henüz karar vermediniz herhalde,” dedi. “Bunu anlayışla karşılıyorum. Hemen karar vermenizi tavsiye etmezdim zaten. Avantajlarla sakıncalar birbirine çok yakın. Her şeyi iyice tartmak gerekir. [284] Ama fazla da vakit kaybetmemelisiniz.” “Yakında yine geleceğim,” dedi K. Ani bir kararla paltosunu giydi, pelerinini omzuna attı ve kızların artık çığlık çığlığa bağırmaya başladığı kapıya koştu. K. bağıran kızları kapının ardından görebildiğini sandı. Kendisini izlememiş olan ressam, “Ama sözünüzü tutmalısınız; yoksa sizi yoklamak için bankaya gelirim,” dedi. “Kapıyı açın,” dedi K. ve kızların dışarıdan tuttuğunu karşı basınçtan anlayabildiği kapı kolunu çekiştirdi. “Kızların sizi rahatsız etmesini mi istiyorsunuz?” diye sordu ressam. “Şu çıkışı kullansanıza,” deyip yatağın arkasındaki kapıyı gösterdi. K. bunu kabul edip yatağa doğru atıldı. Ama ressam kapıyı açmak yerine yatağın altına süründü ve alttan, “Bir dakika daha. Size satabileceğim bir tablo görmek istemez misiniz?” diye sordu. K. kabalık etmek istemiyordu; ressam gerçekten onunla ilgilenmiş ve yardım etmeyi sürdürmeye söz vermişti. Üstelik K.’nın yardımın karşılığı olarak ne ödeyeceğini unutması yüzünden bu konuyu daha hiç konuşmamışlardı. [285] Bu yüzden K. şimdi ressamı geri çeviremedi ve atölyeden çıkmak için sabırsızlıktan titremesine rağmen tablonun gösterilmesine izin verdi. Ressam yatağın altından çerçevesiz bir yığın tablo çıkardı. Tablolar o kadar toz içindeydi ki ressam en üsttekinden tozu üfleyerek temizlemeye çalışırken, toz uzun süre K.’nın gözlerinin önünde dönüp durdu ve nefesini kesti. “Bir fundalık manzarası,” dedi ressam ve tabloyu K.’ya uzattı. Koyu renkli çimenlerin üzerinde, birbirinden uzakta duran iki cılız ağaç resmedilmişti. Arka planda rengârenk bir günbatımı vardı. “Güzel,” dedi K., “satın alıyorum.” K. düşünmeden bu kadar kısa konuşmuştu; ressam bunu yanlış karşılamak yerine yerden ikinci bir tablo kaldırınca rahatladı. “Bu, ötekinin eşi,” dedi ressam. Eş olsun diye yapılmış olabilirdi, ama ilk tablodan en ufak bir farkı yoktu: yine ağaçlar, yine çimen, yine günbatımı. Ama K.’nın umurunda değildi. “Güzel manzaralar,” dedi. “İkisini de alıyorum; büromda asarım.” [286] “Konusu hoşunuza gitmiş anlaşılan,” dedi ressam ve üçüncü bir tablo çıkararak ekledi: “Benzer bir tablo daha burada duruyor, iyi denk geldi.” Oysa benzer değildi; ilk fundalık manzarasının tıpatıp aynısıydı. Ressam eski tablolarını satma fırsatını iyi değerlendirdi. “Bunu da alıyorum,” dedi K. “Üçü ne kadar?” “Bunu yakında konuşuruz,” dedi ressam. “Şimdi acele ediyorsunuz, ama yine görüşeceğiz. Tabloları beğenmenize sevindim; aşağıda bulunan bütün tablolarımı size vereceğim. Hepsi fundalık manzarası; böyle birçok manzara yaptım. Bazıları bu tabloları fazla kasvetli bulup geri çeviriyor, ama sizin gibi bazıları da tam tersine kasvetli olanı seviyor.” Ama K.’nın şimdi dilenci ressamın mesleki deneyimlerine ayıracak hâli yoktu. Ressamın sözünü keserek, “Hepsini paketleyin,” diye seslendi. “Yarın hizmetçim gelip alır.” “Gerek yok,” dedi ressam. “Size eşlik edecek bir hamal bulabileceğimi umuyorum.” [287] Sonunda yatağın üzerine eğildi ve kapıyı açtı. “Çekinmeden yatağın üstüne basın,” dedi ressam. “Buraya giren herkes öyle yapar.” K. bu davet olmasa da aldırmayacaktı; hatta ayağını çoktan yatağın ortasına koymuştu. Ama açık kapıdan dışarıyı görünce ayağını geri çekti. “Bu da ne?” diye sordu ressama. “Neye şaşırdınız?” diye sordu ressam, o da şaşırarak. “Bunlar mahkeme kalemleri.” “Mahkeme kalemlerinin burada olduğunu bilmiyor muydunuz? Neredeyse her tavan arasında mahkeme kalemleri vardır; burada neden olmasın? Benim atölyem de aslında mahkeme kalemlerine ait, ama mahkeme burayı kullanmam için bana verdi.” K. burada da mahkeme kalemlerine rastladığı için o kadar şaşırmamıştı; asıl kendisine, mahkeme işleri konusundaki bilgisizliğine şaşırmıştı. Bir sanığın nasıl davranması gerektiğine dair temel bir kural, her zaman hazırlıklı olmak, hiçbir zaman şaşkına dönmemek, yargıç yanında solunda dururken sağa doğru bilgisizce bakmamak gibi geliyordu; K. ise bu temel kuralı durmadan çiğniyordu. [288] Önünde uzun bir koridor uzanıyordu; buradan esen havanın yanında atölyenin havası ferahlatıcı kalıyordu. Koridorun iki yanına, K.’nın davasına bakan mahkeme kaleminin bekleme odasındaki gibi sıralar yerleştirilmişti. Mahkeme kalemlerinin düzenlenmesi için kesin kurallar var gibiydi. O sırada buradaki taraf trafiği pek yoğun değildi. Bir adam yüzü kollarının arasına gömülü hâlde sırada yarı uzanmış oturuyor, uyuyor gibiydi; bir başkası koridorun ucunda yarı karanlıkta ayakta duruyordu. K. yatağın üzerinden geçti, ressam da tablolarla peşinden geldi. Kısa süre sonra bir mübaşire rastladılar. K. artık bütün mübaşirleri tanıyabiliyordu: sivil giysilerinin üzerinde, sıradan düğmelerin altında taşıdıkları altın düğmeden tanıyordu onları. Ressam, mübaşire K.’ya tablolarla birlikte eşlik etmesini söyledi. K. yürümekten çok sendeleyerek ilerliyordu; mendilini ağzına bastırmıştı. Çıkışa yaklaşmışlardı ki kızlar karşılarına koştular; K. onlardan da kurtulamamıştı. Anlaşılan atölyenin ikinci kapısının açıldığını görmüşlerdi; [289] öbür taraftan girebilmek için dolambaçlı yolu kullanmışlardı. Kızların saldırısı altında kahkahalarla gülen ressam, “Artık size eşlik edemeyeceğim,” diye seslendi. “Güle güle. Çok uzun düşünmeyin!” K. dönüp ona bakmadı bile. Sokağa çıkar çıkmaz önüne gelen ilk arabaya bindi. Kendisini, altın düğmesi durmadan gözüne batan hizmetçiden kurtarmak istiyordu; başkalarının muhtemelen dikkatini bile çekmiyordu. Hizmetçi görev aşkıyla arabacının yanına oturmak istedi, ama K. onu aşağı indirdi. K. bankaya vardığında öğle vakti çoktan geçmişti. Tabloları arabada bırakmak isterdi; ama bir gün ressama hesap vermek zorunda kalmaktan korktu. Bu yüzden tabloları büroya taşıttı ve en azından önümüzdeki birkaç gün müdür yardımcısının gözünden uzak tutmak için masasının en alt çekmecesine kilitledi. [290]