20. Bölüm

Hayri, uyandığında odanın hâlâ karanlık olduğunu sandı. Tavana kadar uzanan kitaplığın önündeki perdeyi aralayıp baktığında yanıldığını gördü. Sabah çoktan gelmişti. Güneş, karşıdaki yapıların üzerine vuruyordu; ancak pencerenin altında uzanan sokak, yükselen duman yüzünden gri görünüyordu.

Gece boyunca iki kez yangın çanı çalınmıştı. İlkinde yatağından fırlamış, ikincisinde yerinden bile kalkmamıştı. İnsan bir tehlikeye alışabiliyordu. Hayri'yi asıl korkutan da buydu.

Masasının üzerinde açık duran defteri kapatmadı. Son sayfaya, bir önceki gece, hesapların arasına tek cümle sıkıştırmıştı:

Bu kadar uzun süren bir savaşa nasıl hâlâ hazırlıksız yakalanabiliyoruz?

Cevabını bildiğini düşünmüştü bir zamanlar. Hariciler güçlerini ölçmeyi, sınırlarını zorlamayı, dünyalar arasındaki dengeyi korumayı öğrenmişti. Büyük şehirler kurmuşlar, başka halkların hayatta kalamayacağı felaketleri önceden sezmişlerdi. Bir kapı yanlış yönde açıldığında onu kapatabilecek bilgiye, bir yaratık sınırı geçtiğinde karşısına çıkabilecek savaşçılara sahiptiler. Buna Altın Çağ diyorlardı.

Hayri de demişti.

Pencereyi biraz açtı. Soğuk havayla birlikte kömür, ıslak taş ve yanmış odun kokusu içeri doldu. Aşağıda, biri çatlağı iplerle tutturulmuş bir arabanın tekerleğini onarmaya çalışıyordu. Daha ileride iki çocuk, ellerinde boş kaplarla fırının önünde bekliyordu. Fırının bacası tütmüyordu.

Dün konseyin erzak kayıtlarını incelemişti. Kâğıt üzerinde herkesin ihtiyacını karşılamaya yetecek kadar yiyecek vardı. O kayıtları hazırlayanların, boş kaplarla bekleyen çocukların yüzünü görüp görmediğini merak etti. Ardından bu soruyu kendine yöneltmek zorunda kaldı. Kendisi kaçının yüzünü görmüştü?

Sonra düşüncelerini başka yöne çevirdi. Çünkü bugün cevap bulması gereken sorular vardı. Kuzey hattından gelen son raporda üç savunma noktasının birbirleriyle haberleşemediği yazıyordu. Güneydeki tahliye yolu, yaralıları taşıyan arabaların ağırlığını kaldıramayacak kadar bozulmuştu. Gümüş Damar'daki nöbetçilerse aynı bölgenin ölçümlerini yeniden istemişti. Kimse açıkça söylemiyordu ama bütün bunlar aynı anlama geliyordu: Bir yerde eksilen gücü başka bir yerden çekiyorlardı. Bir hattı tutmak için ötekini zayıflatıyor, sonra zayıflayan hattı kurtarmaya çalışıyorlardı.

Godone'nin adı, uzun yıllardır Haricilerin toplantılarında bir tehdit olarak anılmıştı. Hayri gençliğinde bu ismi duyduğunda tarihin karanlık bir parçasını düşünürdü. On bin yıllık bir varlığın gerçek bir orduyu yönetebileceğine inanmak, üzerinde çalıştığı denklemlerden daha zordu. Şimdi ise o ordu sınırlarına dayanmıştı. Haricilerin kadim metinlerde okudukları korku, kapılarının önündeydi.

Hayri, yatağın kenarına oturup parmaklarını gözlerine bastırdı. Uykusuzluğu hesaplamalarını etkiliyordu. Dün aynı satırı üç defa okumuş, yine de başka bir satırın sonucunu onun altına yazmıştı. Böyle hatalar eskiden yalnızca gururunu incitirdi. Şimdi birinin hayatına mal olabilirdi.

Duvarın yanındaki küçük rafta duran bakır bardağa uzandı. Su soğuktu. Yarısını içti, kalanını yüzüne çarpmamak için kendini zor tuttu. Yıllardır kendisine tekrar ettiği bir düşünce vardı: Bir sorunun çözümü bulunamıyorsa daha dikkatli bakmak gerekir. Son günlerde bunun doğru olduğundan bile emin değildi. Bazen çözüm bulunmamasının nedeni, çözümün olmamasıydı.

Kapı üç kez vuruldu.

“Hayri Bey?”

Ses Eren'indi. Genç habercinin kelimeleri, onları söylerken bile koşuyormuş gibi birbirine çarpardı. Hayri ayağa kalktı.

“Gir.”

Eren kapıyı araladığında üzerinde gece nöbetinin tozu vardı. Saçlarına yapışan yağmur damlaları henüz kurumamıştı. Elindeki deri çantayı iki eliyle tutuyordu.

“Civan Komutan bütün kurul üyelerinin hemen toplanmasını istiyor.”

“Ne oldu?”

“Bana yalnızca çağrıyı iletmem söylendi.”

“Kim söyledi?”

“Civan Komutan. Batı kapısından bir haber geldi.”

Hayri, Eren'in gözlerinin odada dolaştığını fark etti. Genç adam, kitaplığa değil pencereye bakıyordu. Sokaktaki dumana. Sanki orada olup bitenlerden bir şey anlayabilirmiş gibi.

“Yaralı mı var?” diye sordu Hayri.

“Bilmiyorum.” Eren bir an durdu. “Kapıda bekleyenlerin yüzünü gördüm. Kimse konuşmuyordu.”

Hayri bu cevaptan hoşlanmadı. Sessizlik çoğu zaman kötü haberin kendisinden önce gelirdi.

“Ben geliyorum. Sen aşağı in. Bir şey ye.”

“Vaktim yok.”

“Son ne zaman yedin?”

Eren karşılık vermeyince Hayri masadaki sert ekmeği ona uzattı. Bir gece öncesinden kalmıştı. Eren önce almak istemedi, sonra çantasının içine koydu.

“Kurula geç kalmayın,” dedi.

“Bana bu öğüdü verdiğine göre gerçekten büyümüşsün.”

Eren gülmedi. Hayri de sözünü uzatmadı.

Kurul salonuna giden koridorda iki asker nöbet tutuyordu. Normalde kapının dışında tek bir muhafız bulunurdu. Hayri yanlarından geçerken ikisinin de kılıç kabzalarına dokunduğunu gördü. İçlerinden biri onu tanıyıp başıyla selam verdi; diğeri gözünü merdivenlerden ayırmadı.

Salonun kapısı aralıktı. İçeriden Civan'ın sesi geliyordu.

“Gördüğümüz şeyi görmemiş gibi yapamayız.”

“Henüz ne gördüğümüzü bilmiyoruz,” dedi başka biri. Tarkan'dı.

Hayri içeri girdiğinde konuşma kesildi.

Dokuz kişilik kurulun neredeyse tamamı yerini almıştı. Uzun masanın başında Serap oturuyordu. Önündeki harita düzeltilmiş, kenarlarına küçük taşlar yerleştirilmişti. Bir zamanlar bütün sınırları temsil eden bu taşlar, şimdi savunulabilen birkaç noktada toplanıyordu.

Civan pencerenin yanında ayaktaydı. Üniformasının yakasında kurumuş çamur vardı. Hayri'yi görünce başıyla selam verdi. Medusa masaya eğilmiş, elindeki raporu okuyordu. Bora, Civan'ın yakınında bekliyordu; genç komutanın çenesindeki kas, konuşmadığı zamanlarda bile hareket ediyordu.

Duru'nun önünde tıbbi sevkiyat listeleri duruyordu. Tarkan kolunu göğsünde kavuşturmuş, sandalyeye yaslanmadan oturuyordu. İlhan, herkesin aksine haritaya değil masanın boş bir köşesine bakıyordu. Yaman'ın ise önünde tek bir kâğıt bile yoktu.

Hayri sandalyesine oturdu. Masanın ortasına bırakılmış küçük bir kum saati vardı. Kum akmıyordu; Serap onu yan yatırmıştı. Toplantılarda söz alanların süresini sınırlamak için kullanılırdı. Bir zamanlar bu ayrıntı Hayri'ye gereksiz bir titizlik gibi gelirdi. Şimdiyse hiçbirinin diğerini dinlemeye yetecek kadar vakti yoktu.

Civan'la Medusa göz göze geldi. Aralarında söz söylenmedi ama Hayri o kısa bakışı tanıyordu. Yıllar önce ikisini tanıştırdığında birbirlerine bu kadar alışacaklarını düşünmemişti. Civan'ın hangi tartışmada sesini yükselteceğini Medusa, Medusa'nın hangi soruya takılacağını Civan daha onlar konuşmadan anlardı. Şimdi ikisi de bir şey bekliyordu.

Serap'ın önünde henüz açılmamış bir zarf vardı. Duru'nun parmak uçlarında mürekkep lekeleri görünüyordu; sabaha kadar yaralı listesi yazmış olmalıydı. İlhan'ın yüzündeki yorgunluksa hastalıktan çok uykusuzluğa benziyordu. Hayri hepsinin kendi korkusunu farklı bir işle gizlediğini düşündü.

“Batı kapısından ne geldi?”

Serap ona bakmadan cevap verdi.

“Bir elçi.”

“Kimden?”

“Godone'den.”

Duru'nun eli listesinin üzerinde durdu. Civan pencere önünden ayrıldı.

“Kimliği doğrulandı mı?” diye sordu Hayri.

“Evet,” dedi Tarkan. “Geçiş izni istedi. Yanında silah taşımıyor. Yalnızca siyah bir bohça getirmiş.”

“Bir elçinin silahsız olması onu tehlikesiz yapmaz,” dedi Medusa.

“Bunu nöbetçiler de biliyor,” diye karşılık verdi Tarkan. “Onu dış avluda tuttum.”

Yaman öne eğildi.

“Godone konuşmak istiyorsa en azından ne söyleyeceğini öğrenmeliyiz.”

“Dinlemek başka, kapılarımızı açmak başka,” dedi Civan.

“Dışarıda bekletmemizin bize ne kazandırdığını düşünüyorsun?”

“Zaman.”

Yaman'ın yüzünde kısa bir tebessüm belirdi.

“Sanki elimizde bolca varmış gibi.”

Serap elini kaldırdı. Civan ile Yaman sustu.

“Elçinin kim olduğunu biliyoruz,” dedi Serap. “Sari.”

Hayri adı işitince omuzlarının gerildiğini hissetti. Godone'nin kardeşlerinden biri. Eski kayıtlarda adı birkaç kez geçiyordu; hiçbirinde sıradan bir elçi olarak anılmıyordu. Sari'nin tek başına bir birliğin yolunu değiştirdiğine, iki düşman ordusunu birbirine düşürdüğüne ilişkin anlatılar vardı. Ne kadarının doğru olduğunu bilmiyordu. Kesin bildiği, bu sabah adamın onların kapısında olduğuydu.

“İçeri alınmasını ben emrettim,” dedi Serap. “Ama önce hepinizin burada olmasını istedim.”

“Bu bir tuzak olabilir,” dedi Bora.

“Olabilir,” diye karşılık verdi Serap. “O yüzden yalnız olmayacağız.”

Kapı açıldı.

Sari salona iki muhafızın arasında girdi. Üzerinde gösterişli bir zırh yoktu. Koyu renkli, sade bir giysi taşıyordu; yağmurdan ıslanan eteklerinden taş zemine damlalar düşüyordu. Boyu ne Tarkan'ınki kadar uzundu ne de yüzünde bir canavarı andıracak belirgin bir özellik vardı. Hayri'yi ilk anda tedirgin eden de buydu. Karşılarındaki adamın görünüşü, onun hakkında bildikleriyle hiçbir şekilde uyuşmuyordu.

Sari salondakilere sırayla baktı. Sonunda gözleri Serap'ta durdu.

“Dokuz kişi,” dedi. “Demek anlatılan doğruymuş.”

“Ne istiyorsun?” diye sordu Serap.

“Ben bir şey istemiyorum. Ağabeyimin sözlerini getirdim.”

“Öyleyse söyle.”

Sari önündeki boş sandalyeye bakıp oturmadı. Elindeki siyah bohçayı masanın ucuna koydu.

“Godone, Haricilere son bir fırsat tanıyor.”

Hayri, odadaki herkesin gözlerinin bohçaya çevrildiğini gördü. Kumaşın altında yuvarlak, ağır bir şey vardı. Sari ise hiç acele etmiyordu.

“Birinci şart,” dedi, “bütün Harici birlikleri silahlarını bırakacak. Savaş büyüleri, mühürlü silahlar ve savunma kulelerinin denetimi devredilecek. İkinci şart, Gümüş Damar'ın tamamı Godone'nin buyruğuna bırakılacak. Üçüncü şart, adı bildirilecek yöneticiler ve komutanlar teslim edilecek. Dördüncü şart, Hariciler Godone'ye bağlılık yemini edecek.”

Durdu. Parmaklarını masaya koydu.

“Beşinci şart: kadim arşivleriniz açılacak. Sakladığınız hiçbir metin, hiçbir kayıt, hiçbir deney sonucu ondan gizlenmeyecek.”

İlhan'ın sandalyesi hafifçe gıcırdadı. Hayri başını çevirdiğinde hocasının yalnızca oturuşunu değiştirdiğini gördü.

“Bunların adı anlaşma değil,” dedi Civan. “Teslimiyet.”

Sari ona baktı.

“Adını istediğin gibi koyabilirsin.”

“Peki karşılığında ne verecek?” dedi Yaman. “Sivillerin güvenliği, şehirlerin korunması, esirlerin bırakılması konusunda bir güvence var mı?”

Sari'nin yüzünde hiçbir değişiklik olmadı.

“Karşılığında varlığınızı sürdürmenize izin verilecek.”

“İzin,” diye tekrarladı Medusa. “Bizi öldürmemesini bir ödül gibi sunuyorsun.”

“Ölümden söz eden sizsiniz.” Sari, parmağıyla bohçayı gösterdi. “Ben yalnızca şartları aktarıyorum.”

Serap sandalyesinden kalktı.

“Süre?”

“Otuz gün. Bugünden başlayarak.”

“Otuzuncu günün sonunda?”

“Şartları kabul etmediğinizi varsayacak.”

“Sonra?”

Sari, sanki cevap çok açıkmış gibi başını hafifçe yana eğdi.

“Sonrasını zaten biliyorsunuz.”

Tarkan ayağa kalktı.

“Mesajını verdin. Şimdi çıkabilirsin.”

“Henüz bitirmedim.”

Sari siyah bohçanın düğümünü çözdü.

Kumaş açıldığında Hayri önce bir tutam koyu saç gördü. Sonra solgun bir alın, kapanmamış gözler ve kesilmiş bir boyun. Masanın üzerine bırakılan baş, oradaki haritaların ve raporların arasında bir an için anlaşılmaz bir nesne gibi durdu.

Duru ağzına götürdüğü elini hemen indirdi. Bora kılıcının kabzasını kavradı. Civan bir adım öne çıktı; Medusa koluna dokununca durdu.

Serap kıpırdamadı.

Hayri, başın kime ait olduğunu anlayana kadar birkaç kalp atışı geçti. Serap'ın küçük kardeşiydi. Onu geçen ay bu salonda görmüştü. Serap'la tartışmış, çıkarken Hayri'ye kendisinden ödünç aldığı kitabı geri getireceğine söz vermişti. Hayri kitabın adını hatırlayamadı. Yalnızca gencin gülüşünü hatırladı.

Sari, Serap'a baktı.

“Yol boyunca ona iyi baktım,” dedi. “Ağabeyim, sözlerimizin ciddiye alınmasını istiyor.”

“Onu dışarı çıkarın,” dedi Serap.

Sesi ne yükseldi ne titredi.

“Başkomutan...” diye başladı Tarkan.

“Dışarı çıkarın.”

Muhafızlar Sari'ye yaklaştı. Sari direnmedi. Kapıya yönelirken bir kez daha masaya baktı.

“Otuz gün,” dedi.

Kapı kapandığında hiç kimse konuşmadı.

Hayri, Serap'ın ellerini gördü. Masanın iki kenarını kavramıştı. Parmak eklemleri beyazlamıştı ama bakışları hâlâ karşı duvardaydı. Odada birinin ağlamasını, bağırmasını, kılıcını çekmesini bekleyen bir sessizlik vardı. Hiçbiri olmadı.

Sonunda Serap, masanın üzerindeki siyah kumaşı yeniden başın üzerine örttü. Bunu başkasına bırakmadı.

“Bu salonda duyduklarınızın dışarıya nasıl aktarılacağını ben belirleyeceğim,” dedi. “Şartlar hakkında konuşacağız. Fakat önce kardeşimi buradan götürün.”

Hayri ayağa kalktı. Yardım etmek için ilerlediğinde Serap ona baktı; bakışı bir anlığına başkomutanınki olmaktan çıktı. Hayri o ifadede emir de görmedi, öfke de. Yalnızca bütün kurulun önünde yere yıkılmamaya çalışan bir insan gördü.

“Ben taşırım,” dedi Hayri.

Serap başıyla onayladı.

Hayri kumaşı dikkatle topladı. Ağırlık beklediğinden fazlaydı. Kapıya yürürken ardında kalan masaya baktı. Haritada kırmızı taşlar hâlâ yerindeydi. Biraz önce dünyalarının geleceğini tartıştıkları masa, şimdi bambaşka bir şeyi taşıyamamış gibiydi.

Koridora çıktığında Serap'ın sesi arkasından geldi.

“Hayri.”

Durdu.

“Bunu bana bırak.”

Hayri geri döndü. Serap, muhafızlara yaklaşmamalarını işaret etti. Kardeşinin başını Hayri'nin elinden aldı. Kumaşı sıkıca tuttu, ardından koridorun sonundaki küçük kapıya doğru yürüdü. Hayri onu takip etti ama yanına yaklaşmadı.

Kapının ardında kullanılmayan dar bir oda vardı. Serap içeri girdi. Birkaç saniye sonra Hayri'yi de çağırdı.

Kumaşı taş bir sedirin üzerine koymuştu. Başka hiçbir şeye dokunmamıştı.

“Onu son gördüğümde bana kızgındı,” dedi.

Hayri ne söyleyeceğini bilemedi.

“Gitmemesini istemiştim. Beni dinlemedi.” Serap başını eğdi. “Ben de ardından bir şey söylemedim.”

Uzun süre ses çıkmadı. Salonun dışındaki ayak sesleri, koridorda koşuşturan askerler, uzaklardan gelen çanlar bu küçük odada başka bir dünyaya aitmiş gibi duyuluyordu.

“Bunu ona yaptıklarını biliyordum,” dedi Serap. “Bir gün birimize yapacaklarını biliyordum. Yine de gördüğümde...”

Cümlesini tamamlayamadı.

Hayri, ona savaşın henüz bitmediğini söylemeyi düşündü. Sonra bundan daha anlamsız bir şey bulamayacağını fark etti. Serap savaşı herkesten iyi biliyordu. Şu anda ihtiyacı olan şey yeni bir görev hatırlatması değildi.

“Onunla ilgili hatırladığım son şey bir kitaptı,” dedi Hayri. “Bana geri getireceğine söz vermişti.”

Serap ilk kez yüzünü ona çevirdi.

“Getirmezdi,” dedi, güçlükle. “Ödünç aldığı her şeyi aylarca tutardı.”

Hayri başını salladı. Serap'ın ağzının kenarı belli belirsiz kıpırdadı. Gülümsemeye benzemedi; daha çok unutulmuş bir hareketin hatırlanması gibiydi.

Sonra yüzü yeniden kapandı.

“Dışarıda dokuz kişi olarak oturuyorduk,” dedi Serap. “O da bir zamanlar o masaya oturacağını söylerdi.”

Hayri, cevap veremediği şeylerin arasına bunu da ekledi.

Serap kumaşa baktı.

“Burada biraz kalacağım. Sonra kurula döneceğim.”

“İstediğin kadar kal.”

“Hayri.”

“Efendim?”

“Ben dönene kadar kimse bir karar almasın.”

“Almayacak.”

Hayri kapıya yöneldi. Tam çıkarken Serap'ın arkasından duyduğu ses öyle alçaktı ki önce kendisiyle konuştuğunu sandı.

“Bize otuz gün verdi. Ona bir gün bile vermedi.”

Hayri durdu fakat arkasına dönmedi. Kardeşini geri getirecek kadar zaman bulunmadığını ikisi de biliyordu.

Kapıyı sessizce örttü. Koridorda onu bekleyen askerlerden biri emir almak için doğruldu.

“Başkomutan kısa süre sonra dönecek,” dedi Hayri. “Kurul dağılmayacak.”

Asker selam verdi.

Hayri salona doğru yürürken kendi odasında bıraktığı açık defteri düşündü. Sabah yazdığı soruya artık başka bir cevap vermek istiyordu. Hazırlıksız yakalanmamışlardı belki. Belki de yıllar boyunca hazırlanmış, hangi felakete hazırlandıklarını yanlış anlamışlardı.

Hayri salona döndüğünde kimse oturduğu yerde rahat görünmüyordu. Tarkan, batı sınırındaki birliklerin yerini gösteren taşları yeniden dizmişti. Duru kapının yakınında, elindeki listeyi okumadan tutuyordu. Yaman ise Civan'a bir şey anlatıyor, Civan konuşmanın bitmesini beklemek yerine pencereden dışarı bakıyordu.

Siyah kumaş masadan kaldırılmıştı. Hayri bunun için minnettar olup olmadığını anlayamadı. Üzerinde az önce bir insan başının durduğu taşa şimdi boş bir harita serilmişti; birileri çalışmaya devam etmek zorundaydı ve bu zorunluluk ona neredeyse hakaret gibi geliyordu.

“Serap nerede?” diye sordu Medusa.

“Birazdan gelecek.”

“İyi mi?”

Hayri, cevabını düşünmek için gereğinden fazla durdu. “Yalnız kalmak istedi.”

Medusa başka bir şey sormadı.

Civan ona yaklaştı. “Sari'nin sözlerini bütün birlikler duymadan önce ne yapacağımızı belirlemeliyiz.”

“Duyacaklar,” dedi Hayri. “Bunu saklamak mümkün değil.”

“Zaten saklamaktan söz etmiyorum.” Civan bir an masaya baktı. “Askerler bizim ağzımızdan duysun istiyorum. Dedikoduların arasından değil.”

Tarkan konuşmalarına kulak vermişti. “Birlikler arasında panik çıkmasını istemiyorsan kelimelerini iyi seçmelisin.”

“İyi seçilmemiş kelimeler yüzünden savaş kaybettiğimiz oldu mu?”

“Kelimeler yüzünden dağılan birlikler gördüm.”

Civan başını çevirdi. “Ben de gerçeği bilmediği için dağılan birlikler gördüm.”

Hayri aralarına girmedi. İkisini tanıdıkça tartışmalarının bazı yönlerden birbirine benzediğini fark etmişti: Tarkan düzeni korumanın, Civan ise insanların kendisine güvenmesinin peşindeydi. İkisi de kaybedilen askerlerin adlarını hatırlıyordu. İkisi de diğerinin bunu yeterince önemsemediğine inanıyordu.

Kapı yeniden açıldığında herkes sustu. Serap içeri yalnız girdi. Gözleri kızarmamıştı; yüzünde ağladığını gösteren hiçbir iz bulunmuyordu. Hayri, bunun kendisini rahatlattığını söyleyemedi. Serap'ın çok kısa sürede toparlanmış olmasından ziyade toparlanmak zorunda bırakılmış olmasına öfkelendi.

“Bugün karar vermeyeceğiz,” dedi Serap. “Godone'nin şartları açık. Cevabımızı yarın da verebiliriz, öbür gün de. Önce elimizde kalan gücü bilmek istiyorum.”

Yaman kaşlarını çattı. “Süre işlemeye başladı.”

“Biliyorum.”

“Bir görüşme yolu açmak için…”

“Yaman.” Serap'ın sesi alçaktı. “Söylediğini duydum. Şimdi sınır raporlarını istiyorum.”

Yaman geriye yaslandı. Bu kez itiraz etmedi.

Serap bakışını Civan'a çevirdi. “Askerlere konuşmak istiyormuşsun.”

“Evet.”

“Ne söyleyeceksin?”

“Ne olduğunu. Önümüzde ne durduğunu. Ve herkesin bu savaşın içinde neden kaldığını kendisine sormaya hakkı olduğunu.”

Tarkan sandalyesinde doğruldu. “Bu son cümlenin ne anlama geldiğini açıklaman gerek.”

Civan cevap vermeden önce Serap'a baktı. “Askerlerimizden canlarını vermelerini istiyoruz. Onlara burada bulunmak zorundaymış gibi davranmak istemiyorum.”

“Burası bir ordu,” dedi Tarkan. “İsteyen gelip isteyen gidemez.”

“Ben bütün birlikleri dağıtacağım demedim.”

“Peki ne diyorsun?”

“Önümüzdeki göreve kendi isteğiyle katılmayacak olanları önceden bilelim. Korktuğu için yanındaki adama sırtını dönecek bir askerin, burada kalmış görünmesinden kimseye yarar yok.”

Bora ilk kez söz aldı. “Onların yerine kalanlarla ne yapacağımızı da bilmeliyiz. Her ayrılan kişi bir başka askerin yükünü artıracak.”

“Biliyorum,” dedi Civan. “Bunu onlara da anlatacağım.”

Serap bir süre düşündü. “Yarın sabah konuş. Önce kendi emrindeki birliklere. Ayrılmak isteyenler silahlarını usulüne uygun teslim edecek, isimleri kaydedilecek. Sivil tahliye yollarına yönlendirilecekler. Bu bir kaçış izni değil, benim onayladığım bir görevden çekilme düzenlemesi olacak.”

Tarkan belli belirsiz başını eğdi; razı olduğu için mi, en azından sınır çizildiği için mi Hayri ayırt edemedi.

“Daha sonra öteki birliklere de aynı hakkı verecek miyiz?” diye sordu Duru.

“Önce sonuçlarını görelim,” dedi Serap. “Kimseye farklı bir söz vermeyin.”

Toplantı dağıldığında güneş eğilmeye başlamıştı. Hayri kapıya giderken Civan'ın sesini duydu.

“Yarın orada ol.”

“Beni mi istiyorsun?”

“Evet. İnsanların yüzüne bakarken söylediğim şeylere senin de şahit olmanı istiyorum.”

Hayri gülümsedi. “Bir araştırmacıdan istediğin en tuhaf şey bu değil.”

“Biliyorum.” Civan'ın yüzünde bir an eski neşesi belirdi. “Bir keresinde senin yüzünden üç gün bir kuyunun dibinde bekledim.”

“İki gündü.”

“Üçüncü gün senin hesaplarını dinlemekle geçti.”

Civan güldü ama kahkahası çabuk söndü. Gözleri koridorun sonundaki kapıya, Serap'ın biraz önce kaybolduğu yöne kaydı. Ardından hiçbir şey söylemeden uzaklaştı.

Hayri hemen odasına dönmedi. İç avludan geçtiğinde silahlarını temizleyen askerleri gördü. Birinin kılıcında çatlak vardı; onu bileylemekle uğraşıyordu. Başka biri ayağındaki bağın ucunu tekrar tekrar düğümlüyordu. Yakınlarındaki duvarda, evden geldiği anlaşılan birkaç mektup, ıslanmasın diye bir taşın altına sıkıştırılmıştı.

Avlunun kapısında bekleyen nöbetçi, Hayri'yi görünce doğruldu.

“Yarın gerçekten gidebilecek miyiz?” diye sordu.

Hayri duraksadı. “Komutanın söylediklerini duydun mu?”

“Henüz değil. Birliğimizde konuşuluyor.”

“Başkomutanın belirlediği usulle ayrılmak isteyenler ayrılabilecek.”

Nöbetçi bir süre sustu. “Peki kalanlar?”

Hayri ne kastettiğini anladı. Gidenlerin yerine konacak askerler yoktu. Yine de bu soruya cevap vermesi gereken kişinin kendisi olmadığını düşünmek kolaydı; çünkü gerçekten de komutan değildi.

“Onların yükü artacak,” dedi. “Bunu saklamanın bir yararı yok.”

Nöbetçi başını salladı. Hayri uzaklaşırken genç adamın yeniden kapıya döndüğünü gördü. Sanki kendisinden daha dürüst bir cevap beklememişti; yalnızca soruyu birine sormak istemişti.

Ertesi sabah avluda yüzlerce asker toplanmıştı. Yağmur gece dinmiş, toprak ayakların altında çamura dönmüştü. Siperlerden gelenler ağır zırhlarını çıkarmamıştı. Bir kısmı nöbet değişiminden hemen sonra gelmiş, ayakta uyuyacak kadar yorulmuştu. Diğerleri sıralar boyunca fısıldaşıyordu.

Hayri, Duru ve Medusa'yla birlikte ahşap sundurmanın altında durdu. Askerlerden bazılarının yüzlerinde yeni sarılmış yaralar vardı. Duru, omzundan kan sızan bir genci işaret ederek yanındaki şifacıya bir şey söyledi. Genç karşı çıkmaya çalıştı, fakat kolundan tutulup arka tarafa götürüldü.

“Konuşma bitmeden gitmek istemiyordu,” dedi Medusa.

“Kolunu kaybederse konuşmanın kalanını da dinleyemez,” diye karşılık verdi Duru.

Sundurmanın öbür ucunda Bora ve Tarkan duruyordu. Tarkan kalabalığı inceliyor, birliğindeki subaylara sessiz işaretler veriyordu. Civan alana girdiğinde birkaç asker kılıcını kaldırdı; geri kalanı yalnızca döndü. Eskiden onun gelişinde kopan sesler artık çıkmıyordu.

Civan bunu fark etmiş olmalıydı. Basamakları çıkarken bir an durdu. Elindeki yazılı konuşmayı katlayıp cebine koydu.

“Arkadaşlar,” dedi.

Birçok kişinin başı kalktı. Civan daha yüksek konuşmaya başladığında avludaki uğultu dindi.

“Dün Godone'nin elçisi geldi. Bize otuz gün verdi. Silahlarımızı bırakmamızı, komutanlarımızı teslim etmemizi, elimizdeki bütün bilgi ve savunma araçlarını ona vermemizi istiyor.”

Kalabalıktan bir uğultu yükseldi.

“Duyduğunuz söylentilerin hepsi doğru değil,” diye devam etti Civan. “Ama bunlar doğru. Bu savaşı kolay kazanacağımız da doğru değil.”

Hayri, Medusa'nın parmaklarının sundurmanın korkuluğunu sıktığını gördü. Civan, insanların duymak istediğini söyleyebilecek bir adamdı. Bugün bunu yapmamıştı.

“Benden daha önce pek çok kez ilerlememi istediniz,” dedi Civan. “Size ilerlemeyi emrettim. Bazılarınız geri dönemedi. Bazılarının adı hâlâ kayıp listesinde. Onları geri getiremem. Bunun için size verebileceğim bir söz yok.”

Ön sıralarda duran bir asker başını eğdi. Yanındaki arkadaşı dirseğiyle ona dokundu, fakat asker bakışını kaldırmadı.

“Şunu da söylemeyeceğim: Kalan herkes mutlaka sağ çıkacak. Bilmiyorum. Kimse bilmiyor. Önümüzdeki günlerde emrimdeki birliklerden bazıları ağır görevlere gidecek. Bu görevlere katılmak istemeyenler bugün isimlerini bildirebilir. Başkomutanın onayıyla görevden çekilip tahliye düzenine alınacaklar.”

Bu kez uğultu daha yüksek çıktı. Arkadan birisi, “O zaman kim savaşacak?” diye bağırdı.

Civan sesin geldiği yöne baktı. “Kalmayı seçenler. Ve ben.”

“Biz kalırsak evlerimize kim bakacak?” diye sordu başka biri.

“Buna cevabım yok,” dedi Civan. “Ama evinizdekileri düşünmenizi korkaklık saymıyorum.”

Bir asker ileri çıktı. Üstündeki üniforma eskiydi, dirseklerinden biri farklı renkte bir kumaşla yamalanmıştı.

“Komutanım, kardeşim kuzey hattında öldü. Babam kayıp. Ben de gidersem onun için savaşan kimse kalmayacak.”

Civan sundurmadan indi. Askerin tam karşısına kadar yürüdü.

“Kardeşinin ne istediğini biliyor musun?” diye sordu.

Asker dudaklarını ısırdı. “Bilmiyorum.”

“Ben de bilmiyorum. O yüzden onun adına sana kal demeyeceğim.”

Askerin gözleri doldu. Civan elini omzuna koymadı; bunun yerine bekledi. Adam başını eğip yerine döndü.

Hayri, Civan'ın eski günlerde ne yapacağını düşündü. Belki yüksek sesle ölenlerin adını anacak, onların anısına savaşmaya çağıracaktı. Böyle bir konuşma askerleri coşturabilirdi. Ama ölen birinin ne istediğini bilmediğini kabul etmek daha zordu.

Civan yeniden basamaklara çıktı.

“Gitmek isteyenler usule göre ayrılacak. Kalanlar ise gidenlerin ardından hakaret etmeyecek. Burada kalan hiç kimse, bir başkasının korkusundan kendine cesaret payı çıkarmayacak.”

“Peki gidenlerin yerini kim dolduracak?” diye seslendi Bora, bu kez kalabalığın önündeki bir subay gibi değil, cevabı herkes duysun diye.

Civan arkadaşına kısa bir bakış attı. “Biz. Daha az kişiyle yapabileceğimiz işleri seçeceğiz. Yapamayacaklarımızı da söyleyeceğiz. Ve birbirimizin sırtını kollamayı bırakmayacağız.”

Civan ile Medusa'nın geçmişte kendisine anlattıkları köyü hatırladı Hayri. Civan orada her şeyi kurtarabileceklerini düşünmüştü. O gün Civan'la Medusa, kimsenin yetişemeyeceği kadar çok yere yetişmeye çalışmışlardı. Hayri, onun bu kez verdiği cevabı uzun süre aklında tutacağını anladı.

Konuşma alkışla bitmedi. Önce sessizlik oldu. Sonra birileri kılıçlarını kaldırdı. Birkaç asker onların hareketini tekrarladı. Çoğu kımıldamadı. Civan da bundan rahatsız olmuş görünmedi.

İsimlerin yazıldığı masa kurulduğunda ilk gelen kişi yaşlıca bir askerdi. Sağ elinin iki parmağı eksikti. Başını öne eğmiş, subaya alçak sesle bir şeyler söylüyordu. Ardından başka biri geldi; sonra iki genç asker birlikte yaklaştı.

Hayri bir süre saymayı denedi. Yirmi, kırk, yetmiş... Sayı büyüdükçe yüzlere odaklanmak zorlaştı. Bazıları kâğıda adını yazdırıp hemen uzaklaşıyordu. Bazıları, sanki kararını son anda değiştirecekmiş gibi masanın başında bekliyordu. Bir asker arkadaşına sarıldıktan sonra ağlamaya başladı. Diğeriyse kılıcını teslim ederken yalnızca kabzasına son kez baktı.

Öğleye doğru ayrılanların sayısı yüzü aşmıştı. Kayıtlar sürdükçe sayı artıyordu.

Sıranın kenarında bekleyen genç bir asker Hayri'nin önünü kesti. Üzerinde doğru dürüst zırh bile yoktu; göğsünü örten metal levha, omuzlarına göre fazla büyüktü.

“Hayri Bey, size bir şey sorabilir miyim?”

“Sor.”

“Adımı yazdırdım. Şimdi gitmezsem ne olur?”

“Gitmek istemiyor musun?”

“Bilmiyorum.” Asker yutkundu. “Evde annemle iki kardeşim var. Bizi bir daha göremeyeceklerini düşündüm. Sonra herkesin yüzüne baktım. Onları da bırakamıyorum.”

Hayri, kayıt masasının yanındaki subaya baktı. Genç askerin ismi çoktan işaretlenmişti. Kâğıttaki bir satırın, bir insanın taşıdığı bu kadar büyük bir korkuyu nasıl içine sığdırabildiğine şaştı.

“Ben senin yerine karar veremem,” dedi. “Ama bugün izin almış olman bir daha hiçbir şeye karar veremeyeceğin anlamına gelmez. Usulünü sor; seni nereye göndereceklerini öğren.”

“Komutanım korkak olduğumu düşünür mü?”

“Az önce ne söylediğini duydun.”

“Duydum.”

“Öyleyse ona inanıp inanmadığına da kendin karar vereceksin.”

Genç asker teşekkür etmedi. Düşünceli bir ifadeyle kayıt masasına geri döndü. Hayri onu izlerken karar vermenin bile herkese aynı ağırlıkta gelmediğini düşündü. Birinin seçeneği iki yol arasındaydı; ötekinin iki farklı suçluluk duygusu arasında.

Tarkan avlunun kenarında Civan'ı bekliyordu.

“Birliğin küçülüyor,” dedi.

“Görüyorum.”

“Bu adamların hepsini yerlerine koyamayacağız.”

“Biliyorum.”

“Yarın sana bir mevzi verildiğinde bunu hatırlayacağım.”

Civan'ın yüzü sertleşti. “Hatırla. Ben de hatırlayacağım.”

Bora araya girdi. “En azından artık kaç kişinin kalacağını biliyoruz.”

Tarkan ona döndü. “Hayır. Bugün ayrılacaklarını biliyoruz. Yarın korkacakların sayısını bilmiyoruz.”

“Daha dün de bilmiyorduk,” dedi Bora.

Bu karşılık Tarkan'ı bir an susturdu. Hayri, genç komutanın gözlerinde tartışma kazanmanın sevinci olmadığını gördü. Bora da gidenlerin farkındaydı; yalnızca dağılacak birliğin sorumluluğunu ilk kez kendi omuzlarında hissediyordu.

Duru yanlarına geldi. “Ayrılanların arasında yaralılar var. Yürüyebileceklerini söyleyip duruyorlar ama bazıları üç kilometre gidemez. Tahliye arabalarını ayarlamam gerek.”

“İstediğin listeyi gönder,” dedi Civan. “Önce onları çıkaracağız.”

“Arabaların sayısını da artırmamız gerek.”

Tarkan cevap verecek gibi oldu, sonra vazgeçti. “Benim depomda iki eski taşıma arabası var. Tekerlekleri sağlam mı kontrol ettireceğim.”

Duru şaşkınlığını gizlemeye çalışmadı. “Sağlamlarsa bana haber ver.”

Tarkan başını sallayıp uzaklaştı.

Hayri, Civan'a döndü. “Az önce kendini bütün orduya sevdirmedin.”

“Böyle bir niyetim yoktu.”

“Yüzlerce asker gitti.”

Civan kayıt masasını seyretti. “Birkaç yüz kişi daha önce de gitmek istiyordu. Yalnızca bunu bize söylemiyordu.”

“Daha az askerle ne yapacaksın?”

“Daha az şey yapacağım.”

Hayri bu cevabı beklemiyordu. Civan'ın gülümsediğini görünce karşılık vermedi.

“O kadar kötü bir fikir mi?” diye sordu Civan.

“Senin ağzından çıkınca alışması zor.”

Civan başını salladı. “Benim de.”

Akşam karargâha döndüklerinde kayıt masasındaki son liste hâlâ hazırlanıyordu. Hayri, ayrılan askerlerin sayısını öğrenmek için beklemedi. Gün boyunca yüzlerini gördüğü insanları bir sayı hâlinde duymak istemiyordu.

Tam koridora girmişti ki batı kapısından gelen bir askerin merdivenleri koşarak çıktığını gördü. Göğsündeki zırhın üzerine kan sıçramıştı; askerin kendi kanı mıydı, anlaşılmıyordu.

“Şifacı!” diye bağırdı adam. “Hemen!”

Duru ileriden koşup geldi. Onun ardından iki nöbetçi bir sedye taşıdı. Üzerinde yatan adamın yüzü çamur ve kanla kaplıydı. Bir bacağı gelişigüzel sarılmış, sargının altından koyu bir leke yayılmıştı.

“Geldiğinde konuşabiliyordu,” dedi nöbetçilerden biri. “Sonra bayıldı.”

Duru sedyenin yanına çöktü. Hayri de yaklaştı. Yaralı adam gözlerini açtığında kapının önündeki insanlara bakmadan konuşmaya başladı.

“Kaleyi... bıraktılar.”

“Kim bıraktı?” diye sordu Hayri.

“Batıdaki... taş kale.” Adam nefes almakta zorlandı. “Kapılar açıldı. Savaşmadılar.”

Civan merdivenlerden iniyordu. Son sözleri işitince hızlandı. Bora da arkasındaydı.

“Kalede kaç asker vardı?” diye sordu Civan.

Duru başını kaldırdı. “Sorularınızı sonra sorarsınız. Önce yaşaması gerek.”

Yaralı, duyduklarını anlamamış gibiydi. Hayri'nin kolunu tuttu. Parmakları soğuktu.

“Bizden biri vardı,” diye fısıldadı. “Onların arasında.”

“Tanıyor muydun?”

Adam başını sallamaya çalıştı ama hareketi yarıda kaldı. “Yüzünü... göremedim. İşaret... bizim işaretimiz.”

“Kimdi?” diye sordu Hayri.

“Bilmiyorum.”

Yaralı kapının ötesine bakar gibi gözlerini büyüttü. “Sari de oradaydı. Kale düşmeden önce...”

Duru onun koluna dokundu. “Konuşmayı bırak. Kan kaybediyorsun.”

Adam bu kez daha kuvvetli bir hareketle Hayri'yi kendine çekti. “Emir... iç geçit... açın...”

Sonra elini göğsünün içine sokmaya çalıştı. Parmakları zırhın altında bir yere takıldı. Hayri ne aradığını anlamayınca adam çaresizlikle inledi.

“Burada,” dedi. “Bunu... al.”

Hayri, giysinin iç cebinde deriyle sarılmış küçük bir paket buldu. Yaralı bırakır bırakmaz gevşedi. Duru iki şifacıya sedyeyi kaldırmalarını emretti.

“Bir daha konuşturmayın,” dedi. “Yoksa sabahı göremeyecek.”

Civan yol açtı. Yaralı götürülürken gözleri yeniden kapandı; başı sedyenin kenarına düştü. Hayri paketi hâlâ elinde tutuyordu.

“Ne verdi?” diye sordu Bora.

“Bilmiyorum.”

Civan yaklaştı. “Aç.”

Hayri deriyi çözdü. İçinden önce yanmış kenarları kırılganlaşmış bir kâğıt çıktı. Kâğıdın orta kısmı korunmuştu. Yalnızca birkaç satır okunabiliyordu:

...iç geçidin açılması...

...nöbet değişiminden önce...

...emre itiraz edilmeyecek...

Alt köşede mührün yarısı kalmıştı. Bu, kalenin kapılarının zorla kırılmadığını açıklayabilecek türden bir emirdi. Ama kimin verdiği henüz belli değildi.

Paketin içindeki ikinci nesne yere düşmeden Hayri yakaladı. Ağır, koyu renkli bir yüzüktü. Üzerine işlenmiş işaret, zamanla aşınmış olsa da seçilebiliyordu. Hayri yüzüğü avcunda çevirdi. Bir yerden tanıdığını hemen anladı; fakat nereden olduğunu çıkarmak istemedi. İşaretin kıvrımları, yıllardır kapalı tutulan bazı arşiv dosyalarının mühürlerine benziyordu.

“Tanıdın mı?” diye sordu Civan.

Hayri cevap vermedi. Yüzüğün iç kısmında belli belirsiz bir çizik vardı. Sıradan bir mührün üzerinde olmaması gereken bir ayrıntıydı.

“Hayri?”

“Bunu daha önce gördüm,” dedi sonunda. “Bir kayıtta.”

“Hangi kayıtta?”

Hayri yüzüğü yeniden deriye sardı. Çevrelerine toplanan askerlerin bakışlarını fark etmişti. Az önce ayrılan askerlerin isimlerinin yazıldığı koridorda şimdi başka bir liste başlayabilirdi: Kaleyi kimin teslim ettiğini bilenler, kimlerin bildiği sanılanlar, kimlerden şüphelenileceği.

“Önce Serap'a göstermemiz gerek,” dedi.

Civan başını salladı. “Ben de geliyorum.”

Merdivenlere yöneldiler. Hayri'nin avucundaki küçük paket, eline verildiği andan beri gittikçe ağırlaşıyor gibiydi.

O sabah yüzlerce Harici, savaştan kendi isteğiyle çekilmişti. Akşam olduğunda ise bir kalenin hiç savaşılmadan düşürüldüğünü öğrenmişlerdi.

Hayri ilk kez bu iki olaydan hangisinin daha tehlikeli olduğuna karar veremedi.

Serap, yüzüğü gördüğünde önce hiçbir şey söylemedi.

Hayri, bunun şaşkınlıktan kaynaklandığını düşünmüştü. Fakat başkomutanın bakışları yüzükten yanmış kâğıda, oradan yeniden yüzüğe döndüğünde yanıldığını anladı. Serap, karşısındaki nesnenin ne olduğunu biliyordu.

“Bunu nereden buldunuz?”

“Batı kalesinden gelen yaralı habercinin üzerindeydi,” dedi Civan. “Kale savaşmadan teslim edilmiş. Adam, düşmanın arasında Harici işareti taşıyan birini gördüğünü söylüyor.”

“Kim olduğunu gördü mü?”

“Hayır.”

Serap yüzüğü masaya bıraktı. Metalin taşa çarpmasıyla çıkan ses, odadaki sessizliği böldü.

“Bu yüzüğün sahibini tanıyor musun, Hayri?”

Hayri cevap vermeden önce yüzüğe son kez baktı.

“Sanırım tanıyorum.”

“Sanmak yeterli değil.”

“İşareti tanıyorum. Ancak o komutanın yıllar önce öldüğü kayıtlara geçti.”

Civan başını çevirdi.

“Öldüyse yüzüğü nasıl buraya geldi?”

“Bilmiyorum.”

“Kimdi?”

Hayri, Serap'a baktı. Kadının yüzünde şaşkınlık kalmamıştı. Yerini, kendisini başka bir felaketin karşısında bulmuş bir insanın yorgunluğu almıştı.

“Bunu şimdi konuşmayacağız,” dedi Serap.

Civan itiraz edecek gibi oldu.

“Başkomutanım, bir kalemiz teslim edilmiş olabilir. İçimizden birinin düşmanla çalıştığına dair kanıtımız var.”

“Kanıtımız, üzerinde eski bir mühür bulunan yüzük ve yarısı yanmış bir emir.” Serap kâğıdı kaldırdı. “Bunlar soruşturma başlatmak için yeterli. Birini suçlamak için değil.”

“Peki ne yapacağız?”

“Yaralıyı koruyacağız. Kaleden kurtulan başka biri varsa bulacağız. Bu emirle ilgili bütün kayıtları inceleyeceğiz.”

Ardından Hayri'ye döndü.

“Yüzüğün geçmişini araştırmanı istiyorum. Medusa sana yardım etsin.”

Hayri başını salladı.

“İlhan'ı da çağırabiliriz,” dedi.

Serap'ın bakışları kısa bir an için değişti.

“Önce siz araştırın.”

Civan bu cevaba anlam verememişti. Hayri de veremedi. Yine de Serap'ın yüzüğü gördüğünde gösterdiği tepkiyi aklının bir köşesine yerleştirdi.

“Bir şey daha,” dedi Serap. “Bulduklarınızı kurul dışında kimseye anlatmayın.”

“İçimizde hain olabileceğinden mi korkuyorsunuz?” diye sordu Civan.

“İçimizde kimin ne bildiğini henüz bilmiyorum.”

Civan sessizleşti.

Hayri yüzüğü ve yanmış kâğıdı toplarken Serap'ın son sözleri aklında dönüp duruyordu. Birkaç saat önce Godone'nin kardeşi, başkomutanın kardeşinin kesik başını getirmişti. Şimdi ise yıllar önce ölmüş olması gereken bir adamın yüzüğü karşılarındaydı.

Geçmiş, savaşın ortasında kapılarını çalmaya başlamıştı.

Arşivin alt katları, karargâhın diğer bölümlerinden daha soğuktu.

Hayri bu koridorlarda gençliğinin büyük bölümünü geçirmişti. Hangi rafta hangi kitabın bulunduğunu, hangi kapının zor açıldığını, hangi masanın ayağının kısa olduğunu bilirdi. Fakat o gece tanıdığı yerde yabancı gibi hissediyordu.

Medusa, elinde küçük bir ışık küresiyle önünden yürüyordu.

“Serap yüzüğü tanıdı,” dedi.

“Ben de öyle düşünüyorum.”

“Bize neden söylemedi?”

“Bilmiyorum.”

“Bugün bu kelimeyi fazla kullanıyorsun.”

Hayri ona baktı.

“Daha iyi bir cevabın varsa dinlerim.”

“Yok.”

“Öyleyse ikimiz de aynı durumdayız.”

Medusa gülümsemedi. Işığı duvar boyunca uzanan raflara çevirdi.

“Yüzüğü göster.”

Hayri paketi açtı. Medusa metali eline alıp üzerindeki işareti inceledi.

“Bu sıradan bir komutan mührü değil.”

“Değil.”

“Yetki halkasının eski biçimi.”

“Evet.”

“Bu tür mühürler artık kullanılmıyor.”

Hayri başını salladı.

“En az otuz yıldır.”

Medusa yüzüğü çevirdi. İç tarafındaki çizik ışıkta belirginleşti.

“Bunu neden çizmişler?”

“Bilmiyorum.”

“Yine mi?”

“Medusa.”

“Peki.”

Yüzüğü ona geri verdi.

Hayri rafların arasından ilerledi. Eski askerî kayıtların bulunduğu bölümde durdu. Buradaki belgeler yıllara göre değil, görev türlerine göre düzenlenmişti. Bu yüzden bir komutanın geçmişini araştırmak bazen bütün bir savaşın kayıtlarını incelemeyi gerektirirdi.

Bir süre sonra aradığını buldu.

Kalın, koyu renkli bir defter.

Kapağında solmuş harflerle Yasak Deneyler ve Askerî Soruşturmalar yazıyordu.

Medusa omzunun üzerinden baktı.

“Bunu daha önce gördün mü?”

“Yıllar önce.”

“Neden?”

“İlhan'ın yanında çalışırken bazı kayıtları düzenlememe izin verilmişti.”

“Bu dosyayı da mı?”

Hayri duraksadı.

“Hayır. Yalnızca kapağını gördüm.”

Defteri masaya taşıdılar.

İlk sayfalarda eski bir deneyin sonuçları vardı. Tarihler, görevli isimleri, mühür ölçümleri ve kayıp listeleri. Hayri satırları okudukça bazı şeyleri hatırlamaya başladı.

Deneyin yapıldığı gün, Haricilerin önemli araştırmacılarından biriyle yüksek rütbeli bir komutan aynı tesiste bulunmuştu. Amaç, Gümüş Damar'ın koruyucu enerjisini daha geniş bir alana yaymaktı.

Resmî kayıtlara göre deney sırasında komutan yetkisini aşmış, güvenlik emirlerini hiçe saymış ve yasak bir işlemi başlatmıştı.

Sonuç felaket olmuştu.

Enerji ters yönde akmış, koruyucu yapı kısa süreliğine bozulmuş ve iki dünya arasında bir geçit açılmıştı.

Geçitten bir yaratık çıkmıştı.

Deneyde görevli askerlerin bir kısmı ölmüş, bazıları ağır yaralanmıştı.

Komutan ise ortadan kaybolmuştu.

“Öldüğü yazmıyor,” dedi Medusa.

Hayri satıra yeniden baktı.

Geçit içerisinde kaybolduğu, hayatta kalmasının mümkün görülmediği...

“Öldü kabul edilmiş.”

“Bu aynı şey değil.”

“Biliyorum.”

Medusa sonraki sayfayı çevirdi.

Komutanın adı, ölüm kaydının yanında değil, görevden alınanlar listesinde bulunuyordu. Soruşturma sonuçlandığında bütün sorumluluk ona yüklenmişti. Ardından adı askerî kayıtlardan çıkarılmış, ailesinin bazı hakları iptal edilmişti.

“Bir insanın öldüğünü bile doğrulamadan onu hain ilan etmişler,” dedi Medusa.

“Deneyin sonuçlarına bakılırsa ciddi bir ihmal var.”

“İhmal başka, ihanet başka.”

Hayri cevap vermedi.

Medusa defterin alt kısmındaki imzayı gösterdi.

“Buna bak.”

Hayri eğildi.

Soruşturmanın teknik değerlendirmesini hazırlayan kişinin adı oradaydı.

İlhan.

Hayri imzayı uzun süre inceledi.

Hocası o yıllarda genç bir araştırmacıydı. Deneyin teknik sorumlularından biri olduğunu biliyordu. Fakat soruşturmayı da onun hazırladığını hatırlamıyordu.

“İlhan bu dosyayı neden hiç anlatmadı?” diye sordu Medusa.

“Belki anlatmıştır.”

“Hayri.”

“Ben yanında çalışmaya başladığımda üzerinden yıllar geçmişti.”

“Bunu gerçekten bir açıklama olarak mı görüyorsun?”

Hayri defteri kapatmadı.

İlhan'ın kendisine öğrettiği ilk şeylerden biri, sonuçları kişisel inançlara göre değiştirmemekti. Bir ölçüm beklentilerine uymuyorsa ölçümü yeniden yapmaları gerektiğini söylerdi. Veriler yanlış değilse düşünceleri yanlıştı.

Hayri, o sözleri hâlâ öğrencilerine tekrarlıyordu.

Şimdi aynı adamın imzası, bütün sorumluluğu kayıp bir komutana yükleyen belgenin altındaydı.

“Önce başka kayıtları bulmalıyız,” dedi.

Medusa başını salladı.

“Bu kez katılıyorum.”

Ertesi sabah eski araştırma tesisine ait personel listelerini incelediler.

İsimlerin çoğu çizilmişti. Bazılarının yanına ölüm tarihi eklenmişti. Birkaç kişinin ise başka görevlere atandığı yazıyordu.

Hayri, listede bir ismin yanındaki notu fark etti.

Görevden uzaklaştırıldı. İfadesi alınamadı.

“Bu kişi,” dedi, “komutanın yardımcısıymış.”

Medusa kâğıdı eline aldı.

“Öldüğüne dair kayıt yok.”

“Yer değiştirmiş olabilir.”

“Ya da bulunmak istememiş.”

Hayri bu ihtimali düşündü.

Eski kayıtların arasında kaybolmuş bir insanı bulmak kolay değildi. Üstelik savaş nedeniyle pek çok bölge boşaltılmıştı. Ancak personel dosyasında bir adres bulunuyordu.

Şehrin dış mahallelerinden biri.

Hayri adresi gösterdi.

“Buraya gidelim.”

Medusa şaşkınlıkla baktı.

“Şimdi mi?”

“Beklersek ne değişecek?”

“Adam otuz yıl önce burada yaşıyormuş.”

“Öyleyse hâlâ yaşayıp yaşamadığını öğreniriz.”

Medusa defteri kapattı.

“Bazen senin inatçılığın Civan'ınkinden daha yorucu.”

“Onunla bu konuda yarıştığımı bilmiyordum.”

“Kaybediyorsun.”

Adresin bulunduğu mahalleye vardıklarında öğleden sonra olmuştu.

Savaş, buraya henüz doğrudan ulaşmamıştı. Yine de sokaklarda normalden az insan vardı. Dükkânların çoğu kapanmış, bazı evlerin pencereleri tahtalarla örtülmüştü. Kapı önlerinde bekleyen yaşlılar, geçen her askerî arabayı uzun süre izliyordu.

Aradıkları ev dar bir sokağın sonunda bulunuyordu.

Kapısı eskimiş, çatısının bir kısmı çökmüştü.

Hayri üç kez vurdu.

Cevap gelmedi.

Medusa çevreye baktı.

“Boş olabilir.”

Hayri yeniden vurdu.

Bu kez içeriden ayak sesleri duyuldu.

“Kim?”

“Eski araştırma kayıtlarıyla ilgili konuşmak istiyoruz.”

Kapının arkasında sessizlik oldu.

“Yanlış eve geldiniz.”

Hayri cebinden görev belgesini çıkardı.

“Ben Hayri. Harici savaş kurulunda görevliyim.”

İçeride bir şey devrildi.

Medusa, Hayri'ye baktı.

Kapı yavaşça açıldı.

Karşılarında yaşlı bir adam duruyordu. Sırtı kamburlaşmış, yüzünün bir tarafında eski bir yanık izi kalmıştı. Sağ elinin üç parmağı diğerlerine göre daha kısa görünüyordu.

Adam, Hayri'nin belgesine bakmadı.

“Bu kadar yıl sonra neden geldiniz?”

Hayri'nin kalbi hızlandı.

“Demek kim olduğumuzu biliyorsunuz.”

“Hayır.” Adamın bakışları Medusa'ya kaydı. “Ama neden geldiğinizi biliyorum.”

Kapıyı biraz daha açtı.

“İçeri girin. Sokakta konuşmayacağız.”

Evin içi karanlıktı. Bir köşede eski çalışma aletleri, diğerinde üst üste yığılmış sandıklar vardı. Adam onları küçük bir masaya oturttu. Kendisi karşılarına geçmedi; kapının yanında ayakta kaldı.

Hayri yüzüğü çıkardı.

Adamın yüzü değişti.

Bir an için bütün yaşını unutmuş gibi doğruldu. Ardından gözlerini kapattı.

“Bunu nereden buldunuz?”

“Batı kalesinden gelen yaralı bir haberci getirdi.”

“Demek sonunda ortaya çıktı.”

Hayri dikkat kesildi.

“Ne demek istiyorsunuz?”

Adam başını salladı.

“Bilmiyorum. Yıllardır o yüzüğü görmedim.”

“Komutanın yardımcısıydınız.”

“Evet.”

“Deney sırasında oradaydınız.”

Adam cevap vermedi.

Medusa masaya eğildi.

“Resmî kayıtlarda komutanın emirlere karşı geldiği yazıyor. Doğru mu?”

Yaşlı adam, ilk kez doğrudan onun yüzüne baktı.

“Hayır.”

Hayri, adamın bunu söylemek için hiç düşünmemesine şaşırdı.

“Öyleyse ne oldu?”

Adam yavaşça sandalyeye oturdu.

“Bize verilen emirleri uyguladık.”

“Kim verdi?”

Adamın gözleri masanın üzerindeki yüzüğe kaydı.

“Komutanın imzasını taşıyan bir emir vardı. Ama teknik işlemi hazırlayan o değildi.”

“Kimdi?”

Yaşlı adam ellerini birbirine kenetledi.

“İlhan.”

Hayri'nin boğazı kurudu.

“Emin misiniz?”

Adam acı bir ifadeyle gülümsedi.

“Ben o emri uygulayan kişiyim. Emin olmamı sağlayacak kadar insan öldü.”

Medusa sessizce bekliyordu.

“Bize koruyucu enerjinin yönünü değiştirmemiz söylendi,” diye devam etti adam. “Normalde enerji belirli sınırlar içinde dolaşırdı. Deney sırasında onu farklı bir kanala aktarmamız istendi. Komutan buna karşı çıktı.”

“Resmî kayıtlarda tam tersi yazıyor,” dedi Hayri.

“Biliyorum.”

“Peki neden itiraz etmediniz?”

Adam ellerine baktı.

“Ettim.”

“Sonra?”

“İfadem alınmadı.”

Hayri, dosyada gördüğü satırı hatırladı.

İfadesi alınamadı.

“Bunu kim engelledi?”

“Bilmiyorum. Beni tesisten uzaklaştırdılar. Bir süre sonra da komutanın hain ilan edildiğini öğrendim.”

Medusa öne eğildi.

“Deney sırasında komutana ne oldu?”

Yaşlı adamın dudakları titredi.

“Geçit açıldığında herkes kaçıyordu. İçeriden bir şey çıktı. Ne olduğunu hâlâ anlatamam. Yüzünü gördüğümü sanıyorum ama ne zaman hatırlamaya çalışsam başka bir şey görüyorum.”

“Komutan?” diye sordu Hayri.

“İnsanları çıkarmaya çalıştı. Kapının kapanması için geri dönmemiz gerektiğini söyledi. Biz de...” Adam sustu. “Biz kaçtık.”

“Sonra?”

“Sonra onu geçidin yanında gördüm. Bir askeri dışarı itti. Kendisi geri dönemedi.”

Hayri, adamın yüzündeki yanık izine baktı.

“Öldüğünü gördünüz mü?”

“Hayır.”

“Geçidin içinde kaybolduğunu mu gördünüz?”

Adam başını salladı.

“Evet.”

“Peki neden öldü kabul edildi?”

“Çünkü oradan geri dönen kimseyi görmemiştik.”

Hayri, bu cevabın resmî kayıtlardaki kesinliği açıklamadığını düşündü. Bir insanın geri dönememesiyle öldüğünün bilinmesi arasında büyük bir fark vardı.

Medusa sessizliği bozdu.

“Bize gösterebileceğiniz bir şey var mı?”

Yaşlı adam uzun süre düşündü.

Sonra ayağa kalktı.

“Bir şey sakladım.”

Odanın arka tarafındaki sandıklardan birini açtı. İçinden eski bir kumaşa sarılmış birkaç kâğıt çıkardı. Kâğıtların kenarları sararmış, bazı yerleri nemden zarar görmüştü.

Adam bunları masaya bıraktı.

“Beni suçlayacaklarını düşündüm. O yüzden sakladım.”

Hayri ilk sayfayı açtı.

Teknik bir çizimdi.

Gümüş Damar'ın eski koruyucu düzeni, enerji kanalları ve deney sırasında kullanılacak bağlantılar gösteriliyordu.

İkinci sayfada ise bir emir vardı.

Altında İlhan'ın imzası bulunuyordu.

Hayri imzayı tanıdı.

Hocası yıllardır aynı biçimde imza atıyordu.

“Bu gerçek mi?” diye sordu.

Yaşlı adam başını kaldırdı.

“Bunca yıl bunu sakladım. Sizce neden?”

Hayri cevap vermedi.

Medusa çizimi dikkatle inceledi. Parmaklarını bir bağlantı noktasının üzerinde gezdirdi.

“Burada bir sorun var.”

“Ne?” diye sordu Hayri.

“Enerjiyi yalnızca başka bir kanala aktarmamışlar.”

“Ne yapmışlar?”

Medusa çizimi ona çevirdi.

“Akışın yönünü tersine çevirmişler.”

Hayri, kâğıda baktı.

Önce bunun mümkün olmadığını düşündü. Ardından çizimin altındaki hesapları gördü.

Hesaplar hatalı değildi.

Yalnızca yanlış bir amaca hizmet ediyorlardı.

“Böyle bir işlem koruyucu yapıyı güçlendirmez,” dedi.

“Hayır.”

“Dengeyi bozar.”

“Evet.”

Hayri çizimin devamını inceledi.

Bir noktada enerji iki ayrı yönde gösterilmişti. Koruyucu akışın tersine çevrilmesi, normalde kapalı kalması gereken bir sınırı kısa süreliğine açabilecek türden bir etki yaratıyordu.

“Bunu bilerek mi yaptılar?” diye sordu.

Medusa başını salladı.

“Çizimden bunu anlayamayız.”

Yaşlı adam konuşmalarını dinliyordu.

“Komutan da aynı şeyi söylemişti.”

Hayri ona döndü.

“Ne demişti?”

“Bu işlemin bir kapıyı açabileceğini.”

“İlhan ne cevap verdi?”

Adam gözlerini kapattı.

“Kontrol altında olduğunu söyledi.”

Hayri, hocasının sesini zihninde duydu.

Bir ölçüm beklentilerimize uymuyorsa önce kendi düşüncelerimizi sorgulamalıyız.

Yıllarca bu sözlere inanmıştı.

Şimdi ise aynı adamın, bütün uyarılara rağmen tehlikeli bir deneyi sürdürdüğünü öğreniyordu.

“Bu belgeleri almamız gerekiyor,” dedi.

Yaşlı adam kâğıtları toplamadı.

“Alın.”

“Adınızı da soruşturma kayıtlarına eklememiz gerekecek.”

Adamın yüzü soldu.

“Beni yeniden çağıracaklar mı?”

“Muhtemelen.”

“Otuz yıl sonra mı?”

Hayri cevap vermeden önce düşündü.

“Otuz yıl önce söylemenize izin verilmeyen şeyleri şimdi söylemeniz gerekebilir.”

Yaşlı adam başını eğdi.

“Komutanı kurtaramadım,” dedi. “Belki adını kurtarabilirim.”

Hayri belgeleri dikkatle katladı.

Bu kez söyleyebileceği bir teselli bulamadı.

Karargâha döndüklerinde hava kararmaya başlamıştı.

Medusa, belgeleri yeniden açıp hesapları karşılaştırıyordu. Hayri ise İlhan'ın çalışma odasının önünde durmuştu.

Kapının arkasından kâğıt hışırtıları geliyordu.

Hayri üç kez vurdu.

“Gir.”

İlhan masasında oturuyordu. Önünde açık bir kitap, yanında yarısı içilmiş çay vardı. Hayri'yi görünce yüzünde alışıldık sakin ifade belirdi.

“Bu saatte burada olman iyiye işaret değil.”

Hayri kapıyı kapattı.

“Konuşmamız gerekiyor.”

İlhan, Medusa'yı da görünce doğruldu.

“Ne oldu?”

Hayri belgeleri masaya bıraktı.

İlhan ilk sayfaya baktı.

Yüzündeki ifade değişmedi.

İkinci sayfayı gördüğünde ise eli durdu.

“Bunları nereden buldunuz?”

“Eski deneyde görev yapan birinden.”

İlhan gözlerini kaldırdı.

“Kimden?”

“Önemli olan o değil.”

“Hayri...”

“Bu imza sizin mi?”

İlhan kâğıda baktı.

Uzun süre cevap vermedi.

Sonunda başını salladı.

“Evet.”

Hayri'nin içinden geçen ilk duygu öfke olmadı.

Hayal kırıklığıydı.

Çünkü hocasının imzayı inkâr etmesini beklemiyordu. Fakat bir açıklama sunacağını, her şeyin yanlış anlaşıldığını söyleyeceğini ummuştu.

“Komutanın emirlere karşı geldiğini yazmışsınız,” dedi Hayri.

İlhan sessiz kaldı.

“Fakat teknik talimatı siz vermişsiniz.”

“Evet.”

“Enerji akışının tersine çevrilmesini siz istemişsiniz.”

İlhan gözlerini kapattı.

“Evet.”

Medusa masaya yaklaştı.

“Peki komutan neden hain ilan edildi?”

İlhan'ın parmakları titredi.

“Çünkü...” dedi.

Sustu.

Hayri bekledi.

“Çünkü gerçeği söyleseydim,” diye devam etti İlhan, “her şeyin benim yüzümden olduğunu öğreneceklerdi.”

Odanın içinde uzun bir sessizlik oluştu.

Hayri, karşısındaki adama baktı.

Yıllarca kendisine doğruyu söylemeyi öğreten hocası, şimdi bir felaketin ardından gerçeği sakladığını kabul ediyordu.

“Kaç kişi öldü?” diye sordu Hayri.

İlhan başını kaldırmadı.

“Biliyorsun.”

“Kaç kişi?”

İlhan'ın sesi güçlükle çıktı.

“Yirmi üç.”

Hayri'nin elleri yumruk oldu.

“Yirmi üç insan öldü. Bir komutan hain ilan edildi. Ailesi cezalandırıldı. Ve siz sustunuz.”

İlhan cevap vermedi.

“Bana neden anlatmadınız?”

“Sen o zaman çocuktun.”

“Sonra büyüdüm.”

İlhan'ın gözleri doldu.

“Biliyorum.”

“Yıllarca yanınızda çalıştım.”

“Biliyorum.”

“Bana gerçeği söylemek için yıllarınız vardı.”

İlhan başını eğdi.

“Biliyorum, Hayri.”

Hayri bir adım geri çekildi.

Hocasıyla ilk kez konuşacak söz bulamıyordu.

Medusa sessizliği bozdu.

“Komutanın insanları kurtarmaya çalıştığını biliyor muydunuz?”

İlhan gözlerini kaldırdı.

“Evet.”

“Bunu neden rapora yazmadınız?”

İlhan'ın yüzündeki ifade değişti.

“Çünkü o zaman insanların neden kaçmak zorunda kaldığını da açıklamam gerekecekti.”

Hayri, yaşlı adamın karşısında dururken yıllardır içinde taşıdığı saygının bir anda yok olmadığını fark etti.

Daha kötüsü, hâlâ oradaydı.

İlhan'ın kendisine öğrettikleri, birlikte çalıştıkları geceler, çözdükleri problemler, paylaştıkları başarılar...

Hepsi gerçekti.

Ama bu da gerçekti.

“Bunu düzeltmeniz gerekiyor,” dedi Hayri.

İlhan başını salladı.

“Biliyorum.”

“Kurulun önünde.”

“Evet.”

“Ve bu kez hiçbir şeyi saklamadan.”

İlhan uzun süre Hayri'ye baktı.

Sonra ayağa kalktı.

“Yapacağım.”

Hayri bu söze inanmak istedi.

Fakat artık inanmakla bilmenin aynı şey olmadığını öğrenmişti.

İlhan masanın çekmecesini açtı.

İçinden küçük, eski bir anahtar çıkardı.

“Bir şey daha var,” dedi.

Hayri anahtara baktı.

“Neyin anahtarı?”

İlhan cevap vermeden önce kapıya yöneldi. Kapının kapalı olduğundan emin oldu.

Ardından anahtarı Hayri'nin önüne bıraktı.

“Arşivin herkesin bilmediği bir bölümü var.”

Medusa kaşlarını çattı.

“Ne saklanıyor orada?”

İlhan, Hayri'nin yüzüne baktı.

“Bu deneyden sonra saklamaya karar verdiğimiz şeyler.”

Hayri anahtarı eline aldı.

Metal soğuktu.

“Kim karar verdi?”

İlhan cevap vermedi.

Hayri, sorusunu tekrarlamadı.

Çünkü hocasının yüzündeki ifadeden, cevabın henüz duymaya hazır olmadığı başka bir gerçeğe uzandığını anlamıştı.

Hayri, anahtarı avucunda çevirdi.

İlhan'ın çalışma odasında çıt çıkmıyordu. Medusa masanın yanında ayakta duruyor, yaşlı araştırmacının yüzünü inceliyordu. İlhan ise anahtarı verdikten sonra sanki görevini tamamlamış gibi sandalyesine oturmuştu.

“Orada ne bulacağımızı biliyor musunuz?” diye sordu Hayri.

İlhan bakışlarını kaldırdı.

“Bir kısmını.”

“Bir kısmını mı?”

“Arşiv yıllardır kullanılıyor, Hayri. İçerideki bütün belgeleri ben yerleştirmedim.”

“Peki hangi belgelerin saklanmasına siz karar verdiniz?”

İlhan bir süre sustu.

“Eski deneyin sonuçları. Gerçek kayıtlar. Soruşturmanın kurul önüne çıkarılmayan bölümleri.”

“Bunların neden saklandığını artık biliyoruz.”

“Hayır,” dedi İlhan. “Neden saklamaya başladığımızı biliyorsunuz. Sonrasında neler olduğunu bilmiyorsunuz.”

Medusa bir adım öne çıktı.

“Öyleyse anlatın.”

İlhan'ın yüzü gerildi. Sanki birkaç kelime söylemek için bile izin almaya ihtiyacı vardı.

“Deneyden sonra Gümüş Damar'ın yapısıyla ilgili bazı belgeler ayrıldı. Bir daha kimsenin aynı hatayı yapmasını istemedik.”

Hayri, masanın üzerindeki anahtara baktı.

“Belgeleri saklamak, hatayı ortadan kaldırmaz.”

“Biliyorum.”

“Bugün bunu sık sık söylüyorsunuz.”

İlhan başını eğdi.

Hayri, hocasının bu kadar kolay geri çekilmesini beklemiyordu. Gençliğinde onunla tartışmak zordu. Bir hesap üzerinde anlaşamadıklarında İlhan saatlerce masadan kalkmaz, en küçük ayrıntıyı bile yeniden incelerdi. Şimdi karşısında kendi sözlerini savunacak gücü kalmamış bir adam vardı.

Fakat Hayri ona acımak istemedi.

“Serap'a ne zaman anlatacaksınız?”

“Yarın.”

“Bugün anlatmanızı istiyorum.”

“Bugün kardeşini kaybetti.”

“Ve bugün bir kalemizi savaşmadan kaybettiğimizi öğrendi.”

İlhan gözlerini kaldırdı.

Hayri devam etti.

“Bunun sizin sakladığınız şeylerle bir ilişkisi varsa öğrenmek zorunda. İlişkisi yoksa da geçmişte yaptıklarınızı bilmeye hakkı var.”

“Yarın sabah kurulun karşısına çıkacağım.”

Hayri bir süre onu izledi.

“Bu sözü unutmayın.”

“Unutmayacağım.”

Medusa kapıya yöneldi. Hayri de anahtarı cebine koydu. Tam çıkacaklardı ki İlhan yeniden konuştu.

“Hayri.”

Durdu.

“Bana güvenmeni beklemiyorum.”

Hayri arkasını döndü.

“Bunu söylediğiniz için teşekkür etmemi de beklemeyin.”

İlhan cevap vermedi.

Kapı kapandığında Medusa derin bir nefes aldı.

“Onu böyle görmeye alışık değilim.”

“Ben de.”

“Yarın gerçekten konuşacağını düşünüyor musun?”

“Bilmiyorum.”

Medusa koridor boyunca ilerledi.

“Öyleyse bugün bulabildiğimiz kadarını bulalım.”

Arşivin gizli bölümü, eski soruşturma kayıtlarının tutulduğu katın altında bulunuyordu.

Hayri buradaki kapının önünden yüzlerce kez geçmişti. Duvarla aynı renge boyandığı için dikkat çekmiyordu. Üzerindeki taş levhada herhangi bir işaret bulunmuyordu.

İlhan'ın verdiği anahtar kilide ilk denemede girmedi.

Hayri biraz zorladığında Medusa koluna dokundu.

“Kıracaksın.”

“Otuz yıldır açılmamış olabilir.”

“Bu, kırman gerektiği anlamına gelmiyor.”

Anahtarı elinden aldı. Kilidin içine yerleştirip hafifçe çevirdi. Metal önce sıkıştı, ardından kısa bir sesle döndü.

Kapı açıldı.

Hayri, Medusa'nın yüzündeki küçük gülümsemeyi gördü.

“Bir şey söyleme,” dedi.

“Hiçbir şey söylemedim.”

İçerisi beklediğinden büyüktü.

Karşı duvar boyunca sıralanan dolaplarda deri kaplı dosyalar, mühürlü kutular ve eski hesap defterleri bulunuyordu. Odanın ortasında iki masa vardı. Birinin üzerinde kurumaya bırakılmış gibi duran mürekkepli kâğıtlar, diğerinde ise boş raf etiketleri duruyordu.

Hayri şaşırdı.

“Burası kullanılıyor.”

Medusa ışığı masaya yaklaştırdı.

“Yakın zamanda.”

Hayri kâğıtlardan birini eline aldı. Üzerinde tarihler, dosya numaraları ve teslim kayıtları bulunuyordu.

“Kim kullanıyor?”

“Bunu öğrenebiliriz.”

Medusa kayıt defterini gösterdi.

Hayri kapağını açtı. İlk sayfalardaki kayıtlar çok eskiydi. Bazılarının mürekkebi neredeyse silinmişti. Ancak ilerledikçe daha yeni işlemler görünmeye başladı.

Bir dosyanın birkaç yıl önce başka bir dolaba taşındığı, bir başkasının incelendikten sonra geri getirildiği yazıyordu. Bunlar normal arşiv işlemleriydi.

Son sayfalara geldiklerinde ise Hayri'nin eli durdu.

Bir kayıt silinmişti.

Mürekkep kazınmış, kâğıdın yüzeyi incelmişti. Yine de bazı rakamlar seçilebiliyordu.

Medusa eğildi.

“Bu tarih…”

“Yakın zamana ait.”

“Ne kadar yakın?”

“Birkaç hafta.”

Medusa, masadaki dosyaları inceledi.

“Buraya kimlerin girdiğini gösteren başka kayıt olmalı.”

Hayri başını salladı.

“Arşiv görevlileri.”

“Öyleyse Aslı'yı bulalım.”

Aslı, ana arşivin girişinde kitapları tasnif ediyordu.

Henüz yirmi üç yaşındaydı. Hayri onu yıllardır tanıyordu; çoğu insanın birkaç dakikada vazgeçeceği dağınık kayıtlar arasında saatlerce çalışabiliyordu. İsimleri, tarihleri ve dosya numaralarını hafızasında tutmasıyla ün kazanmıştı.

Hayri ile Medusa'yı görünce elindeki kitabı bıraktı.

“Bir şey mi arıyorsunuz?”

“Gizli arşivin kayıtlarını,” dedi Hayri.

Aslı'nın yüzü değişti.

“Oraya girdiniz mi?”

“Evet.”

“Yetki belgeniz…”

“İlhan'ın anahtarı bizde.”

Aslı bir süre ikisine baktı.

“Öyleyse sorun yok.”

“Bir kayıt silinmiş,” dedi Medusa. “Birkaç hafta önce yapılmış bir işlem.”

Aslı'nın kaşları çatıldı.

“Silinmiş mi?”

“Evet.”

“Bunu kim yapmış?”

“Biz de onu öğrenmeye çalışıyoruz.”

Aslı masanın altındaki çekmeceyi açtı. İçinden ince bir defter çıkardı.

“Eski kayıtları düzenlerken bazı bilgileri başka bir deftere geçiriyorum,” dedi. “Yangın çıkarsa ya da belgeler zarar görürse en azından hangi dosyanın nerede olduğunu bilelim diye.”

Hayri defteri aldı.

“Bu işlemin kopyası var mı?”

“Olması gerekir.”

Aslı sayfaları çevirmeye başladı. Sonunda bir satırın üzerinde durdu.

“İşte.”

Hayri eğildi.

Kayıtta, eski komutana ait yetki mührünün kullanıldığı yazıyordu.

Hayri bunu birkaç kez okudu.

“Bu mümkün değil.”

Aslı başını kaldırdı.

“Neden?”

“Bu mührün sahibi yıllar önce kayboldu.”

Medusa, Hayri'nin elindeki deftere baktı.

“Yine de birisi onun yetkisini kullanmış.”

Aslı'nın yüzü soldu.

“Bunu ben onaylamadım.”

“Biliyorum,” dedi Hayri. “Kayıtların tutulmasını kim denetliyordu?”

“Görev değişimlerine göre farklı kişiler. Ama bu işlemde ikinci düzey yetki kullanılmış.”

“Kim verdi?”

Aslı başka bir sayfayı açtı.

“Burada bir onay var.”

Hayri yazıyı inceledi.

Onay veren görevli tanıdığı biriydi. Yıllardır arşiv ve askerî yazışmalar arasında çalışan, dikkatli biri olarak bilinen bir yetkiliydi.

“Bu adam neden eski bir komutanın mührünü kabul etsin?” diye sordu Medusa.

Aslı dudaklarını ısırdı.

“Çünkü dosyaların acilen taşınması gerektiği söylenmiş.”

“Ne taşınması?”

“Gümüş Damar'daki sorun yüzünden bazı kayıtların güvenli bir bölgeye aktarılacağına ilişkin bir emir gelmiş.”

Hayri'nin içi sıkıştı.

Gümüş Damar'daki koruyucu yapının zayıfladığını biliyorlardı. Bu nedenle acil bir nakil emri, ilk bakışta inanılmaz görünmeyebilirdi.

“Emrin kopyası nerede?”

Aslı başka bir dolaba yöneldi. Birkaç belge çıkardı, tarihlerini kontrol etti.

Sonunda ince bir kâğıdı masaya koydu.

Hayri okudu.

Emir, arşivin belirli bir teknik dosyasının güvenli bir bölgeye taşınmasını istiyordu. Altında kullanılan mühür biçimi resmîydi fakat onayın hangi kurul kararına dayandığı yazmıyordu.

“Bu emir Serap'ın kurulundan geçmedi,” dedi Hayri.

Medusa başını salladı.

“En azından bize bildirilmedi.”

Aslı'nın sesi titredi.

“Bir dosya gerçekten kayıp mı?”

Hayri belgeyi yeniden inceledi.

“Öyle görünüyor.”

“Hangisi?”

Aslı'nın kayıt defterinde dosyanın adı kısaltılmıştı. Medusa eski tasnif numaralarına baktı.

“Gümüş Damar'ın ikinci koruyucu yapısına ilişkin kayıt.”

Hayri, Medusa'yla göz göze geldi.

Bu dosyanın varlığı eski deney belgelerinde geçiyordu. İçeriği bütünüyle bilinmiyordu. Ancak birinin özellikle onu seçmiş olması rastlantı olamayacak kadar dikkat çekiciydi.

Aslı sandalyeye oturdu.

“Ben bunu nasıl fark etmedim?”

“Fark etmen için bir neden yoktu,” dedi Hayri. “Kayıt resmî görünüyor.”

“Yine de…”

“Senin tuttuğun kopya olmasaydı bugün bu işlemi de göremeyecektik.”

Aslı başını kaldırdı.

“Dosyayı götüren kişiyi bulabiliriz.”

“Nasıl?”

“Teslim tutanağında görevli askerin adı bulunmalı.”

Genç askeri bulmaları uzun sürmedi.

Arşivin alt kapısında nöbet tutuyordu. Hayri'yi görünce selam verdi. Ancak Aslı elindeki tutanağı gösterdiğinde yüzü soldu.

“Bu dosyayı sen mi teslim ettin?” diye sordu Hayri.

Asker başını salladı.

“Evet.”

“Kime?”

“Harici bir görevliye.”

“Adını biliyor musun?”

“Belgesinde yazıyordu. Ama hatırlamıyorum.”

“Yüzünü?”

“Yüzünü gördüm. Fakat daha önce tanımıyordum.”

Medusa öne çıktı.

“Dosyayı neden verdin?”

“Emir vardı.”

“Kimden?”

“Aslı Hanım'ın gösterdiği belgeyi getirmişti. Üzerinde yetki mührü vardı.”

“Belgeyi doğruladın mı?” diye sordu Hayri.

Askerin sesi alçaldı.

“Arşivdeki görevliye gösterdim. O da onayladı.”

Hayri, gencin korktuğunu fark etti. Henüz neyin içinde olduğunu tam anlamamıştı. Bir dosyayı teslim etmişti ve şimdi karşısında iki kurul üyesi duruyordu.

“Bize baştan anlat,” dedi Hayri. “Acele etme.”

Asker derin bir nefes aldı.

“Öğleden sonraydı. Gelen kişi Gümüş Damar'daki sorun nedeniyle kayıtların taşınacağını söyledi. Önce belgesini gösterdi. Sonra dosyayı istedi. Ben de yetkiliye haber verdim.”

“Yetkili ne söyledi?”

“Onay mührünü kontrol etti. Birkaç yere baktı. Sonra teslim edebileceğimi söyledi.”

“Gelen kişi yalnız mıydı?”

“Evet.”

“Üzerinde ne vardı?”

“Sıradan Harici kıyafeti. Yüzünü gizlemiyordu.”

Hayri bir süre düşündü.

“Dosyayı nereye götüreceğini söyledi mi?”

“Güvenli arşive.”

“Hangi arşiv?”

Asker cevap veremedi.

Medusa, Hayri'ye baktı.

Genç adam başını eğdi.

“Yanlış bir şey mi yaptım?”

Hayri hemen cevap vermedi.

Birinin bu askeri bilerek seçmiş olabileceğini düşündü. Gençti, görevi yeniydi ve elinde resmî görünen bir belge vardı. Üstelik onay veren daha deneyimli bir yetkili de bulunuyordu.

“Sen sana verilen talimatı uygulamışsın,” dedi Hayri. “Ama o talimatın gerçek olup olmadığını araştırıyoruz.”

“Beni cezalandıracaklar mı?”

“Buna ben karar vermiyorum. Fakat bildiklerini saklamadığını rapora yazacağım.”

Askerin omuzları biraz gevşedi.

Hayri devam etti.

“Bugünden itibaren bu olayla ilgili biri sana soru sorarsa bana ya da Medusa'ya haber ver. Tanımadığın kimseye yeni bir belge teslim etme. Seni suçlayan olursa da önce bizimle konuş.”

Asker başını salladı.

Koridordan ayrıldıklarında Medusa sessizliği bozdu.

“Biri eski komutanın yetkisini kullanmış.”

“Evet.”

“Sonra gerçek bir arızayı bahane ederek gizli dosyayı almış.”

“Evet.”

“Ve kaydı silmiş.”

Hayri yürümeyi bıraktı.

“Bütün bunların aynı kişi tarafından yapıldığını henüz bilmiyoruz.”

Medusa başını salladı.

“Haklısın.”

“Ancak birbirinden bağımsız olduklarına inanmak da zor.”

Hayri cebindeki yüzüğü yokladı.

Yıllar önce kaybolan bir komutanın mührü, teslim olan bir kaleden çıkmıştı. Aynı yetki, birkaç hafta önce arşivde kullanılmıştı. İki olay arasında bağlantı vardı.

Fakat bağlantının ne olduğunu henüz bilmiyorlardı.

“Serap'a haber vermeliyiz,” dedi Medusa.

“Vereceğiz.”

“İlhan'a da mı?”

Hayri bir süre düşündü.

“Önce Serap'a.”

Hayri, o gece çalışma odasına döndüğünde ilk iş olarak eski hesaplarını açtı.

Gümüş Damar'daki koruyucu yapının ölçümleri günlerdir masasında duruyordu. Medusa'yla birlikte inceledikleri değerlerde belirli aralıklarla ortaya çıkan sapmalar vardı. Bazı günler aralık uzuyor, bazı günler kısalıyordu. Son ölçümlerde ise tekrarlanan dalgalanmalar arasındaki süre azalmıştı.

Hayri, bu değişimi ilk fark ettiğinde hesaplarını yeniden yapmıştı.

Sonra bir kez daha.

Her seferinde aynı sonuca ulaşmıştı.

Koruyucu yapının zayıfladığı noktada enerji düzenli aralıklarla ters yönde hareket ediyordu. Bu, eski deneyin yarattığı felaketin birebir tekrarı değildi. Fakat Hayri benzerliği görmezden gelemiyordu.

Defterin üzerine eğildi.

Tam o sırada duydu.

Derinden gelen, kısa ve boğuk bir ses.

Birbirine sürtünen iki taşın sesi gibi değildi. Metalin çınlamasına da benzemiyordu. Daha çok uzak bir yerden yükselen, hemen ardından kesilen bir uğultuydu.

Hayri başını kaldırdı.

Ses kesilmişti.

Bu ilk kez olmuyordu.

Birkaç gündür, özellikle koruyucu yapıdaki dalgalanmalara yoğunlaştığında aynı sesi duyduğunu sanıyordu. İlk başta yorgunluğuna bağlamıştı. Sonra Medusa'nın ölçümlerindeki zamanlarla karşılaştırmıştı.

Aralıklar birbirine uyuyordu.

Kapı açıldı.

Medusa içeri girdiğinde Hayri hâlâ dinliyordu.

“Yine mi?”

Hayri başını salladı.

“Duydun mu?”

Medusa bir süre bekledi.

“Hayır.”

Hayri saat düzeneğine baktı.

Bir süre sonra ses yeniden geldi.

O kadar kısa sürdü ki ne zaman başladığını anlamak zordu.

“Şimdi,” dedi.

Medusa hiçbir şey duymamıştı. Fakat elindeki ölçüm tablosuna baktığında kaşları çatıldı.

“Değişim tam bu aralıkta.”

Hayri sandalyesine oturdu.

“Bunu neden yalnızca ben duyuyorum?”

Medusa cevap vermedi.

İkisi de ellerindeki verilerin bu soruyu açıklamadığını biliyordu.

“Bir uyarı olabilir,” dedi Hayri.

“Eski kayıtlarla ilişkili olduğunu düşünüyoruz. Henüz bundan fazlasını bilmiyoruz.”

Hayri başını salladı.

“Biliyorum.”

Medusa masanın karşısına oturdu.

“Gümüş Damar'daki savunma bölgesine gitmeliyiz.”

“Yarın sabah.”

“Serap'a haber verelim.”

Hayri hesaplarını kapattı.

“Eren'i gönderirim.”

Ertesi sabah Gümüş Damar'ın çevresindeki savunma noktasına vardıklarında Tarkan onları girişte karşıladı.

Üzerindeki zırhı çıkarmamıştı. Yüzünde uykusuzluğun izleri vardı.

“Geldiğinize sevindim,” dedi.

Hayri şaşırdı.

“Tarkan'ın bir araştırmacıyı gördüğüne sevineceği günü de gördük.”

“Şaka yapmak için doğru yerde değilsin.”

Hayri'nin gülümsemesi kayboldu.

Savunma noktasının içindeki askerler yorgundu. Bazıları duvarın dibinde oturuyor, bazıları aletleri taşıyordu. Koruyucu yapının zayıfladığı bölgede önceden oluşturulmuş geçici destekler bulunuyordu.

Hayri, çatlağın yakınında durdu.

Daha önce gördüğü çizgi hâlâ oradaydı. Çevresindeki destekler sağlam görünse de ölçümler koruyucu yapının eskisi kadar dayanıklı olmadığını gösteriyordu.

“Son durum?” diye sordu.

Tarkan elindeki raporu verdi.

“Aralıklar kısalıyor.”

Medusa değerleri kontrol etti.

“Hayri'nin hesaplarıyla uyumlu.”

“Ne kadar dayanır?” diye sordu Tarkan.

Hayri rapora baktı.

“Kesin süre söyleyemem.”

Tarkan'ın yüzü sertleşti.

“Bana kesin olmayan bir cevap da verebilirsin. Yeter ki işe yarasın.”

“Şu anki desteklerle hattı koruyabiliriz. Ama risk arttı. Askerlerin bir kısmını daha geriye çekmek gerekiyor.”

“Geri çekilirsek savunma boşluğu oluşacak.”

“Burada kalırlarsa da tehlikenin içinde olacaklar.”

Tarkan kollarını kavuşturdu.

“Bana yeni asker lazım.”

“Serap'a bildirdin mi?”

“Evet. Takviye gönderemeyeceğini söyledi.”

Hayri başını kaldırdı.

“Neden?”

“Son saldırı için hazırlanan birlikleri buraya çekmek istemiyor.”

Medusa araya girdi.

“Peki tahliye?”

“Yakındaki sivillerin çıkarılmasını onayladı. Askerlerin tamamını geri çekmemi istemedi.”

Hayri çatlağa baktı.

“Geçici korumayı güçlendirebiliriz. Fakat bu kalıcı çözüm değil.”

Tarkan başını salladı.

“Kalıcı çözüm istemiyorum. Şimdilik adamlarımı hayatta tutacak bir şey istiyorum.”

Hayri, Tarkan'ın yüzüne baktı.

Onu yıllardır tanıyordu. Katı, inatçı ve çoğu zaman sinir bozucu buluyordu. Ancak adamın savaşın ortasında istediği şey son derece basitti.

Askerlerini kaybetmemek.

“Yapabileceğimizi yapacağız,” dedi.

Öğleden sonra geçici destekler yeniden düzenlendi.

Hayri ve Medusa teknik işlemleri denetlerken Tarkan askerlerini daha güvenli noktalara yerleştirmeye çalıştı. Fakat mevcut asker sayısı yeterli değildi. Bazı nöbetçiler iki ayrı görev arasında gidip gelmek zorunda kalıyordu.

Bir süre sonra Civan geldi.

Yanında küçük bir gönüllü birlik vardı.

Tarkan onları görünce yüzünü buruşturdu.

“Kim çağırdı sizi?”

Civan durdu.

“Yardıma ihtiyacınız olduğunu duydum.”

“Ben senden yardım istemedim.”

“Hayri istedi.”

Hayri başını çevirdi.

“Ben teknik destek istemiştim.”

Civan ona kısa bir bakış attı.

“Adamların da teknik desteğe ihtiyacı var.”

Tarkan öne çıktı.

“Başkomutan takviye gönderilmemesini emretti.”

“Biliyorum.”

“Öyleyse burada ne işin var?”

“Gönüllülerle geldim.”

“Bu cevabın emri değiştirmiyor.”

Civan sessiz kaldı.

Hayri ikisinin arasına girdi.

“Bu tartışmayı burada yapmayın.”

Tarkan ona döndü.

“Bu adamlar benim emrime verilmedi.”

“Öyleyse senin emrinde çalışsınlar.”

Civan hemen başını salladı.

“Kabul.”

Tarkan şaşırdı.

“Ne?”

“Buradaki askerlerin komutanı sensin. Gönüllüler de senin emirlerini dinleyecek.”

Tarkan bir süre Civan'a baktı.

“Başkomutanın kararını çiğnediğinin farkındasın.”

“Evet.”

“Bunun hesabını vereceksin.”

“Vereceğim.”

Tarkan, Civan'ın yüzünde tereddüt arar gibi bekledi.

Sonra başını çevirdi.

“Bora nerede?”

“Başka birlikte.”

“Peki. Adamlarını iki gruba ayıracağız. Bir kısmı taşıma işlerine yardım edecek. Diğerleri geri çekilme hattını güvenceye alacak.”

Civan başını salladı.

“Emrindeyiz.”

Hayri, Tarkan'ın yüzündeki şaşkınlığın hemen kaybolmadığını gördü.

Akşama doğru koruyucu yapının yakınındaki askerlerin bir kısmı geri çekiliyordu.

Gönüllüler ağır malzemeleri taşıyor, Tarkan'ın adamları savunma düzenini koruyordu. Hayri ve Medusa ölçümleri kontrol ederek geçici desteğin dayanıklılığını izliyordu.

İşler yavaş ilerliyordu.

Bazı askerler günlerdir yeterince uyumamıştı. Taşıma arabalarının biri bozulmuş, ağır malzemeler elle götürülmek zorunda kalmıştı.

Hayri bir askerin sendelediğini gördü.

Civan hemen yanına gitti.

“Bırak onu.”

“Taşıyabilirim, komutanım.”

“Bırak dedim.”

Asker yükü yere indirdi. Civan, yanındaki gönüllüye işaret etti.

“Onu geriye götür. Su içsin.”

“Komutanım, hâlâ…”

“Dinlenmek de emirdir.”

Hayri bu cümleyi duyunca başını kaldırdı.

Civan'ın sabah askerlerine söyledikleri aklına geldi.

Daha az kişiyle daha az şey yapacaklardı.

Fakat burada, her şeyi yine de kurtarmaya çalışıyordu.

Hayri'nin bu düşünceyi tamamlamasına fırsat kalmadı.

Koruyucu yapının yakınındaki askerlerden biri bağırdı.

“Tarkan Komutan!”

Hayri başını çevirdi.

Önceden zayıfladığı bilinen bölgedeki geçici desteklerden biri yükü taşıyamamıştı. Yakındaki ağır parçalar yerinden oynamış, geri çekilme yolunun bir kısmını kapatmıştı.

Birkaç asker arada kalmıştı.

Tarkan hemen koştu.

“Kimse ileri gitmesin!”

Civan da hareketlendi.

Hayri kolunu yakaladı.

“Dur!”

“Adamlar orada!”

“Biliyorum. Ama destekler sağlam değil.”

Civan dişlerini sıktı.

“Peki ne yapacağız?”

Hayri çevreyi inceledi.

Medusa ölçüm aracının başındaydı.

“Desteği bir süre daha tutabilir miyiz?” diye bağırdı Hayri.

“Çok kısa süre!”

Tarkan, askerlerine geri çekilme yolunu açmalarını emrediyordu. Fakat ağır parçaları kaldırmak için yeterli kişi yoktu.

Civan gönüllülerine döndü.

“Benimle gelin!”

Hayri yeniden engel olmak istedi.

Civan durdu.

“Bu kez ne yapmamı istiyorsun?”

Hayri, kapanan yolun ardındaki askerleri gördü.

Birinin bacağı sıkışmıştı. Diğeri onu kaldırmaya çalışıyordu.

Tarkan da aynı yöne bakıyordu.

“Onları senin emrinle çıkaracağız,” dedi Hayri, Tarkan'a.

Tarkan bir an düşündü.

Ardından Civan'a döndü.

“Altı kişi. Fazlası değil. Önce yolu açın. Sonra yaralıları çıkarın. Ben işaret vermeden kimse ilerlemeyecek.”

Civan başını salladı.

“Anlaşıldı.”

Hayri, Medusa'nın yanına koştu.

“Ne kadar?”

“Bilmiyorum.”

“Bir tahmin?”

Medusa elindeki ölçümlere baktı.

“Çabuk olmalılar.”

Hayri geri döndü.

Civan ve gönüllüler ağır parçaları kaldırmaya başlamıştı. Tarkan, askerlerin hangi sırayla hareket edeceğini belirliyor, diğerlerini geri çekiyordu.

Bir süre sonra ilk yaralı çıkarıldı.

Ardından ikinci.

Hayri nefesini tuttu.

Koruyucu yapıdan gelen boğuk sesi yeniden duydu.

Kısa.

Keskin.

Tanıdık.

“Civan!” diye bağırdı.

Civan başını kaldırdı.

“Geri çekil!”

Tarkan da aynı anda işaret verdi.

Gönüllüler son askeri kaldırıp geriye taşıdı.

Tam o sırada desteklerden biri daha yerinden kaydı.

Ağır bir parça yere düştü.

Askerlerden biri bağırdı.

Hayri, Civan'ın sendelediğini gördü. Ardından iki gönüllünün yaralı arkadaşlarını sürükleyerek güvenli bölgeye çıkardığını fark etti.

Tarkan askerlerini geriye çağırıyordu.

“Yeter! Herkes geri!”

Hayri yeniden ilerlemek istedi. Medusa kolundan tuttu.

“Hayri, dur!”

“Orada biri kaldı mı?”

Medusa gözlerini kapatıp sayıları kontrol etti.

“Bir…”

Hayri'nin kalbi hızlandı.

“İki… Üç…”

Sonra Tarkan'ın sesi duyuldu.

“Hepsi çıktı!”

Hayri derin bir nefes aldı.

Fakat rahatlaması uzun sürmedi.

Gönüllülerden biri yere yığılmıştı. Bacağından kan akıyordu. Bir başkası kolunu tutuyordu. Tarkan'ın adamlarından biri ise güçlükle nefes alıyordu.

Civan dizlerinin üzerine çöktü.

“Şifacı çağırın!”

Hayri yanlarına koştu.

Yaralı gönüllünün yüzü bembeyazdı.

“Komutanım…” dedi.

Civan onun elini tuttu.

“Buradayım.”

“İçerideki adam…”

“Çıktı.”

“Yaşıyor mu?”

Civan başını salladı.

“Yaşıyor.”

Gönüllü gözlerini kapattı.

Hayri, Civan'ın yüzüne baktı.

Arkadaşı bir şey söylemiyordu. Gözleri yalnızca yaralı askerdeydi.

Hayri o an, bu kararın bedelini Civan'ın da bildiğini anladı.

Adamlarını kurtarmıştı.

Ama başka adamlarını tehlikeye atmıştı.

İki gerçek birbirini ortadan kaldırmıyordu.

Gece çökerken yaralılar şifa merkezine taşındı.

Hayri, Tarkan'ın askerlerini kontrol ettiğini gördü. Komutan, yaralılardan birinin yanına eğilip kısa bir şey söyledi. Sonra Civan'a doğru yürüdü.

Bir süre birbirlerine baktılar.

“Adamlarımı kurtardın,” dedi Tarkan.

Civan cevap vermedi.

“Bunu unutmayacağım.”

“Benim adamlarım da yaralandı.”

“Biliyorum.”

Tarkan'ın yüzü sertleşti.

“Ve başkomutanın emrine karşı geldin.”

Civan başını salladı.

“Biliyorum.”

“Bunu da unutmayacağım.”

Hayri, aralarındaki konuşmayı sessizce dinledi.

Tarkan bir adım geri çekildi.

“Yarın Serap'a rapor vereceğim. Burada olanların hepsini anlatacağım.”

“Ben de anlatacağım,” dedi Civan.

Tarkan başını salladı.

Sonra yaralıların götürüldüğü yöne baktı.

“Önce adamlarımıza bakalım.”

Civan onunla birlikte yürüdü.

Hayri ise bir süre yerinden ayrılmadı.

Gümüş Damar'ın bulunduğu yöne baktı.

Geçici destekler hâlâ ayaktaydı. Fakat ne kadar dayanacaklarını bilmiyordu.

Arşivden çalınan dosya, eski komutanın yüzüğü, İlhan'ın sakladığı gerçekler ve şimdi de yaralı askerler…

Bunların her biri ayrı bir soruna benziyordu.

Yine de Hayri'nin zihninde aynı soruya bağlanıyorlardı:

Bunca yıldır kurdukları düzeni gerçekten ne kadar iyi tanıyorlardı?

“Hayri.”

Medusa yanına geldi.

“Dönmeliyiz.”

Hayri başını salladı.

“Evet.”

Birlikte yürümeye başladılar.

Bir süre sonra Medusa konuştu.

“Civan'ın yaptığını doğru buluyor musun?”

Hayri cevap vermeden önce düşündü.

“Adamları kurtardı.”

“Bunu sormadım.”

“Biliyorum.”

Medusa ona baktı.

“Öyleyse?”

Hayri, uzaklaşan yaralı arabalarını izledi.

“Henüz karar veremedim.”

Medusa başını çevirdi.

“Ben de.”

Hayri, bunun ikisinden de alışık olmadığı bir cevap olduğunu düşündü.

Yıllarca karşılaştıkları sorunların doğru çözümleri olduğuna inanmışlardı.

Şimdi ise bazen doğru görünen iki kararın da insanları yaralayabileceğini öğreniyorlardı.

Ve hiçbir hesap, o yaraların ağırlığını tam olarak gösteremiyordu.

Şifa merkezinin kapıları gece boyunca kapanmadı.
Hayri içeri girdiğinde ilk fark ettiği şey kan kokusu olmadı. Kaynatılmış otların keskin kokusu, ıslak kumaşların ağır havası ve koridorlarda biriken insan teri birbirine karışmıştı. Açık pencerelerden giren soğuk rüzgâr bile bu kokuları dağıtamıyordu.
Duvar boyunca uzanan yatakların neredeyse tamamı doluydu. Bazı yaralılar uyuyor, bazıları sessizce tavana bakıyordu. Bir adam yanındaki boş yatağın sahibini sorup duruyor, genç bir şifacı her defasında aynı cevabı veriyordu:
“Henüz haber gelmedi.”
Hayri, adamın dördüncü kez sorduğunu işitti. Şifacının sesinde sabırsızlık yoktu. Yalnızca yorgunluk vardı.
Gümüş Damar'daki kurtarma sırasında yaralanan askerler girişe yakın bir bölüme yerleştirilmişti. Duru iki yardımcısıyla birlikte çalışıyordu. Kollarını dirseklerine kadar sıvamış, saçlarını ensesinde toplamıştı. Önündeki askerin bacağına sardığı bez koyu kırmızıya dönmüştü.
“Yenisini getir,” dedi yardımcısına. “Bir de temiz su.”
“Son kaynattığımızı kullanıyoruz.”
“Öyleyse yeniden kaynatın.”
“Odun azalıyor.”
Duru başını kaldırdı. Yüzünde bir an için öfke belirdi.
“Odun buluruz. Enfeksiyon kaptığında bu bacağı geri bulamayız.”
Yardımcı hızla uzaklaştı.
Hayri, Duru'nun yanına yaklaşmak istedi. Fakat şifacı onu fark etmesine rağmen konuşmadı. Yaralı askerin nabzını kontrol ediyor, diğer eliyle sargının açılmasını engelliyordu.
“Bacağını hissediyor musun?” diye sordu.
Asker başını salladı.
“Parmaklarını oynat.”
Genç adam denedi. Yüzü acıyla gerildi.
“Yapamıyorum.”
“Bir daha dene.”
Bu kez ayağının ucunda hafif bir hareket oldu.
Duru nefes verdi.
“Güzel. Şimdi benim söylediklerim dışında kahramanlık yapmayacaksın.”
Asker güçlükle gülümsedi.
“Komutanım kızacak mı?”
“Ben senden daha çok kızabilirim. İkimizle aynı anda uğraşmak istemezsin.”
Hayri, askerin elini bıraktığını gördü. Duru ayağa kalkarken bir an sendeledi, sonra yakındaki masaya tutunup dengesini buldu.
“Ne kadar zamandır ayaktasın?” diye sordu Hayri.
Duru ona döndü.
“Bana bunu sormaya gelmediğini umuyorum.”
“Yalnızca merak ettim.”
“Öyleyse merakını gideremeyeceğim. Saymayı bıraktım.”
Hayri, cevap verecek bir şey bulamadı.
Duru yüzünü sildi.
“Yaralıların çoğu yaşayacak. Ama üçünün durumu ağır. Birinin bacağını kurtarıp kurtaramayacağımızı henüz bilmiyorum.”
“Daha fazla şifacı gönderebiliriz.”
“Gönderebilir misiniz?”
Hayri duraksadı.
Duru acı bir gülümsemeyle başını salladı.
“İşte sorun bu. Hepimiz bir şeyler gönderebileceğimizi söylüyoruz. Sonra gönderecek kimse kalmadığını öğreniyoruz.”
Koridorun sonunda bir hareketlilik oldu.
Tarkan içeri girmişti.
Üzerinde zırhı yoktu. Kollarını sıvamış, iki askerin taşıdığı sandıklara yol gösteriyordu. Sandıkların üzerinde eski askerî depo işaretleri bulunuyordu.
Duru onu görünce doğruldu.
“Bunlar ne?”
“Temiz sargılar. Kurutulmuş otlar. İki kutu dikiş malzemesi.”
“Nereden buldun?”
“Batı deposundan.”
“Orası askerî malzeme deposu.”
“Biliyorum.”
Duru, Tarkan'a birkaç saniye baktı.
“Yani savaş için ayrılan malzemeleri buraya mı getirdin?”
“Yaralılar da savaşın bir parçası.”
“Bunu hatırlamana sevindim.”
Tarkan sertleşti.
“Beni azarlamak istiyorsan…”
“İstiyorum.”
Hayri, ikisinin arasında kalmamak için geriye çekildi.
Duru konuşmaya devam etti.
“Adamlarını korumak istediğini biliyorum. Ama günlerdir dinlenmeden çalışan askerlerin var. Bazıları yürüyemeyecek durumda olduğu hâlde nöbet tutuyor. Bugün gelenlerin yarısı yalnızca o kazada yaralanmadı. Öncesinde de ayakta duracak hâlleri yokmuş.”
“Savunma hattını boş bırakamam.”
“Ben de yatakları boş bırakamam. Bu yüzden ikimizden biri diğerinin söylediklerini dinlemek zorunda.”
Tarkan'ın kaşları çatıldı.
“Ne yapmamı istiyorsun?”
“Yaralıları çalıştırmayı bırakmanı. Dinlenme sürelerini uzatmanı. Ve askerlerini buraya gönderirken neden daha önce tedavi edilmediklerini açıklayabileceğin birini yanında bulundurmanı.”
“Bu kadar basit değil.”
“Biliyorum. Benim işim de basit değil.”
Tarkan bir süre sessiz kaldı.
Hayri onun karşılık vermesini bekledi. Komutan çoğu zaman eleştirildiğinde daha yüksek sesle konuşur, tartışmayı askerî yetkilerine getirirdi.
Bu kez yapmadı.
“Yarın nöbet düzenini değiştireceğim,” dedi.
Duru'nun yüzündeki sertlik biraz azaldı.
“Gerçekten mi?”
“Evet.”
“Yeterli asker bulabilecek misin?”
“Bilmiyorum.”
“Yine de?”
“Yine de deneyeceğim.”
Duru başını salladı.
“Öyleyse ben de yaralıların hangilerinin ne zaman göreve dönebileceğini yazacağım. Ama yazdıklarıma uyacaksın.”
“Uyacağım.”
Tarkan, sandıklardan birini kaldırıp malzeme odasına götürmek üzere eğildi.
Duru arkasından seslendi.
“Komutan.”
Tarkan durdu.
“Teşekkür ederim.”
Tarkan başını çevirmedi.
“Gerek yok.”
Hayri, adamın sandığı kucağında taşıyarak koridorun sonuna doğru uzaklaşmasını izledi.
Belki de Tarkan'ın özür dilemekten daha zor bulduğu şey, birine hak vermekti.
Kurtarma sırasında yaralanan gönüllü asker, gece yarısına doğru gözlerini açtı.
Hayri o sırada yaralıların listesini inceliyordu. Şifacıların yetişemediği bazı kayıtları düzenlemeye çalışıyordu; fakat isimlerin karşısına yazdığı işaretler giderek birbirine benzemeye başlamıştı.
“Komutanım…”
Sesin kendisine yönelmediğini anlayıp başını kaldırdı.
Gönüllü, yatağının yanında duran Tarkan'a bakıyordu.
“Efendim?”
Asker dudaklarını ıslattı.
“Orada kalan adam…”
Tarkan biraz eğildi.
“Hangisi?”
“Bacağı sıkışan. Onu çıkardık mı?”
“Çıkardınız.”
“Yaşıyor mu?”
“Evet.”
Asker gözlerini kapattı.
Hayri, Tarkan'ın bu kez ayrılmadığını fark etti.
“İstersen onu buraya getirebilirim,” dedi komutan.
Gönüllü gözlerini açtı.
“Yürüyebiliyor mu?”
“Henüz değil. Ama konuşabiliyor.”
Askerin yüzünde belirsiz bir rahatlama oluştu.
“Görmek isterim.”
Tarkan başını salladı.
“Dinlen. Ayarlayacağım.”
Bir süre sonra iki şifacı, kurtarılan askeri tekerlekli bir sedyeyle getirdi. Genç adamın bacağı sarılmıştı. Yatağın yanına ulaştığında doğrulmaya çalıştı.
“Beni sen mi çıkardın?” diye sordu.
Gönüllü başını hafifçe salladı.
“Yalnız değildim.”
“Biliyorum ama…” Genç adam durdu. “Orada kalacağımı sandım.”
Gönüllü gülümsedi.
“Ben de.”
İkisi de güldü. Gülmeleri kısa sürdü; birinin kaburgası, diğerinin bacağı ağrıyordu.
Tarkan onları bir süre izledi.
Sonra gönüllünün yanına eğildi.
“Bugün yaptığını unutmayacağım.”
Asker şaşırdı.
“Görevimdi, komutanım.”
“Hayır,” dedi Tarkan. “Bu senin görevin değildi.”
Hayri, bu sözleri duyunca başını kaldırdı.
Tarkan devam etti.
“Benim askerimi kurtarmak için oraya girdin. Bunu biliyorum.”
Gönüllü ne söyleyeceğini bilemedi.
“Civan Komutan bizi getirdi,” dedi sonunda.
“Onunla da konuşacağım.”
Tarkan doğruldu. Duru'nun biraz ileride kendisine baktığını fark etti.
Bu kez gözlerini kaçırmadı.
Medusa, Duru'yu bulduğunda gece iyice ilerlemişti.
Şifacı küçük bir odada tek başına oturuyordu. Önündeki masada iki boş bardak, birkaç kirli bez ve yarısı yenmiş bir ekmek vardı. Elini alnına dayamış, gözlerini kapatmıştı.
Medusa kapıyı hafifçe vurdu.
“Girebilir miyim?”
Duru gözlerini açtı.
“Beni azarlamaya gelmediysen girebilirsin.”
“Henüz karar vermedim.”
“Öyleyse önce otur. Sonra karar verirsin.”
Medusa karşısındaki sandalyeye oturdu.
Odanın köşesinde küçük bir ocak yanıyordu. Üzerindeki kapta su kaynıyordu.
“Çay mı yapıyorsun?” diye sordu Medusa.
“Yapmaya çalışıyorum.”
“Bunu bunca yıldır öğrenemedin mi?”
“Çay yapmayı öğrendim. Kaynaması için beklemeyi öğrenemedim.”
Medusa gülümsedi.
Duru iki temiz bardak buldu. Ellerini yıkadıktan sonra çayı doldurdu. Bardaklardan birini Medusa'ya uzattı.
Medusa ilk yudumu aldığında yüzünü buruşturdu.
“Bu çay değil.”
“Ne?”
“Kaynar suya birkaç yaprak atmışsın.”
“İçme o zaman.”
Medusa bardağı elinden bırakmadı.
“İçeceğim. Sadece gerçeği bilmeni istedim.”
Duru ilk kez içtenlikle güldü.
O gülüş Medusa'ya yıllar önceki küçük çay evini hatırlattı.
Şehrin eski sokaklarından birinde, iki binanın arasında sıkışmış bir yerdi. İçeride yalnızca dört masa bulunurdu. Pencereleri her zaman buğulanır, yaşlı işletmeci çayı gerektiğinden fazla demleyerek bütün müşterilerin tadına alışmasını beklerdi.
Duru o yeri çok severdi.
Medusa ise ilk gittiğinde çayın berbat olduğunu söylemişti.
Yine de yıllarca oraya gitmişlerdi.
Bir gün Duru, Medusa'nın bardağına dokunmadan oturduğunu fark etmişti.
“Hasta mısın?” diye sormuştu.
“Hayır.”
“Öyleyse neden konuşmuyorsun?”
“Düşünüyorum.”
“Belli. Çok tehlikeli bir iş.”
Medusa o gün cevap vermemişti. Aklında yalnızca Civan vardı.
Hayri birkaç ay önce onları tanıştırmıştı. İlk karşılaşmalarında Civan'ın fazla konuştuğunu düşünmüştü. Bir soruya cevap verirken üç ayrı konuya girmiş, sonunda ilk sorunun ne olduğunu unutmuştu.
Medusa bundan hoşlanmamıştı.
Sonra adamla yeniden karşılaşmıştı.
Ve yeniden.
Bir süre sonra Civan'ın gereğinden fazla konuşmasının yanında dinlemeyi de bildiğini fark etmişti. Sözünü keserdi ama söylediklerini unutmazdı. Medusa'nın üzerinde çalıştığı bir hesapla günler sonra ilgilenebilir, anlamadığı bir şeyi saklamadan sorabilirdi.
O gün çay evinde Duru'ya bunları anlatmıştı.
Duru uzun süre dinledikten sonra yalnızca şunu söylemişti:
“Sen bu adama âşık olmuşsun.”
Medusa çayını masaya bırakmıştı.
“Saçmalama.”
“Öyleyse neden yarım saattir bana ondan söz ediyorsun?”
“Sinir bozucu olduğu için.”
“Demek sinir bozucu adamlar konusunda özel bir ilgin var.”
Medusa itiraz etmiş, Duru gülmüştü.
Bir sonraki buluşmalarında ise Medusa aynı masaya oturup arkadaşına haklı olduğunu söylemişti.
Şimdi, yıllar sonra, yine karşılıklı çay içiyorlardı.
Ama çay evi yoktu. Eski sokakların bir bölümü boşaltılmıştı. İşletmecinin hayatta olup olmadığını bile bilmiyorlardı.
“Orayı özledim,” dedi Medusa.
Duru bardağını kaldırdı.
“Nereyi?”
“Çay evini.”
Duru'nun yüzündeki gülümseme yavaşça kayboldu.
“Ben de.”
“Bir daha gideriz.”
“Yerinde duruyorsa.”
“Duruyordur.”
Duru cevap vermedi.
Medusa bardağını masaya bıraktı.
“Bugün çok insan kurtardın.”
“Bugün çok insan yaralandı.”
“İkisi de doğru.”
Duru başını eğdi.
“Bazen aynı yarayı tekrar tekrar dikiyormuşum gibi geliyor. Birini iyileştiriyoruz, sonra başka bir yerden yaralı getiriliyor. Ne kadar uğraşırsam uğraşayım yataklar boşalmıyor.”
Medusa onu izledi.
“Dinlenmen gerek.”
“Dinlenince de insanlar yaralanmaya devam ediyor.”
“Sen dinlenmediğinde de.”
Duru hafifçe güldü.
“Bana kendi öğütlerimi verme.”
“İşe yarıyormuş gibi görünüyordu.”
Bir süre sessiz kaldılar.
Sonra Duru, Medusa'ya baktı.
“Civan nasıl?”
“İyi.”
“Gerçekten mi?”
Medusa cevap vermeden önce düşündü.
“Yaralanmadı.”
“Ben onu sormadım.”
“Biliyorum.”
Duru bekledi.
“Bugün ne yaptığını gördün,” dedi Medusa. “Tarkan'ın adamlarını kurtardı. Ama kendi askerleri yaralandı. Bununla ne yapacağını bilmiyor.”
“Sen biliyor musun?”
“Hayır.”
“Bazen bilmemenin kötü bir şey olmadığını düşünüyorum.”
Medusa kaşlarını kaldırdı.
“Sen mi söylüyorsun bunu?”
“Evet. Şaşırma.”
Duru ellerini bardağın etrafında birleştirdi.
“Eskiden her sorunun bir cevabı olduğuna inanırdım. Yarayı temizlersin, kanamayı durdurursun, hastayı dinlendirirsin. Şimdi bazı insanları iyileştiriyorum ama nereye gideceklerini bilmiyorum. Evleri yok. Aileleri yok. Yarın ne yiyeceklerini bilmiyorlar.”
Medusa sessizce dinledi.
“Ben yalnızca yaralarını kapatabiliyorum,” diye devam etti Duru.
“Bu az değil.”
“Yeterli de değil.”
Medusa cevap vermedi.
Duru bir süre sonra sesini alçalttı.
“Kaybetmekten korkuyorum.”
Medusa onun yüzüne baktı.
“Savaşı mı?”
Duru gözlerini kaçırdı.
“Onu da.”
Cevap ikisinin arasına ağır bir sessizlik bıraktı.
Medusa, Duru'nun bu kadar açık konuşmasına alışık değildi. Arkadaşı yaralıların başında korkusunu göstermeyen, en kötü durumda bile yapılması gerekeni söyleyen kişiydi.
Fakat şimdi önünde ne bir hasta ne de ondan emir bekleyen bir yardımcı vardı.
Yalnızca Medusa.
“Ben de korkuyorum,” dedi Medusa.
Duru başını kaldırdı.
“Sen mi?”
“Bunu söylemem çok mu şaşırtıcı?”
“Biraz.”
Medusa gülümsedi.
“Civan'la savaştan sonra ne yapacağımızı konuşuyoruz.”
“Biliyorum.”
“Evlenmeyi düşünüyoruz.”
Duru'nun gözleri büyüdü.
“Bunu bilmiyordum.”
“Henüz karar vermedik. Zamanını bile bilmiyoruz.”
“Bana söylemeden karar vermeyeceksiniz.”
“Bunu senden saklamak daha eğlenceli olabilirdi.”
Duru elini uzatıp Medusa'nın koluna hafifçe vurdu.
“Ciddiyim.”
“Ben de.”
Medusa gülümsemesini korumaya çalıştı.
“Savaşın biteceği bir gün olmasını istiyorum,” dedi. “Sabah uyandığımda hangi savunma noktasının çöktüğünü öğrenmek zorunda olmadığım bir gün. Civan'ın kapıdan girdiğinde yaralı olup olmadığını kontrol etmediğim bir gün.”
Duru ona baktı.
“Olacak.”
Medusa karşılık vermedi.
Duru bu kez daha sakin konuştu.
“Bunu sana kesin bir söz olarak söylemiyorum. Ama başka bir ihtimali düşünerek yaşamak da istemiyorum.”
Medusa bardağını kaldırdı.
“Öyleyse bir anlaşma yapalım.”
“Nasıl bir anlaşma?”
“Savaş bittiğinde o çay evine gideceğiz. Yerinde değilse başka bir tane bulacağız.”
“Ve bu kez çayı ben yapmayacağım.”
“Kesinlikle.”
Duru güldü.
“Civan da gelecek mi?”
“Bilmiyorum. Belki.”
“Gelirse Hayri'yi de çağırırız. İkinizin ilk tanıştığı günü anlatırım.”
“Onu anlatırsan seni bir daha hiçbir yere çağırmam.”
“Kesinlikle anlatacağım.”
İkisi de güldü.
Medusa, uzun zamandır ilk kez bu kadar sıradan bir şey hakkında konuşurken rahatladığını hissetti.
Dışarıda bir yaralı yardım istedi. Duru'nun yüzündeki gülümseme silindi.
Bardağını masaya bıraktı.
“Gitmem gerek.”
Medusa da ayağa kalktı.
“Ben de geleyim.”
“Sen dinlen.”
“Bana kendi öğütlerini verme.”
Duru kapıya yönelirken yeniden gülümsedi.
Hayri, Civan'ı şifa merkezinin arkasındaki avluda buldu.
Gün doğmak üzereydi. Gökyüzü açık değildi; doğudaki bulutların kenarları solgun bir renge bürünmüştü. Civan, taş basamaklardan birine oturmuş, elindeki küçük dal parçasıyla toprağa çizgiler çiziyordu.
Hayri yaklaşınca başını kaldırdı.
“Uyumadın mı?”
“Aynı soruyu sana da sorabilirim.”
“Ben sordum.”
“Öyleyse hayır.”
Hayri yanına oturdu.
Bir süre ikisi de konuşmadı.
Avlunun karşı tarafında, nöbeti biten iki asker sessizce yürüyordu. Birinin ayağı aksıyordu. Diğeri onun hızına uyum sağlamak için adımlarını yavaşlatmıştı.
“Yaralıların durumu nasıl?” diye sordu Civan.
“Duru üç kişinin ağır olduğunu söylüyor. Geri kalanların çoğu iyileşecek.”
Civan başını salladı.
“Üç kişi.”
Hayri onun elindeki dal parçasına baktı.
“Evet.”
“Birini kurtardığımda neden diğer üçünü düşünüyorum?”
“Çünkü onların komutanısın.”
“Öyleyse bir gün yalnızca ölenleri düşünmeye başlayacağım.”
Hayri cevap vermedi.
Civan dalı ikiye kırdı.
“Tarkan yarın rapor verecek.”
“Biliyorum.”
“Serap beni cezalandırabilir.”
“Biliyorum.”
“Peki sen ne düşünüyorsun?”
Hayri arkadaşına baktı.
“Gerçekten mi soruyorsun?”
“Evet.”
“Civan, emirleri çiğnedin.”
“Bunu biliyorum.”
“Bildiğini söylemen, yaptığını değiştirmiyor.”
Civan gözlerini kaçırdı.
Hayri devam etti.
“Adamları kurtardın. Buna sevindim. Senin gönüllülerin gelmeseydi daha fazla insan yaralanabilirdi.”
“Öyleyse…”
“Ama Serap'ın neden takviye göndermediğini de biliyordun.”
Civan sessiz kaldı.
“Bir komutan olarak yalnızca önünde gördüğün insanlardan sorumlu değilsin,” dedi Hayri. “Senin götürdüğün askerlerin başka görevleri vardı. Serap'ın hazırladığı planı zayıflattın. Bugün işe yaradı. Yarın aynı şeyi başka biri yaparsa ne olacak?”
Civan başını kaldırdı.
“Yarın da insanlar ölüyorsa onu durdurmam mı gerekiyor?”
“Belki de önce onları kurtarmanın başka bir yolunu araman gerekiyor.”
“Ya başka yol yoksa?”
“Bilmiyorum.”
Civan acı bir gülümsemeyle başını salladı.
“Seninle konuşmanın en sinir bozucu tarafı bu.”
“Neymiş?”
“Haklı olabileceğin şeyleri, sanki benim zaten bilmediğimi düşünerek söylüyorsun.”
Hayri karşılık vermedi.
Civan bir süre toprağı izledi.
“Bana eski köyü hatırlattı,” dedi sonunda.
Hayri'nin yüzü ciddileşti.
Hangi köyden söz ettiğini biliyordu.
Yıllar önce, Civan ile Medusa birlikte görevlendirilmişti. Sınırdaki küçük bir yerleşime giren yaratığın durdurulması ve sivillerin tahliye edilmesi gerekiyordu.
Civan, yaratığın kaçmasını önlemek için peşinden gitmişti.
Medusa ise geride kalan insanları çıkarmaya çalışmıştı.
İkisinin de amacı doğruydu.
Ancak birbirlerinden ayrılmaları, zaten yetersiz olan gücü ikiye bölmüştü. Yaratık köyün dışına kaçmış, çok sayıda sivil ölmüştü. Civan sonunda kendi hayatını da tehlikeye atmış, Medusa onu kurtarmak zorunda kalmıştı.
Hayri o görevden sonraki günleri hatırlıyordu.
Civan'ın yüzünde bir yara, Medusa'nın ellerinde yanıklar vardı. İkisi günlerce aynı odada bulunmak istememişti.
“Orada da birini kurtarmaya çalışıyordum,” dedi Civan.
“Biliyorum.”
“Yaratığın köyden çıkmasına izin verirsem başka yerlerde de insanları öldüreceğini düşündüm. Onu takip ettim.”
“Medusa geride kaldı.”
“Evet.”
“Ve insanların hepsini çıkaramadı.”
Civan başını eğdi.
“O gün onu yalnız bıraktım.”
Hayri sesini alçalttı.
“Evet.”
“Sonra beni kurtardı.”
“Bunu da biliyorum.”
Civan derin bir nefes aldı.
“Bazen o günkü hatamı bir daha yapmamak için uğraşıyorum. Bazen de aynı hatayı başka bir biçimde tekrarlıyorum.”
Hayri ona baktı.
Arkadaşının bu sözleri söylemesi kolay değildi.
O görevden sonra Civan geçici olarak komutanlıktan uzaklaştırılmıştı. Hakkındaki raporlarda askerî kararlarının sonuçları ayrıntılı biçimde anlatılmış, fakat görevin başındaki eksik hazırlıklar ve yetersiz tahliye düzeni yalnızca birkaç satırla geçiştirilmişti.
Hayri bunu hatırladıkça rahatsız oluyordu.
Civan'ın yaptığı yanlışları bilmek, başkalarının da yanlış yaptığını görmesini engellemiyordu.
“Orada yalnızca sen hata yapmadın,” dedi.
Civan başını kaldırdı.
“Bunu söylemene gerek yok.”
“Var. Çünkü kurulun da sorumluluğu vardı.”
“Biliyorum.”
“Yetersiz asker gönderdik. Köyde kaç kişinin yaşadığını bile doğru hesaplamamıştık.”
Civan birkaç saniye sustu.
“Bunları o zaman neden söylemedin?”
Soru Hayri'nin beklediğinden sert geldi.
“Bazılarını söyledim.”
“Kurulun önünde mi?”
“Hayır.”
“Öyleyse ne değişti?”
Hayri arkadaşına baktı.
“Hiçbir şey.”
Civan gözlerini ondan ayırmadı.
“İşte bundan korkuyorum.”
“Neden?”
“Biz bazen doğru olanı biliyoruz. Ama yanlışın karşısına çıkmak için uygun zamanı bekliyoruz. O zaman da birilerini kaybetmiş oluyoruz.”
Hayri, cebinde taşıdığı küçük anahtarı hatırladı.
İlhan'ın sakladığı belgeler.
Eski komutan.
Sahte nakil emri.
Bunların hepsini düşününce Civan'a verecek hazır bir cevabı kalmadı.
Civan onun sustuğunu fark etti.
“Bir şey saklıyorsun.”
Hayri'nin omuzları gerildi.
“Neyi?”
“Bilmiyorum.”
“Öyleyse neden böyle düşünüyorsun?”
“Çünkü seni tanıyorum.”
Hayri gözlerini karşıdaki duvara çevirdi.
Civan konuşmaya devam etti.
“Günlerdir arşivdesin. Medusa'yla sürekli eski kayıtları inceliyorsunuz. Dün bana yüzük hakkında bildiklerini söyledin ama başka bir şey daha olduğunu hissettim.”
“Bir araştırma yürütüyoruz.”
“Biliyorum.”
“Henüz tamamlanmadı.”
“Bunu da biliyorum.”
Civan bir süre sustu.
“Benden yalnızca arkadaşın olduğum için her şeyi anlatmanı istemiyorum. Ama yarın savaşırken neyle karşı karşıya olduğumu bilmem gerekiyorsa bunu saklama.”
Hayri, bu sözlerin ağırlığını hissetti.
“Eski bir soruşturmayla ilgili bazı kayıtların gerçeği yansıtmadığını öğrendik,” dedi.
Civan dikkat kesildi.
“Hangi soruşturma?”
“Şimdilik adını söyleyemem.”
“Neden?”
“Çünkü bu bilgiler bir insanın yıllar önce uğradığı haksızlığı gösteriyor. Ayrıca günümüzdeki olaylarla ilişkili olabilir. Ama bu bağlantıyı henüz doğrulamadık.”
Civan kaşlarını çattı.
“Bunun savaşla ilgisi var mı?”
“Olabilir.”
“Bize karşı çalışan biriyle?”
“Bilmiyorum.”
Civan ayağa kalktı.
Hayri de doğruldu.
“Bana güvenmiyor musun?” diye sordu Civan.
“Güveniyorum.”
“Öyleyse neden anlatmıyorsun?”
“Çünkü henüz söyleyebileceğim kadarını biliyorum.”
Civan gözlerini kapattı.
“Bu cevabı beğenmedim.”
“Ben de.”
Civan ona baktı.
Hayri devam etti.
“Sana yalan söylemiyorum. Ama her şeyi de söylemiyorum.”
Civan, bu sözleri duyduktan sonra bir süre sessiz kaldı.
“Bunun farkında olman hiç yoktan iyidir,” dedi sonunda.
Hayri hafifçe gülümsedi.
“Beni affettin mi?”
“Henüz neyi affedeceğimi bile bilmiyorum.”
İkisi de kısa bir süre güldü.
Civan'ın gülümsemesi kaybolduğunda sesi daha sakindi.
“Dikkatli ol, Hayri.”
“Olurum.”
“Bunu araştırma yaptığın için söylemiyorum. Bazen bir şeyleri tek başına çözmek zorunda olduğuna inanıyorsun.”
Hayri itiraz etmek istedi.
Sonra vazgeçti.
Civan bir adım yaklaştı.
“Bugün bana verdiğin öğüdü kendin de dinle. Her şeyi tek başına yapamazsın.”
Hayri başını salladı.
“Haklısın.”
Civan şaşkınlıkla baktı.
“Bunu bir daha söyler misin?”
“Hayır.”
“Bir kez daha duymak isterdim.”
“Fırsatı kaçırdın.”
Civan güldü.
Ardından Hayri'ye sarıldı.
Hayri ilk anda şaşırdı. Sonra kollarını arkadaşının omuzlarına doladı.
Bu sarılma uzun sürmedi.
Ama Hayri, Civan uzaklaştığında içindeki ağırlığın bir bölümünün yer değiştirdiğini hissetti. Sorunlar çözülmemişti. Yalnızca artık onların arasında sessizce duran şeylerin varlığını ikisi de biliyordu.
“Medusa'yı üzme,” dedi Hayri.
Civan kaşlarını kaldırdı.
“Bu nereden çıktı?”
“İçimden geldi.”
“Sen önce onu araştırmalarınla çileden çıkarmayı bırak.”
“Bunun mümkün olduğunu sanmıyorum.”
“Ben de.”
Civan merdivenlere yöneldi.
Bir süre sonra durdu.
“Yarın Serap'la konuşacağım,” dedi.
“Biliyorum.”
“Cezamı kabul edeceğim. Ama kurtardığımız insanları da unutmayacağım.”
“Unutmanı isteyen yok.”
Civan başını salladı.
“İyi.”
Ardından uzaklaştı.
Hayri avluda yalnız kaldı.
Gökyüzü biraz daha aydınlanmıştı. Uzaklarda askerî boruların sesi duyuluyordu. Yeni nöbetler başlayacak, yeni emirler verilecek, bugün kurtulanlar yarın yeniden göreve çıkmak isteyecekti.
Hayri cebindeki anahtarı çıkardı.
Küçük metal parçası avucunda duruyordu.
Bir zamanlar İlhan'ın bütün cevapları bildiğini düşünürdü. Sonra Civan'ın her zaman doğru olanı yapmaya çalıştığına inanmıştı. Serap'ın bütün kararlarının sağlam gerekçelere dayandığını, Haricilerin yaptıkları hataları zamanla düzeltebileceğini sanmıştı.
Artık bunların hiçbirinden eskisi kadar emin değildi.
Fakat Civan'ın biraz önce söyledikleri zihninde kaldı.
Her şeyi tek başına yapamazsın.
Hayri anahtarı yeniden cebine koydu.
Önünde yapılacak çok iş vardı.
Ve ilk kez, bazılarını yapabilmek için kendi bildiklerinden daha fazlasına ihtiyaç duyduğunu kabul ediyordu.

Civan, Hayri'den ayrıldıktan sonra odasına gitmedi. Karargâhın iç avlusuna dönen merdivenlerden indi ve henüz boş sayılabilecek talim alanına çıktı. Toprak, gece yağan yağmurdan yumuşamıştı. Birkaç asker çamura saplanan tahta hedefleri sökmeye çalışıyordu. Hedeflerden birinin göğsündeki eski mızrak deliğine yeni bir bez parçası sıkıştırılmıştı; bezin üzerinde kurumuş kan vardı.
Civan oraya bakmamaya çalıştı. Sonra neden bakmadığını fark edip kendisine kızdı.
Birkaç gün önce askerlerine gerçeği saklamayacağını söylemişti. Şimdi kendi verdiği emrin sonuçlarını görmekten kaçınırsa o konuşmanın bir anlamı kalmayacaktı.
Avlunun kapısında bir kayıt masası kuruluyordu. Uzun bir sıranın oluşmasını bekleyen iki görevli, önlerindeki defterleri rüzgârdan korumak için üzerlerine taş koymuştu. Civan yaklaştığında biri ayağa kalktı.
“Günaydın, komutanım.”
“Dünkü isimler burada mı?”
“Evet. Ayrılanların listesi bir tarafta, kalanların görev dağılımı öbür tarafta.”
“Aralarında geri dönmek isteyen oldu mu?”
Görevli sayfaları çevirdi. “Sabah üç kişi geldi. Birinin evrakı eksik. İkisi yeni emir bekliyor.”
Civan deftere uzanmadı. “Onlarla konuşmak istiyorum. Önce askerlerin karşısına çıkacağım.”
“Komutanım, bazıları kızgın.”
“Biliyorum.”
“Gidenlere değil yalnızca. Size de.”
Civan gözlerini görevlinin yüzüne kaldırdı. Adam bakışını kaçırmadı.
“İyi,” dedi Civan. “Öyleyse neden kızdıklarını dinleriz.”
Talim alanına gelen askerlerin sayısı eski günlere göre belirgin biçimde azdı. Civan, boş kalan sıraların önünde durmamaya özen gösterdi. Gidenleri görünmez kılmak istemiyordu ama kalanların her sabah aynı boşluklara bakarak işe başlamasını da istemiyordu.
Bora onun yanında bekliyordu. Elinde nöbet çizelgeleri vardı.
“Üç birliği ikiye düşürmek zorunda kaldık,” dedi. “Batıdaki gözlem nöbetini aynı kişiler üstlenirse iki gece sonra ayakta duramayacaklar.”
“Gece nöbetlerini kısaltacağız.”
“Yerlerine kim geçecek?”
“Bu sabah onu öğreneceğiz.”
Bora iç çekti. “Herkesin yanıtını duymak istemediğim sorular var.”
“Bazen soruları duymak zorundayız.”
Civan askerlerin önüne yürüdü. Onlardan biri konuşmasına fırsat vermeden seslendi.
“Komutanım, gidenlerin yerine biz mi öleceğiz?”
Kalabalıkta birkaç kişi başını çevirdi. Soruyu soran asker orta yaşlıydı. Omzundaki eski bir yaranın üstüne yeniden sargı sarılmıştı.
“Hayır,” dedi Civan. “Kimsenin yerine ölmenizi istemiyorum.”
“Fakat onların nöbetini biz tutuyoruz.”
“Doğru.”
“Onlar evlerine dönerken biz burada kaldık.”
Civan ona yaklaştı. “Sen neden kaldın?”
Askerin çenesi gerildi. “Çünkü birileri kalmalı.”
“Bunun için sana teşekkür ederim.”
“Teşekkürle nöbet tutulmuyor.”
“Tutulmuyor,” dedi Civan. “Bu yüzden bütün görevleri eskisi gibi sürdürmeyeceğiz. Koruyamayacağımız noktaları koruyormuş gibi yapmaktan vazgeçeceğiz.”
Bora bir adım öne çıktı. “Yeni çizelge hazırlanıyor. Aynı kişiye üst üste iki gece nöbet yazılmayacak. Eksik kalan bölgeler komutanlığa bildirilecek.”
Başka bir asker söz aldı. “Peki gidenler geri dönerse? Hiçbir şey olmamış gibi yanımıza mı geçecekler?”
Civan soruyu bekliyordu.
“Geri dönmek isteyenler önce kayıtlarını düzelttirecek. Görevlendirme yapılmadan silah almayacaklar. Ayrıldıkları için cezalandırılmayacaklar ama döndükleri gün de eski görevlerine kendiliklerinden yerleşmeyecekler.”
“Bize yük olmaları yetmedi mi?” diye söylendi biri.
Civan o yöne baktı. “Birlikte savaşacağınız adama öfkelisiniz. Bunu anlıyorum. Ama yarın yanınızda durmasını istiyorsanız bugün onunla konuşabilecek durumda olmalısınız.”
Kimse alkışlamadı. Civan da beklemiyordu. Askerlerden bazılarının hâlâ kendisine kızdığını görebiliyordu. En azından kızgınlıklarını söylemişlerdi.
Toplantı dağılırken ilk soruyu soran asker yanına geldi.
“Komutanım.”
“Dinliyorum.”
“Ben kalmayı seçtim. Ama korkmuyorum sanmayın.”
Civan başını salladı. “Öyle sanmıyorum.”
Adamın omuzları biraz gevşedi. Selam verip uzaklaştı.
Civan arkasından bakarken ona verebileceği en doğru cevabın bu kadar kısa olması tuhaf geldi.
Kayıt masasında bekleyen genç askeri hemen tanıdı. Göğsünü örten metal levha hâlâ bedenine bol geliyordu. Adını ayrılacaklar arasına yazdırdığı gün de aynı zırhı taşıyordu. Şimdi ellerini önünde birleştirmiş, görevlinin kalemini oynatmasını izliyordu.
Civan yaklaşınca doğruldu.
“Komutanım.”
“Geri dönmek istiyormuşsun.”
“Evet.”
“Ayrılmak için adını yazdırmıştın.”
“Evet.”
“Ne değişti?”
Genç asker gözlerini yere indirdi. “Annemle kardeşlerimi düşündüm. Sonra gece boyunca burada kalanları düşündüm. Sabah olduğunda hâlâ hangisinin daha doğru olduğunu bilmiyordum.”
“Şimdi biliyor musun?”
“Hayır. Ama kalmak istiyorum.”
Civan, genç adamın bu kadar açık konuşmasına şaşırdı. İnsanlar bir karar verdikten sonra ona sağlam bir neden uydurmaya yatkındı. Bu asker ise kararsızlığını gizlemiyordu.
“Annenle iki kardeşin vardı, değil mi?”
Asker başını kaldırdı. “Bunu nereden biliyorsunuz?”
“Adını yazdırdığın gün seni Hayri'yle konuşurken gördüm. Sonra onunla karşılaştım.”
“Onlara dönmediğim için benden nefret ederler mi?”
“Bunu bilemem. Sana onları unutmanı da söylemem.”
Genç askerin gözleri doldu ama ağlamadı.
“Silahımı geri alabilir miyim?”
“Henüz değil.”
Askerin yüzü düştü.
Civan kayıt görevlisine döndü. “Başkomutanın çekilme izniyle hazırlanan listede adı var. Geri dönüş talebini ayrı kaydet. Eski komutanının görüşünü ve sağlık kontrolünü ekle. Serap onay verirse yeniden görevlendireceğiz.”
“Emredersiniz.”
Genç asker telaşla konuştu. “Ama beni kabul etmeyebilirler.”
“Edebilirler,” dedi Civan. “Sana kesin söz vermiyorum.”
“Peki beklerken ne yapacağım?”
“Yaralı taşıma birliğine gönüllü olabilirsin. Silah almadan yapılacak çok iş var. Duru uygun görürse yardımcılarına katılırsın.”
Asker başını salladı. “Yaparım.”
Civan gitmek üzereyken durdu.
“Bir daha kararını değiştirirsen saklama. Ama her değişikliğin başkalarını da etkilediğini unutma.”
“Unutmayacağım.”
Civan uzaklaşırken askerin kayıt masasında beklemeye devam ettiğini gördü. Henüz bir şey kazanmamıştı. Yalnızca dönmek istediği yolu kendi isteğiyle yeniden açmıştı.
Serap onu öğleden önce çağırdı.
Başkomutanın odasında kardeşinden kalan hiçbir eşya görünmüyordu. Masa düzenliydi. Haritanın kenarındaki taşlar bile boylarına göre dizilmişti. Civan, bu düzenin ne kadar büyük bir çabayla korunduğunu düşünmek istemedi.
Serap elindeki raporu kapattı.
“Gümüş Damar'daki olayın bütün ayrıntılarını okudum.”
Civan karşısında ayakta durdu. “Sorumluluk bana ait.”
“Tarkan da böyle yazmış. Adamları onun emrine verdiğini, kurtarmayı onun yönettiğini ve yaralıların çıkarılmasında gönüllülerin belirleyici olduğunu belirtmiş.”
“Doğru.”
“Ayrıca birlikleri gönderme kararının benim emrime aykırı olduğunu yazmış.”
“Bu da doğru.”
Serap raporu masaya bıraktı. “O hâlde açıklamanı dinliyorum.”
Civan bir an durdu. “Yardım çağrısına cevap vermek istedim.”
“Ben neden takviye göndermediğimi açıklamıştım.”
“Evet.”
“Buna rağmen gittin.”
“Evet.”
“Yarın Bora, öbür gün Tarkan aynı şeyi yaparsa ne olacak?”
Hayri de sabah buna benzer bir şey söylemişti. Civan artık sorunun yalnızca kendisine yöneltilmediğini anlayabiliyordu. Verdiği kararın başkalarına örnek olabileceği düşüncesi canını sıktı.
“Bir sonraki komutan, benim yaptığımın sonuçlarını bilmeli,” dedi. “Adamlar kurtuldu. Ama yaralanan gönüllüler var. Başka birliklerden çektiğim insanları da hesaba katmalı.”
“Bunu bir özür saymalı mıyım?”
“Hayır. Bir açıklama.”
Serap'ın yüzü değişmedi.
“Ben senden özür istemiyorum. Bir daha aynı durumda ne yapacağını bilmek istiyorum.”
Civan cevap vermekte zorlandı. Gümüş Damar'ın yolunu kapatan ağır parçalar yeniden gözünün önüne geldi. Orada kalan askerlerin sesleri de.
“Önce size ulaşmaya çalışacağım,” dedi. “Ulaşamazsam bulunduğum yerdeki komutanla açıkça görüşeceğim. Yardım için başka görevleri boşaltmadan önce ne kaybettiğimizi hesaplayacağım.”
“Ve yine de emre karşı gelmek zorunda olduğuna inanırsan?”
Civan başını kaldırdı. “Yaptığımın hesabını veririm.”
Serap uzun süre ona baktı.
“Bu seni haklı çıkarmaz.”
“Biliyorum.”
“Adamların kurtulmuş olması sevindirici. Ama sana verdiğim resmî uyarı geçerli kalacak. Tekrarında komutanlık yetkilerini gözden geçiririm.”
“Anlaşıldı.”
Serap masadan başka bir kâğıt aldı. Civan, üzerinde daha önce hazırladıkları taarruzun çizildiğini gördü. Oklar geniş bir alana yayılıyor, birbiri ardına üç mevziye ilerliyordu.
“Şimdi başka bir sorunumuz var,” dedi Serap. “Bu planı hazırladığımız gün elimizde daha fazla asker vardı. Birliklerin haberleşmesi daha sağlamdı. Yaralı taşımak için ayrılan arabaları bile hesaba katmamışız.”
Civan çizime baktı. Eski planın üzerindeki okların bazıları neredeyse gülünç görünüyordu. Aynı birlikten aynı anda iki farklı yerde bulunması istenmişti.
“Bununla ilerleyemeyiz,” dedi.
“Ben de öyle düşünüyorum. Yeni bir plan istiyorum. Dar hedefli olacak. Gerektiğinde vazgeçilebilecek. Bir mevziyi almak için başka bir mevziyi savunmasız bırakamayız.”
“Tarkan ve Bora'yla çalışırım.”
“Duru da olacak. Yaralıların nasıl çıkarılacağını bilmeden hiçbir hareketin onaylanmasını istemiyorum.”
Civan başını salladı.
“Yaman saldırıyı bütünüyle durdurmamızı savunuyor,” diye ekledi Serap. “Kurulda onun da sözünü dinleyeceğiz. Ama önce uygulanabilecek bir askerî seçenek görmek istiyorum.”
Civan haritayı aldı.
“Bir şey daha,” dedi. “Ayrılmak için adını yazdıran genç bir asker geri dönmek istiyor. Talebini resmî kayda geçirdim. Onayınızı bekliyor.”
Serap önündeki defteri açtı. “Eski görevine doğrudan dönemeyecek.”
“Biliyorum.”
“Sağlık kontrolü ve birlik komutanının görüşü geldikten sonra, disiplin kaydı yoksa dönüşünü onaylayacağım. Ayrıldığı için ayrıca ceza uygulanmayacak; çekilme iznini ben verdim.”
Civan ilk kez biraz rahatladı.
Serap bunu fark ettiyse de üzerinde durmadı.
“Şimdi gidip bana savaşı kazanacağımızı anlatan bir plan değil,” dedi, “adamlarımın hangi şartlarda geri dönebileceğini gösteren bir plan hazırla.”
Plan toplantısı, eskiden erzak sayımı yapılan küçük odada düzenlendi. Büyük kurul salonu boş değildi; Serap orada ayrı raporlarla uğraşıyordu. Civan masanın üzerine haritayı serdiğinde Bora, Tarkan ve Duru'nun birbirlerinden oldukça farklı yerlere baktıklarını gördü.
Bora düşmanın ilerleme yollarını inceliyordu. Tarkan, savunma noktalarının arasındaki dar geçitleri sayıyordu. Duru ise hiç beklemeden haritanın alt kenarına parmağını koydu.
“Şifa merkezi burada. Yaralıları bu yoldan getirmeyi düşünüyorsanız daha baştan vazgeçin.”
Bora başını kaldırdı. “Neden?”
“Çünkü yolun ortasındaki köprü ağır arabalara uygun değil. Dün bir tekerlek neredeyse kenarından düştü.”
“Başka yol var.”
“Var. İki kat uzun. Üstelik oradan gelen yaralılarla tahliye edilen siviller aynı yolu kullanıyor.”
Tarkan haritaya eğildi. “Askerî yük arabalarını o yoldan çekeriz.”
Duru ona baktı. “Nereye çekeceksin?”
“Güneydeki eski depoya. Girişini boşaltırsak yaralı arabaları geçebilir.”
“Bunu gerçekten yapabilir misin?”
“İki saat içinde değil. Ama hazırlık tamamlanmadan birlik ilerlemeyecekse yaparım.”
Duru'nun yüzündeki sertlik biraz yumuşadı. “O zaman o yolu kabul edebilirim. İki yaralı arabası ayrıca hazır tutulacak. Başka bir işe verilmeyecek.”
Bora kısa bir sesle güldü. “İki araba bütün yaralılara yetmeyecek.”
“Biliyorum. Bu yüzden kaç yaralı olabileceğini de hesaplamak istiyorum.”
“Bunu kimse bilemez.”
“Öyleyse en azından aynı anda kaç kişiyi taşıyabileceğimizi bilelim.”
Civan haritanın geniş taarruz oklarını kaleminin ucuyla kapattı.
“Önce ne yapmayacağımızı kararlaştıralım,” dedi. “Üç mevziye birden saldırmayacağız. Kaleyi geri almak için bütün gücümüzü batıya taşımayacağız. Asıl orduyu olduğundan büyük göstermeye de çalışmayacağız.”
Bora ona baktı. “Hiç ilerlemezsek düşmanın nerede olduğunu bile öğrenemeyiz.”
“İlerleyeceğiz. Fakat belirli bir noktaya kadar.”
Civan haritanın üzerindeki eski işaret tepesini gösterdi. Oradaki haberleşme direği uzun süredir düzgün çalışmıyordu; çevresi de güvensizleşmişti.
“Buradaki yolu gözleyebilen küçük bir birlik, batı hattındaki hareketi önceden haber verebilir. Hedefimiz tepeyi uzun süre elde tutmak değil. Gözlem düzenini onarıp geri çekilmek.”
Bora düşünerek başını salladı. “Hafif birlikle gidilir. Hızlı hareket ederiz. Ağır yük almayız.”
“Tarkan?” diye sordu Civan.
“Gidiş yolu kadar dönüş yolu da gerekli. Buradan ilerlerseniz dere yatağına sıkışırsınız. Yağmur yağarsa geçiş ağırlaşır.”
“Öyleyse?”
“Birlikleri iki kol hâlinde gönderin. Biri ilerlerken öbürü geri çekilme yolunu açık tutsun. Ve geri çağırma işaretini yalnızca öncü komutan bilmesin.”
Bora kaşlarını çattı. “Herkes aynı anda geri dönmeye kalkarsa yol tıkanır.”
Tarkan karşılık verdi. “Bu yüzden dönüş sırasını şimdi belirleyeceğiz.”
Duru haritanın kenarına bir işaret koydu. “Yaralılar için de ayrı bir buluşma noktası lazım. Geri dönenlerle sedyeleri aynı dar yere sokarsanız birbirinizi ezersiniz.”
Civan her öneriyi tek tek yazdı. Önceki plan hazırlanırken bu ayrıntılar birkaç cümleyle geçilmişti. Bir komutanın hedefe ne kadar çabuk ulaşacağını hesaplamak kolaydı. Yaralı taşıyan iki kişinin hangi virajda duracağını hesaplamak daha zahmetliydi. Üstelik bunu düşünmeyen biri, o virajı hiç görmeden kahraman ilan edilebilirdi.
“Erzak?” diye sordu Civan.
Tarkan cebinden küçük bir liste çıkardı. “İki günlük yiyeceği bütün birliklere dağıtamayız. Koruma hattında kalan askerlerin payını azaltırsak birkaç gün sonra başka sorun çıkar.”
“Öyleyse kısa hareket için gerekeni ayıracağız,” dedi Bora. “Uzun süreli mevzi tutma planımız yok.”
“Bunu kâğıtta yazmak yetmez,” dedi Duru. “Başarı kazandığınızı düşünürseniz orada daha uzun kalmak isteyeceksiniz.”
Bora itiraz etmek üzere ağzını açtı, sonra Civan'a baktı.
Civan kalemini bıraktı. “Haklı.”
Bora şaşırdı. “Neye haklı?”
“Tepeyi ele geçirirsek daha ileride başka bir fırsat görebiliriz. Ama bunun için hazırlanmadık. O zaman geri dönme emrini ben vereceğim.”
Tarkan, haritanın üzerine küçük bir taş bıraktı. “Geri dönüş saatini de baştan belirleriz. Haber gelmese bile bir noktadan sonra geri çekilme başlar.”
Duru hafifçe başını salladı. “Bu, bir şifa merkezinde duyduğum en güzel cümle olabilir.”
Tarkan ona baktı. “Henüz yaralı taşımadık.”
“İşte o yüzden güzel.”
İkisi çok kısa bir an için gülümsedi. Civan bunu fark etti ama üzerinde durmadı. Tarkan'ın böyle bir toplantıda bir başkasının önerisini küçümsemek yerine geliştirmesi bile yeterince şaşırtıcıydı.
Öğleden sonra küçük bir tatbikat yaptılar.
Gerçek savaş düzenini kurmadılar. Birkaç asker işaret bayraklarını taşıdı, iki grup dar geçitten geri çekilmeyi denedi. Yaralı yerine ağır kum çuvalları kullanıldı. Duru, sedye taşıyanların hızını ölçmek için yolun kenarında bekledi.
İlk deneme başarısız oldu.
Öncü grup geri çekilme işaretini gördü, ancak arkadaki birlik işareti yanlış yorumladı. İki grup aynı anda dar yola yöneldi. Bir sedye taşıyıcısı durmak zorunda kalınca arkasındaki asker ona çarptı. Kum çuvalı sedyeden düştü.
Bora öfkeyle bayrağı taşıyan askere yürüdü. “Ne gösterdin sen?”
“Verilen işareti, komutanım.”
“Öyleyse neden herkes başka türlü anladı?”
“Bilmiyorum.”
Civan araya girdi. “İşaret yanlış değil. Onu görenlerin nerede bulunduğunu hesaba katmadık.”
Tarkan dar geçide baktı. “Bir işaret iki noktadan birden görünmüyor.”
“İki işaretçi kullanacağız,” dedi Bora. “İkincisi geri dönüşü onaylayacak.”
Duru düşen kum çuvalını gösterdi. “Ve sedyenin önünden kimsenin geçmemesini sağlayacağız. Bu insan olsaydı bir kez daha yaralanmıştı.”
İkinci denemede işaretler düzeldi fakat bu kez arabalardan birinin tekerleği çamura saplandı. Demir, tamir için geldiğinde tekerleğin yanındaki çatlağı gösterdi.
“Bunu yola çıkarırsanız dönüşte kırılır.”
“Ne zaman onarırsın?” diye sordu Civan.
“Bugün değil. Sağlam aks lazım. Demirimiz var ama düzgün işlenecek kadar kömürümüz yok.”
Civan arabaya baktı. Birkaç gün önce böyle bir ayrıntıyı görev tamamlandıktan sonra düşünürdü. Şimdi küçük görünen bir tekerleğin, bütün geri çekilme sırasını durdurabileceğini görüyordu.
“Bu arabayı çıkarın,” dedi. “Sağlam olanların sayısına göre planı küçültüyoruz.”
Bora memnuniyetsizce nefes verdi. “Her hata bulduğumuzda biraz daha küçültürsek sonunda yerimizden kıpırdamayacağız.”
“Gerekirse kıpırdamayacağız,” dedi Civan. “Ama yolun ortasında kalıp kurtarılmayı beklemeyeceğiz.”
Bora bir an ona baktı, sonra başını salladı.
Tatbikat bittiğinde güneş bulutların arkasına saklanmıştı. Askerler kum çuvallarını topluyor, işaret bayraklarını katlıyordu. Civan, sabah geri dönmek isteyen genç askeri yaralı taşıma grubunda gördü. Bir şifacının gösterdiği biçimde sedyenin sapını tutuyordu. Henüz üzerine askerî görev verilmemişti. Buna rağmen ilk kez orada ne yapacağını biliyormuş gibi görünüyordu.
Civan yanına gitmedi. Bazen birine verilen ikinci fırsatın sürekli gözlenmemesi gerektiğini düşündü.
Akşam Serap'a götürdükleri harita, sabah Civan'ın eline aldığı haritadan neredeyse tanınmayacak kadar farklıydı.
Geniş okların yerini iki kısa ilerleme çizgisi, belirlenmiş geri çekilme noktaları ve yaralı taşıma güzergâhları almıştı. Bazı bölgelere açıkça girilmeyecek yazılmıştı.
Serap haritayı dikkatle inceledi.
“İlk planda üç mevzi istiyordunuz,” dedi. “Şimdi yalnızca işaret tepesine gidiyorsunuz.”
“Orada da kalmayacağız,” dedi Civan. “Gözlem düzenini çalıştırabilirsek geri döneceğiz. Çalıştıramazsak aynı gün vazgeçeceğiz.”
“Bu başarı sayılır mı?”
“Eskiden saymazdım.”
Serap başını kaldırdı.
“Şimdi?”
“Bir sonraki saldırıyı görmemizi sağlar. Ve başka mevzilerdeki askerleri savunmasız bırakmadan yapılabilir.”
Serap Tarkan'a döndü. “Geri çekilme yolu?”
“İki aşamalı. Haberleşme kesilirse de uygulanabilir.”
“Duru?”
“Yaralı taşıma imkânımız sınırlı. Bu yüzden ilerleyen asker sayısını ona göre düşük tuttuk. Arabaları başka yere çekmeyeceklerine söz verdiler.”
Serap, Duru'nun yüzüne dikkatle baktı. “Bu söze güveniyor musun?”
“Yazılı emir olursa.”
Tarkan hemen konuştu. “Emri ben hazırlayacağım.”
“Ve ben de kontrol edeceğim,” dedi Duru.
Serap ilk kez hafifçe gülümsedi. “İkinizin de aynı konuda bu kadar ısrarcı olması işimi kolaylaştırıyor.”
Bora öne eğildi. “Hafif birlik için gönüllü seçimini de yapabiliriz. Ancak yeni ayrılanların yerine ne kadar güç kaybettiğimiz kesinleşmeden sayı vermek istemiyorum.”
“Doğru,” dedi Serap. “Bunu koşullu plan olarak kabul ediyorum. Son karar, keşif raporları ve ikmal sayıları tamamlandığında verilecek. Ben onaylamadan hareket edilmeyecek.”
Civan başını salladı. “Anlaşıldı.”
Serap haritayı katlamadı. Bir süre daha inceledikten sonra sessizce konuştu.
“Çok daha küçük bir hedef seçmişsiniz.”
“Evet.”
“Bundan rahatsız mısın, Civan?”
Civan cevap vermeden önce düşündü. Daha birkaç gün önce bu odada düşmanı geri püskürtecek büyük bir hareketten söz etmişti. Şimdi elindeki plan, yalnızca bir işaret tepesine ulaşmayı amaçlıyordu. Bir zamanlar bunu başarısızlık sayardı.
“Rahatsızım,” dedi. “Ama planın küçüklüğünden değil. Öncekini hazırlarken neleri görmediğimden.”
Serap başını salladı.
“Bunu unutma.”
Odadan çıktıklarında Duru, Tarkan'a dönüp arabaların başka işe verilmemesi konusunda hazırlayacağı emri hatırlattı. Tarkan tartışmadan kabul etti. Bora onları dinlerken Civan'ın koluna dokundu.
“Eskiden bütün bu konuşmaları bir vakit kaybı sayardın,” dedi.
“Bir kısmını hâlâ öyle sayıyorum.”
“Hangilerini?”
“Bir şeyi üç kere açıklamamız gerekenleri.”
Bora güldü. “Bugün geri çekilme işaretini üç kere açıkladık.”
“Dördüncüde anlaşıldı.”
İkisi birlikte koridora çıktı.
Karargâhın aşağı katından erzak arabalarının sesi geliyordu. Dışarıda insanlar hâlâ akşam yemeği sırasına giriyordu. Civan, onların kaçının asker ailesi olduğunu bilmiyordu. Savaşın yalnızca cephedeki hesaplardan ibaret olmadığını artık daha iyi görüyordu; ama henüz bu insanların yaşadıklarına dair bildikleri, kendi askerlerinin durumuyla sınırlıydı.
Yaman'ı koridorun sonunda, elinde birkaç yazılı dilekçeyle beklerken gördü. Yaman, Civan'ın taşıdığı yeni haritaya baktı.
“Planı değiştirmişsin,” dedi.
“Evet.”
“Demek sonunda eski planın uygulanamayacağını kabul ettin.”
“Uygulanamayacağını kabul etmek, hiçbir şey yapmamamız gerektiğini kabul etmek değil.”
Yaman gülümsedi. “Bunu kurulda konuşuruz.”
“Konuşuruz.”
Civan yürümeye devam etti. Yaman'ın elindeki dilekçelere dönüp bakmadı. O kâğıtların kimlerden geldiğini ve ne istediklerini henüz bilmiyordu.
Avluya çıktığında hava kararmıştı. Nöbetçiler yerlerini alıyor, boş kalan sıraların arasındaki sessizlik yeniden büyüyordu. Civan bir an için eski planın geniş oklarını düşündü. Haritada ne kadar düzgün görünmüşlerdi. Gerçekte ise her okun sonunda yorulan bir asker, kırılabilecek bir tekerlek, bir şifacının yetişemeyeceği kadar çok yaralı vardı.
Bu kez haritayı katlayıp cebine koymadan önce geri dönüş çizgilerini kontrol etti.

Hayri, kurul salonuna girdiğinde Yaman konuşuyordu.
“Bir tepeye gidip geri dönmek için bu kadar insanı tehlikeye atmamızın gerekçesini hâlâ anlayabilmiş değilim.”
Masadaki yeni harita, Hayri’nin bildiği eski plandan farklıydı. İleri uzanan kalın oklar silinmiş, yerlerine kısa çizgiler ve geri çekilme işaretleri konmuştu. Bir köşede Duru’nun el yazısıyla iki kelime duruyordu: Yaralı yolu.
Civan oturduğu yerden cevap verdi.
“Oradaki gözlem düzenini işler hâle getirmek, yaklaşan birlikleri daha önce görmemizi sağlayabilir. Bunu başaramazsak geri döneceğiz.”
“Ve bunu başaramazsanız?”
“Geri döneceğiz, dedim.”
Yaman başını salladı. “Sanki geri dönmek yalnızca karar vermekle oluyormuş gibi.”
Hayri sessizce yerine oturdu. Yaman’ın sözü haksız değildi. Bu, onu dinlemeyi daha da zorlaştırıyordu.
Serap kalemini masaya bıraktı.
“Harekâtın onayı henüz verilmedi. Planın uygulanıp uygulanmayacağını tartışıyoruz. Yaman, itirazın varsa hedefe yönelt.”
“İtirazım hedefin küçüklüğüne değil,” dedi Yaman. “Hâlâ askerî bir hamle yapmamız gerektiğini varsaymamıza. Askerlerimiz azalıyor. Yaralılarımızı taşıyacak arabalarımız yetmiyor. Tahliye alanlarındaki çocuklar yiyecek bekliyor. Biz ise bir tepenin ne kadar süre tutulabileceğini hesaplıyoruz.”
Bora öne eğildi. “Orayı tutmayı düşünmüyoruz.”
“Çok önemli bir ayrıntıymış gibi söylüyorsun. Tutamayacağımız bir yere gidip döneceğiz. Sonra ne olacak?”
“Düşmanın nerede hareket ettiğini daha iyi bileceğiz,” dedi Bora. “Şu anda haberleşme kopukluğu yüzünden askerleri yanlış yerlere gönderiyoruz.”
“Belki de daha az yere asker göndermeliyiz.”
Tarkan söz aldı. “Zaten bunu yapıyoruz. Güvenli tutulamayacak noktaları yeniden değerlendiriyoruz.”
“Öyleyse neden bunu açıkça söylemiyoruz? Bazı bölgelerden çekilmeliyiz. Halkı koruyabileceğimiz yerde toplayıp ordunun kalanını savunmaya ayırmalıyız.”
“Çekilirken hangi yolları kullanacağımızı da hesaba katmalıyız,” dedi Duru. “Bugün bile aynı yolda iki tahliye arabası yan yana geçemiyor. Bir yerleşimi boşaltma emri vermek, oradaki insanları güvenli yere ulaştırmak demek değil.”
Yaman ona döndü. “Tam da bu yüzden savaşın sürmesinin bedelini konuşmamız gerekiyor.”
Duru cevap vermedi. Hayri onun gözlerinin altındaki koyu halkaları gördü. Şifa merkezinden çıkıp buraya gelmişti; üzerindeki temiz giysinin kolunda bile silinmemiş küçük bir leke vardı.
“Bir önerin var mı?” diye sordu Serap.
“Var. Harekâtı durduralım. Kısmi geri çekilmeyi başlatalım. Godone’ye koşulların görüşülmesi için bir heyet gönderelim.”
Masada sessizlik oldu.
Civan, “Bize sunduğu şartları duydun,” dedi.
“Duydum. Ben de onların kabul edilmesini istemiyorum.”
“Silahlarımızı, arşivlerimizi, yöneticilerimizi ve bağlılığımızı istiyor.”
“Bir elçinin getirdiği şartlar görüşmenin başlangıcı olabilir.”
“Bunun için bir işaret var mı?” diye sordu Hayri.
Yaman ona döndü. “Ne işareti?”
“Godone’nin şartları değiştirmeye hazır olduğuna dair. Elçinin verdiği sözlerden başka bir şey biliyor musun?”
“Henüz bilmiyorum. Öğrenmenin yolu konuşmaktan geçer.”
“Bizi dinlemek istediğini biliyoruz,” dedi Hayri. “Peki pazarlık etmek istediğini nereden çıkarıyorsun?”
Yaman’ın yüzü sertleşti. “Hiç konuşmazsak asla öğrenemeyeceğiz.”
Serap iki elini masaya koydu.
“Bir heyet göndermeyeceğim. Sari’nin verdiği şartlara karşılık verecek bir işaretimiz yok. Görüşme talebini şu anda reddediyorum.”
Yaman ağzını açtı ama Serap sözünü sürdürdü.
“Bu, sivillerin durumunu görmezden geleceğimiz anlamına gelmiyor. Kontrollü çekilme önerini yazılı olarak hazırla. Hangi bölgelerin boşaltılacağını, insanların nereye gideceğini, yiyecek ve ulaşımın nasıl sağlanacağını belirt. Civan’ın sınırlı harekât planıyla birlikte değerlendireceğiz.”
“Bu değerlendirme kaç gün sürecek?”
“Gerektiği kadar değil. Elimizdeki süre içinde karar vermeye yetecek kadar. Ama bir hesabı yapmadan sırf hızlı görünmek için emir vermeyeceğim.”
Hayri, Serap’ın kardeşinin adını anmadığını fark etti. Godone’nin ültimatomundan söz edilirken de yüzü değişmemişti. Masadakilerden herhangi biri başkomutanın yasını unutmuş olsaydı, bunu ona hatırlatacak tek bir hareket yoktu.
Serap, Duru’ya baktı.
“Tahliye alanlarına gönderdiğimiz erzak yeterli mi?”
Duru tereddüt etti. “Defterlere göre yetmesi gerekiyor.”
“Gerçekte?”
“Şifa merkezine gelen insanlardan farklı şeyler duyuyorum. Bazı aileler paylarını almış. Bazıları iki dağıtımdır aynı kapıya gidip geri dönmüş. Yaralıların yakınları, sıraya giremedikleri için yiyecek bulamadıklarını söylüyor.”
Yaman hemen konuştu. “İşte anlatmaya çalıştığım bu.”
“Anlattıklarınla duyduklarımız aynı şey değil,” dedi Serap. “Açlık bir gerçek. Godone’nin bize merhamet göstereceği ise şimdilik senin umudun.”
Yaman geri çekildi ama başını eğmedi.
Serap yeniden konuştu. “Erzak dağıtımını artırmak için depoların durumunu inceleteceğim. Askerlerin temel ihtiyacını kesip yarın onları da aç bırakmayacağız. Ama yardımın kime ulaşmadığını öğrenmemiz gerekiyor.”
Hayri önündeki rapora baktı. Sütunlar düzgün çizilmişti. Teslim edilen çuval sayıları, dağıtım tarihleri, sorumlu görevlilerin imzaları. Hepsi yerli yerindeydi. Belgelerde aç bir insanın yüzüne benzeyen hiçbir şey yoktu.
“Ben gidebilirim,” dedi.
Serap ona döndü. “Nereye?”
“Tahliye alanına. Raporları hazırlayanlarla ve erzak bekleyenlerle konuşacağım.”
“Şimdiye kadar gitmediğin bir yere, öyle mi?”
Söz sertti. Hayri, birkaç kişinin kendisine baktığını hissetti.
“Evet,” dedi. “Şimdiye kadar gitmediğim bir yere.”
Serap bir an sustu. “Öyleyse yalnızca çuvalları sayma.”
Tahliye alanı, şehrin güney kapısına yakın eski pazar yerinde kurulmuştu. Hayri buradan daha önce geçmişti. Çevresindeki yüksek taş duvarları, pazarın ortasındaki kuru çeşmeyi ve iki taraflı merdivenleri hatırlıyordu. Şimdi çeşmenin çevresine çadırlar kurulmuş, tezgâhların yerini saman döşekler almıştı.
İlk bakışta her şey belli bir düzene sahip görünüyordu. Bir köşede yiyecek dağıtılıyor, öbür tarafta su kapları dolduruluyordu. Girişte görevli iki asker vardı. Yerdeki taşlar temizlenmişti.
Biraz daha içeri yürüyünce düzenin yalnızca uzaktan anlaşılabildiğini gördü.
Çadırların arasındaki geçitler çok dardı. Bir çocuğun koştuğu yerde başka biri uyuyordu. Yaşlı bir kadın, oğlunun adını söyleyerek çadır çadır dolaşıyordu. Su kuyruğunda bekleyenler, daha önce sıraya girenlerin yeniden kaplarını doldurduğundan yakınıyordu. Hiç kimse kimin gerçekten önce geldiğini bilmiyordu.
Erzak masasının önünde bir tartışma vardı.
“Dün de aynı şeyi söylediniz,” diyordu genç bir adam. “Adımın listede olduğunu biliyorum. Ama bizim çadıra hiçbir şey gelmedi.”
Görevli, defterin üzerindeki satırı gösterdi. “Teslim edilmiş görünüyor.”
“Ben almadım.”
“Öyleyse çadırından biri almıştır.”
“Babam yürüyemiyor. Kardeşim hasta. Kim almış olabilir?”
Görevli başını kaldırdı. Önünde başka insanlar da bekliyordu.
“Ben buradan ayrılamam. Önce sıradakilerin payını vermem gerek.”
Hayri yaklaştı. Genç adamın sesi hemen kesildi. Üniformasını tanımıştı.
“Ne oldu?” diye sordu Hayri.
Görevli ayağa kalkmaya çalıştı. Hayri eliyle işaret edip oturmasını istedi.
“Teslim edildiği yazılan erzak ulaşmamış,” dedi genç adam. “Dördüncü kez geliyorum.”
Hayri defteri inceledi. Her şey resmî görünüyordu. Bir çizgi, bir imza, bir tarih. Fakat genç adamın elleri titriyordu ve karşısında kendisini dinleyen birini bulmanın öfkesiyle daha hızlı konuşmaya başlamıştı.
“Bunu kimin aldığını araştırdınız mı?” diye sordu Hayri görevliye.
“Hayır. Ben dağıtımı yapıyorum.”
“Peki itirazları kime iletiyorsunuz?”
“Amirime.”
“İlettiğiniz şikâyetlerden kaçına cevap geldi?”
Görevli sustu.
Hayri yeniden deftere baktı. Teslim kayıtlarının yanında şikâyetlere ayrılmış tek bir sayfa yoktu.
“Bugünkü payını bekletmeyin,” dedi genç adama. “Hangi çadırda kaldığını yazdır. Payın nereye gittiğini ayrıca inceleyeceğiz.”
Genç adam başını kaldırdı. “Yine mi inceleyeceksiniz?”
Hayri, bu kez teselli edici bir cevap vermedi.
“Evet. Şu anda başka bir şey söyleyemiyorum.”
Genç adam yüzünü buruşturdu ve uzaklaştı.
Hayri arkasından bakarken verdiği sözün ne kadar yetersiz olduğunu biliyordu. Ama hiç yoktan, o sözün yerine getirilip getirilmediğini takip edebileceği bir yol açabilirdi.
Pazar yerinin arka bölümünde yaşlı bir adam, birkaç çocuğa sıcak su dağıtıyordu. Suyun içine eklediği otların kokusu çadırların arasına yayılıyordu. Hemen yanında iki kadın, elde kalan ekmekleri küçük parçalara ayırıp sıradakilere veriyordu.
Hayri, kadınlardan birine yaklaştı.
“Bunları depodan mı aldınız?”
Kadın ona baktı. “Hayır. Bizim payımızdan ayırdık.”
“Neden?”
“Dün şu çadırdaki ailenin hiçbir şeyi kalmamıştı.” Kadın eliyle ileriyi gösterdi. “Bir çocuk bütün gün annesine yemek sorup durdu. Dinleyemedim.”
Hayri masadaki ekmek kırıntılarına baktı.
“Peki size ne kalıyor?”
Kadın, sanki sorunun cevabı çok açıkmış gibi omuz silkti. “Bugün idare ederiz.”
“Yarın?”
“Yarın ne olacağını biliyor musunuz?”
Hayri cevap veremedi.
Kadın elindeki parçayı uzattı. “Açsanız siz de alın.”
Hayri reddetmek üzereydi. Sonra karşısındaki insanın verdiği şeyi yalnızca kendi açlığıyla değerlendirmemesi gerektiğini düşündü. Çok küçük bir parça aldı.
“Teşekkür ederim.”
Kadın başını salladı, başka bir çocuğa döndü.
İleride asker kıyafeti giymiş genç bir adam, yaşlı bir kadının su kabını taşıyordu. Kılıcı yoktu; belli ki nöbetten çıkmıştı. Yaşlı kadın sürekli teşekkür ediyor, asker de utanmış gibi önüne bakıyordu. Bir çadırın önünde iki aile birlikte yırtılmış bir örtüyü dikiyordu. Bir başka yerde çocuklar, kırık bir tekerleği yuvarlayıp oyuna çevirmişti.
Hayri bütün bunları izlerken yıllar önceki bir olayı hatırladı.
Araştırma merkezinin kapısında bir adam kendisini durdurmuştu. Yakınındaki yerleşimde bazı evlerin boşaltılması gerektiğini, yaşlıların taşınacak yer bulamadığını anlatmıştı. Hayri o gün önemli bir deneyin başındaydı. Adamı ilgili görevlilere yönlendirmiş, sonra kapıyı kapatmıştı. Bunun yeterli bir cevap olduğuna inanmıştı.
Adamın bir daha gelip gelmediğini bilmiyordu. Evlerin boşaltılıp boşaltılmadığını da.
O an kendisini en çok rahatsız eden şey, yardım etmemiş olması değildi yalnızca. O adamın sonrasında ne olduğunu öğrenmeyi hiç düşünmemiş olmasıydı.
Medusa bir zamanlar ona Haricilerin kendilerini dünyanın merkezine yerleştirdiğini söylemişti. Hayri buna itiraz etmiş, koruma görevlerinin önemini anlatmıştı. Medusa ise ona, korunacak insanlar olmasa bu görevin ne anlama geleceğini sormuştu.
O sorunun cevabını yıllar sonra, içi boş kaplarla bekleyen insanların arasında aramak zorunda kaldı.
Hariciler de bir zamanlar sıradan insanların yardımıyla ayakta kalmıştı. Hayri, eski bir sınır çatışmasından sonra askerlerin sığındığı ahırı hatırladı. Ahırın sahibi, yaralıların saklandığını öğrendiğinde onları ele vermek yerine elindeki son samanı yatak yapmıştı. Hayri o adamın adını bile hatırlamıyordu. Oysa adam, korunduğu söylenen dünyanın bir parçasıydı.
“Amca?”
Hayri başını çevirdi.
Karşısında küçük bir çocuk duruyordu. Üzerinde kendisine büyük gelen, dirsekleri kıvrılmış bir giysi vardı. Elindeki tahta kaşığı göğsüne bastırmıştı.
“Sen savaşanlardan mısın?” diye sordu.
“Bir bakıma.”
“Babam da savaşıyor.”
Hayri çömeldi. “Nerede?”
“Bilmiyorum. Annem kuzeyde olduğunu söyledi.”
Çocuk bir süre onun yüzünü inceledi.
“Savaş ne zaman bitecek?”
Hayri, hazırlıklı olmadığı sorunun bu olduğunu hemen anladı. Bir komutan olsaydı savaş planından, bir araştırmacı olsaydı hesaplardan söz edebilirdi. Çocuğun sorduğu şeyse bunların hiçbiriydi.
“Bilmiyorum,” dedi.
Çocuk kaşlarını çattı. “Sen de mi bilmiyorsun?”
“Evet.”
“Annem de bilmiyor.”
Hayri bir an yutkundu. “Babanın dönmesini bekliyorsun, değil mi?”
Çocuk başını salladı.
“Umarım döner,” dedi Hayri. “Ama sana ne zaman döneceğini söyleyemem.”
Çocuk bir süre sustu. Ardından kaşığını daha sıkı tuttu ve çadırların arasına doğru koştu.
Hayri doğrulduğunda gözleri yanıyordu. Çocuğun kendisinden daha iyi bir cevap beklediğini biliyordu. Yalan söylememişti. Bunun bir çocuğun gecesini kolaylaştırmaya yetmeyeceğini de biliyordu.
Akşam üzeri Serap'ın odasına döndüğünde yanında erzak kayıtlarının bir kopyası vardı. Fakat raporuna başlamadan önce defteri masaya koydu.
“Dağıtılan yiyeceğin miktarını biliyoruz,” dedi. “Kime ulaşmadığını bilmiyoruz.”
Serap başını salladı. “Bunu nasıl öğrendin?”
“İnsanlara sordum.”
Başkomutanın yüzünde yorgun bir ifade belirdi. “Demek sordun.”
Hayri bu kez sözün altında yatanı görmezden gelmedi.
“Şimdiye kadar yeterince sormadım.”
Serap sandalyesine yaslandı.
“Yıllardır bu kurulda oturuyorsun. Depoların hesaplarını inceliyorsun. Mühürlerin en küçük sapmasını fark ediyorsun. Ama kapıdan birkaç sokak ötede insanların yemek alamadığını öğrenmek için benim seni oraya göndermem gerekti.”
Hayri başını eğmedi.
“Haklısın.”
“Bununla ne yapacağım, Hayri?”
“Bana kızabilirsin.”
“Kızgınım zaten.”
“Öyleyse daha fazlasını yapalım.”
Serap bekledi.
“Her teslim kaydının yanında bir itiraz kaydı olmalı,” dedi Hayri. “Kime ne kadar verildiğini biliyoruz, fakat payını alamayan birinin nereye başvuracağını belirlememişiz. Şikâyetler sorumluların masasında kayboluyor. Ayrıca insanların ihtiyaçlarını yalnızca erzak sayısına bakarak ölçüyoruz. Yürüyemeyenler, hasta yakınlarına bakanlar, sıraya giremeyenler için ayrı düzen gerek.”
“Görevli sayımız sınırlı.”
“Biliyorum. Bu yüzden insanları dinlemek için yalnızca görevli göndermemeyi öneriyorum.”
“Ne demek istiyorsun?”
“Tahliye alanlarındaki insanlar kendi temsilcilerini seçsin. Bizim belirlediğimiz sözcüleri değil. İhtiyaçlarını doğrudan iletsinler. Kurulda dinlenebilsinler.”
Serap kaşlarını kaldırdı. “Savaş kuruluna mı katılacaklar?”
“Hayır. Askerî kararlarda oyları olmayacak. Ama kendi yaşamlarıyla ilgili sorunları bize aktarabilecekleri bir yol açılacak.”
“İşler kontrolden çıkarsa?”
“Şu anda da pek kontrol altında görünmüyor.”
Serap bir süre ona baktı. Ardından ayağa kalkıp pencereye yürüdü.
“Açıkça söyle,” dedi. “Bu fikri daha önce neden getirmedin?”
Hayri cevap vermeden önce çocuğun yüzünü hatırladı. Küçük kaşığını, babasını sorduğundaki bakışını.
“Çünkü sorunların bize gönderilen raporlarda göründüğü kadarını yeterli sandım.”
“Medusa sana yıllar önce buna benzer şeyler söyledi.”
“Evet.”
“Onu dinlemedin.”
“Hayır.”
Serap döndü. “Şimdi dinliyorsun.”
“Geç kaldım.”
Serap masaya yaklaştı. “Bazı hatalar telafi edilebilir. Bazıları edilemez. Bugün kaç kişinin aç kaldığını öğrendiğin için geçmişte kaç kişinin sesini duymadığın değişmeyecek.”
Hayri başını salladı. “Biliyorum.”
“Bunun bir vicdan rahatlatma işi olmasını istemiyorum.”
“Ben de.”
Serap kararını vermeden önce rapora son kez baktı.
“Küçük tahliye alanlarından birinde deneyelim. Temsilciler halk tarafından seçilsin. Toplanmalarını engellemeyin. İhtiyaçlarını kayıt altına alıp yanıt verme süresi belirleyin. Önce sonuçlarını göreceğim. Sonra başka bölgelere genişletip genişletmeyeceğimize karar veririz.”
Hayri içinden gelen rahatlamayı bastırdı.
“Teşekkür ederim.”
“Bana teşekkür etme. Oradaki insanlara işe yarar bir şey götür.”
Ertesi sabah küçük tahliye alanında yeni bir masa kuruldu.
Bu kez masanın üzerinde erzak çuvalları yoktu. Bir defter, birkaç boş kâğıt ve insanların kendi aralarından temsilci seçebileceklerini bildiren kısa bir duyuru bulunuyordu.
Hayri kalabalığın kenarında bekledi. Kimsenin kendisini görür görmez güvenmesini beklemiyordu. Bir gün önce dinlediği şikâyetlerin çoğuna hâlâ çözüm bulunmamıştı.
İlk konuşan yaşlı bir adam oldu. “Kimi seçersek seçelim, yine sizin emirlerinizi mi söyleyecek?”
“Hayır,” dedi Hayri. “Sizin söylediklerinizi bize iletecek.”
“Dinleyecek misiniz?”
“Dinlemek zorundayız. Bunun için kayıt tutulacak.”
Kalabalığın arkasından biri güldü. “Kayıt tutmayı iyi biliyorsunuz.”
Birkaç kişi ona katıldı.
Hayri itiraz etmedi. Kayıt defterlerinin eksikliğini anlatmak istiyordu ama bunu dün erzak alamayan adama da açıklayamamıştı.
İnsanların arasından orta yaşlı bir kadın öne çıktı. Hayri onu ekmekleri çocuklara dağıtırken görmüştü. Kadın, topluluğa dönüp sesini yükseltti.
“Bizi dinlemelerini istiyorsak önce birbirimizi dinleyelim. Burada herkesin derdi var. Ama hepimiz aynı sıraya giremiyoruz, aynı kapıya ulaşamıyoruz. Birini seçersek yalnızca kendi çadırını değil diğerlerini de düşünsün.”
Ön sıradaki genç bir adam konuştu. “Seni seçelim.”
Kadın hemen başını salladı. “Önce ne istediğinizi söyleyin. Benim adımı sonra konuşursunuz.”
Hayri, kalabalığın sessizleştiğini gördü. Kadın sözlerini bir görevliye değil, doğrudan komşularına yöneltiyordu. İnsanlar ilk kez bu masanın önünde yalnızca pay istemek için durmuyordu.
Hayri geri çekildi. Defteri tutan görevliye, söylenenlerin hiçbirini atlamamasını işaret etti.
Önce kimin konuşacağı konusunda anlaşmazlık çıktı. Ardından bir kadın hasta annesini taşıyacak birine ihtiyaç duyduğunu söyledi. Başkası, su kuyruğunda çocukların saatlerce beklediğini anlattı. Genç adamın biri, askere giden kardeşinden haber alamadığını söyledi.
Sorunlar birbirinden farklıydı. Hiçbirini tek bir sayı hâline getiremiyordu.
Hayri, konuşmalar sürerken alanın dışına baktı. Şehrin yüksek duvarları hâlâ yerindeydi. Üzerlerindeki Harici işaretleri uzaktan seçiliyordu. Yıllar boyunca o duvarların içinde bir düzen kurduklarıyla övünmüşlerdi.
Şimdi o düzenin, taş duvarlardan çok bu insanların birbirlerini dinlemeyi sürdürmesine bağlı olabileceğini düşünüyordu.
Ve bu düşüncenin ne kadar geç geldiğini biliyordu.

Tahliye alanındaki toplantı, öğleye kadar sürdü.
Hayri, güneş pazar yerinin üzerindeki yıpranmış örtülere yükseldiğinde insanların hâlâ birbirleriyle tartıştığını gördü. Başlangıçta yalnızca erzak dağıtımından yakınan kalabalık, artık kendilerini kimin temsil edeceği konusunda anlaşmaya çalışıyordu.
“Her çadırdan bir kişi seçelim,” dedi yaşlı bir adam.
“Burada yüzlerce çadır var,” diye karşı çıktı başka biri. “Herkes konuşursa günlerce bitiremeyiz.”
“Öyleyse yine en yüksek sesle bağıranlar konuşacak!”
Hayri, kayıt masasının yanında duran askerin huzursuzlandığını fark etti. Adam kalemini parmaklarının arasında çeviriyor, zaman zaman kalabalığa müdahale etmek için öne eğiliyordu.
“Bırak konuşsunlar,” dedi Hayri.
“Efendim, tartışma büyüyor.”
“Biliyorum.”
“Düzeni sağlamamızı istemiştiniz.”
“Birbirleriyle anlaşmaya çalışmalarını engellemeyi değil.”
Asker başını eğdi.
Hayri, toplantının beklediğinden uzun sürmesine şaşırmıyordu. Savaş kurulunda dokuz kişinin aynı konuda anlaşması bazen saatler alıyordu. Burada ise birbirini tanımayan, farklı yerlerden göç etmiş ve günlerdir yeterince uyumamış insanlar vardı.
Bütün bunlara rağmen tartışmayı bitirip dağılmamışlardı.
Kalabalığın içinden bir kadın öne çıktı. Hayri onu bir önceki gün çocuklara ekmek dağıtırken görmüştü. Bu sabah da hasta bir adamın yatağını kuru bir yere taşımasına yardım etmişti.
“Bir şey söyleyeceğim!” diye seslendi.
Bir süre kimse susmadı.
Kadın bekledi. Ardından daha yüksek sesle konuştu.
“Burada hepimizin başka bir derdi var. Benim çadırımda yiyecek bulunuyor diye sizin açlığınızı yok sayamam. Sizin çocuğunuz hasta diye başka birinin kayıp kardeşini önemsiz göremem. Ama böyle birbirimizin sözünü kesersek bizi dinlemelerini nasıl bekleyeceğiz?”
Kalabalık yavaşça sessizleşti.
“Önce birkaç kişi seçelim. Sonra onlara ne söylemelerini istediğimizi kararlaştıralım. Beğenmezsek de değiştiririz.”
Ön sıradaki gençlerden biri bağırdı:
“Sen ol!”
Kadın başını iki yana salladı.
“Bana güveniyorsanız adımı yazdırın. Ama yalnızca beni tanıdığınız için seçmeyin.”
Hayri, sözlerini deftere geçiren görevliye baktı.
“Adı ne?”
“Meral.”
Bir süre sonra adayların isimleri yazıldı. İnsanlar çadır gruplarına ayrılıp kendi aralarında konuştular. Bazıları tanıdıkları kişileri savundu. Bazıları kimin daha çok yardım ettiğini anlattı. İki aday, görev almak istemediği için ismini geri çektirdi.
Hayri, seçimi hızlandırmak için müdahale etmedi.
Öğleden sonra oylar açıkça sayıldığında Meral en çok destek alan adaylardan biri oldu. Onunla birlikte birkaç kişi daha temsilci seçildi. Aralarında bir asker eşi, yaşlı bir esnaf ve tahliye sırasında kardeşini kaybetmiş genç bir adam bulunuyordu.
Sonuç açıklandığında alkışlayanlar oldu. Birkaç kişi ise kendi adayının seçilmemesinden yakınarak uzaklaştı.
Meral kayıt masasının önüne geldi.
“Şimdi ne olacak?” diye sordu.
“İhtiyaçlarınızı dinleyip kurula iletmeniz için bir düzen oluşturacağız,” dedi Hayri. “Başkomutan sizinle görüşmeyi kabul etti.”
“Bizimle mi, sizin yanınızda konuşan insanlarla mı?”
Hayri kaşlarını çattı.
“Ne demek istiyorsun?”
“Şunu soruyorum: Kendi aramızda toplantı yaparken askerler başımızda bekleyecek mi?”
Kayıt görevlisi hemen konuştu.
“Güvenliğiniz için…”
“Güvenliğimiz için burada asker bulunmasını istemiyoruz demedim,” diye sözünü kesti Meral. “Ama ne düşündüğümüzü söylerken sürekli birilerinin bizi dinlemesini istemiyorum.”
Hayri, kadının yüzüne baktı.
“Kapalı toplantılarınızı kendiniz yapabilirsiniz. Askerler güvenlik için alanın dışında bekler.”
“Konuştuğumuz her şeyi size anlatmamız gerekecek mi?”
“Hayır. Kurula iletmek istediğiniz talepleri bildirmeniz yeterli.”
Meral başını salladı.
“Öyleyse önce kendi aramızda konuşacağız.”
Kadın uzaklaşırken Hayri, kendisini rahatsız eden küçük bir şey fark etti.
Temsilcilik fikrini ortaya atan kendisiydi. Fakat temsilcilerin ilk isteği, onun gözetimi olmadan konuşabilmek olmuştu.
Bunun yanlış olduğunu düşünmüyordu.
Yalnızca neden önceden aklına gelmediğini merak ediyordu.
Temsilcilerin ilk bağımsız toplantısından sonra ortaya çıkan talepler şaşırtıcı değildi.
Erzak dağıtımının yeniden incelenmesi, yürüyemeyenlere yiyecek ulaştırılması, yaralı askerlerin ailelerine haber verilmesi ve su kuyruklarının düzenlenmesi isteniyordu.
Hayri talepleri okurken çoğunun birkaç görevlinin işini yeniden düzenlemekle çözülebileceğini düşündü. Daha önce neden yapılmadığını açıklamak ise çok daha zordu.
Meral'in imzası bulunan kâğıdın sonunda başka bir talep vardı:
Temsilciler, Harici kurulunun kararları hakkında doğrudan bilgilendirilmeyi istemektedir.
Hayri bu satırı iki kez okudu.
Tam o sırada arkasından Yaman'ın sesi duyuldu.
“Demek sonunda halkın da konuşmasına izin verdik.”
Hayri döndü.
Yaman yanında iki görevliyle koridorda duruyordu. Elinde birkaç belge vardı.
“İzin vermek yerine dinlemeye başlamak desek daha doğru,” dedi Hayri.
“Güzel bir ayrım.”
Yaman kâğıda baktı.
“Temsilciler seçilmiş.”
“Evet.”
“Onlarla görüşebilir miyim?”
“Benim iznime ihtiyaçları yok.”
Yaman hafifçe gülümsedi.
“Bunu duymak sevindirici.”
Hayri, Yaman'ın uzaklaşmasını izledi.
Bir an onu durdurup ne konuşacağını sormayı düşündü. Sonra Meral'in birkaç saat önce söylediklerini hatırladı. İnsanların kendi temsilcileriyle görüşmesine izin verdiğini söyleyip ilk görüşmelerini denetleyemezdi.
Yine de Yaman'ın oraya yalnızca ihtiyaçları öğrenmek için gitmediğinden şüpheleniyordu.
Yaman, temsilcilerle eski pazar yerinin yanında boşaltılmış bir depoda buluştu.
Hayri toplantıya katılmadı. Ancak sonraki gün Meral'le konuştuğunda görüşmenin nasıl geçtiğini öğrenebildi.
Yaman onlara kuzeyde kaybedilen mevzilerden söz etmişti. Yaralıların sayısını anlatmış, askerî erzak depolarının hâlâ dolu tutulduğunu söylemişti. Civan'ın hazırladığı büyük saldırının küçültülmesini, Haricilerin savaşı kazanacak güçten uzaklaşmasına örnek göstermişti.
Söylediklerinin önemli bir bölümü doğruydu.
Fakat anlatmadıkları da vardı.
Civan'ın planı yalnızca asker eksildiği için değiştirmediğini, yaralıları kurtarmak ve geri çekilme düzenini sağlamak için de küçülttüğünü söylememişti. Erzak depolarındaki yiyeceklerin bir kısmının günler sonra görev yapacak askerlere ayrıldığından söz etmemişti.
En önemlisi, Godone'nin teklifini anlatırken şartların değişebileceği ihtimali üzerinde durmuştu.
Meral bunu Hayri'ye aktarırken ellerini birbirine kenetledi.
“Bize savaşın bitmesi için konuşmayı denememiz gerektiğini söyledi.”
“Godone'nin şartlarını anlattı mı?”
“Bazılarını.”
“Hangilerini?”
“Silahları bırakmamızı istediğini biliyoruz. Komutanların teslim edilmesini de.”
“Gümüş Damar'ı?”
Meral başını salladı.
“Onu da söyledi. Ama görüşmelerde şartların değişebileceğini anlattı.”
“Buna dair bir söz verdi mi?”
“Hayır. Kesin bir şey söylemedi.”
Hayri kadının yüzüne baktı.
“Meral, Godone'nin görüşmek istediğine dair elimizde bir kanıt yok. Şartlarını iletti. O kadar.”
“Öyleyse neden konuşmayı denemiyoruz?”
“Çünkü…”
Hayri sustu.
Kadının sorusu yalnızca Yaman'dan duyduklarıyla ilgili değildi. Haftalardır çadırda yaşayan bir insan, savaşın bitmesi için neden başka bir yol aranmadığını anlamak istiyordu.
“Çünkü görüşmenin bedeli de olabilir,” dedi sonunda. “Ama size hiç denenmemesi gerektiğini söyleyemem. Bu kararın neden verildiğini Serap'tan doğrudan dinlemelisiniz.”
Meral bir süre sessiz kaldı.
“Biz yalnızca erzak istemeye başlamıştık,” dedi. “Şimdi herkes savaşın bitmesini konuşuyor.”
“Sen ne düşünüyorsun?”
“Çocukların aç kalmasını istemiyorum.”
“Ben de.”
“Öyleyse bunu başarmak için başka ne yapabilirsiniz?”
Hayri, kadının gözlerinde suçlama aramadı.
Orada yalnızca bir cevap bekleyen insan vardı.
Temsilcilerin ikinci toplantısında görüş ayrılığı çıktı.
Meral ve diğer bazı temsilciler, kuruldan Godone'yle görüşme yapılmasını istemeyi önerdi. Bunu teslimiyet olarak değil, daha fazla insan ölmeden bir çözüm arama girişimi olarak görüyorlardı.
Yaşlı esnaf ise karşı çıktı.
“Silahlarımızı bırakırsak bize neden dokunmasın?” diye sordu. “Adamın söylediklerinden hangisi buna güvenebileceğimizi gösteriyor?”
Genç temsilci masaya vurdu.
“Konuşmadan bilemeyiz!”
“Konuşmak için adamlarımızı verirsek geri alabilecek miyiz?”
“Kimse teslim olalım demiyor.”
“Peki karşımızdaki adam teslim olmamızdan başka bir şey istemiyorsa?”
Tartışma uzadı.
Sonunda herkesin kabul etmediği bir dilekçe hazırlandı. Metinde Haricilerin Godone'yle yeni bir görüşme başlatması, sivillerin güvenliği için açık güvence istemesi ve savaşın sürdürülmesinin gerekçelerini halka anlatması talep ediliyordu.
Bazı temsilciler imzalamadı.
Meral dilekçenin altına kendi adını yazdıktan sonra bir süre kalemi elinde tuttu.
Bu metnin herkesi temsil etmediğini biliyordu.
Yine de yazılmasını istemişti.
Çünkü artık yalnızca erzak sırasındaki insanların sesini değil, savaşın neden hâlâ sürdüğünü soranların sesini de taşıdığını düşünüyordu.
Dilekçe kurula ulaştığında haber çoktan tahliye alanlarına yayılmıştı.
Önce küçük bir grup, güney kapısının önünde toplandı. Ellerinde herhangi bir silah yoktu. Bazıları boş yemek kapları taşıyor, bazıları ölen yakınlarının isimlerinin yazılı olduğu kumaş parçalarını kaldırıyordu.
Bir kadın kocasının adını haykırdı.
Başka biri, kayıp oğlundan haber istedi.
Bir süre sonra kalabalığa asker aileleri de katıldı.
Hayri, insanların arasından geçerken bazılarını tanıdı. Şifa merkezinde bekleyen yaşlı kadın oradaydı. Erzak masasında tartışan genç adam da.
Kimi yalnızca yemek istiyordu. Kimi savaşa devam edilmesine öfkeliydi. Bazıları Haricilerin kendilerini koruyamadığını söylüyor, bazıları Godone'ye güvenilmemesi gerektiğini savunuyordu.
Kalabalığın tek bir düşüncesi yoktu.
Fakat aynı yerde toplanmaları, o güne kadar ayrı ayrı söyledikleri şeyleri çok daha yüksek sesle duyuruyordu.
“Çocuklarımız aç!”
“Savaş bitsin!”
“Bize gerçeği söyleyin!”
Bir grup asker, kapının yanında düzen almaya başladı. Kalkanlarını öne çıkardıklarında kalabalığın önündeki insanlar geriledi.
Hayri hızla yanlarına gitti.
“Kim emir verdi?”
Nöbetçi subay selam verdi.
“Kalabalık büyüyor, efendim. Kapıyı korumak için…”
“Kalkanlarınızı indirin.”
“Fakat…”
“Kimse kapıya saldırmıyor.”
Subay tereddüt etti. Ardından askerlerine işaret verdi.
Kalkanlar indirildi.
Hayri, kalabalığın önündeki Meral'i gördü. Kadın elinde dilekçeyi tutuyordu.
“Başkomutanla görüşmek istiyoruz,” dedi.
“Talebinizi ileteceğim.”
“Bu kez yalnızca kâğıt vermeye gelmedik.”
Hayri başını salladı.
“Anladım.”
Meral'in arkasındaki yaşlı esnaf öne çıktı.
“Bizim de konuşacaklarımız var,” dedi. “Herkes teslimiyet istemiyor. Ama herkes ne olacağını bilmek istiyor.”
Hayri ikisine de baktı.
“İkiniz de gelin. Başkomutan ikinizi de dinlemeli.”
O sırada kalabalığın arka tarafında Yaman'ı gördü. Birkaç kişi çevresinde toplanmıştı. Yaman konuşurken insanların dikkatle dinlediğini fark etti.
Hayri, Yaman'a doğru yürümek üzereydi ki adam kalabalıktan ayrılıp yan koridora geçti.
Koridorun sonunda, yüzünü seçemediği biri onu bekliyordu.
Hayri durdu.
Yaman, tanımadığı kişiye yaklaştı. İkisi kısa bir süre konuştular. Yaman elindeki küçük kâğıdı katladı; karşısındakinin kâğıdı alıp almadığını Hayri bulunduğu yerden göremedi.
Sonra yabancı uzaklaştı.
Yaman da başka bir kapıdan içeri girdi.
Hayri birkaç adım attı fakat onu takip etmedi.
Gördüğü şeyin ne anlama geldiğini bilmiyordu. Yaman, kurul üyeleriyle, görevlilerle ve sivillerle sürekli görüşüyordu. Kimliği bilinmeyen biriyle konuşması tek başına şüphe oluşturacak bir durum değildi.
Yine de görüşmenin kalabalığın dışındaki dar koridorda yapılması aklında kaldı.
Bir süre sonra Meral'in kendisini beklediğini hatırladı.
Şimdilik yapması gereken iş belliydi.
Serap temsilcileri savaş kurulunun büyük salonunda değil, yanındaki küçük toplantı odasında kabul etti.
Masanın başına oturmadı. Onlarla aynı tarafta, boş sandalyelerden birine yerleşti.
Hayri odanın kenarında kaldı. İstenenlerin ve verilen cevapların kaydını tutmakla görevlendirilmişti.
Meral dilekçeyi uzattı.
“Bunu hepimiz imzalamadık,” dedi. “Ama çok sayıda insan görüşme yapılmasını istiyor.”
Serap kâğıdı aldı.
“Biliyorum.”
“Öyleyse neden hâlâ reddediyorsunuz?”
“Çünkü Godone'nin sunduğu şartları kabul edemeyiz.”
“Biz teslim olalım demiyoruz.”
“Ben de bunu söylediğinizi iddia etmiyorum.”
Serap dilekçeyi masaya bıraktı.
“Fakat neyle karşı karşıya olduğumuzu bilmeniz gerekiyor.”
Ardından Sari'nin getirdiği şartları eksiksiz anlattı.
Silahların bırakılması.
Savunma düzeninin teslim edilmesi.
Gümüş Damar'ın Godone'nin kontrolüne geçmesi.
Belirli komutanların ve yöneticilerin teslim edilmesi.
Haricilerin bağlılık yemini etmesi.
Kadim arşivlerin açılması.
Temsilciler sessizce dinledi.
Meral başını kaldırdı.
“Bunların hepsi pazarlık edilemeyecek şartlar mı?”
“Godone'nin ilettiği metinde değiştirilebilecekleri söylenmiyor.”
“Peki siz değiştirmeyi denediniz mi?”
“Henüz hayır.”
“Öyleyse nereden biliyorsunuz?”
Serap bir süre sustu.
“Bilmiyorum,” dedi. “Ama elimizdeki tek kesin teklif bu. Onun şartlarını yumuşatacağına dair bir işaretimiz yok.”
Meral'in yüzü kızardı.
“Ben dün bir çocuğa ekmek bulamadım. Geçen hafta annesini kaybetmişti. Bugün ona savaşın neden sürmesi gerektiğini anlatmamı mı bekliyorsunuz?”
Serap bakışlarını kaçırmadı.
“Hayır.”
“Peki ne söylememi bekliyorsunuz?”
“Bildiğim gerçeği.”
“Gerçekle karnı doymuyor!”
Kadının sesi yükseldi.
Hayri yerinden kıpırdamadı. Serap da müdahale etmedi.
Meral devam etti.
“Buraya gelirken arkadaşlarım bana umut verici bir şey duymamı söyledi. Çocukların daha fazla aç kalmayacağını, askerlerin döneceğini, evlerimize yeniden gideceğimizi söylememi istediler. Ben şimdi onlara ne götüreceğim?”
Serap'ın yüzünde acı bir ifade belirdi.
“Bugün bütün bunların gerçekleşeceğine söz veremem.”
Meral ellerini masaya koydu.
“O zaman neden size inanalım?”
“Çünkü artık yapamayacağım şeyleri yapacağıma dair söz vermeyeceğim.”
Yaşlı esnaf araya girdi.
“Peki silahları bırakırsak?”
Serap ona döndü.
“Godone'nin söylediklerine inanmak zorunda kalırız. Bizi koruyacak gücün önemli bir bölümünü kendi ellerimizle teslim etmiş oluruz.”
“Bizi zaten koruyamıyorsunuz,” dedi genç temsilci.
Serap bu sözden kaçınmadı.
“Her yerde koruyamıyoruz. Bunu kabul ediyorum.”
Odadaki sessizlik ağırlaştı.
Hayri, Serap'ın bu cevabı verirken ne kadar zorlandığını fark etti. Başkomutan askerlerine güven vermekle sorumluydu. Fakat şimdi güven vermek için hatalarını saklamamayı seçiyordu.
“Size bir söz verebilirim,” diye devam etti Serap. “Açlıkla ilgili taleplerinizi tek tek inceleyeceğiz. Hayri cevapların size ulaşmasından sorumlu olacak. Şikâyetlerinizi dinlemek için temsilcilerinizle düzenli görüşeceğiz. Fakat şu anda Godone'ye yeni bir heyet göndermeyeceğim.”
Meral'in yüzü düştü.
“Buna rağmen dışarıdaki insanları dağıtmayacağım,” dedi Serap. “Barışçıl biçimde toplananlara asker gönderilmeyecek. Yolların açık kalması ve yaralıların geçebilmesi için düzen sağlanacak, o kadar.”
Hayri son cümleyi yazdıktan sonra başını kaldırdı.
Meral, Serap'a uzun süre baktı.
“Sizinle aynı fikirde değilim,” dedi.
“Biliyorum.”
“Ama söylediklerinizi insanlara aktaracağım.”
Serap başını salladı.
“Ben de onlara kendim konuşacağım.”
Serap'ın halka sesleneceği haberi yayıldığında güney kapısının önündeki kalabalık daha da büyüdü.
Hayri, yüksek taş basamakların yanında duruyordu. Birkaç saat önce burası yalnızca tahliye alanlarından gelen insanların toplandığı bir yerdi. Şimdi aralarında askerlerin aileleri, şifa merkezinde yakınlarını bekleyenler ve şehirde kalmayı seçmiş esnaflar da bulunuyordu.
Serap basamaklara çıktığında kalabalık bir anda susmadı.
Ön sıralardan biri bağırdı:
“Bizi neden dinlemiyorsunuz?”
Başka biri, “Çocuklarımız ölüyor!” diye seslendi.
Serap, konuşmaya başlamadan önce seslerin azalmasını bekledi.
“Bugün burada bulunan herkesin aynı şeyi istediğini söyleyemem,” dedi. “Bazılarınız savaşın bitmesini istiyor. Bazılarınız Godone'yle konuşmamızı. Bazılarınız ise ne olursa olsun savaşmamızı. Ama bir konuda çoğunuzun aynı soruyu sorduğunu biliyorum.”
Kalabalığın uğultusu hafifledi.
“Bizden neden hâlâ fedakârlık istiyorsunuz?”
Hayri başını kaldırdı.
Serap devam etti.
“Çünkü bu savaşın sona ermesini istiyorum. Ama nasıl sona ereceğini de önemsiyorum. Godone bizden yalnızca silahlarımızı bırakmamızı istemedi. Savunmalarımızı, yöneticilerimizi, arşivlerimizi ve Gümüş Damar'ı teslim etmemizi istedi. Onun buyruğuna girmemizi istedi.”
Bir kadın seslendi.
“Peki savaşarak kazanabilecek miyiz?”
Serap sustu.
Hayri, kalabalığın içindeki Yaman'ı gördü. Adam bu kez konuşmuyordu.
“Bunu size garanti edemem,” dedi Serap.
İnsanların arasında huzursuzluk başladı.
“Öyleyse ne uğruna öleceğiz?” diye bağırdı bir adam.
“Size ölmeniz gerektiğini söylemeyeceğim,” dedi Serap. “Yaşamanızı istiyorum. Fakat silahlarımızı teslim ettiğimizde daha güvende olacağımızı da bilmiyorum. Elimizdeki tek kesin şey, Godone'nin sunduğu şartlar.”
Yaşlı bir asker basamaklara yaklaştı.
“Oğlum iki hafta önce öldü,” dedi. “Bana onun boşuna ölmediğini söyleyebilir misin?”
Serap'ın yüzü değişti.
“Hayır,” dedi. “Sana oğlunun ölümünü haklı çıkaracak sözler veremem.”
Adamın gözleri doldu.
“Öyleyse neden buradayım?”
“Bilmiyorum,” dedi Serap. “Bunun cevabını senin yerine veremem.”
Hayri, kalabalığın bu sözleri nasıl karşıladığını anlayamadı. Bazıları başını eğmişti. Bazıları öfkeyle birbirine bakıyordu. Birkaç kişi sessizce uzaklaştı.
Serap sesini yükseltti.
“Bugün buraya sizden alkış istemeye gelmedim. Size kazanacağımızı söylemeye de gelmedim. Açlık çekenlerin aç olduğunu, yaralıların yeterince hızlı taşınamadığını, bazı askerlerin geri dönmeyeceğini biliyorum. Bunları söylemek savaşın içindeki gücümüzü azaltmıyor. Bunları saklamak azaltıyor.”
Meral, kalabalığın önünde duruyordu. Hayri kadının gözlerini Serap'tan ayırmadığını gördü.
“Temsilcilerinizi dinleyeceğiz,” dedi Serap. “Şikâyetlerinize cevap vereceğiz. Barışçıl biçimde toplandığınız için hiçbirinize ceza verilmeyecek. Ama Godone'nin şartlarını kabul ederek sizi koruyacağıma dair bir söz de vermeyeceğim.”
Bir süre sessizlik oldu.
Sonra kalabalığın içinden biri bağırdı:
“Biz yine de görüşme istiyoruz!”
Birkaç kişi ona katıldı.
Serap başını salladı.
“Bunu duydum.”
Başka bir grup Haricilerin savaşmaya devam etmesini istedi.
Serap onları da dinledi.
Hayri, konuşmanın sonunda insanların birdenbire anlaşmasını beklememişti. Yine de içten içe küçük bir değişiklik olacağını ummuştu.
Olmadı.
Kalabalık dağılmaya başladığında bazıları Serap'ın dürüstlüğünden söz ediyordu. Bazıları ise başkomutanın onlara hiçbir çözüm sunmadığını söylüyordu.
Meral yanına geldi.
“Konuştu,” dedi.
“Evet.”
“Bazı insanlar ona inanacak.”
“Bazıları inanmayacak.”
Kadın başını salladı.
“Ben de ne düşüneceğimi bilmiyorum.”
Hayri, elindeki deftere baktı. Gün boyunca sayfalar dolusu talep yazmıştı. Bir kısmı erzakla ilgiliydi. Bir kısmı kayıplarla. Bazıları ise artık hiçbir kurul kararının kolayca çözebileceği türden değildi.
“Yarın şikâyet kayıtlarını yeniden inceleyeceğim,” dedi.
Meral ona baktı.
“Gerçekten mi?”
“Evet.”
“Bütün sorunlar çözülecek mi?”
“Hayır.”
Meral hafifçe gülümsedi.
“En azından artık aynı cevabı vermiyorsunuz.”
Hayri gülümseyemedi.
Çünkü kadının sözlerinde bir övgüden çok, geçmişte ne kadar az şey yaptıklarına ilişkin bir hatırlatma vardı.
Medusa, Civan'ı odalarında bulduğunda adam bir deri kayışı onarmaya çalışıyordu.
Küçük masanın üzerine birkaç metal parçası, iğne ve iplik koymuştu. Elindeki kayış, askerî zırhının omuz bölümüne aitti.
Medusa kapıya yaslandı.
“Bunu kendin yapabileceğine gerçekten inanıyor musun?”
Civan başını kaldırdı.
“Bir zamanlar bir kuyuya inip üç gün çıkamayan adamla konuştuğunu unutuyorsun.”
“O adamın yanında Hayri vardı.”
“Bu, başarısızlığımızı açıklıyor.”
Medusa güldü.
Civan kayışı masaya bıraktı.
“Bugün neredeydin?”
“Şifa merkezinde. Sonra araştırma odasında.”
“Hayri'yle mi?”
“Bir süre.”
“Yine bir şeyleri benden saklıyor musunuz?”
Medusa'nın yüzündeki gülümseme azaldı.
“Civan…”
Adam elini kaldırdı.
“Şaka yapıyordum.”
“Biliyorum. Ama bunu sürekli şakaya dönüştürmeni istemiyorum.”
Civan bir süre ona baktı.
“Haklısın.”
Medusa karşısındaki sandalyeye oturdu. Masanın üzerindeki kayışı eline aldı.
“Bunu onaramamışsın.”
“Sen de mi?”
“İğneyi yanlış taraftan geçirmişsin.”
Civan başını eğdi.
“Bütün gün bana yanlış yaptığım şeyler anlatılıyor.”
“İşe yarıyor mu?”
“Bazen.”
Medusa kayışı çevirdi. Dikişi söküp yeniden başladı.
Civan onu izliyordu.
“Bugün Serap halkla konuştu,” dedi.
“Duydum.”
“Birçok insan hâlâ öfkeli.”
“Olmaları için nedenleri var.”
“Biliyorum.”
Medusa iğneyi kumaştan geçirdi.
“Bazen savaştan sonra nereye gideceğimizi düşünüyorum,” dedi.
Civan ona baktı.
“Seninle nereye olursa.”
“Bu cevap pek işe yaramıyor.”
“Öyleyse bir ev seçelim.”
Medusa başını kaldırdı.
“Nasıl bir ev?”
“Çatısı sağlam olsun.”
“Ne kadar büyük bir hayal.”
“Penceresi de olsun.”
Medusa güldü.
“Biraz daha ayrıntı verirsen gerçek bir ev tarif etmeyi başaracaksın.”
Civan sandalyeyi ona yaklaştırdı.
“Sen nasıl bir ev istiyorsun?”
Medusa bir süre düşündü.
“Sabahları sessiz olsun istiyorum.”
“Benimle pek mümkün değil.”
“Biliyorum.”
“Başka?”
“Bir bahçesi olabilir.”
“Olabilir.”
“Ve kapıya gelen insanların kötü haber getirmediği bir yer olsun.”
Civan'ın yüzündeki gülümseme yavaşça kayboldu.
Medusa kayışı masaya bıraktı.
“Çok şey mi istedim?”
“Hayır.”
Civan onun elini tuttu.
“Ben de istiyorum.”
Medusa başını hafifçe eğdi.
Yıllar önce Civan'ın yüzüne bakarken bu kadar rahat olacağını düşünmezdi. İlk tanıştıkları günlerde adamın inatçılığına öfkelenir, düşünmeden hareket ettiğini söylerdi. Sonra birlikte görev yapmışlar, kavga etmişler, birbirlerinden uzaklaşmışlar ve yeniden bir araya gelmişlerdi.
Bir gün evlenmeyi konuşabilecekleri bir noktaya gelmeleri bile ikisi için kolay olmamıştı.
“Duru'ya söyledim,” dedi Medusa.
“Neyi?”
“Evlenmeyi düşündüğümüzü.”
Civan'ın kaşları yükseldi.
“Ne dedi?”
“Bana haber vermeden karar vermeyin, dedi.”
“Duru'yu tanıyorum. Düğünün yarısını o düzenler.”
“Diğer yarısını da eleştirir.”
Civan güldü.
Medusa onun omzuna yaslandı.
Bir süre öyle kaldılar. Dışarıdaki nöbet değişiminin sesleri duyuluyordu. Koridorlardan geçen askerler birbirlerine emirler veriyor, uzaklarda bir araba taş zeminde ilerliyordu.
Civan başını onun saçlarına yasladı.
“Bugün bir şey öğrendim,” dedi.
“Ne?”
“Bazen daha küçük bir hedef seçmek, vazgeçmek anlamına gelmiyormuş.”
Medusa gözlerini kapattı.
“Bunu Hayri mi söyledi?”
“Hayır. Bu kez kendim öğrendim.”
“Demek hâlâ umut var.”
Civan hafifçe güldü.
Sonra Medusa'nın elini daha sıkı tuttu.
“Savaştan sonra o evi bulacağız.”
Medusa ona baktı.
“Bulmaya çalışacağız,” dedi.
Civan bir an durdu. Ardından başını salladı.
“Bulmaya çalışacağız.”
Medusa, bu cevabın bir zafer sözü olmamasını sevdi.
Yalnızca birlikte yapabilecekleri bir şeye ilişkin küçük, dürüst bir söz olması yeterliydi.
Hayri, akşamın son raporlarını toplarken kapısı çalındı.
Eren içeri girdiğinde yüzündeki ifade alışıldık telaşından farklıydı.
“Başkomutan sizi çağırıyor.”
“Ne oldu?”
“Keşif birlikleri döndü.”
Hayri kalemini bıraktı.
“Bir saldırı mı var?”
“Henüz değil.”
“Henüz?”
Eren yutkundu.
“Godone'nin ordusu yer değiştiriyormuş.”
Hayri ayağa kalktı.
Serap'ın odasına vardığında Civan, Tarkan ve Bora çoktan oradaydı. Medusa da kısa süre sonra geldi. Masada yeni bir harita bulunuyordu. Üzerindeki düşman işaretleri önceki konumlarından farklı yerlere taşınmıştı.
Serap doğrudan konuştu.
“Keşif birlikleri batıdaki kamplardan bazı birliklerin ayrıldığını bildirdi. Bir kısmı kuzey hattına yönelmiş. Başka birliklerin de hangi yöne gittiği kesin değil.”
“Yeni bir saldırı hazırlığı olabilir,” dedi Bora.
“Olabilir,” diye karşılık verdi Tarkan. “Ya da kuvvetlerini farklı bir yerde topluyordur.”
Civan haritaya eğildi.
“İşaret tepesinin önemi artıyor.”
Serap başını salladı.
“Ama planı şimdi uygulamayacağız. Önce birliklerin gerçekten nereye gittiğini doğrulayacağız.”
Yaman odanın öbür ucunda duruyordu.
“Bu hareketlilik bir görüşme hazırlığının parçası da olabilir.”
Serap ona döndü.
“Buna ilişkin bir haber var mı?”
“Hayır.”
“Öyleyse elimizde olmayan habere göre karar vermeyeceğiz.”
Ardından Tarkan'a baktı.
“Savunma birliklerinin hazırlık düzeyini yükselt. Gereksiz hareketlilik istemiyorum. Askerler mevzilerini koruyacak.”
“Emredersiniz.”
“Bora, keşif raporlarını karşılaştır. Aynı bölgeden farklı haberler geliyorsa nedenini öğren.”
“Emredersiniz.”
“Civan, yeni planı hazır tut. Ama ben onaylamadan hiçbir ileri hareket yapılmayacak.”
Civan başını salladı.
Serap son olarak Hayri'ye döndü.
“Sen de tahliye alanlarındaki temsilcilerle iletişimi sürdür. Askerî hazırlıkların erzak ve ulaşım düzenini nasıl etkileyeceğini öğrenmek istiyorum.”
Hayri cevap verdi.
“Anlaşıldı.”
Serap masanın üzerindeki haritaya baktı.
“Otuz günlük süre henüz dolmadı,” dedi. “Ama düşmanın yalnızca o süreyi bekleyeceğini varsaymayacağız.”
Kimse itiraz etmedi.
Toplantı bittiğinde koridorlar yeniden hareketlenmişti. Nöbetçilere haber gönderiliyor, mühürlü emirler hazırlanıyor, askerler silah ve erzak sayılarını kontrol ediyordu.
Hayri bir süre bunları izledi.
Öğleden sonra halkın arasında duyduğu sesleri düşündü.
Savaş bitsin.
Bize gerçeği söyleyin.
Sonra Civan'ın askerlerine söylediklerini hatırladı.
Gidenlerin yerine kalanlar savaşacak.
İlhan'ın yüzü gözlerinin önüne geldi. Yıllarca sakladığı gerçekler, arşivden kaybolan dosya, eski komutanın yüzüğü…
Hariciler aynı düşmana karşı hazırlanıyordu.
Fakat aynı şeylere inandıklarından artık emin değildi.
Gece ilerlediğinde Hayri karargâhın yüksek terasına çıktı.
Şehir aşağıda uzanıyordu.
Tahliye alanlarında birkaç ateş yanıyordu. Nöbetçiler duvarların üzerinde dolaşıyor, uzak mahallelerdeki evlerin pencerelerinden solgun ışıklar sızıyordu.
Hayri, yıllar boyunca bu şehrin gecelerini sevmişti. Yüksekten bakıldığında sokaklar birbirine bağlanan ince çizgilere dönüşür, kulelerin arasındaki ışıklar yıldızları andırırdı.
Şimdi gözleri şehrin ötesine kaydı.
Uzak tepelerin ardında başka ışıklar vardı.
Önce birkaç taneydi. Sonra daha fazlasını seçti.
Godone'nin ordusunun kamp ateşleri.
Düşman henüz saldırmamıştı. Son büyük çarpışma başlamamıştı. Yine de karanlığın içinde yer değiştiren o ışıklar, savaşın uzak bir ihtimal değil, her geçen saat yaklaşan bir gerçek olduğunu gösteriyordu.
Hayri ellerini taş korkuluğun üzerine koydu.
Bu şehirde sevdiği insanlar vardı.
Civan.
Medusa.
Duru.
Serap.
Bir zamanlar bütün cevapları bildiğini düşündüğü İlhan bile.
Ve isimlerini bilmediği binlerce insan.
Aç olduklarını yeni öğrendiği çocuklar, kayıp yakınlarını bekleyen aileler, korkmalarına rağmen nöbet tutan askerler…
Hepsi aynı gecenin altındaydı.
Hayri, karanlığın içindeki düşman ışıklarını seyrederken Haricilerin Altın Çağı'nı düşündü.
Bir zamanlar o ismi söylediklerinde ne kadar güçlü olduklarını anlatırlardı. Ne kadar bilgiye sahip olduklarını, kaç yaratığı durdurduklarını, hangi kapıları kapattıklarını, ne kadar uzun süre ayakta kaldıklarını…
Ama belki de bir çağın büyüklüğü yalnızca kazandığı savaşlarla ölçülmüyordu.
Belki de asıl soru, o çağı kuran insanların en zor günlerinde birbirlerine ne yaptıklarıydı.
Serap kardeşini kaybetmişti.
Civan kendi askerlerinin yaralanmasından sorumluydu.
Duru her gün daha fazla insanı iyileştirmeye çalışıyordu.
Medusa, hâlâ açıklayamadıkları gerçeklerin peşindeydi.
Yaman halkın öfkesini büyütüyordu.
İlhan geçmişin yükü altında susmuştu.
Hayri ise bütün bunları görmesine rağmen ne kadarını değiştirebileceğini bilmiyordu.
Uzakta bir ışık hareket etti.
Ardından başka biri.
Hayri, düşmanın ne zaman geleceğini bilmiyordu. Belki de o ışıkları izleyen askerler, aynı anda onların şehrine bakıyordu.
Bir gün önce hangi sorunun cevabını aradığını hatırlamaya çalıştı.
O kadar çok soru vardı ki.
Şimdi ise hepsi, karanlığın karşısında tek bir soruya dönüşüyordu.

Godone nin verdiği sürenin 5 gününü bitirmiştik.

Aslında şu an düşündüğüm şey bundan da öteydi;

Bu savaşı kazanabilecekmiydik…

Başarabilecek miydik?