Genç Werther'in Acıları kitap kapağı

2. bölüm / 2

Genç Werther’in Acıları — 2

Uygulamada Aç
Bölümü paylaş
Bu sayfayı paylaş
WhatsApp

Kitap sayfası
Bölümler 2Şu an: Genç Werther’in Acıları — 2

İkinci Kitap

20 Ekim 1771

Dün buraya vardık. Elçi hasta, bu yüzden birkaç gün evde kalacak. Bu kadar sevimsiz olmasa her şey yolunda olurdu. Anlıyorum, kader bana çetin sınavlar hazırlamış. Yine de neşeli ol! Tasasız bir ruh her şeye dayanır! Tasasız bir ruh mu? Kalemimden çıkan bu söze gülüyorum. Ah, biraz daha hafif kanlı olsaydım güneşin altındaki en mutlu insan olurdum. Ne yani! Başkaları küçücük güçleri ve yetenekleriyle önümde rahat bir kendini beğenmişlik içinde böbürlenirken ben gücüme, yeteneklerime mi umutsuzca bakıyorum? İyi Tanrım, bana bunları veren sen, neden yarısını alıkoyup bana özgüven ve kanaatkârlık vermedin?

Sabır! Sabır! Düzelecek. Çünkü sana şunu söyleyeyim, dostum, haklısın. Günlerdir halkın arasında dolaşıp ne yaptıklarını, işleri nasıl yürüttüklerini gördüğümden beri kendimle çok daha iyi geçiniyorum. Kuşkusuz bunun nedeni, yaradılışımız gereği kendimizi her şeyle, her şeyi de kendimizle karşılaştırmamız; mutluluk ya da sefalet, kendimizi ölçtüğümüz şeylerde yatıyor. Yalnızlıktan daha tehlikeli bir şey yok. Yükselmeye doğal bir eğilim duyan, şiirin düşsel imgeleriyle beslenen hayal gücümüz, en altta bizim bulunduğumuz bir varlıklar silsilesi kuruyor; dışımızdaki her şey daha görkemli, herkes bizden daha yetkin görünüyor. Bu da çok doğal. Kendimizde bir şeylerin eksik olduğunu sık sık hissediyoruz; eksik olan neyse, başkasında varmış gibi geliyor. Sonra ona bizde ne varsa hepsini, bir de belli belirsiz ideal bir hoşnutluk ekliyoruz. Böylece o mutlu kişi, kendi yarattığımız kusursuz bir varlığa dönüşüyor.

Buna karşılık, bütün zayıflıklarımız ve sıkıntılarımızla yolumuza devam edersek, çoğu zaman bizim ağır aksak yürüyüşümüzle ve manevralarımızla, başkalarının yelken açıp kürek çekerek vardığından daha ileri gittiğimizi görürüz. Ayrıca, başkalarına yetiştiğini, hatta onları geçtiğini hissetmek, insanın kendine duyduğu gerçek bir güven değil midir?

26 Kasım

Burada kendimi artık oldukça iyi hissetmeye başladım. En güzeli, yapacak yeterince iş olması; bir de çeşit çeşit insanın sunduğu yeni görünümler ruhuma renkli bir seyir sunuyor. Kont C… ile tanıştım; her geçen gün daha çok saygı duymam gereken bir adam. Engin, geniş bir zihni var; çok şeyi kavradığı için de soğuk değil. Onunla sohbetinde dostluğa ve sevgiye duyduğu büyük bağlılık açıkça görülüyor. Bir iş buyruğunu yerine getirirken bana yakınlık gösterdi; daha ilk sözlerimizden birbirimizi anladığımızı, herkesle konuşamayacağı gibi benimle konuşabildiğini fark etti. Bana karşı açık davranışını da yeterince övemem. Büyük bir ruhun insana açıldığını görmek kadar içten, sıcak bir sevinç yok.

24 Aralık

Elçi bana çok sıkıntı veriyor; bunu önceden görmüştüm. Olabileceklerin en titiz budalası; adım adım, en ince ayrıntısına kadar uğraşıyor, bir kadın kuzen kadar. Kendi yaptığından hiçbir zaman memnun olmayan, bu yüzden de kimsenin gönlünü hoş edemeyen biri. Ben işimi kolayca, nasıl çıkarsa öyle yapmayı severim; ama o bir yazıyı geri verip “İyi, ama bir gözden geçirin; her zaman daha iyi bir sözcük, daha doğru bir edat bulunur,” diyebilir. O zaman tepem atıyor. Hiçbir “ve” ya da bağlaç dışarıda kalmamalı; bazen ağzımdan kaçan devrik cümlelerin de can düşmanıdır. Cümleyi alışılmış ezgiyle sona erdiremezsen hiçbir şey anlamaz. Böyle biriyle çalışmak işkence.

Kont C…’nin bana duyduğu güven, beni avutabilen tek şey. Geçenlerde elçimin yavaşlığından ve aşırı ihtiyatından ne kadar hoşnutsuz olduğunu açıkça söyledi. İnsanlar işleri kendilerine de başkalarına da zorlaştırıyor. “Yine de,” dedi, “dağı aşması gereken bir yolcu gibi buna katlanmak gerekir. Dağ olmasa yol elbette daha rahat ve kısa olurdu; ama dağ orada ve üzerinden geçmek gerekiyor!”

Amirim, kontun bana kendisinden daha çok değer verdiğini fark ediyor; bu da onu öfkelendiriyor. Kont hakkında kötü şeyler söylemek için her fırsatı kolluyor; ben de doğal olarak karşı çıkıyorum, böylece işler daha da kötüleşiyor. Dün beni iyice kızdırdı; çünkü kendimi de işin içinde buldum: “Kont dünya işleri için gayet uygun; çalışmakta çok becerikli, kalemi de iyi, ama bütün edebiyatçı yazarlar gibi derin öğrenimi eksik.” Bunu, “Bu lafı sana mı soktum?” der gibi bir yüz ifadesiyle söyledi. Ama sözleri beni etkilemedi; böyle düşünebilen ve davranabilen adamı küçümsedim. Karşısında durup epey hararetle tartıştım. Kontun hem karakteri hem bilgisi nedeniyle saygı duyulması gereken biri olduğunu söyledim. “Zihnini genişletmeyi, onu sayısız konuya yaymayı ve yine de gündelik hayatın işlerine etkin biçimde katılmayı onun kadar başaran birini tanımadım.” Bunlar onun için anlaşılmaz şeylerdi; daha fazla saçmalığını dinleyip öfkemi artırmamak için izin isteyip ayrıldım.

Bunda hepinizin suçu var; beni bu boyunduruğa sokmak için dil döktünüz, durmadan etkinlikten söz ettiniz. Etkinlikmiş! Patates eken ve tahılını satmak için şehre giden benden daha çok iş yapmıyorsa, bağlı olduğum kadırgada on yıl daha kürek çekeceğim!

Bir de şu parlak sefalet, burada yan yana görünen iğrenç insanların arasındaki can sıkıntısı! Aralarındaki rütbe hırsı; birbirlerini bir adım geride bırakmak için nasıl tetikte bekleyip göz kulak oluyorlar! En sefil, en acınası tutkular, üstlerinde hiçbir örtü olmadan ortada. Örneğin bir kadın, herkese soyluluğundan ve memleketinden söz edip duruyor; duyan her yabancı, bu kadının ufacık soyluluğuna ve memleketinin ününe olağanüstü değer biçen bir budala olduğunu sanır. Ama daha da kötüsü var: Bu kadın, buralı bir makam yazıcısının kızı. Bak, insan türünü anlayamıyorum; kendini bu kadar bayağı biçimde rezil etmeyecek kadar bile aklı yok.

Yine de, dostum, insanın başkalarını kendine göre değerlendirmesinin ne kadar akılsızca olduğunu her gün daha iyi anlıyorum. Ben kendimle o kadar meşgulüm ve bu yürek o kadar çalkantılı ki—ah, başkaları kendi yollarına gitsin; yeter ki bana da kendi yolumda gitme izni versinler.

Beni en çok rahatsız eden, şu uğursuz burjuva ilişkileri. Sınıflar arasındaki ayrımın ne kadar gerekli olduğunu, bana ne çok yarar sağladığını herkes kadar iyi biliyorum; yalnız, bu ayrımın yeryüzünde hâlâ biraz olsun sevinç, bir parıltı mutluluk tadabileceğim yerde karşıma dikilmemesi gerek. Geçenlerde yürüyüşte B. Fräulein’i tanıdım; katı yaşamın ortasında doğallığından çok şey korumuş, sevimli bir yaratık. Sohbetimizden ikimiz de hoşlandık; ayrılırken onu evinde ziyaret edebilmek için izin istedim. Bunu öyle içtenlikle kabul etti ki, yanına gitmek için uygun anı güçlükle bekledim. Buralı değil, bir teyzesinin evinde kalıyor. Yaşlı kadının yüzü hoşuma gitmedi. Ona büyük ilgi gösterdim, sohbetim çoğunlukla ona yönelikti; yarım saat bile geçmeden, Fräulein sonradan bana kendisi de itiraf etti: sevgili teyzesi yaşlılığında her şeyden yoksun; atalarının silsilesinden başka bir dayanağı, aklı da yok, doğru dürüst bir serveti yok, kendini içine tahkim ettiği mevkiinden başka korunağı, bulunduğu kattan burjuvaların başlarının üzerinden bakmaktan başka eğlencesi yok. Gençliğinde güzelmiş ve ömrünü hovardalıkla geçirmiş; önce inadıyla zavallı bir delikanlıya eziyet etmiş, olgunluk çağında da yaşlı bir subayın boyunduruğuna girmiş. Subay, bu bedel ve makul bir geçim karşılığında onunla demir çağı boyunca yaşamış ve ölmüş. Şimdiyse demir çağında tek başına kalmış; yeğeni bu kadar sevimli olmasa kimse ona dönüp bakmazmış.

8 Ocak 1772

Bütün ruhları törene bağlı olan, yıllarca düşünüp taşınmalarının tek konusu sofrada bir sandalye daha yukarıya nasıl oturabilecekleri olan insanlar ne tuhaf! Hayır, aslında işler, önemli meselelerle uğraşmaları küçük terfi tatsızlıkları yüzünden engellendiği için birikiyor. Geçen hafta kızak gezisinde tartışma çıktı, bütün eğlence berbat oldu.

Bulundukları yerin aslında hiç önemli olmadığını, en önde oturanın da çoğu zaman başrolü oynamadığını görmeyen budalalar! Nice kral bakanı tarafından, nice bakan da sekreteri tarafından yönetilir! Öyleyse en önde olan kim? Bana kalırsa, ötekileri tepeden gören ve planlarını gerçekleştirmek için onların güçlerini ve tutkularını harekete geçirecek kadar kudreti ya da kurnazlığı olan.

20 Ocak

Sevgili Lotte, size yazmam gerek; ağır bir fırtınadan kaçıp sığındığım, yoksul bir köylü hanının odasındayım. O kasvetli D… yuvasında, yabancı, yüreğime bütünüyle yabancı insanların arasında dolaştığım sürece, size yazmak için bir an bile bulamadım; yüreğimin bana yazmamı buyurduğu tek bir an bile. Şimdiyse bu kulübede, bu yalnızlıkta, bu kısıtlılık içinde; kar ve dolu pencereciğime saldırırken, aklıma ilk siz geldiniz. İçeri girer girmez görüntünüz, hatıranız üzerime çöktü, Lotte! Öyle kutsal, öyle sıcak! Tanrım! Yine ilk mutlu an.

En değerlim, beni o dikkat dağıtan kalabalığın içinde görseniz! Duyularım nasıl da köreliyor! Yüreğimin dolup taştığı tek bir an, mutlu tek bir saat yok! Hiçbir şey! Hiçbir şey! Kendimi bir nadireler dolabının önünde durup minik adamlarla atçıkların önümde devinmesini izlerken buluyorum; sık sık bunun bir göz yanılması olup olmadığını soruyorum kendime. Oyuna katılıyorum, daha doğrusu kukla gibi oynatılıyorum; bazen yanımdakinin tahta eline dokunuyor, irkilerek geri çekiliyorum. Akşamları güneşin doğuşunu seyretmeye karar veriyorum, ama yataktan çıkamıyorum; gündüzleri ay ışığının tadını çıkarmayı umuyorum, odama kapanıp kalıyorum. Neden kalktığımı, neden yattığımı pek bilmiyorum.

Hayatımı harekete geçiren maya yok artık; gecenin derin saatlerinde beni uyanık tutan, sabahları uykumdan kaldıran o çekicilik gitti.

Burada yalnızca bir kadın buldum; B… Fräulein’i. Size benziyor, sevgili Lotte—insan size benzeyebilirse tabii.” “Aman!” diyeceksiniz, “Beyefendi ince iltifatlar etmeye başlamış!” Tamamen haksız sayılmazsınız. Bir süredir çok nazik davranıyorum; elimden başka türlüsü gelmiyor, çok nüktedârım ve kadınlar benden daha zarif iltifat eden kimse olmadığını söylüyorlar (yalan söylemekte de, diye ekliyorsunuz; onsuz olmaz, biliyorsunuz). B… Fräulein’inden söz edecektim. Çok ruhlu; ruhu mavi gözlerinden bütün canlılığıyla bakıyor. İçinde bulunduğu mevki ona yük, çünkü yüreğinin isteklerinden hiçbirini karşılamıyor. Kalabalıktan uzaklaşmayı özlüyor; kırda, mutluluğun bölünmediği sahneleri düşleyerek saatler geçiriyoruz; ah, bir de sizi! Size ne sık hayranlığını sunuyor; sunmak zorunda değil, bunu gönüllü yapıyor, sizden söz edilmesini çok seviyor, sizi seviyor. Ah, o sevimli, içten odada ayaklarınızın dibinde otursaydım; küçük yavrularımız çevremde yuvarlanıp dursaydı ve size fazla gürültü yaptıklarında, ürkütücü bir masalla hepsini çevreme toplayıp sakinleştirseydim.

Güneş, karla ışıldayan bölgenin üzerinde görkemle batıyor; fırtına geçti ve ben yine kafesime kapanmak zorundayım. Hoşça kalın! Albert yanınızda mı? Peki ya…? Tanrı bu sorumu bağışlasın!

8 Şubat

Sekiz gündür berbat bir hava var ve bu bana iyi geliyor. Çünkü buraya geldiğimden beri gökyüzünde güzel bir gün doğmadı ki biri onu berbat etmesin ya da tadımı kaçırmasın. Şimdi iyice yağmur yağsa, kar savrulsa, hava donup çözülse: Hah, diyorum, evde de dışarıdaki kadar kötü olamaz; ya da tam tersi. Böyle olunca iyi. Sabah güneş doğup güzel bir gün vaat edince, kendimi şöyle demekten alamıyorum: Demek yine birbirlerinin elinden alabilecekleri göksel bir nimetleri var! Birbirlerinin elinden alamayacakları hiçbir şey yok. Sağlık, iyi ad, neşe, dinlenme! Üstelik çoğu zaman budalalıklarından, anlayışsızlıklarından, dar görüşlülüklerinden; dinlerseniz, en iyi niyetle yapıyorlar. Bazen diz çöküp onlara kendi içlerini böylesine çılgınca parçalamamalarını dilemek geliyor içimden.

17 Şubat

Elçimle birbirimize daha fazla katlanamayacağımızdan korkuyorum. Adam gerçekten dayanılmaz. Çalışma ve iş yürütme biçimi öylesine gülünç ki ona karşı çıkmaktan kendimi alamıyorum; çoğu zaman bir işi kendi kafama ve tarzıma göre yapıyorum, doğal olarak bu hiçbir zaman hoşuna gitmiyor. Geçenlerde bu yüzden sarayda beni şikâyet etti. Bakan bana yumuşak bir dille ihtarda bulundu ama yine de ihtardı; istifamı istemeye hazırlanıyordum ki ondan özel bir mektup aldım. Önünde diz çöktüğüm, yüce, soylu, bilge düşünce yapısına tapındığım bir mektup. Aşırı alınganlığımı nasıl düzeltiyor; etkinliğe, başkaları üzerindeki etkiye ve işlerde ilerlemeye dair abartılı fikirlerime gençliğin güzel cesareti diye saygı duyuyor, onları yok etmek değil, yalnızca yumuşatmak ve gerçek alanlarını bulup güçlü etkilerini gösterebilecekleri yere yöneltmek istiyor. Sekiz günlüğüne güç topladım, kendi içimde yeniden barıştım. Ruhun dinginliği ve insanın kendinden aldığı sevinç harika şeyler. Sevgili dostum, bu mücevher güzelliği ve değeri kadar kırılgan olmasa keşke.

20 Şubat

Tanrı sizi kutsasın, sevgililerim; benden esirgediği güzel günlerin hepsini size versin!

Albert, beni aldattığın için sana teşekkür ederim: düğün gününüzün ne zaman olacağını haber vermeni bekliyordum; o gün Lotte’nin siluetini duvardan indirip başka kâğıtların arasına gömmeye karar vermiştim. Şimdi siz bir çiftsiniz, ama onun resmi hâlâ burada! Öyleyse burada kalsın! Neden kalmasın? Biliyorum, ben de sizin yanınızdayım; Lotte’nin yüreğinde sana zarar vermeden yerim var; evet, orada ikinci sıradayım ve bu yeri korumak istiyorum, korumalıyım. Ah, beni unutabilseydi çıldırırdım—Albert, bu düşüncenin içinde cehennem var. Albert, hoşça kal! Hoşça kal, göklerin meleği! Hoşça kal, Lotte!

15 Mart

Beni buradan uzaklaştıracak bir tatsızlık yaşadım. Dişlerimi gıcırdatıyorum! Kahretsin! Bunun telafisi yok; yine de tek suçlu sizsiniz, beni gönlüme göre olmayan bir göreve girmem için dürtüp zorlayıp eziyet ettiniz. Alın işte! İşte istediğiniz oldu! Bir daha da abartılı fikirlerimin her şeyi berbat ettiğini söyleme diye, sevgili bayım, sana burada bir vakayiname yazarının kaydedeceği gibi açık seçik bir anlatı sunuyorum.

C… Kontu beni sever, bana ayrıcalık tanır; bu biliniyor, sana bunu yüz kez söyledim. Dün onun sofrasında yemek yedim; tam da akşam erkeklerle kadınlardan oluşan seçkin topluluğun evinde buluştuğu gün. Aklımdan hiç geçmemişti, biz ast rütbedekilerin oraya ait olmadığımız da hiç dikkatimi çekmemişti. Neyse. Kontta yemek yiyorum; yemekten sonra büyük salonda dolaşıyoruz, onunla ve biraz sonra yanımıza gelen B… Albay’la konuşuyorum. Derken davetlilerin gelme saati yaklaşıyor. Tanrı bilir, aklımda hiçbir şey yok. O sırada S… Hanımefendi, eşi ve dümdüz göğüslü, sevimli korseli, iyi yetiştirilmiş kaz yavrusu kızıyla içeri giriyor; alışılmış soylu bakışlarını ve burun deliklerini şöyle bir gezdiriyorlar. Bu takımdan yürekten nefret ettiğim için, tam ayrılmak üzereydim; yalnızca Kont’un iğrenç gevezelikten kurtulmasını bekliyordum. Derken B… Hanım içeri girdi. Onu görünce yüreğim her zamanki gibi biraz açıldı; kaldım, sandalyesinin arkasına geçtim ve ancak bir süre sonra benimle eskisi kadar açık konuşmadığını, biraz mahcup olduğunu fark ettim. Bu dikkatimi çekti. O da bütün bu insanlar gibi mi, diye düşündüm; incindim, gitmek istedim. Yine de kaldım; onu bağışlamak istiyor, böyle olduğuna inanmıyor, ondan güzel bir söz duymayı umuyordum—ne istersen işte. Bu arada davetliler doluştu. Birinci Franz’ın taç giyme günlerinden kalma bütün kıyafetleriyle Baron F.; burada ise von R… Bey diye anılan saray müşaviri R…, sağır karısıyla birlikte; eski püskü gardırobunun boşluklarını yeni moda paçavralarla yamayan, üstü başı dökülen J…’yi de unutmayalım; hepsi yığılıp geldi. Tanıdığım birkaç kişiyle konuştum; hepsi de pek kısa konuşuyordu. Ben düşüncelere dalmıştım—ve yalnızca B…’ime dikkat ediyordum. Salonun ucundaki kadınların kulaklarına fısıldaştığını, dedikodunun erkeklere yayıldığını, S. Hanımefendi’nin Kont’la konuştuğunu fark etmedim (bunların hepsini sonradan B. Hanım anlattı); sonunda Kont yanıma geldi, beni bir pencerenin önüne çekti. “Biliyorsunuz,” dedi, “olağanüstü durumumuzu; burada sizi gördüğüne topluluğun memnun olmadığını fark ettim. Bunu hiçbir şey karşılığında istemezdim de…” “Ekselansları,” diye sözünü kestim, “bin kez özür dilerim; bunu önceden düşünmeliydim ve bu tutarsızlığımı bağışlayacağınızı biliyorum. Zaten az önce ayrılmak üzereydim. Kötü bir cin beni alıkoydu,” diye ekledim gülümseyerek ve eğilerek. Kont, her şeyi anlatan bir duyguyla ellerimi sıktı. Kendimi seçkin topluluktan usulca sıyırdım, çıktım; bir faytona binip M.’ye gittim. Tepeden güneşin batışını izlerken Homeros’umda, Ulysses’in o seçkin domuz çobanı tarafından ağırlandığı harika bölümü okudum. Her şey yolundaydı.

Akşam yemeğe döndüğümde hanın yemek salonunda birkaç kişi kalmıştı; bir köşede zar atıyor, masa örtüsünü geriye çekmişlerdi. Dürüst Adelin içeri girdi, şapkasını bıraktı, bana bakarak yanıma geldi ve alçak sesle, “Bir tatsızlık mı yaşadın?” dedi. “Ben mi?” dedim. “Kont seni davetlilerin arasından çıkardı.” “Canı cehenneme!” dedim, “temiz havaya çıkmak işime geldi.” “İyi,” dedi, “bunu hafife almana sevindim. Yalnız canımı sıkan, herkesin diline düşmüş olması.” İşte o zaman içime dert oldu. Yemeğe gelen ve bana bakan herkes, bunu bildiği için sana bakıyor, diye düşündüm! Bu da içimde öfke uyandırdı.

Bugün nereye gitsem bana acıdıklarını duyuyorum, kıskançlarımın zafer kazanıp, ‘İşte, kendini beğenmişlerin sonu böyle olur; ufacık akıllarıyla böbürlenip her türlü sınırı aşabileceklerini sanırlar,’ dediklerini işitiyorum. Köpekçe gevezeliklerinin gerisi de cabası—insanın yüreğine bıçak saplayası geliyor; çünkü bağımsızlıktan ne denirse densin, alçakların kendisi hakkında konuşmasına, hele ona karşı bir üstünlükleri varken, kimin katlanabildiğini görmek isterim. Gevezelikleri boşsa, ah, o zaman onları kolayca kendi hâllerine bırakabilirsin.

16 Mart

Her şey beni kışkırtıyor. Bugün caddede B… Fräulein’le karşılaştım; ona seslenmekten kendimi alamadım. Kalabalıktan biraz uzaklaşınca geçenlerdeki tavrının beni nasıl incittiğini söyledim. “Ah Werther,” dedi içten bir sesle, “yüreğimi tanıdığınız hâlde şaşkınlığımı nasıl böyle yorumlayabildiniz? Salona girdiğim andan beri sizin için neler çektim! Her şeyi önceden görmüştüm; size söylemek yüzlerce kez dilimin ucuna geldi. S… ve T… hanımlarının kocalarıyla birlikte, sizinle kalmaktansa erkenden ayrılacaklarını biliyordum; Kont’un onlarla arasını bozmayacağını da—sonra da bunca gürültü!” “Nasıl, Fräulein?” dedim; korkumu gizliyordum, çünkü Adelin’in evvelsi gün bana söyledikleri o anda damarlarımdan kaynar su gibi akıyordu. “Bana neye mal oldu bir bilseniz!” dedi o tatlı yaratık; gözleri yaşla dolmuştu. Artık kendime hâkim değildim, ayaklarına kapanmak üzereydim. “Açıklayın!” diye haykırdım. Gözyaşları yanaklarından süzülüyordu. Kendimden geçmiştim. Onları saklamaya çalışmadan sildi. “Teyzemi tanıyorsunuz,” diye başladı, “oradaydı ve—ah, bunu nasıl bakışlarla izledi! Werther, dün geceyi uykusuz geçirdim; bu sabah da sizinle görüşmem hakkında uzun bir vaaz dinledim. Sizi küçümsemelerine, aşağılamalarına kulak vermek zorunda kaldım; sizi ancak yarım yamalak savunabildim.” Söylediği her söz yüreğimden kılıç gibi geçti. Bütün bunları benden saklamanın bana ne büyük merhamet olacağını fark etmemişti; şimdi bir de bundan sonra nasıl dedikodu edileceğini, bir kısım insanların bu durumla nasıl böbürleneceğini ekledi.

Uzun zamandır bana yükledikleri küstahlığımın ve başkalarını küçümsememin cezasıyla nasıl alay edip sevineceklerini de anlattı. Bütün bunları, Wilhelm, gerçek bir yakınlıkla onun ağzından işitmek—yıkılmıştım; hâlâ içimde öfkeyle yanıyorum. Biri çıkıp da bunu yüzüme vursun isterdim; kılıcımı gövdesine saplayabilirdim. Kanını görsem rahatlayacağım. Ah, bu sıkışmış yüreğe hava vermek için yüz kez bıçağa sarıldım. Anlatırlar, soylu bir tür at korkunç ölçüde ısınıp kışkırtıldığında, nefes alabilmek için içgüdüyle kendi damarını ısırıp açarmış. Ben de çoğu zaman öyleyim; bana sonsuz özgürlüğü sağlayacak bir damarı açmak istiyorum.

24 Mart

Saraydaki görevimden ayrılmayı istedim; umarım kabul ederler. Önce sizden izin almadığım için beni bağışlayın. Gitmem gerekiyordu; kalmam için söyleyeceklerinizi biliyorum, hepsini. Öyleyse bunu anneme usulca anlat; kendime yardım edemiyorum, ona da yardım edemeyeceksem bunu hoş görsün. Elbette canı yanacak. Oğlunun Gizli Meclis Üyesi ve elçi olmak üzere güzel bir yola tam adım attığı sırada birden durdurulması, küçük hayvanıyla gerisin geri ahıra dönmesi! Şimdi ne isterseniz düşünün, kalıp kalmamam gerektiği ihtimalleri hesaplayın; sonuçta gidiyorum. Nereye gittiğimi bilmeniz için: ** Prensi burada; arkadaşlığımdan çok hoşlanıyor. Niyetimi öğrenince beni malikânelerine gitmeye ve güzel baharı orada geçirmeye çağırdı. Bana bütünüyle kendi hâlime bırakılacağıma söz verdi; belli bir noktaya kadar anlaştığımıza göre, şansımı deneyip onunla gideceğim.

Bilgi olsun

19 Nisan

İki mektubun için teşekkür ederim. Yanıt yazmadım; bu kâğıdı saraydaki ayrılışım kesinleşene kadar beklettim. Annemin bakana başvurup planımı zorlaştırmasından korkuyordum. Şimdi oldu; ayrılışım kesinleşti. Beni ne kadar isteksizce bıraktıklarını ve bakanın bana ne yazdığını anlatmayacağım—yeni yakınmalarla başlayacaksınız. Veliaht, veda ederken bana yirmi beş duka gönderdi; gözlerim dolana dek beni etkileyen birkaç söz de yazdı. Bu yüzden, geçenlerde annemden istediğim paraya artık ihtiyacım yok.

5 Mayıs

Yarın buradan ayrılıyorum. Doğduğum yer yolumdan yalnızca altı mil uzakta; orayı yeniden görmek ve eski, mutlulukla düşlere dalınmış günleri anmak istiyorum. Annem babamın ölümünden sonra sevgili, içten mekânı terk edip dayanılmaz şehrine kapandığında, beni de yanına alarak çıktığı kapıdan gireceğim. Hoşça kal Wilhelm, yolculuğumu sana anlatırım.

9 Mayıs

Memleketime yaptığım hac yolculuğunu bir hacının tüm içtenliğiyle tamamladım; beklenmedik nice duyguya kapıldım. Şehrin çeyrek saat kadar dışında, S… yolunda duran büyük ıhlamurun yanında arabayı durdurdum, indim ve anılarımı baştan sona yeniden, canlı canlı, gönlümce tadabilmek için arabacıya yoluna devam etmesini söyledim. İşte şimdi, vaktiyle çocukken gezintilerimin hedefi ve sınırı olan ıhlamurun altında duruyordum. Her şey ne kadar değişmiş! O zamanlar mutlu bir bilgisizlik içinde, yüreğime bunca besin, bunca haz sunacağını umduğum bilinmeyen dünyaya açılmayı özler; çabalayan, özlemle dolu göğsümü doldurup doyurmayı düşlerdim. Şimdiyse uçsuz bucaksız dünyadan geri dönüyorum—ah dostum, ne çok boşa çıkmış umutla, ne çok yıkılmış planla!—Önümde, binlerce kez arzularımın konusu olmuş dağları gördüm. Saatlerce burada oturur, karşı kıyıya özlemle bakar; gözlerimin önünde dostça, alacakaranlıkta beliriveren ormanlarda, vadilerde ruhumun derinlikleriyle kaybolurdum. Sonra belli saatte dönmem gerektiğinde, sevgili yerden ne büyük isteksizlikle ayrılırdım!—Şehre yaklaştım; tanıdık eski bahçe evlerinin hepsini selamladım, yenilerinden de orada yapılmış bütün değişikliklerden de hoşlanmadım. Kapıdan içeri girdim ve kendimi bir anda yine bütünüyle evimde buldum. Sevgili dostum, ayrıntıya girmek istemiyorum; bana ne kadar çekici geldiyse anlatıda o kadar tekdüze olur. Eski evimizin hemen yanındaki pazarda kalmaya karar vermiştim. Oraya giderken, dürüst yaşlı bir kadının çocukluğumuzu tıkıştırdığı okul odasının bir dükkâna çevrildiğini fark ettim. O delikte çektiğim huzursuzluğu, gözyaşlarını, zihnimin bulanıklığını, yürek korkusunu hatırlıyorum.—Attığım her adımda tuhaf bir şey vardı. Kutsal ülkedeki bir hacı bile böylesine çok kutsal anı mekânıyla karşılaşmaz; ruhu da herhalde bu kadar kutsal bir coşkuyla dolmaz.—Bin şeyden biri daha: Irmak boyunca, eskiden de yolumun düştüğü belli bir çiftliğe kadar yürüdüm; çocukken suya yassı taşlar atıp en çok sıçratma denemeleri yaptığımız küçük yerler oradaydı. Bazen durup suya bakarken, onu nasıl olağanüstü sezgilerle izlediğimi, akıp gittiği yerleri nasıl serüvenlerle dolu hayal ettiğimi ve hayal gücümün sınırlarına nasıl hemen vardığımı öyle canlı hatırladım ki; oysa su hep ilerlemeli, durmadan daha ileri gitmeliydi, ta ki ben de görünmez bir uzaklığın seyrinde bütünüyle kaybolana dek. Görüyorsun sevgili dostum, yüce atalarımız ne kadar sınırlı, ne kadar mutluydu! Duyguları da şiirleri de ne kadar çocuksuydu! Ulysses ölçüsüz denizden, uçsuz bucaksız yeryüzünden söz ettiğinde, sözleri ne kadar gerçek, insanca, içten, dar kapsamlı ve gizemlidir. Şimdi her okul çocuğuyla birlikte yeryüzünün yuvarlak olduğunu tekrarlayabiliyor olmam neye yarar? İnsan, üstünde keyif çatmak için birkaç karış toprağa, altında dinlenmek için daha da azına ihtiyaç duyar. Şimdi buradayım, prensin av köşkünde. Efendiyle geçinmek gayet mümkün; dürüst ve yalın biri. Çevresinde hiç anlayamadığım tuhaf insanlar var. Düzenbaz gibi görünmüyorlar ama dürüst insanlara da benzemiyorlar. Bazen dürüst olduklarını düşünüyorum, yine de onlara güvenemiyorum. Bir de şu var: Sık sık yalnızca duyup okuduğu şeylerden, hem de başkalarının ona sunduğu bakış açısından söz ediyor; buna üzülüyorum. Aklıma ve yeteneklerime, tek gururum olan şu yüreğimden daha çok değer veriyor; oysa yüreğim bütünüyle, baştan sona sefil. Ah, bildiğim şeyleri herkes bilebilir—yüreğimse yalnız bana ait.

25 Mayıs

Aklımda, gerçekleşene kadar size söylemek istemediğim bir şey vardı; şimdi olmayacağı belli olduğuna göre, söylememin sakıncası yok. Savaşa gitmek istiyordum. Bu, uzun zamandır gönlümde yatıyordu. Prens buraya, *** hizmetinde bir general olduğu için, özellikle onun ardından geldim. Bir gezinti sırasında niyetimi ona açtım; beni vazgeçirmeye çalıştı. Onun gerekçelerini dinlemeye yanaşmasaydım, bu isteğim gelip geçici bir heves değil, daha güçlü bir tutku olmalıydı.

11 Haziran

Ne dersen de, artık burada kalamam. Burada ne işim var? Zaman geçmek bilmiyor. Prens beni elinden geldiğince tutmaya çalışıyor ama burada kendimi yerimde hissetmiyorum. Aslında hiçbir ortak yanımız yok. Aklı başında biri ama aklı pek sıradan; onunla sohbet etmek, iyi yazılmış bir kitap okumaktan daha fazla keyif vermiyor. Sekiz gün daha kalacağım, sonra yine başıboş dolaşmaya çıkacağım. Burada yaptığım en iyi şey resim çizmek. Prensin sanata duyarlılığı var; çirkin bilimsel anlayış ve alışılmış terminoloji onu kısıtlamasa, bu duyarlılığı daha da güçlü olurdu. Onu coşkun hayal gücümle doğa ve sanatın içinde gezdirirken, birden damgalı bir sanat terimiyle söze karışıp meseleyi çözebileceğini sanınca bazen dişlerimi gıcırdatıyorum.

16 Haziran

Evet, ben yalnızca bir gezginim, yeryüzünde dolaşan bir yolcuyum! Siz daha fazlası mısınız?

16 Haziran

Nereye mi gitmek istiyorum? Sana bunu güven içinde açıklayayım. Burada daha on dört gün kalmam gerekiyor; sonra *** bölgesindeki madenleri ziyaret etmek istediğime kendimi inandırdım. Ama işin aslı yok; yalnızca Lotte’ye yeniden yaklaşmak istiyorum, hepsi bu. Kendi yüreğime gülüyorum—ama yine de istediğini yapmasına izin veriyorum.

29 Temmuz

Hayır, iyi! Her şey yolunda!—Ben—onun kocası! Ey beni yaratan Tanrı, bana bu mutluluğu hazırlamış olsaydın, bütün yaşamım kesintisiz bir dua olurdu. Sana karşı çıkmayacağım; bu gözyaşlarımı bağışla, boşuna dileklerimi bağışla!—O benim karım! Güneşin altındaki en sevgili varlığı kollarıma almış olsaydım—Wilhelm, Albert onun ince beline sarıldığında bütün bedenim ürperiyor.

Ve bunu söyleyebilir miyim? Neden söylemeyeyim, Wilhelm? Benimle ondan daha mutlu olurdu! Ah, bu yürek ne istiyorsa hepsini karşılayacak kişi o değil. Duyarlılığında belli bir eksiklik, bir eksiklik—nasıl istersen öyle anla; yüreğinin, benimle Lotte’nin yüreğinin buluştuğu sevgili bir kitabın sayfasında—Ah!—aynı duyguyla çarpmaması; üçüncü bir kişinin davranışı hakkında hislerimiz dile geldiğinde daha nice durumda da böyle olması. Sevgili Wilhelm! Gerçi onu bütün ruhuyla seviyor; böyle bir sevgi neyi hak etmez ki!

—Çekilmez biri sözümü kesti. Gözyaşlarım kurudu. Dikkatim dağıldı. Hoşça kal, sevgili dostum!

4 Ağustos

Yalnız benim başıma gelmiyor bunlar. Herkes umutlarında yanılıyor, beklentilerinde aldanıyor. Ihlamurun altındaki iyi yürekli kadını ziyaret ettim. En büyük oğlu koşarak yanıma geldi; sevinç çığlıkları annesini oraya getirdi. Kadının yüzü çok kederliydi. İlk sözü şu oldu: “İyi efendim, ah, Hans’ım öldü!”—Ölen, oğullarının en küçüğüydü. Sustum. “Kocam da İsviçre’den döndü,” dedi, “ama eli boş geldi. İyi insanlar olmasa dilene dilene eve dönmesi gerekecekti; yolda ateşlenmişti.” Ona söyleyecek söz bulamadım, küçük çocuğa bir şeyler verdim. Birkaç elma almamı rica etti; elmalarını aldım ve kederli anının yaşandığı yerden ayrıldım.

21 Ağustos

Bir anda her şey benim için değişiveriyor. Bazen yaşamın sevinçli bir ışığı yeniden doğacak gibi oluyor; ah, yalnızca bir anlığına!—Kendimi düşlere kaptırdığımda şu düşünceden kurtulamıyorum: Ya Albert ölseydi? Sen de yapardın! Evet, o da yapardı—sonra bu kuruntunun peşinden, beni karşısında ürperip geri çekildiğim uçurumlara sürükleyene kadar gidiyorum.

Kapıdan çıkıp Lotte’yi dansa götürmek için ilk kez arabayla geçtiğim yola koyulduğumda, her şey ne kadar başkaydı! Her şey, her şey geçti gitti! Önceki dünyadan bir işaret, o zamanki duygularımdan tek bir kalp atışı bile kalmamış. Kendimi, vaktiyle güçlü bir prensken görkemin bütün armağanlarıyla bezeyip inşa ettiği, ölürken de sevgili oğluna umutla bıraktığı; şimdi yanıp yıkılmış kaleye dönen bir ruh gibi hissediyorum.

3 Eylül

Onu bu kadar yalnızca, içtenlikle ve bütünüyle severken; ondan başka hiçbir şey bilmez, tanımaz ve sahip olmazken, bir başkasının onu nasıl sevebildiğini, sevmeye nasıl hakkı olabildiğini bazen anlayamıyorum!

4 Eylül

Evet, öyle. Doğa sonbahara dönerken, içimde ve çevremde de sonbahar oluyor. Yapraklarım sararıyor; yakındaki ağaçların yaprakları çoktan döküldü. Buraya ilk geldiğimde, Wahlheim’deki bir köylü delikanlıdan sana söz etmemiş miydim? Şimdi onu yeniden sordum; hizmetinden kovulduğunu söylediler, hakkında başka bir şey bilen de yokmuş. Dün, başka bir köye giden yolda tesadüfen ona rastladım; seslendim, o da başından geçenleri anlattı. Onları sana yeniden anlattığımda, anlayacağın gibi, bu öykü beni iki kat, üç kat etkiledi. Ama bütün bunları niye anlatıyorum? Beni korkutup inciten şeyleri kendime saklasam olmaz mı? Seni niye hâlâ kederlendiriyorum? Bana acıma ve beni azarlama fırsatı vermeyi neden sürdürüyorum? Öyle olsun; belki bu da kaderimin bir parçasıdır!

İçinde biraz ürkeklik sezer gibi olduğum sessiz bir kederle, adam önce sorularıma yanıt verdi; ama çok geçmeden, sanki kendini de beni de birden tanımış gibi, daha açık konuşmaya başladı; hatalarını itiraf etti, talihsizliğinden yakındı. Dostum, keşke söylediği her sözü mahkemede bir bir ortaya koyabilseydim! Ev sahibesi karısına duyduğu tutkunun her gün arttığını, sonunda ne yaptığını bilemez hâle geldiğini; kendi deyişiyle, başını nereye koyacağını şaşırdığını itiraf etti. Ne yiyebilmiş, ne içebilmiş, ne uyuyabilmiş; boğazına bir şey düğümlenmiş. Yapmaması gerekeni yapmış; kendisine verilen işleri unutmuş. Sanki kötü bir ruh onu kovalıyormuş; bir gün kadının üst kattaki odalardan birinde olduğunu öğrenince peşinden gitmiş, hatta daha doğrusu, oraya çekilmiş. Kadın yalvarışlarına kulak asmayınca onu zorla ele geçirmeye çalışmış. Başına ne geldiğini bilmediğini, niyetinin ona karşı her zaman dürüst olduğuna ve onu kendisiyle evlenirken, yaşamını onunla geçirirken görmekten daha çok hiçbir şey istemediğine Tanrı’yı tanık tuttu. Bir süre konuştuktan sonra, söyleyecek başka bir şeyi olup da dile getirmeye çekinen biri gibi duraksamaya başladı; sonunda, kadının kendisine izin verdiği küçük yakınlıkları ve gösterdiği samimiyeti utangaçlıkla itiraf etti. İki üç kez sözünü kesti, ardından en içten yeminlerini yineledi: Onu kötülemek için anlatmıyordu; kadını eskisi gibi seviyor ve değerli buluyordu; böyle bir şey ağzından hiç çıkmamıştı ve bunu yalnızca bütünüyle sapkın, akılsız bir adam olmadığını bana göstermek için söylüyordu.

—İşte sevgili dostum, yine o eski şarkıma başlıyorum; onu sonsuza dek söyleyeceğim: Keşke adamı önümde durduğu, hâlâ gözümün önünde olduğu gibi sana anlatabilsem! Her şeyi öyle bir anlatabilsem ki onun kaderini nasıl paylaştığımı, nasıl paylaşmak zorunda olduğumu hissedebilsen! Ama yeter; sen benim kaderimi de beni de tanıyorsun, beni bütün talihsizlere, özellikle de bu talihsize çeken şeyi çok iyi biliyorsun.

Kanı yeniden okurken öykünün sonunu anlatmayı unuttuğumu fark ettim; gerçi sonunu tahmin etmek kolay. Kadın adamın elinden kurtulmuş; adamdan uzun zamandır nefret eden ve onu uzun zamandır evden kovmak isteyen erkek kardeşi de oraya gelmiş. Kardeşi, yeni bir evlilik yüzünden, çocuğu olmayan kız kardeşinin şimdi çocuklarına güzel umutlar vadeden mirasın kendi çocuklarına kalmayacağından korkuyormuş. Adamı hemen evden kovmuş ve öyle büyük bir yaygara koparmış ki kadın istese bile onu yeniden yanına alamazmış. Şimdi başka bir uşak tutmuş; onun yüzünden de kardeşiyle arası açılmış diyorlar. Kesin diye ileri sürülen söylentiye göre onunla evlenecekmiş; ama adam bunu görecek kadar yaşamamaya kararlıymış.

Sana anlattıklarım abartılı ya da süslenmiş değil; hatta zayıf, evet, zayıf anlattığımı ve anlatırken alışılmış ahlak sözlerimizi kullandığım için öyküyü kabalaştırdığımı söyleyebilirim.

Demek bu sevgi, bu bağlılık, bu tutku şiirsel bir uydurma değil. Yaşıyor; eğitimsiz, kaba dediğimiz insanların arasında en arı hâliyle var. Biz eğitimliler—eğitimle biçimi bozulup hiçbir şeye dönüşmüş olanlar! Senden rica ediyorum, bu öyküyü dikkatle oku. Bunu yazarken bugün sessizim; elimden, her zamanki gibi öyle savruk ve kötü yazmadığımı görebilirsin. Oku sevgilim ve bunun dostunun da öyküsü olduğunu düşün. Evet, benim başıma böyle geldi, böyle gelecek; kendimi kıyaslamaya neredeyse cesaret edemediğim bu zavallı talihsiz kadar erdemli de, kararlı da değilim.

5 Eylül

Kocası iş için taşrada bulunduğu sırada, ona kısa bir not yazmıştı. Not şöyle başlıyordu: “Sevgilim, bir tanem, fırsat bulur bulmaz gel; seni bin bir sevinçle bekliyorum.”—İçeri giren bir arkadaşı, bazı koşullar yüzünden kocasının daha uzun süre dönemeyeceğini haber verdi. Not orada kaldı; akşam elime geçti. Okudum ve gülümsedim; nedenini sordu.—“Hayal gücü ne ilahi bir armağan!” diye haykırdım. “Bir an için, bana yazılmış gibi hayal edebildim.”—Sözünü yarıda bıraktı; hoşuna gitmemiş gibiydi, ben de sustum.

6 Eylül

Lotte’yle ilk kez dans ettiğim sade mavi ceketimi çıkarmaya karar vermem kolay olmadı; ama sonunda iyice yıpranmıştı. Öncekinin tıpatıp aynısını, yakası ve manşetleriyle birlikte diktirdim; yine ona eşlik edecek sarı yelek ve pantolon da yaptırdım. Yine de üzerimde eskisi gibi durmuyor. Bilmiyorum—zamanla bunu da severim diye düşünüyorum.

12 Eylül

Albert’i almaya birkaç günlüğüne gitmişti. Bugün odasına girdim; yanıma geldi, ben de bin bir sevinçle elini öptüm.

Aynadan bir kanarya uçup omzuna kondu.—“Yeni bir dost,” dedi ve kuşu eline çağırdı, “küçüklerime almıştım. Ne tatlı şey! Bir bakın. Ona ekmek verince kanatlarını çırpıp öyle zarifçe gagalıyor. Beni de öpüyor, bakın!”

Kadın dudaklarını küçük kuşa uzatınca, kuş sanki tattığı mutluluğu hissedebilirmiş gibi tatlı dudaklarına sevimlice sokuldu.

“Sizi de öpsün,” dedi ve kuşu bana uzattı.

Kuşun gagacığı onun ağzından benimkine uzandı,

hafif hafif gagalayan dokunuşu bir nefes, sevgi dolu bir haz sezgisi gibiydi.

“Öpücüğünde,” dedim, “biraz arzu da var; yiyecek arıyor, boş bir okşayıştan tatmin olmadan dönüyor.”

“Ağzımdan da yiyor,” dedi.—Dudaklarıyla ona birkaç ekmek kırıntısı uzattı; o dudaklarda masum, karşılıklı sevginin sevinci bütün tatlılığıyla gülümsüyordu.

Yüzümü çevirdim. Bunu yapmamalıydı; göksel masumiyet ve mutluluk imgeleriyle hayal gücümü kışkırtmamalı, yaşamın kayıtsızlığının bazen uykuya yatırdığı yüreğimi uyandırmamalıydı!—Peki, neden yapmamalıydı?—Bana öyle güveniyor ki! Onu nasıl sevdiğimi biliyor!

15 Eylül

Wilhelm, yeryüzünde hâlâ değer taşıyan birkaç şeye karşı aklı ve duygusu olmayan insanlar bulunduğunu düşününce insan çılgına dönüyor. St…’deki dürüst papazın evinde Lotte’yle birlikte altında oturduğum ceviz ağaçlarını bilirsin; o görkemli ceviz ağaçları ruhumu Tanrı bilir ne büyük bir hazla doldururdu! Papaz evine ne kadar samimi, ne kadar serin bir hava katarlardı! Dalları ne kadar güzeldi! Bir de yıllar önce onları diken dürüst din adamlarının anısı… Öğretmen, dedesinden duyduğu adı bize sık sık anardı; ne iyi bir adammış, ağaçların altında anısı hep kutsal tutulmuş. Sana söylüyorum, dün kesildiklerini konuştuğumuzda öğretmenin gözleri yaşardı—kesilmişler! Çıldıracağım; ilk baltayı vuran köpeği öldürebilirim. Avlumda böyle birkaç ağaç olsa da biri yaşlılıktan ölse, kederden kahrolurdum; ama şimdi gözlerimin önünde kesilmelerine seyirci kalmam gerekiyor. Sevgili dostum, yine de bir şey doğru: insanlık duygusu! Bütün köy homurdanıyor. Umarım papazın karısı, bulunduğu yere açtığı yaranın etkisini tereyağı ve yumurtada, bir de kendisine duyulan güvenin azalmasında hisseder. Çünkü bunu yapan o; yeni papazın karısı (bizimki de öldü). Dünyaya ilgi duymaması için fazlasıyla nedeni olan, sıska, hastalıklı bir yaratık; çünkü kimse onunla ilgilenmiyor. Kendini bilgili göstermeye çalışan, kanon üzerine incelemelere burnunu sokan, Hıristiyanlığın yeni moda ahlakçı-eleştirel reformu üzerinde çok çalışan, Lavater’in coşkunluklarını küçümseyen bir budala; sağlığı büsbütün bozuk, bu yüzden Tanrı’nın yeryüzünde hiç sevinç duymuyor. Ceviz ağaçlarımı ancak böyle bir yaratık kestirebilirdi. Görüyor musun, kendime gelemiyorum! Bir düşün: Dökülen yapraklar avluyu kirli ve boğucu yapıyormuş; ağaçlar gün ışığını kesiyormuş; cevizler olgunlaşınca çocuklar onlara taş atıyormuş; bu da sinirlerini bozuyor, Kennikot, Semler ve Michaelis’i karşılaştırdığı derin düşüncelerini bölüyormuş. Köydeki insanları, özellikle yaşlıları böyle hoşnutsuz görünce, “Niye buna izin verdiniz?” diye sordum. “Bu yörede muhtar istedikten sonra ne yapılabilir ki?” dediler. Ama bir şey yerinde olmuş. Muhtar ile papaz—papaz, karısının zaten çorbalarını yağlandırmayan kaprislerinden bir şeyler koparmayı umuyordu—ağaçları aralarında bölüşmeye karar vermişler. Bunu öğrenen daire, “Buraya gelin!” demiş; çünkü ağaçların bulunduğu papaz evi arazisinin bir kısmı üzerinde eski hak iddiaları varmış. Ağaçları en yüksek teklifi verene satmış. Yatıyorlar! Ah, prens olsaydım! Papazın karısına, muhtara ve daireye—prens!—evet, kendi ülkemdeki ağaçlar umurumda mı olurdu, prens olsam!

10 Ekim

Onun kara gözlerini görmem yetiyor, hemen içim açılıyor! Bak, beni asıl kızdıran, Albert’in umduğu kadar mutlu görünmemesi—benim de mutlu olacağımı sandığım kadar—burada düşünce çizgileri kullanmayı sevmem ama kendimi başka türlü anlatamıyorum—ve sanırım yeterince açık.

10 Ekim

Ossian, içimdeki neşeyi silip süpürdü. Yüce ozan beni nasıl bir dünyaya götürüyor! Fırtınanın uğultusu eşliğinde bozkırda yürümek; fırtınanın, buharlı sisler içinde ataların ruhlarını ay ışığının alacakaranlığında sürükleyişini görmek. Dağlardan, orman ırmağının kükreyişine karışan, ruhların mağaralarından yarı yarıya duyulan inlemeleri ve sevgilisi, soylu bir biçimde düşmüş olanın yosunla örtülü, çimenlerin bürüdüğü dört taşının çevresinde ölümüne yas tutan kızın ağıtlarını işitmek. Sonra geniş bozkırda atalarının ayak izlerini arayan, ah, onların mezar taşlarını bulan ve ardından yuvarlanıp giden denizde kaybolan sevgili akşam yıldızına yasla bakan o gezgin ak saçlı ozanı bulduğumda; geçmiş çağlar kahramanın ruhunda canlanır: dost ışık hâlâ yiğitlerin tehlikelerine yol gösterirken, ay çelenklerle süslü, zaferle dönen gemisini aydınlatırdı. Alnındaki derin kederi okuduğumda; son kalmış, terk edilmiş yüce ozanın bitkinlik içinde mezara doğru sendeleyişini gördüğümde; yitip gidenlerin gölgeleri arasındaki güçsüz bugününde yeni, acıyla yanan sevinçleri içine çektiğinde, soğuk toprağa, dalgalanan yüksek otlara bakıp şöyle seslendiğinde: “Gezgin gelecek, gelecek; beni güzelliğimle tanıyan ve ‘Fingal’in yiğit oğlu ozan nerede?’ diye soran biri. Adımları mezarımın üzerinden geçecek, yeryüzünde beni boşuna arayacak.”—Ah dostum! Yiğit bir savaşçının yaptığı gibi kılıcımı çekmek, hükümdarımı yavaş yavaş tükenen hayatın yakıcı azabından bir hamlede kurtarmak ve özgürlüğüne kavuşan yarı tanrının ardından ruhumu göndermek istiyorum.

19 Ekim

Ah, bu boşluk! İçimde duyduğum şu korkunç boşluk!—Bazen düşünüyorum da, onu bir kez olsun, yalnızca bir kez şu yüreğe bastırabilsen, bu boşluğun tümü dolardı.

19 Ekim

Evet sevgilim, bir yaratığın varlığının pek az, gerçekten pek az önemi olduğuna artık kesinlikle inanıyorum. Lotte’nin bir arkadaşı geldi; ben de kitap almak için yan odaya geçtim, ama okuyamadım; sonra yazmak için kalem aldım. Alçak sesle konuştuklarını duydum; birbirlerine önemsiz şeyler, kent haberleri anlatıyorlardı: kimin evlendiğini, kimin hasta, hem de çok hasta olduğunu.—“Kuru kuru öksürüyor, kemikleri yüzüne çıkmış, bayılıyor; ömrüne bir kuruş vermem,” dedi biri.—“N. N.’nin de durumu böyle kötü,” dedi Lotte.—“Şimdiden şişmiş,” dedi öteki.—Canlı hayal gücüm beni bu zavallıların yatağının başına götürdü; hayata nasıl isteksizce sırt çevirdiklerini gördüm, nasıl—Wilhelm! Bizim hanımlar da bir yabancının ölümünden söz eder gibi konuşuyorlardı. Sonra çevreme bakıp odayı, etrafımdaki Lotte’nin giysilerini, Albert’in yazılarını ve artık dost olduğum bu eşyaları, şu mürekkep hokkasını bile gördüğümde düşünüyorum: Bak, sen bu ev için ne ifade ediyorsun! Her şey düşünüldüğünde. Dostların sana değer veriyor! Onları sık sık sevindiriyorsun ve yüreğine kalırsa onlarsız yaşayamazsın; peki ya bir gün gitsen, bu çevreden ayrılsan? Yitip gidişinin hayatlarında açtığı boşluğu ne kadar, ne kadar süre hissederler? Ne kadar?—İnsan öyle geçici ki, varlığının gerçek güvencesini bulduğu, varlığının tek gerçek izini bıraktığı yerde, sevdiklerinin anısında ve ruhunda bile sönüp gitmek, silinmek zorunda—hem de ne çabuk!

27 Ekim

İnsanların birbirine bu kadar az şey olabilmesine göğsümü parçalamak, beynimi ezmek istiyorum. Ah, ona veremediğim aşkı, sevinci, sıcaklığı ve mutluluğu öteki bana veremez; ben yüreğim mutlulukla dolup taşarken, önümde soğuk ve güçsüz duran ötekini mutlu edemem.

Ona karşı o kadar çok şey hissediyorum ki, bu duygu hepsini yutuyor; o kadar çok şeyim var, ama o olmayınca hepsi hiç oluyor.

27 Ekim akşamı

Yüz kez boynuna atılmanın eşiğine gelmediysem ne olayım! Büyük Tanrı bilir, insanın önünde bu kadar çekici birini görüp de elini uzatamaması nasıl bir şey; oysa uzanıp tutmak insanlığın en doğal dürtüsü. Çocuklar akıllarına düşen her şeye uzanmıyor mu?—Ya ben?

30 Ekim

Tanrı bilir! Sık sık, bir daha uyanmamak dileğiyle, bazen de bu umutla yatağa giriyorum; sabah gözlerimi açıp güneşi yeniden görüyor ve perişan oluyorum. Ah, keşke huysuz olabilseydim de suçu havaya, bir başkasına ya da başarısız bir girişime yükleyebilseydim; o zaman bu dayanılmaz hoşnutsuzluğun yükü en azından yarı yarıya üzerimden kalkardı. Vah bana! Bütün suçun bende olduğunu çok iyi hissediyorum—suç değil! Yeter ki bütün sefaletin kaynağının içimde—tıpkı bir zamanlar bütün mutlulukların kaynağının olduğu gibi—[“verborben” belirsiz] olduğunu söyleyeyim. Eskiden duygu bolluğu içinde süzülen, her adımında cennet peşinden gelen, bütün bir dünyayı sevgiyle kucaklayacak yüreğe sahip olan yine ben değil miyim? O yürek şimdi ölü; artık içinden hiçbir coşku akmıyor, gözlerim kuru ve ferahlatıcı gözyaşlarıyla serinlemeyen duyularım korkuyla alnımı buruşturuyor. Çok acı çekiyorum; çünkü hayatımın tek mutluluğu olan, çevremde dünyalar yaratmamı sağlayan kutsal, canlandırıcı gücü yitirdim; o gitti!—Penceremden uzaktaki tepeye baktığımda, sabah güneşinin sisi yarıp sessiz çayırı aydınlattığını, yumuşak ırmağın yapraklarını dökmüş söğütlerin arasında kıvrıla kıvrıla bana doğru geldiğini görüyorum—ah! Muhteşem doğa önümde cilalı bir resim gibi kaskatı durduğunda, bütün bu güzellik yüreğimden beynime bir damla mutluluk bile pompalayamadığında ve şu zavallı Tanrı’nın huzurunda kurumuş bir kuyu, çatlamış bir kova gibi durduğunda… Sık sık yere kapanıp Tanrı’dan gözyaşı diledim; gök tunç gibi kapandığında, çevresindeki toprak susuzluktan kavrulan çiftçinin yağmur dileyişi gibi.

Ama ah, hissediyorum: Tanrı yağmuru da güneşi de bizim sabırsız yakarışlarımıza göre vermez. Anısı beni acıtan o zamanlar, neden böylesine mutluydu? Çünkü sabırla onun ruhunu beklemiş, üzerime döktüğü mutluluğu bütün yüreğimle, içten bir şükranla karşılamıştım!

8 Kasım

Taşkınlıklarımı başıma kakmış! Hem de ne büyük bir incelikle! Bir kadeh şarabın beni bazen bir şişe içmeye sürüklemesini taşkınlık sayıyor.—“Yapmayın!” dedi, “Lotte’yi düşünün!”—“Düşünmek!” dedim, “Bunu bana söylemenize gerek var mı? Düşünüyorum!—Düşünmüyorum! O hep ruhumun önünde. Bugün geçenlerde arabadan indiğiniz yerde oturuyordum.”—Konuya daha fazla girmemi engellemek için başka şeylerden söz etti. Sevgili dostum, mahvoldum! Benimle istediği gibi oynayabilir.

15 Kasım

Wilhelm, içten ilgine ve iyi niyetli öğüdüne teşekkür ederim; senden sakin olmanı diliyorum. Bırak acılarım sonuna varsın; bütün bitkinliğime rağmen dayanacak gücüm hâlâ var. Dine saygı duyduğumu biliyorsun; onun nice yorguna dayanak, nice susamışa ferahlık olduğunu hissediyorum. Ama—herkes için böyle olabilir mi, olmalı mı? Büyük dünyaya bakarsan, vaaz edilmiş olsun ya da olmasın, dinin binlerce kişiye iyi gelmediğini ve binlercesine de gelmeyeceğini görürsün; benim için de mutlaka iyi gelmesi mi gerek? Tanrı’nın Oğlu, çevresindekilerin ancak Baba’nın kendisine verdiği kişiler olacağını söylemiyor mu? Ya ben ona verilmediysem? Yüreğimin söylediği gibi, Baba beni kendine saklamak istiyorsa?—Ne olur, sözlerimi yanlış anlama; bu masum sözlerde alay arama. Sana bütün ruhumu açıyorum; yoksa susmayı yeğlerdim, çünkü herkesin benim kadar az şey bildiği bütün bu konular hakkında konuşmayı sevmem. İnsanın payına düşen kaderini sonuna kadar yaşaması, kadehini dibine dek içmesi değil de nedir?—Göklerdeki Tanrı’nın bile kâsesi insan dudaklarında acı geldiyse, ben neden büyüklük taslayıp bana tatlı geliyormuş gibi davranayım? Varlığımın tümü varlıkla yokluk arasında titrerken, geçmiş karanlık geleceğin uçurumunu bir şimşek gibi aydınlatırken, çevremde her şey ve benimle birlikte dünya batarken, o korkunç anda bunu dile getirmekten neden utanayım? İçine kapanmış, kendinden yoksun ve durdurulamaz biçimde aşağı yuvarlanan yaratığın, boşuna çırpınan güçlerinin derinliklerinden haykırışı değil midir bu: “Tanrım! Tanrım! Beni neden terk ettin?” Sözlerimden utanmalı mıyım, gökleri bir kumaş gibi dürüp kaldıran o kişinin bile kaçamadığı o andan korkmalı mıyım?

21 Kasım

Zehir hazırladığını, bunun hem beni hem onu mahvedeceğini görmüyor, hissetmiyor; ben de beni yıkıma götürmek için uzattığı kâseyi büyük bir hazla sonuna kadar içiyorum. Sık sık—sık sık mı?—hayır, sık değil, ama bazen bana yönelttiği o şefkatli bakış ne anlama geliyor? Duygularımın istemsiz bir ifadesini öyle nazikçe karşılaması, çektiğim acılara merhamet duyması ve bunun alnına yansıması ne demek?

Dün ayrılırken elimi tuttu ve “Hoşça kal, sevgili Werther!” dedi.—Sevgili Werther! Bana ilk kez “sevgili” diye seslendi; iliklerime kadar işledi. Bunu yüzlerce kez tekrarladım; dün gece yatağa gidecekken kendi kendime türlü şeyler söylenirken birden “İyi geceler, sevgili Werther!” dedim ve sonra kendime gülmek zorunda kaldım.

22 Kasım

“Onu bana bırak” diye dua edemiyorum; yine de sık sık onu kendiminmiş gibi görüyorum. “Onu bana ver” diye dua edemiyorum, çünkü o başkasının. Acılarımla şakalaşıyorum; kendime izin versem koca bir karşıtlıklar duası yazardım.

24 Kasım

Çektiğim acıyı hissediyor. Bugün bakışları yüreğimin derinliklerine işledi. Onu yalnız buldum; hiçbir şey söylemedim, o da bana baktı. Artık onda sevimli güzelliği, yüce ruhunun parıltısını görmüyordum; gözlerimin önünden hepsi silinmişti. Çok daha yüce bir bakış etkiledi beni; en derin ilginin, en tatlı merhametin ifadesiyle doluydu. Neden ayaklarına kapanamadım? Neden boynuna binlerce öpücük konduramadım? Piyanoya sığındı ve tatlı, yumuşak sesiyle çaldığı ezgiye uyumlu sesler kattı. Dudaklarını hiç bu kadar çekici görmemiştim; çalgıdan yükselen o tatlı ezgileri içlerine çekmek için susamışçasına açılıyor, yalnızca o tertemiz ağızdan gizli bir yankı geri dönüyordu—ah, bunu sana bir anlatabilsem!—Daha fazla dayanamadım, eğildim ve yemin ettim: Göğün ruhlarının üzerinde dolaştığı dudaklara asla öpücük kondurmaya kalkışmayacağım.—Ve yine de—istiyorum—ah! Görüyor musun, şu mutluluk ruhumun önünde bir duvar gibi duruyor—sonra batıp gitmek, bu günahın cezasını çekmek—günah mı?

26 Kasım

Bazen kendime, “Kaderin eşsiz; başkalarını mutlu say—şimdiye dek hiç kimse böyle acı çekmedi,” diyorum.—Sonra eski çağlardan bir ozan okuyorum ve sanki kendi yüreğime bakıyorum. Çekecek ne çok şeyim var! Ah, benden önce insanlar da böyle perişan oldu mu?

30 Kasım

Kendime gelemeyeceğim, gelemeyeceğim! Nereye gitsem beni bütün dengemden eden bir görüntüyle karşılaşıyorum. Bugün! Ah kader! Ah insanlık!

Öğle vakti su kıyısında yürüyordum; yemek yemek hiç içimden gelmiyordu. Her yer ıssızdı; dağdan ıslak, soğuk bir akşam rüzgârı esiyor, gri yağmur bulutları vadiye doğru sürükleniyordu. Uzaktan, kayaların arasında emekleyerek ot arıyor gibi görünen, yeşil, eski püskü giysili bir adam gördüm. Yaklaşınca çıkardığım ses üzerine döndü; yüzünde sessiz bir hüznün belirgin olduğu, geri kalanıyla yalnızca dürüst, sağduyulu bir ifade taşıyan son derece ilginç bir çehre gördüm. Siyah saçları iki yandan iğnelerle kıvrılmış, geri kalanı da sırtından aşağı sarkan kalın bir örgü hâlinde örülmüştü. Giysileri düşük mevkiden biri olduğunu düşündürdüğünden, yaptığı işle ilgilenmemden rahatsız olmayacağına kanaat getirip ne aradığını sordum.—“Çiçek arıyorum,” diye derin bir iç çekişle karşılık verdi, “ama bulamıyorum.”—“Mevsimi değil ki,” dedim gülümseyerek.—“O kadar çok çiçek var ki,” dedi yanıma yaklaşırken. “Bahçemde güllerle hanımellerinin iki çeşidi var; birini babam vermişti, yabani ot gibi büyürler. İki gündür arıyorum ama bulamıyorum. Şurada da hep sarı, mavi, kırmızı çiçekler olur; kantaron otunun da güzel bir çiçeği vardır. Hiçbirini bulamıyorum.”—İçime bir ürperti düştü; bu yüzden dolambaçlı yoldan sordum: “Çiçeklerle ne yapacak?” Yüzünde tuhaf, seğiren bir gülümseme belirdi. “Beni ele vermeyecekse,” dedi, parmağını dudaklarına götürerek, “sevgilime bir buket vadettim.”—“Ne güzel,” dedim.—“Ah,” dedi, “onun başka şeyleri de çok, zengin.”—“Yine de buketini sever,” dedim.—“Ah!” diye sürdürdü, “mücevherleri ve bir tacı var.”—“Adı ne peki?”—“Genel Eyaletler bana maaş bağlasaydı,” diye karşılık verdi, “başka biri olurdum! Evet, bir zamanlar ne kadar iyiydim! Artık benim için her şey bitti. Şimdiyse ben…” Göğe yönelttiği yaşlı bakış her şeyi anlatıyordu.—“Demek mutluydunuz?” diye sordum.—“Ah, keşke yeniden öyle olsaydım!” dedi. “Ne kadar iyi, neşeli, hafiftim; sudaki balık gibiydim!”—“Heinrich!” diye seslendi yoldan gelen yaşlı bir kadın, “Heinrich, neredesin? Her yerde seni aradık, yemeğe gel.”—“Oğlunuz mu?” diye kadına yaklaşarak sordum.—“Evet, zavallı oğlum,” dedi. “Tanrı bana ağır bir yük verdi.”—“Ne zamandır böyle?” diye sordum.—“Sessizliği,” dedi, “altı aydır böyle. Tanrı’ya şükür, şimdi yalnızca bu durumda olmasına; daha önce bir yıl boyunca deliydi, akıl hastanesinde zincire vurulmuştu. Artık kimseye dokunmuyor; yalnız hep krallarla imparatorlarla uğraşıyor. Beni geçindirmeye yardım eden, eli güzel yazı yazan, çok iyi, sakin bir insandı; birden derin düşüncelere daldı, şiddetli bir ateşe yakalandı, ardından delirdi, şimdi gördüğünüz gibi. Size anlatsam, beyefendi…” Sözlerinin akışını kesip sordum: “Övündüğü, öyle mutlu ve iyi olduğu o zaman hangisiydi?”—“Budala!” dedi acıyan bir gülümsemeyle. “Kendinde olmadığı zamanı kastediyor, hep o zamanla övünür; akıl hastanesinde olduğu, hiçbir şeyin farkında olmadığı dönem.”—Bu sözler gök gürültüsü gibi üzerime çöktü; eline bir miktar para sıkıştırıp aceleyle oradan ayrıldım. “Mutluydun demek!” diye haykırdım, hızla kente doğru yürürken. “Suda yüzen balık gibi iyiymişsin!”—Göklerin Tanrısı! İnsanların yazgısını, akılları başlarına gelmeden ve akıllarını yeniden yitirdikten sonra mutlu olamayacakları biçimde mi kurdun?—Zavallı! Hüzünlü aklını, içinde eriyip gittiğin duyularının karmaşasını da nasıl kıskanıyorum! Kışın, kraliçenin çiçeklerini toplamak için umutla çıkıyorsun—ama bulamayınca yas tutuyor, neden bulamadığını anlamıyorsun. Bense—ben umutsuz, amaçsız çıkıyor ve geldiğim gibi eve dönüyorum.—Genel Eyaletler sana para verse nasıl biri olacağını sanıyorsun. Mutluluğunun eksikliğini dünyevi bir engele bağlayabilen mutlu yaratık! Yıkılmış yüreğinde, darmadağın beyninde yatan sefaletini hissetmiyorsun; yeryüzünün bütün kralları bile sana yardım edemez. Hastalığını artıracak, yaşamını daha acı kılacak en uzak kaynağa yolculuk eden bir hastayla alay eden kişi tesellisizce ölsün! Vicdan azabından kurtulmak, ruhunun acılarını dindirmek için Kutsal Kabir’e hac yolculuğu eden o ezilmiş yüreği hor gören de ölsün. İşlek olmayan yolda tabanlarını kesen her adım, kaygılı ruhuna bir damla ferahlık verir; katlandığı her günlük yolculukla yüreği nice sıkıntıdan kurtulup daha rahat dinlenir.—Siz, yastıklarınızın üzerinde oturan söz tüccarları, buna kuruntu deme hakkını nereden buluyorsunuz?—Kuruntu!—Ah Tanrım! Gözyaşlarımı görüyorsun! İnsanı zaten yeterince yoksul yaratan sen, ona kardeşler de mi vermeliydin; elinde kalan şu azıcık yoksulluğu, sana duyduğu ufacık güveni bile çalsınlar diye? Sana, her şeyi seven sana! Çünkü iyileştirici bir köke, asmanın gözyaşlarına güvenmek, çevremizdeki her şeye iyileştirme ve rahatlatma gücü koyduğuna güvenmek değil midir? Buna her saat ne kadar da ihtiyacımız var! Tanımadığım Baba! Eskiden bütün ruhumu dolduran, şimdi yüzünü benden çeviren Baba, beni yanına çağır! Artık susma! Susman bu susamış ruhu durdurmayacak—bir insan, bir baba, ansızın geri dönen oğlu boynuna sarılıp “Döndüm, babacığım! Bana kızma; isteğin üzerine daha uzun süre katlanmam gereken yolculuğu yarıda kesiyorum. Dünya her yerde aynı; zahmet ve çalışmanın karşılığı ödül ve sevinç. Ama bana ne? Senin olduğun yerde iyiyim; senin huzurunda acı çekmek, sevinmek istiyorum,” diye haykırsa, ona kızabilir mi?—Sen de, sevgili göksel Baba, onu kendinden uzaklaştırır mısın?

1 Aralık

Wilhelm! Sana sözünü ettiğim adam, o mutlu mutsuz, Lotte’nin babasının yanında kâtipmiş. Lotte’ye beslediği, büyütüp içinde sakladığı ve açığa çıkınca işinden kovulmasına yol açan tutku onu delirtmiş. Bu kuru sözlerin ardında, Albert’in bana aynı sakinlikle anlattığı bu hikâyenin beni nasıl bir çılgınlıkla sarstığını hisset; sen de belki bu kuru sözleri onun gibi sakin sakin okuyorsundur.

4 Aralık

Sana yalvarıyorum—görüyorsun ya, benim için her şey bitti, daha fazla dayanamıyorum! Bugün yanındaydım—oturuyordum, o da piyanosunda türlü türlü ezgiler çalıyordu; hepsinde öyle bir ifade vardı ki! Hepsinde! Hepsinde!—Ne istiyorsun?—Küçük kız kardeşi dizlerimin üstünde bebeğini giydiriyordu. Gözlerim yaşlarla doldu. Eğildim; alyansı yüzüme düştü—gözyaşlarım aktı—ve birden, o eski, göklere değen tatlı ezgiyi çalmaya başladı; öyle birdenbire… Ruhumdan bir teselli duygusu, geçmişe, bu şarkıyı duyduğum günlere, kederin karanlık aralarına, boşa çıkan umutlara dair bir anı geçti; sonra—odada bir aşağı bir yukarı yürüdüm, yüreğim üstüne üstüne gelenlerin altında boğuluyordu.—“Tanrı aşkına,” dedim, kendimi şiddetle ona doğru atarak, “Tanrı aşkına, bırakın!”—Durdu ve bana donakalmış gözlerle baktı. “Werther,” dedi, ruhumun içinden geçen bir gülümsemeyle, “Werther, çok hastasınız; en sevdiğiniz yemekler bile içinizi kaldırıyor. Gidin! Lütfen, sakinleşin.”—Kendimi ondan çekip aldım ve—Tanrım! Sefaletimi görüyorsun ve ona son vereceksin.

6 Aralık

O görüntü peşimi nasıl da bırakmıyor! Uyanıkken de düşümde de bütün ruhumu dolduruyor! İşte, gözlerimi kapattığımda, burada, iç görüşün birleştiği alnımın içinde, onun kara gözleri duruyor. Burada! Sana anlatamam. Gözlerimi kapatır kapatmaz oradalar; bir deniz, bir uçurum gibi önümde, içimde duruyor, alnımın duyularını dolduruyorlar.

Övülen yarı tanrı insan nedir ki! En çok ihtiyaç duyduğu yerde güçleri eksik kalmıyor mu? Sevinçle yükseldiğinde ya da acının içine gömüldüğünde, her iki durumda da tam orada durdurulup yeniden o donuk, soğuk bilince döndürülmüyor mu; oysa sonsuzluğun bütünlüğünde yitip gitmeyi özlemişti?

Yayımcıdan Okura

Dostumuzun son, olağanüstü günlerinden kendi el yazısıyla kalmış daha çok tanıklık olmasını ne kadar isterdim; böylece geride bıraktığı mektupların akışını anlatıyla kesmek zorunda kalmazdım.

Hikâyesini iyi bilebilecek kişilerin ağzından doğru ve ayrıntılı bilgiler toplamaya özen gösterdim. Hikâye basittir ve anlatılanların tümü, birkaç küçük ayrıntı dışında, birbiriyle uyuşur; yalnızca olaylara karışan kişilerin düşünceleri konusunda görüşler ayrılır, yargılar farklılaşır.

Elimizden ne gelir? Tekrar tekrar çaba göstererek öğrenebildiğimiz şeyleri vicdanla anlatmak, ayrılırken geride bıraktığı mektupları araya koymak ve bulunan en küçük kâğıt parçasını bile önemsiz saymamak. Hele sıradan kimseler olmayan insanlar arasında gerçekleşen tek bir eylemin bile en içteki, gerçek güdülerini keşfetmek böylesine zorken.

Huzursuzluk ve hoşnutsuzluk Werther’in ruhunda gittikçe derinlere kök salmış, birbirine daha sıkı dolanmış ve yavaş yavaş bütün varlığını ele geçirmişti. Ruhunun uyumu bütünüyle bozulmuştu; doğasının bütün güçlerini altüst eden içsel bir ateş ve şiddet, en ters sonuçları doğuruyor, sonunda ona yalnızca bir bitkinlik bırakıyordu. Oysa bu bitkinlikten, şimdiye dek bütün dertleriyle savaşırken olduğundan daha kaygılı bir çabayla doğrulmaya çalışıyordu. Yüreğinin ıstırabı ruhunun geri kalan güçlerini, canlılığını ve keskin zekâsını tüketiyordu. Kederli bir arkadaş olmuştu; mutsuzlaştıkça daha da mutsuz, daha da haksız davranıyordu. En azından Albert’in dostları böyle söylüyor. Onların iddiasına göre Werther, uzun zamandır özlenen bir mutluluğa kavuşmuş, tertemiz, sakin bir adamı ve bu mutluluğu gelecekte de korumaya yönelik davranışını yargılayamazdı; çünkü kendisi, akşam acı çekip yoksun kalmak uğruna, her gün sanki bütün varını yoğunu tüketiyordu. Onlara göre Albert bu kadar kısa sürede değişmemişti; Werther’in en başından beri tanıdığı, değer verip saygı duyduğu aynı adamdı hâlâ. Lotte’yi her şeyden çok seviyordu; onunla gurur duyuyor, herkesin onu en harika yaratık olarak tanımasını istiyordu. Öyleyse bu eşsiz varlığını en masum biçimde bile kimseyle paylaşmak istemediği bir anda, kuşkuya yol açabilecek her görünüşü önlemeyi dilemesi ona yüklenebilir miydi? Albert’in, Werther karısının yanındayken sık sık odadan çıktığını kabul ediyorlar; ama bunu dostundan nefret ettiği ya da ona karşı soğukluk duyduğu için değil, yalnızca Werther’in onun yanında bulunmasından rahatsız olduğunu hissettiği için yaptığını söylüyorlar.

Lotte’nin babası, onu odada kalmaya mecbur bırakan bir hastalığa tutulmuştu. Lotte’ye arabasını gönderdi, o da oraya gitti. Güzel bir kış günüydü; ilk kar yoğun yağmış, bütün çevreyi örtmüştü.

Ertesi sabah Werther, Albert onu almaya gelmezse Lotte’ye eşlik edip eve getirmek için peşinden gitti.

Açık hava onun kasvetli ruh hâline pek etki etmiyordu. Ruhunu donuk bir ağırlık kaplamış, kederli imgeler içine yerleşmişti; ruh hâli, acı veren bir düşünceden ötekine geçmekten başka bir değişim bilmiyordu.

Kendi içinde sürekli bir huzursuzlukla yaşadığı için, başkalarının hâli de ona daha kaygı verici ve karmaşık görünüyordu. Albert’le karısının güzel ilişkisini bozduğuna inanıyor, bunun için kendini suçluyordu; ama bu suçluluk duygusuna kocasına yönelik gizli bir kızgınlık da karışıyordu.

Yolda da aklı bu konuya takıldı. “Evet, evet,” dedi kendi kendine, içinden dişlerini sıkarak, “işte o samimi, dostça, şefkatli, her şeyi paylaşan yakınlık; o sakin, kalıcı bağlılık! Bu, doymuşluk ve kayıtsızlık! Her değersiz iş, o değerli, eşsiz kadından daha çok ilgisini çekmiyor mu? Mutluluğunun kıymetini biliyor mu? Ona hak ettiği saygıyı gösteriyor mu? O artık onun, peki, onun—başka şeyleri bildiğim gibi bunu da biliyorum. Bu düşünceye alıştığıma inanıyorum; ama beni delirtecek, öldürecek. Peki, bana olan dostluğu görevini yaptı mı? Lotte’ye bağlılığımda kendi haklarına bir saldırı, ona gösterdiğim ilgide sessiz bir sitem görmüyor mu? Biliyorum, hissediyorum; benden hoşlanmıyor, gitmemi istiyor, varlığım ona yük oluyor.”

Sık sık hızlı adımlarını kesti, durup geri dönmek ister gibi oldu; ama her defasında yoluna devam etti. Bu düşüncelerle ve kendi kendine konuşarak, sonunda sanki istemeye istemeye Av Köşkü’ne vardı.

Kapıya girdi, yaşlı adamı ve Lotte’yi sordu; evde bir telaş olduğunu gördü. En büyük oğlan, karşıdaki Wahlheim’da bir felaket olduğunu, bir köylünün öldürüldüğünü söyledi.—Bu, Werther’de pek bir etki yaratmadı.—Odaya girdiğinde, Lotte’nin, hastalığına rağmen olay yerinde inceleme yapmak için karşıya gitmek isteyen yaşlı adamı ikna etmeye çalıştığını gördü. Fail henüz bilinmiyordu. Öldürülen adam sabah kapısının önünde bulunmuştu. Şüpheler vardı: Öldürülen kişi bir dul kadının uşağıydı; kadın daha önce yanında başka birini çalıştırmış, o da evden araları bozuk ayrılmıştı.

Werther bunları duyar duymaz şiddetle irkildi.—“Olabilir mi!” diye haykırdı, “Karşıya gitmeliyim, bir an bile duramam.”—Wahlheim’a doğru koştu. Her şey yeniden canlandı belleğinde ve o işi, ara sıra konuştuğu, kendisine çok değerli gelen adamın yaptığına bir an bile kuşku duymadı.

Cesedi yatırdıkları hana ulaşmak için ıhlamur ağaçlarının arasından geçmesi gerekiyordu. Bir zamanlar çok sevdiği o yer karşısında ürperdi. Mahalle çocuklarının sık sık oynadığı eşik kana bulanmıştı. İnsanların en güzel duyguları olan aşk ve sadakat, şiddete ve cinayete dönüşmüştü. Güçlü ağaçlar yapraksız, kırağı içindeydi; alçak mezarlık duvarının üzerinden yükselen güzel çitler yapraklarını dökmüştü ve karla örtülü mezar taşları aralarından görünüyordu.

Bütün köyün toplandığı hanın yakınına geldiğinde birden bir çığlık koptu. Uzaktan silahlı bir grup adam göründü; herkes failin getirildiğini haykırıyordu. Werther baktı ve fazla beklemeden onu tanıdı. Evet, o, dul kadını böylesine seven uşaktı; kısa süre önce onu sessiz bir öfke ve gizli bir umutsuzlukla dolaşırken görmüştü.

“Ne yaptın, zavallı adam!” diye haykırdı Werther, tutsağa doğru atılarak.—Adam sessizce ona baktı, sustu ve sonunda son derece sakin bir sesle, “Hiç kimse ona sahip olamayacak, onun da kimsesi olmayacak,” dedi.—Tutukluyu hana götürdüler, Werther ise oradan hızla uzaklaştı.

Bu korkunç, sarsıcı temas onun varlığındaki her şeyi altüst etmişti. Kederinden, hoşnutsuzluğundan ve kayıtsız teslimiyetinden bir anlığına sıyrıldı; karşısındakine duyduğu şefkat karşı konulmaz biçimde onu ele geçirdi ve adamı kurtarmak için anlatılmaz bir arzuya kapıldı. Onu öylesine mutsuz, bir suçlu olsa da öylesine suçsuz buluyor, kendini onun yerine öylesine koyuyordu ki başkalarını da buna kesinlikle inandırabileceğine inanıyordu. Onun adına konuşabilmeyi şimdiden istiyor, en canlı savunma sözleri dudaklarına üşüşüyordu. Av Köşkü’ne koştu ve yolda, makam yöneticisine söylemek istediklerini yarı sesle dile getirmekten kendini alamadı.

Odaya girdiğinde Albert’in de orada olduğunu gördü; bu, bir an için keyfini kaçırdı. Ama hemen toparlandı ve düşüncelerini makam yöneticisine ateşli bir dille anlattı. Makam yöneticisi birkaç kez başını salladı. Werther bir insanı başka bir insan adına savunmak için söylenebilecek her şeyi en büyük canlılık, tutkuyla ve içtenlikle dile getirse de, kolayca tahmin edilebileceği gibi makam yöneticisi bundan etkilenmedi. Hatta dostumuzun sözünü bitirmesine izin vermedi; hevesle karşı çıktı ve bir suikastçıyı korumakla onu azarladı. Böyle davranılırsa bütün yasaların çiğneneceğini, devletin güvenliğinin tümüyle çökeceğini gösterdi. Ayrıca böyle bir işte büyük bir sorumluluğu üzerine almadan hiçbir şey yapamayacağını, her şeyin usulüne ve öngörülen aşamalara uygun ilerlemesi gerektiğini söyledi.

Werther yine de vazgeçmedi; yalnızca makam yöneticisinden, adamın kaçmasına yardım edilirse görmezden gelmesini rica etti. Makam yöneticisi bunu da reddetti. Sonunda söze karışan Albert de yaşlı adamın yanında yer aldı. Werther’in sözü geçmedi. Makam yöneticisi ona birkaç kez “Hayır, onu kurtarmak mümkün değil!” dedikten sonra, korkunç bir acı içinde yola koyuldu.

Bu sözlerin onda nasıl bir iz bırakmış olduğunu, kâğıtları arasında bulunan ve kuşkusuz aynı gün yazılmış küçük bir nottan anlıyoruz:

“Kurtarılamazsın, zavallı adam! Anlıyorum, biz de kurtarılamayız.”

Makam yöneticisinin yanında tutukluyla ilgili konu hakkında Albert’in son söyledikleri Werther’i son derece rahatsız etmişti. Albert’in ona karşı bir kırgınlık sezdiğine inanıyordu. Üzerinde biraz daha düşününce iki adamın da haklı olabileceği keskin zekâsından kaçmasa bile, bunu kabul etmenin, içine işlemiş varlığından vazgeçmek gibi olacağını hissediyordu.

Albert’le arasındaki ilişkinin belki tümünü anlatan, o olayla ilgili bir kâğıt da yazıları arasında bulundu: “Kendime tekrar tekrar onun dürüst ve iyi biri olduğunu söylemem neye yarar; bu içimi paramparça ediyor, adil olamıyorum.”

Akşam ılık olduğundan ve hava çözülmeye başladığından, Lotte ile Albert dönüşte yürüdüler. Lotte yolda ara sıra arkasına bakıyor, sanki Werther’in kendisine eşlik etmesini özlüyordu. Albert ondan söz açtı; hakkını teslim ederek onu eleştirdi. Mutsuz tutkusundan bahsetti ve onu uzaklaştırmanın mümkün olmasını diledi.—“Ben de ikimiz için bunu diliyorum,” dedi. “Senden bir şey rica edeceğim,” diye devam etti, “onun sana karşı davranışlarına başka bir yön vermeye çalış; sık ziyaretlerini azalt. İnsanlar dikkat kesiliyor; burada şurada bu konu hakkında konuşulduğunu biliyorum.”—Lotte sustu. Albert de suskunluğunun anlamını sezmiş olmalı; hiç değilse o günden sonra Werther’den bir daha ona söz etmedi. Lotte ondan bahsettiğinde ise ya konuşmayı bıraktı ya da başka yöne çevirdi.

Werther’in zavallı adamı kurtarmak için yaptığı sonuçsuz girişim, sönmekte olan bir ışığın alevinin son kez parlamasıydı. Artık daha da derin bir acıya ve hareketsizliğe gömüldü. Özellikle de, inkâra başlayan adam aleyhine belki tanık olarak çağrılabileceğini duyunca neredeyse kendinden geçti.

Etkin yaşamında karşılaştığı bütün tatsızlıklar, elçilikteki sıkıntılar, başarısız olduğu her şey, onu inciten her şey ruhunda bir aşağı bir yukarı dolaşıyordu. Bütün bunların kendisine hiçbir şey yapmama hakkı verdiğini düşünüyor, her türlü ufuktan kopmuş ve gündelik yaşamın işlerini yürütürken tutunabileceği herhangi bir dayanağı kavrayamayacak durumda buluyordu kendini. Böylece sonunda olağanüstü duyarlılığına, düşünce biçimine ve bitmek bilmeyen tutkusuna bütünüyle teslim olarak, huzurunu bozduğu, sevilesi ve sevdiği o varlıkla sürdürdüğü kederli yakınlığın sonsuz tekdüzeliği içinde ilerledi; bütün gücüyle ona yükleniyor, gücünü amaçsız ve geleceksiz tüketiyor, kederli bir sona durmadan yaklaşıyordu.

Kafa karışıklığının, tutkusunun, dinmek bilmeyen çırpınış ve çabasının, yaşamdan usanmışlığının en güçlü tanıkları, burada aktaracağımız, geride bıraktığı birkaç mektuptur.

12 Aralık

Sevgili Wilhelm, kötü bir ruh tarafından oradan oraya sürüklendiklerine inanılan o zavallıların hâlinde gibiyim. Bazen bir şey yakama yapışıyor; korku değil, arzu değil—göğsümü parçalayacakmış, boğazımı sıkacakmış gibi gelen, içimde kabaran, bilinmez bir öfke. Ah! Ah! Sonra bu insan düşmanı mevsimin korkunç gece sahnelerinde başıboş dolaşıyorum.

Dün akşam dışarı çıkmam gerekti. Hava birden çözülmüştü; nehrin taştığını, bütün derelerin kabardığını ve Wahlheim’dan aşağıdaki sevgili vadimin su altında kaldığını duymuştum! Gece saat on biri geçe dışarı fırladım. Kayalardan aşağı döne döne çalkalanan suların ay ışığında tarlaların, çayırların, çitlerin ve her şeyin üzerinden akışını, geniş vadinin bir ucundan ötekine rüzgârın uğultusu içinde kudurmuş bir deniz gibi kabarışını görmek korkunç bir manzaraydı! Ay yeniden çıktığında, kara bulutun üstünde durduğunda ve önümde sel korkunç, görkemli bir yansımayla yuvarlanıp gürlediğinde bir ürperti, sonra da yeniden bir özlem kapladı içimi! Ah, kollarım açık, uçuruma doğru durup aşağıya soluk aldım! Aşağıya! Acılarımı, ıstıraplarımı oraya savurmanın verdiği hazda yitip gittim! Dalgalar gibi oraya doğru gürleyip akmak! Ah!—Ama ayağını yerden kaldırmaya, bütün acılarını sona erdirmeye gücün yetmedi.—Saatimin henüz dolmadığını hissediyorum! Ah Wilhelm! İnsanlığımı verip o fırtınayla bulutları yarmayı, suları avuçlamayı ne çok isterdim! Ha! Belki bir gün zindandakine de bu haz nasip olmaz mı?

—İç burkan bir kederle, Lotte’yle sıcak bir gezintide altında dinlendiğimiz söğüdün yanındaki küçük yere baktım; orası da su altındaydı, söğüdü zar zor tanıyabildim! Wilhelm! “Ya onun çayırları, Av Köşkü’nün çevresi!” diye düşündüm. “Azgın akıntı bizim çardağımızı şimdi ne hâle getirmiştir!” Geçmişten bir güneş ışını içeri süzüldü; tıpkı bir tutsağın rüyasında sürüleri, çayırları ve resmî görevleri görmesi gibi. Durup kaldım! Kendime kızmıyorum; ölmeye cesaretim var.—Yapabilirdim—şimdiyse kapı kapı dolaşıp çitlerden yakacak çalı çırpı toplayan, son sevinçsiz günlerini bir an daha uzatıp kolaylaştırmak için kapılarda ekmek isteyen yaşlı bir kadın gibi oturuyorum burada.

14 Aralık

Bu da ne, dostum? Kendimden korkuyorum! Ona duyduğum sevgi en kutsal, en temiz, en kardeşçe sevgi değil mi? Ruhumda hiç cezayı hak eden bir arzu duydum mu?—Yemin etmeyeceğim—peki ya şimdi, düşler! İnsanlar çelişkili etkileri yabancı güçlere bağlamakta ne kadar haklıymış! Bu gece! Söylemeye titriyorum; onu kollarımda tutup göğsüme sımsıkı bastırdım ve sevgi dolu, fısıltılı ağzını sonsuz öpücüklerle örttüm; gözlerim onun gözlerinin sarhoşluğunda yüzüyordu! Tanrım! Şimdi bile o kızgın hazları bütün içtenliğimle anımsamaktan mutluluk duyuyorsam suçlu muyum? Lotte! Lotte!—Benim için her şey bitti! Aklım karışıyor; sekiz gündür kendimi toparlayacak gücüm yok, gözlerim yaşlarla dolu. Hiçbir yerde iyi değilim, her yerde iyiyim. Hiçbir şey istemiyorum, arzulamıyorum. Gitsem daha iyi olur.

Dünyayı terk etme kararı bu dönemde, bu koşullar altında Werther’in ruhunda gittikçe güç kazanmıştı. Lotte’nin yanına döndüğünden beri bu, son sığınağı ve umudu olmuştu; yine de kendine aceleyle, düşünmeden davranmayacağını, bu adımı en sağlam kanaatle, olabilecek en sakin kararlılıkla atacağını söylemişti.

Kuşkuları, kendi içindeki çatışması, kâğıtları arasında tarihsiz bulunan ve muhtemelen Wilhelm’e yazılmaya başlanmış bir mektup olan şu nottan anlaşılıyor:

Onun varlığı, yazgısı, benimkine duyduğu ilgi, kavrulmuş beynimin son gözyaşlarını da sıkıp çıkarıyor. Perdeyi kaldırıp arkasına geçmek! Hepsi bundan ibaret! Peki neden duraksayıp korkuyoruz? Çünkü öte yanında ne olduğunu bilmiyoruz. Ya geri dönülmezse? İşte, ruhumuzun kesin olarak bilmediğimiz şeylerde karmaşa ve karanlık sezmeye yatkınlığı da böyle bir şey.

Sonunda bu kederli düşünceye gittikçe alıştı; bir yandan da ona yabancılaştı. Kararı sağlam ve geri dönülmez hâle geldi. Dostuna yazdığı, anlamı çift yönlü şu mektup buna tanıklık ediyor.

20 Aralık

Wilhelm, sözümü böyle anlayışla karşıladığın için sana minnettarım. Evet, haklısın: gitsem daha iyi olur. Sizlere dönmem için yaptığın öneri içime pek sinmedi; hiç değilse bir dolambaçlı yoldan gitmeyi isterim, hele uzun sürecek don ve iyi yollar bekleyebilirken. Beni almaya gelmek istemene de çok sevindim; yalnız on dört gün daha bekle, ayrıntıları anlatacağım benden bir mektup daha bekle. Olgunlaşmadan hiçbir şeyin koparılmaması gerek. On dört gün az ya da çok, çok şey değiştirir. Anneme de oğlu için dua etmesini ve ona verdiğim bütün sıkıntılar için beni bağışlamasını rica ettiğimi söyle. Yazgım, sevinç borçlu olduğum kişileri üzmekmiş. Hoşça kal, en sevgilim! Göğün bütün kutsamaları üzerine olsun! Hoşça kal!

Bu dönemde Lotte’nin ruhunda neler olup bittiğini, kocasına ve mutsuz dostuna karşı neler hissettiğini, karakterini bildiğimizden sessizce kavrayabilsek ve güzel bir kadın ruhu kendini onun yerine koyup onunla birlikte hissedebilse de, kelimelere dökmeye pek cesaret edemiyoruz.

Kesin olan şu ki, Werther’i uzaklaştırmak için her şeyi yapmaya kararlıydı. Tereddüt ediyorsa bu, ona yürekten ve dostça duyduğu incelikten kaynaklanıyordu; bunun ona ne kadara mal olacağını, hatta neredeyse imkânsız geleceğini biliyordu. Yine de bu dönemde işi ciddiye alması için daha çok baskı hissediyordu. Kocası bu ilişki hakkında hiç konuşmuyordu; kendisi de hep susmuştu. Bu yüzden, davranışlarıyla kendi duygularının kocasınınkine layık olduğunu kanıtlamak onun için daha da önemli hâle gelmişti.

Werther’in dostuna az önce araya aldığı mektubu yazdığı gün, Noel’den önceki pazar akşamı, Lotte’nin yanına geldi ve onu yalnız buldu. Küçük kardeşlerine Noel armağanı olarak hazırladığı birkaç oyuncağı düzene koymakla uğraşıyordu. Werther, çocukların duyacağı sevinçten ve insanı beklenmedik bir kapı açılışının, mum ışıkları, şekerlemeler ve elmalarla süslenmiş bir ağacın görünmesinin cennet gibi bir coşkuya sürüklediği zamanlardan söz etti.
“Size de armağan çıkacak,” dedi Lotte, mahcubiyetini sevimli bir gülümsemeyle gizleyerek, “yeterince becerikli olursanız. Küçük bir mum ve bir şey daha.”
“Becerikli olmak da ne demek?” diye haykırdı. “Nasıl becerikli olayım? Nasıl olabilirim? Sevgili Lotte!”
“Perşembe akşamı Noel arifesi,” dedi. “Çocuklar gelecek, babam da gelecek; herkes kendi armağanını alacak. Siz de gelin, ama daha önce değil.”
Werther afalladı.
“Rica ediyorum,” diye sürdürdü Lotte, “işte durum böyle; içimin rahat etmesi için yalvarıyorum; böyle devam edemez, edemez.”
Werther gözlerini ondan çevirdi, odada bir aşağı bir yukarı yürüdü ve dişlerinin arasından, “Böyle devam edemez!” diye mırıldandı. Lotte, bu sözlerin onu düşürdüğü korkunç hâli görüyordu; düşüncelerini dağıtmak için türlü sorular sordu ama boşuna.
“Hayır, Lotte,” diye haykırdı, “sizi bir daha görmeyeceğim!”
“Neden?” diye karşılık verdi Lotte. “Werther, bizi yeniden görebilirsiniz, görmelisiniz; yalnız kendinizi tutun. Ah, el attığınız her şeye böylesine şiddetli ve dinmek bilmez bir tutkuyla bağlanacak şekilde doğmanız ne kötü! Rica ediyorum,” diye devam etti, elini tutarak, “kendinizi dizginleyin! Aklınız, bilginiz, yetenekleriniz size ne kadar çeşitli sevinçler sunuyor! Erkek olun; sizi ancak acıyabilen bir varlığa duyduğunuz bu kederli bağlılıktan vazgeçin.”
Werther dişlerini gıcırdattı, ona kasvetli bir bakışla baktı.
Lotte elini tutuyordu. “Bir an olsun sakinleşin, Werther!” dedi. “Kendinizi aldattığınızı, bile bile mahvettiğinizi görmüyor musunuz? Neden ben, Werther? Başkasına ait olan ben? Neden özellikle ben? Korkarım, bu isteğinizi böylesine çekici kılan tek şey bana sahip olmanın imkânsızlığı.”
Werther, sert ve öfkeli bir bakışla ona bakarak elini elinden çekti.
“Ne bilgece!” diye haykırdı. “Çok bilgece! Bu yorumu Albert mi yaptı acaba? Ne diplomatik! Çok diplomatik!”
“Bunu herkes söyleyebilir,” diye karşılık verdi Lotte. “Geniş dünyada yüreğinizin isteklerini karşılayacak tek bir genç kız bile yok mu? Kendinizi zorlayın, arayın; size yemin ederim, bulacaksınız. Çünkü bu süredir kendinizi hapsettiğiniz bu dar alanın hem sizin hem de bizim için ne kadar kaygı verici olduğunu uzun zamandır hissediyorum. Kendinizi aşın; bir yolculuk sizi dağıtır, dağıtmalı! Sevginize layık birini arayıp bulun, geri dönün; birlikte gerçek bir dostluğun mutluluğunu yaşayalım.”
“Bu sözler basılıp bütün özel öğretmenlere tavsiye edilebilir,” dedi Werther soğuk bir gülüşle. “Sevgili Lotte! Bana biraz daha huzur verin, her şey yoluna girecek!”
“Tek dileğim şu, Werther: Noel arifesinden önce gelmeyin!”
Werther cevap vermek üzereydi ki Albert odaya girdi. Birbirlerine soğuk bir iyi akşamlar dileyip mahcup bir hâlde odada yan yana gidip geldiler. Werther önemsiz bir konuşma başlattı, ama kısa sürede bitti. Albert de öyle yaptı; sonra karısına bazı işlerini sorup henüz halledilmediğini öğrenince ona birkaç söz söyledi. Bu sözler Werther’e soğuk, hatta sert geldi. Gitmek istedi ama gidemedi; saat sekize kadar oyalandı. Masanın kurulmasına dek öfkesi ve huzursuzluğu gittikçe arttı; sonunda şapkasını ve bastonunu aldı. Albert kalmasını istedi; ama Werther, yalnızca önemsiz bir nezaket sözü işittiğini sanarak soğukça teşekkür etti ve çıktı.

Eve varınca, yolunu aydınlatmak isteyen uşağının elinden lambayı aldı ve odasına tek başına gitti. Yüksek sesle ağladı, öfkeyle kendi kendine konuştu, odada şiddetle bir aşağı bir yukarı yürüdü; sonunda üstündeki giysilerle yatağa kendini bıraktı. Saat on bire doğru içeri girip efendiye çizmelerini çıkarıp çıkarmaması gerektiğini sormaya cesaret eden uşağı onu orada buldu. Werther buna izin verdi ve sabah onu çağırıncaya kadar odaya girmesini yasakladı.

Pazartesi sabahı, 21 Aralık’ta, Werther Lotte’ye şu mektubu yazdı. Ölümünden sonra mektup mühürlü hâlde yazı masasında bulunup Lotte’ye ulaştırılmıştı. Koşullardan mektubu onun yazdığı anlaşıldığı için burada onu paragraf paragraf aktaracağım.

“Kararımı verdim, Lotte; öleceğim. Bunu sana romantik bir taşkınlığa kapılmadan, sakinlikle, seni son kez göreceğim günün sabahında yazıyorum. Bunu okuduğunda, sevgilim, soğuk mezar huzursuz ve mutsuz adamın katılaşmış kalıntılarını çoktan örtmüş olacak; ömrünün son anlarında seninle konuşmaktan daha büyük bir tatlılık bilmeyen adamın kalıntılarını.
Korkunç bir gece geçirdim ve ah, ne iyilik dolu bir geceydi! Kararımı sağlamlaştıran, kesinleştiren o oldu: Öleceğim! Dün senden kopup giderken, duyularım korkunç bir kargaşa içindeyken, bütün bunlar yüreğime üşüşüp umutsuz, sevinçsiz hayatımın yanında beni ürpertici bir soğukla kavrarken odama güçlükle varabildim. Kendimden geçmiş hâlde dizlerimin üzerine kapandım ve ah Tanrım! En acı gözyaşlarımın son tesellisini bana verdin! Binlerce tasarı, binlerce olasılık ruhumda kasıp kavurdu; sonunda son, biricik düşünce dimdik durdu: Öleceğim! Yatıp uyudum; sabah uyanışın huzurunda da düşünce yüreğimde hâlâ sağlam, hâlâ güçlüydü: Öleceğim! Bu umutsuzluk değil; yolumu tamamladığımdan ve kendimi senin için feda ettiğimden emin oluşum.
Evet, Lotte! Neden saklayayım? Üçümüzden biri gitmeli ve o da ben olacağım! Ah sevgilim! Bu paramparça yüreğimde öfkeyle dolanıp durdu; sık sık—kocanı öldürmek!—seni!—kendimi!—Öyleyse böyle olsun! Güzel bir yaz akşamı tepeye çıkarsan beni hatırla; vadiye kaç kez çıktığımı anımsa. Sonra karşıya, kilise avlusuna, mezarıma bak; batan güneşin ışığında rüzgâr uzun otları bir sağa bir sola nasıl sallıyor, gör.
Başladığımda sakindim. Şimdi, bütün bunlar gözümün önünde böyle canlı durunca bir çocuk gibi ağlıyorum—”

Saat ona doğru Werther uşağını çağırdı. Giyinirken birkaç gün içinde yolculuğa çıkacağını, bu yüzden giysileri fırçalayıp her şeyi bavula yerleştirmeye hazırlamasını söyledi. Ayrıca her yerde hesaplarını istemesini, ödünç verdiği birkaç kitabı geri almasını ve haftalık yardımda bulunmayı alışkanlık edindiği yoksullara paylarını iki ay önceden ödemesini buyurdu.

Yemeğini odasına getirtip yemekten sonra makam yöneticisinin evine doğru at sürdü; ama onu evde bulamadı. Bahçede düşünceli bir hâlde bir aşağı bir yukarı yürüdü; sanki anıların bütün kederini son kez üzerine toplamak istiyordu.

Küçükler onu uzun süre rahat bırakmadı; peşinden koştular, üstüne tırmandılar. Ertesi gün, ertesi günün ardından bir gün daha geçince Lotte’den Noel armağanlarını alacaklarını anlattılar; küçük hayal güçlerinin onlara vaat ettiği mucizeleri de bir bir saydılar.
“Yarın!” diye haykırdı Werther. “Bir yarın daha! Bir gün daha!”
Hepsini içtenlikle öptü, ayrılmak üzereydi ki küçüklerden biri kulağına bir şey fısıldamak istedi. Büyük kardeşlerinin ne kadar güzel yeni yıl dilekleri yazdığını, hem babaları hem Albert hem Lotte hem de Bay Werther için birer tane hazırladıklarını ve bunları yılbaşı sabahı vereceklerini söyledi. Bu Werther’in yüreğine dokundu. Her birine bir şeyler verdi, ata bindi, yaşlı adama selamını iletti ve gözleri yaşlı hâlde oradan uzaklaştı.

Saat beşe doğru eve geldi, hizmetçi kadına ateşe bakmasını ve gece boyunca yanmasını söyledi. Uşağına kitaplarıyla çamaşırlarını aşağıda bavula koymasını ve giysileri dikerek sarıp sarmalamasını buyurdu.
Ardından Lotte’ye yazdığı son mektubun muhtemelen şu bölümünü yazdı.

“Beni beklemiyorsun! Sana itaat edip seni ancak Noel arifesinde yeniden göreceğime inanıyorsun. Ah Lotte! Ya bugün ya da bir daha asla. Noel arifesinde bu kâğıt elinde olacak; titreyecek, onu sevgili gözyaşlarınla ıslatacaksın. İstiyorum, yapmak zorundayım! Kararımı vermiş olmam ne büyük bir rahatlık.”

Bu sırada Lotte tuhaf bir hâle düşmüştü. Werther’le son konuşmasından sonra ondan ayrılmanın kendisine ne kadar zor geleceğini ve Werther ondan uzaklaşırsa ne acı çekeceğini anlamıştı.

Werther’in Noel arifesinden önce dönmeyeceği, Albert’in yanındayken laf arasında söylenmişti. Albert, halletmesi gereken işleri bulunan yakınlardaki bir memurun yanına at sürmüş, geceyi orada geçirmek zorunda kalmıştı.

Kardeşlerinden hiçbiri yanında olmadan şimdi tek başına oturuyordu; düşüncelerinin, içinde bulunduğu durumu sessizce dolaşmasına izin verdi. Sonsuza dek sevgisini ve sadakatini bildiği, gönülden bağlı olduğu kocasına bağlı olduğunu düşündü. Sükûneti ve güvenilirliği, dürüst bir kadının hayat mutluluğunu üzerine kurması için sanki göklerin özellikle seçtiği niteliklerdi. Kocasının kendisi ve çocukları için sonsuza dek ne ifade edeceğini hissediyordu.
Öte yandan Werther de onun için çok değerli olmuştu. Tanıştıkları ilk andan itibaren ruhlarının uyumu kendini öyle güzel göstermiş, uzun birliktelikleri ve birlikte yaşadıkları nice durum yüreğinde öyle silinmez bir iz bırakmıştı. İlgi duyduğu, düşündüğü her şeyi onunla paylaşmaya alışmıştı; Werther’in uzaklaşması, bütün varlığında bir daha doldurulamayacak bir boşluk açmakla tehdit ediyordu. Ah, onu o anda kardeşine dönüştürebilseydi ne mutlu olurdu! Onu kadın arkadaşlarından biriyle evlendirebilse, Albert’le arasındaki ilişkiyi de bütünüyle yeniden düzene koyabileceğini umabilseydi!

Kadın arkadaşlarını birer birer düşündü; her birinde kusur buldu, Werther’i hiçbirine yakıştıramadı.

Bütün bu düşüncelerin ötesinde, onun yanında kalmasını içten içe, gizlice istediğini ancak derinden hissetti; bunu açıkça kavrayamıyordu. Öte yandan onu yanında tutamayacağını, tutmaya hakkı olmadığını da kendine söylüyordu. Temiz, güzel, başka zamanlar bu kadar hafif ve kendi kendini kolayca toparlayan ruhu, mutluluğa giden yolun kapalı olduğu bir kederin ağırlığını duyuyordu. Yüreği sıkışmıştı; gözlerinin üzerine karanlık bir bulut çökmüştü.

Saat altı buçuk olmuştu ki Werther’in merdivenlerden çıkışını duydu; adımlarını ve onu soran sesini hemen tanıdı. Werther gelince yüreği nasıl da çarptı; neredeyse ilk kez olduğunu söyleyebiliriz. Onu görmemek için mazeret bulmayı isterdi. Werther içeri girdiğinde tutkulu bir şaşkınlıkla ona seslendi:
“Sözünüzde durmadınız.”
“Hiçbir şey vaat etmemiştim,” diye karşılık verdi.
“Öyleyse en azından ricamı kabul etmeliydiniz,” dedi Lotte. “İkimizin de huzuru için rica etmiştim.”

Ne dediğini de ne yaptığını da pek bilmiyordu; Werther’le yalnız kalmamak için birkaç kadın arkadaşına haber saldı. Werther getirdiği birkaç kitabı bıraktı, başkalarını sordu. Lotte bir an önce arkadaşlarının gelmesini, bir an sonra da gelmemelerini istiyordu. Hizmetçi kız dönüp ikisinin de gelemeyecekleri haberini getirdi.

Hizmetçi kızı işiyle birlikte yan odaya oturtmak istedi, sonra fikrini değiştirdi. Werther odada bir aşağı bir yukarı yürüdü. Lotte piyanonun başına geçip bir menuet çalmaya başladı ama ezgi bir türlü akmadı. Kendini toparlayıp Werther’in yanına sakinlikle oturdu; Werther de her zamanki yerini, kanepenin üzerini almıştı.

“Okuyacak bir şeyiniz yok mu?” diye sordu.
Werther’in yoktu.
“Şu çekmecede,” diye başladı Lotte, “Ossian’dan bazı şiirlerin çeviriniz duruyor. Henüz okumadım; çünkü hep sizden dinlemeyi umuyordum. Ama şimdiye dek bir türlü fırsat çıkmadı, denk getiremedik.”
Werther gülümsedi, şiirleri alıp çıkardı. Elinde tutarken bir ürperti kapladı; içine bakınca gözleri yaşlarla doldu. Oturup okumaya başladı.

“Alacakaranlığın yıldızı, batıda ne güzel parlıyorsun! Işıldayan başını bulutundan çıkarıp görkemle tepenin üzerinden geçiyorsun. Çayırlara neden bakıyorsun? Fırtınalı rüzgârlar dindi; uzaktan çağlayan derenin mırıltısı geliyor; köpüklü dalgalar kayaların kıyısında uzakta oynaşıyor; akşam sineklerinin vızıltısı tarlanın üzerinde dolaşıyor. Güzel ışık, neye bakıyorsun? Ama gülümsüyor ve yoluna devam ediyorsun; dalgalar sevinçle çevreni sarıyor, güzel saçlarını yıkıyor. Elveda, sakin ışık. Ossian’ın ruhundan doğan görkemli ışık, görün!”

Ve bütün gücüyle görünüyor. Ölmüş dostlarımı görüyorum; geçmiş günlerde olduğu gibi Lora’da toplanıyorlar. Fingal, nemli bir sis sütunu gibi geliyor; çevresinde kahramanları ve bakın, şiirin ozanları: ak saçlı Ullin! Görkemli Ryno! Tatlı ezgili Alpin! Ve sen, yumuşakça ağıt yakan Minona! Selma’daki şölen günlerinden bu yana ne çok değişmişsiniz, dostlarım! O günler, şarkı söyleme şerefi için yarışırken bahar rüzgârlarının tepeyi yalayıp hafifçe fısıldayan otları bir sağa bir sola eğdiği günlerdi.

O sırada Minona güzelliğiyle öne çıktı; gözleri yere eğikti, yaşlarla doluydu. Tepeden esen değişken rüzgârda saçları ağır ağır savruluyordu. Güzel sesini yükselttiğinde kahramanların ruhunu karanlık kapladı; çünkü Salgar’ın mezarını sık sık görmüşlerdi, ak tenli Colma’nın karanlık yurdunu da. Colma tepede tek başına, ahenkli sesiyle terk edilmişti. Salgar geleceğine söz vermişti ama çevreyi gece sarmıştı. Colma’nın tepede yalnız otururken yükselen sesini dinleyin.

Colma: Gece oldu! Fırtınalı tepede yapayalnız, yitip gitmiş hâlde kaldım. Rüzgâr dağlarda uğulduyor. Irmak kayalardan aşağı haykırıyor. Yağmurdan koruyacak bir kulübe yok; fırtınalı tepede terk edilmişim. Ey ay, bulutlarının arasından çık; ey gece yıldızları, görünün! Bir ışınınız beni sevgilimin dinlendiği yere götürsün; av yorgunluğundan sonra yayı yanı başında, köpekleri çevresinde soluk soluğa yatıyor olmalı! Oysa ben burada, çalılıkların sardığı ırmağın kayasında tek başıma oturmalıyım. Irmakla fırtına uğulduyor; sevgilimin sesini duyamıyorum.

Salgar’ım neden gecikiyor? Sözünü mü unuttu? İşte kaya, ağaç ve çağlayan ırmak! Gece çökerken burada olacağına söz vermiştin. Ah, Salgar’ım nerelere saptı? Seninle kaçıp gitmek, mağrur babamla kardeşimi geride bırakmak istiyordum! Soylarımız uzun zamandır düşman, ama biz düşman değiliz, ey Salgar!

Bir süre sus, ey rüzgâr! Biraz dur, ey ırmak; sesim vadi boyunca duyulsun da gezginim beni işitsin. Salgar! Çağıran benim! Ağaç burada, kaya burada! Salgar! Sevgilim! Buradayım; gelmek için neden gecikiyorsun?

Bak, ay göründü; vadi sularla parlıyor, kayalar tepe boyunca gri gri yükseliyor. Ama onu tepede göremiyorum; önünde koşan köpekleri gelişini haber vermiyor. Burada tek başıma oturmalıyım.

Ama çayırda aşağıda yatanlar kim? Sevgilim mi? Kardeşim mi? Konuşun, dostlarım! Cevap vermiyorlar. Ruhum korkuyla doldu! Ah, ölmüşler! Kız kardeşleri savaşın kanıyla kızarmış! Ah kardeşim, kardeşim, Salgar’ımı neden öldürdün? Ah Salgar’ım, kardeşimi neden öldürdün? İkiniz de benim için ne kadar değerliydiniz! Ah, binlercesi arasında tepede ne güzeldin! Savaş korkunçtu. Bana cevap verin! Sesimi duyun, sevgililerim! Ama ah, sonsuza dek susuyorlar, dilsizler! Göğüsleri toprak gibi soğuk!

Ey tepenin kayasından, fırtınalı dağın doruğundan konuşun, ölülerin ruhları! Konuşun! Dehşete kapılmayacağım! Huzura nereye gittiniz? Dağların hangi mezarında bulacağım sizi? Rüzgârda cılız bir ses duymuyorum; tepenin fırtınasında savrulan bir yanıt da yok. Kederimin içinde oturuyor, gözyaşlarımla sabahı bekliyorum. Ey ölülerin dostları, mezarı kazın ama ben gelene dek kapatmayın. Hayatım bir düş gibi silinip gidiyor; nasıl geride kalayım! Burada […] kayasının […] istiyorum—Gece tepeye çöktüğünde, rüzgâr çayırın üzerinden estiğinde ruhum rüzgârda durup dostlarımın ölümüne ağıt yakacak. Avcı kulübesinden sesimi işitecek, sesimden korkacak ve onu sevecek; çünkü sesim dostlarımın çevresinde tatlı çınlamalı, ikisi de benim için ne kadar değerliydi!”

Ey Minona, Torman’ın yumuşakça kızaran kızı, senin ezgin buydu. Colma için gözyaşlarımız aktı, ruhumuz karardı.

Ullin arpıyla öne çıktı ve bize Alpin’in ezgisini verdi. Alpin’in sesi sevecendi; Ryno’nun ruhuysa bir ateş parıltısıydı. Ama şimdi dar evde yatıyor, sesleri Selma’da çoktan susmuştu. Bir zamanlar, kahramanlar henüz düşmeden önce, Ullin avdan dönüyordu. Tepede onların şarkı yarışmasını duydu. Şarkıları yumuşak ama kederliydi. Kahramanların ilki Morar’ın düşüşüne ağıt yakıyorlardı. Ruhu Fingal’in ruhu gibi, kılıcı Oskar’ın kılıcı gibiydi; ama düştü. Babası yas tuttu, kız kardeşinin gözleri yaşlarla doldu; görkemli Morar’ın kız kardeşi Minona’nın gözleri yaşlarla doldu. Ullin’in ezgisinden uzaklaştı; tıpkı batıda, fırtınalı yağmuru önceden sezip güzel başını buluta gizleyen ay gibi. Ağıt ezgisini söylemek için Ullin’le birlikte arpı çaldım.

Ryno

Rüzgârla yağmur dindi, öğle vakti aydınlık; bulutlar dağılıyor. Kararsız güneş, tepeyi kaçamakça aydınlatıyor. Dağ ırmağı vadiden kızıl kızıl akıyor. Irmak, mırıltın tatlı; ama duyduğum ses daha tatlı. Alpin’in sesi bu, ölüye ağıt yakıyor. Başı yaşlılıktan eğilmiş, gözyaşları içindeki gözü kıpkırmızı. Alpin, seçkin ozan, sessiz tepede neden tek başınasın? Ormanda bir rüzgâr darbesi, uzaktaki kıyıda bir dalga gibi neden ağıt yakıyorsun?

Alpin

Gözyaşlarım ölü için, Ryno; sesim mezarın sakinleri için. Tepede ince ve zarifsin, çayırın oğulları arasında güzelsin. Ama Morar gibi düşeceksin; yas tutan biri mezarının başına oturacak. Tepeler seni unutacak, yayın salonda gevşek ve gerilmemiş duracak.

Ey Morar, tepede bir geyik gibi çeviktin; gökteki gece ateşleri gibi dehşet vericiydin. Öfken fırtınaydı; savaşta kılıcın, çayırın üstündeki şimşekler gibiydi. Sesin, yağmurdan sonra orman ırmağının uğultusuna, uzak tepelerdeki gök gürültüsüne benzerdi. Kolunla nice kişi yere serildi; öfkenin alevi onları yuttu. Ama savaştan döndüğünde alnın ne kadar sakindi! Yüzün, fırtınadan sonraki güneş gibiydi; sessiz gecedeki ay gibi. Rüzgârın uğultusu dindiğinde göl nasıl durulursa, göğsün de öyle sakindi.

Şimdi yurdun dar, yerin karanlık! Ey bir zamanlar böylesine heybetli olan, mezarını üç adımda ölçüyorum! Yosun tutmuş başlarıyla dört taş, senden kalan tek anı; yapraklarını dökmüş bir ağaç, rüzgârda hışırdayan uzun otlar, avcının gözüne güçlü Morar’ın mezarını gösteriyor. Ardından ağlayacak annen yok; sevgi gözyaşları dökecek bir kız da yok. Seni doğuran öldü; Morglan’ın kızı düştü.

Asasına dayanmış şu kim? Yaşlılıktan saçları ağarmış, gözleri gözyaşlarından kızarmış olan kim? Bu senin baban, ey Morar; senden başka oğlu olmayan baban. Savaşta ün saldığını duydu, düşmanların dağılıp gittiğini duydu; Morar’ın şanını duydu! Ah! Yaralandığını hiç mi duymadı? Ağla, Morar’ın babası, ağla! Ama oğlun seni duymuyor. Ölülerin uykusu derin, tozdan yastıkları alçaktır. Sesine kulak vermez, çağrınla uyanmaz. Ah, mezarda sabah ne zaman olacak da uyuyana, “Uyan!” diyecek?

Elveda, insanların en soylusu, savaş meydanının fatihi! Ama meydan seni bir daha görmeyecek; karanlık orman bir daha çeliğinin parıltısıyla aydınlanmayacak. Ardında oğul bırakmadın; ama ezgi adını yaşatacak, gelecek kuşaklar senden, düşmüş Morar’dan söz edecek.

Kahramanların ağıdı gürültülüydü; en gür sesi Armin’in yüreğini parçalayan iç çekişiydi. Bu ona oğlunun ölümünü hatırlattı; oğlu genç yaşında düşmüştü. Kahramanın yanı başında, yankılı Galmal’in hükümdarı Carmor oturuyordu. “Armin neden böyle iç çekerek hıçkırıyor?” dedi. “Burada yas tutulacak ne var? Ruhu yumuşatıp avutan bir ezgi, bir şarkı duyulmuyor mu? Onlar, gölden vadiye yükselip serpilen, çiçekleri nemiyle dolduran hafif sis gibidir; ama güneş yeniden bütün gücüyle çıkar ve sis dağılır. Gölün çevrelediği Gorma’nın hükümdarı Armin, neden böyle kederlisin?”

“Kederli miyim? Öyleyim elbette; derdimin nedeni de küçük değil. Carmor, sen oğlunu yitirmedin, çiçek gibi kızını yitirmedin; cesur Colgar yaşıyor, kızların en güzeli Annira da. Evinin dalları çiçek açıyor, ey Carmor; ama Armin soyunun sonuncusu. Ey Daura, yatağın karanlık! Mezarındaki uykun sessiz; ezgilerinle, o ahenkli sesinle ne zaman uyanacaksın? Kalkın, sonbahar rüzgârları! Kalkın, karanlık çayırda fırtına gibi esin! Orman ırmakları, çağlayın! Meşe doruklarında uluyun, ey ırmaklar! Ey ay, parçalanmış bulutların arasında ilerle; solgun yüzünü göster, sonra gizle! Çocuklarımın öldüğü, kudretli Arindal’ın düştüğü, sevgili Daura’nın can verdiği o korkunç geceyi bana hatırlat.”

“Ey kızım Daura, güzeldin; Fura tepelerinin üstündeki ay gibi güzel, düşmüş kar gibi ak, soluk alan hava gibi tatlı! Arindal, yayın güçlüydü, mızrağın savaş alanında çevikti; bakışın dalga üstündeki sis gibiydi, kalkanın fırtınada bir ateş bulutu!

“Savaşta ün salmış Armar geldi, Daura’ya talip oldu; Daura uzun süre karşı koymadı. Dostlarının umutları güzeldi.”

Odgâl’ın oğlu Erath, kardeşi Armar’ın eliyle öldürüldüğü için öfkeliydi. Bir kayıkçı kılığına girip geldi. Dalgaların üstündeki kayığı güzeldi; yaşlılıktan saçları ağarmıştı, ciddi yüzü sakindi. “Güzeller güzeli,” dedi, “Armin’in sevimli kızı, kayalığın yanında, denizin çok uzağında değil; ağaçtaki kırmızı meyvenin parladığı yerde Armar, Daura’yı bekliyor. Seni dalgalı denizin üzerinden ona götürmeye geldim.”

Onun peşinden gitti, Armar’a seslendi; yankılanan kayadan başka yanıt gelmedi. “Armar! Sevgilim! Sevgilim! Beni neden böyle korkutuyorsun? Arnarth’ın oğlu, duy sesimi! Duy! Seni çağıran Daura!”

Hain Erath gülerek karaya kaçtı. Daura sesini yükseltti, babasına ve kardeşine seslendi: “Arindal! Armin! Daura’nı kurtaracak kimse yok mu?”

Daura’nın sesi denizin ötesinden geldi. Oğlum Arindal tepeden indi; avdan kalma ganimetlerle sert görünüşlüydü. Okları yanında şıngırdıyor, yayını elinde taşıyordu; çevresinde beş kara boz tazı vardı. Kıyıda yiğit Erath’ı gördü; yakalayıp meşe ağacına bağladı, belini sıkıca doladı. Tutsak inlemeleriyle rüzgârları doldurdu.

Arindal, Daura’yı karşıya geçirmek için kayığıyla dalgalara açıldı. Armar öfkeyle geldi, boz tüylü oku yayından saldı; ok ıslık çalarak düştü, yüreğine saplandı. “Ey oğlum Arindal! Hain Erath yerine sen öldün; kayık kayalığa vardı, Arindal oraya yığılıp öldü. Kardeşinin kanı ayaklarının dibinde akıyordu; kederin ne büyüktü, ey Daura! Dalgalar kayığı parçaladı. Armar, Daura’sını kurtarmak ya da ölmek için kendini denize attı. Tepeden dalgalara doğru hızla bir hamle geldi; battı ve bir daha su yüzüne çıkmadı.”

Denizin dövdüğü kayalıklarda, kızımın ağıtlarını tek başıma dinledim. Çığlıkları uzun ve gürdü; ama babası onu kurtaramadı. Bütün gece kıyıda durdum; onu ayın solgun ışığında gördüm. Bütün gece çığlıklarını duydum; rüzgâr güçlüydü, yağmur dağın yamacına sertçe vuruyordu. Sabah olmadan sesi zayıfladı; kayaların otları arasında akşam esintisi gibi can verdi. Kedere boğulmuş halde öldü, Armin’i yapayalnız bıraktı! Savaştaki gücüm tükendi; kızlar arasındaki gururum yıkıldı.

Dağın fırtınaları geldiğinde, kuzey rüzgârı dalgaları kabarttığında, yankılı kıyıya oturur, korkunç kayalığa bakarım. Ay küçülürken çocuklarımın ruhlarını sık sık görürüm; alacakaranlıkta, hüzünlü bir uyum içinde birlikte dolaşırlar.”

Lotte’nin gözlerinden boşalıp sıkışmış yüreğini ferahlatan gözyaşları Werther’in ezgisini yarıda kesti. Kâğıdı bıraktı, Lotte’nin elini tuttu ve en acı gözyaşlarını döktü. Lotte öteki koluna yaslandı, gözlerini mendiline sakladı. İkisinin de sarsılışı korkunçtu. Soyluların yazgısında kendi mutsuzluklarını gördüler; bunu birlikte hissettiler, gözyaşları birleşti. Werther’in dudaklarıyla gözleri Lotte’nin kollarında yanıyordu; Lotte’yi ürperti sardı. Uzaklaşmak istedi, ama acı ve şefkat kurşun gibi ağırlaşıp onu sersemletti. Kendine gelmek için nefes aldı ve hıçkırarak ondan devam etmesini istedi; bunu göklerin bütün sesini taşıyan bir sesle diledi! Werther titriyordu, yüreği çatlayacak gibiydi. Kâğıdı yerden alıp sesi kırılarak okumaya devam etti:

“Bahar yeli, beni neden uyandırıyorsun? Bana kur yapıyor, ‘Göklerin damlalarıyla seni çiğliyorum!’ diyorsun. Ama solup dökülme vaktim yaklaşıyor; yapraklarımı savuracak fırtına da yakında! Yarın, beni güzelliğimle gören gezgin gelecek; çevresine bakınıp tarlada beni arayacak, ama bulamayacak.—”

Bu sözlerin bütün şiddeti, talihsize bir anda çöktü.

Tam bir umutsuzluk içinde Lotte’nin önünde diz çöktü; ellerini kavrayıp gözlerine, alnına bastırdı. Lotte’nin ruhundan, onun korkunç niyetine dair bir sezgi uçup geçmiş gibiydi. Aklı karıştı; onun ellerini sıktı, göğsüne bastırdı, kederli bir hareketle ona doğru eğildi ve ateş gibi yanan yanakları birbirine değdi. Dünya gözlerinden silindi. Kollarını ona doladı, göğsüne bastırdı ve titreyen, kekeleyen dudaklarını öfkeli öpücüklere boğdu.—“Werther!” diye boğuk bir sesle bağırdı, yüzünü çevirerek, “Werther!” Ve zayıf eliyle onun göğsünü kendi göğsünden itti; “Werther!” diye bağırdı, en yüce duygunun vakur tonuyla.—O direnmedi; Lotte’nin kollarından çıkmasına izin verdi ve kendinden geçmiş halde önünde yere kapandı.—Lotte doğrulup ayağa fırladı; korkuyla şaşkına dönmüş, sevgiyle öfke arasında titrerken şöyle dedi: “Bu son kez! Werther! Beni bir daha görmeyeceksiniz.” Ve zavallıya en derin sevgiyle bakıp yan odaya koştu, arkasından kapıyı kapattı.—Werther kollarını ona uzattı ama onu tutmaya cesaret edemedi. Yerde yatıyor, başını kanepeye dayıyordu; bu halde yarım saatten fazla kaldı, sonunda bir ses onu kendine getirdi. Sofrayı kurmaya gelen hizmetçi kızdı. Odada bir aşağı bir yukarı dolaştı; yeniden yalnız kaldığını görünce çalışma odasının kapısına gidip alçak sesle seslendi: “Lotte! Lotte! Yalnızca bir söz daha! Elveda!”—Lotte sustu.—Bekledi, yalvardı, bekledi; sonra kendini zorla oradan çekip, “Elveda Lotte! Sonsuza dek elveda!” diye bağırdı.

Kent kapısına geldi. Onu artık tanımış olan nöbetçiler sessizce dışarı çıkmasına izin verdiler. Yağmurla kar birbirine karışıp savruluyordu; ancak saat on bire doğru kapıyı yeniden çaldı. Werther eve geldiğinde uşağı, efendisinin şapkasının olmadığını fark etti. Bir şey söylemeye cesaret edemedi; onu soydu, üstü başı sırılsıklamdı. Daha sonra şapkası, tepenin yamacından vadiye bakan bir kayanın üzerinde bulundu. Karanlık, nemli bir gecede, düşmeden oraya nasıl tırmandığı anlaşılır gibi değildi.

Yatağa girip uzun süre uyudu. Ertesi sabah uşak, efendisinin çağrısı üzerine kahvesini getirdiğinde onu yazı yazarken buldu. Lotte’ye mektubuna şunları yazıyordu:

“Öyleyse son kez, son kez açıyorum gözlerimi. Ah, güneşi bir daha göremeyecekler; kasvetli, sisli bir gün onları örtüyor. Öyleyse yas tut, ey doğa! Oğlun, dostun, sevgilin sonuna yaklaşıyor. Lotte, bu eşsiz bir duygu; yine de ‘Bu son sabah’ demek, alacakaranlıkta görülen bir düşe en çok benzeyen şey. Sonuncusu! Lotte, ‘son’ sözcüğünü kavrayamıyorum. Bütün gücümle ayakta değil miyim; yarınsa yerde uzanmış, cansız yatacağım. Ölmek! Bu ne demek? Bak, ölümden söz ederken düş görürüz. Nice insanın öldüğünü gördüm; ama insan öylesine sınırlı ki varoluşunun ne başlangıcını ne de sonunu kavrayabiliyor. Şimdi hâlâ benim, senin! Senin, ey sevgilim! Ve bir an sonra—ayrılmış, kopmuş—belki sonsuza dek mi?—Hayır Lotte, hayır—ben nasıl yok olabilirim? Sen nasıl yok olabilirsin? Oysa biz varız!—Yok olmak!—Bu ne demek? Yine bir sözcük, yüreğimde hiçbir duygu uyandırmayan boş bir ses.—Ölü, Lotte! Soğuk toprağa gömülmüş, o kadar dar! O kadar karanlık!—Bir dostum vardı; çaresiz gençliğimde her şeyimdi. Öldü; tabutunu indirirken ardından gittim, mezarın başında durdum. Tabutun altından ipler gıcırdayarak çekilip yeniden yukarı çıkarken, ilk kürek toprağın aşağı yuvarlanışını, korkuyla bekleyen tabutun boğuk bir sesle yankılanışını, sesin giderek boğuklaşmasını ve sonunda tabutun örtülüşünü gördüm!—Mezarın yanına yığıldım—sarsılmış, dehşete kapılmış, içim parçalanmıştı; ama bana ne olduğunu—ne olacağını bilmiyordum—Ölmek! Mezar! Bu sözcükleri anlayamıyorum!”

Ah, beni bağışla! Bağışla! Dün! Hayatımın son anı olmalıydı. Ah, meleğim! İlk kez, ilk kez hiçbir kuşku duymadan, içimin en derininde bu mutluluk duygusu alev alev yandı: Beni seviyor! Beni seviyor! Dudaklarımda seninkilerden akıp gelen kutsal ateş hâlâ yanıyor; yüreğimde yeni, sıcak bir mutluluk var. Bağışla beni! Bağışla!

Ah, beni sevdiğini biliyordum; bunu ruh dolu ilk bakışlarından, ilk el sıkışımızdan anlamıştım. Yine de yanından ayrıldığımda, Albert’i yanında gördüğümde, ateşli kuşkular içinde yeniden umutsuzluğa kapılıyordum.

O uğursuz toplulukta bana tek söz söyleyemediğin, elini uzatamadığın zaman gönderdiğin çiçekleri hatırlıyor musun? Ah, gecenin yarısını önlerinde diz çökerek geçirdim; onlar bana sevgini mühürlediler. Ama ah! Bu izlenimler de geçti; tıpkı Tanrı’nın lütfunu duyan inananın ruhundan, o lütfun kutsal ve görünür işaretlerle göğün bütün zenginliği içinde kendisine sunulmuş olduğu hissinin yavaş yavaş çekilmesi gibi.

Bütün bunlar geçip gidiyor; ama hiçbir sonsuzluk, dün dudaklarında tattığım ve içimde duyduğum o ateşli hayatı söndüremeyecek! Beni seviyor! Bu kol ona sarıldı, bu dudaklar onun dudaklarında titredi, bu ağız onun ağzında kekeledi. O benim! Sen benimsin! Evet Lotte, sonsuza dek.

Peki Albert’in kocan olması ne demek? Koca! Bu ancak bu dünya için geçerli—ve bu dünyaya göre seni sevmem, seni onun kollarından alıp kendi kollarıma çekmek istemem günah mı? Günah mı? Öyle olsun; bunun cezasını kendime veriyorum. Bu günahı bütün göksel mutluluğuyla tattım; yaşam iksirini ve gücü yüreğime çektim. Bu andan itibaren benimsin! Benim, ey Lotte! Ben önce gidiyorum! Babama, senin babana git. Ona derdimi anlatacağım; sen gelene kadar beni teselli edecek. Sonra sana doğru uçacağım, seni kucaklayacağım ve Sonsuz’un huzurunda sonsuz kucaklaşmalarla yanında kalacağım.

Düş görmüyorum, kuruntuya kapılmıyorum! Mezarın yakınında her şey bana daha aydınlık görünüyor.

Var olacağız! Yeniden görüşeceğiz! Anneni de göreceğiz!

Onu göreceğim, bulacağım; ah, önünde bütün yüreğimi dökeceğim! Anneni, senin suretini.”

Saat on bire doğru Werther uşağına Albert’in dönüp dönmediğini sordu. Uşak, evet, atının o tarafa götürüldüğünü gördüğünü söyledi. Bunun üzerine efendisi ona şu yazılı, açık bir kâğıt uzattı: “Yakında çıkacağım bir yolculuk için tabancalarınızı bana ödünç verir misiniz? Hoşça kalın!”

Zavallı kadın geçen gece pek az uyumuştu; korktuğu şey gerçekleşmişti, hem de aklından geçiremeyeceği, korkamayacağı bir biçimde. Eskiden tertemiz ve dingin akan kanı ateşli bir isyan içindeydi; binbir duygu güzel yüreğini altüst ediyordu. Werther’in kucaklayışlarının ateşi miydi içinde hissettiği? Onun cüretine duyduğu öfke miydi? Yoksa şimdiki durumunu, kaygısız ve özgür masumiyetle kendine duyduğu tasasız güvenin hüküm sürdüğü günlerle hoşnutsuzlukla karşılaştırması mıydı? Kocasının karşısına nasıl çıkacak, pekâlâ itiraf edebileceği ama yine de itiraf etmeye cesaret edemediği bir sahneyi ona nasıl anlatacaktı? Uzun zamandır birbirlerine susmuşlardı; sessizliği ilk bozan kendisi mi olmalıydı, hem de böyle zamansız bir anda kocasına böylesine beklenmedik bir şeyi mi açıklamalıydı? Werther’in ziyaret haberinin bile onda tatsız bir izlenim bırakmasından korkuyordu; şimdi bir de bu beklenmedik felaket! Kocasının Lotte’yi bütünüyle doğru açıdan görüp önyargısız karşılayacağını umabilir miydi? Ruhunu okumasını isteyebilir miydi? Ama hep karşısında billur gibi açık ve özgür olduğu, duygularından hiçbirini saklamadığı, saklayamayacağı kocasına karşı rol yapabilir miydi? Bütün bunlar onu kaygılandırıyor, zor durumda bırakıyordu. Düşünceleri durmadan Werther’e dönüyordu: Onu kaybetmişti, yanından ayrılamıyordu; ama—ne yazık ki!—onu kendi haline bırakmak zorundaydı. Werther onu kaybettiyse, artık geriye hiçbir şeyi kalmamıştı.

Şimdi, o anda açıkça anlayamadığı şeyin, aralarına yerleşmiş bu durgunluğun ağırlığı nasıl da üstüne çökmüştü! Böylesine aklı başında, böylesine iyi insanlar, aralarındaki bazı gizli ayrılıklar yüzünden birbirlerine susmaya başlamışlardı. Her biri kendi haklılığını, ötekinin haksızlığını düşünüyor; ilişkileri öyle düğümlenip geriliyordu ki her şeyin bağlı olduğu o kritik anda düğümü çözmek imkânsız hâle gelmişti. Mutlu bir içtenlik onları daha önce yeniden birbirine yaklaştırmış, aralarında sevgiyle hoşgörüyü karşılıklı olarak canlandırıp yüreklerini açmış olsaydı, belki dostumuzu hâlâ kurtarmak mümkün olurdu.

Bir de tuhaf bir durum vardı. Mektuplarından bildiğimiz üzere Werther, bu dünyadan ayrılmayı özlediğini hiçbir zaman gizlememişti. Albert buna sık sık karşı çıkmıştı; Lotte ile kocası da zaman zaman bu konuyu konuşmuşlardı. Bu eyleme kesinlikle karşı olan Albert, karakterine hiç uymayan bir alınganlıkla, böyle bir niyetin ne kadar ciddi olduğundan kuşkulanmak için yeterince neden bulunduğunu sık sık belli etmişti. Hatta bu konuda şakalar yapmış, inanmadığını Lotte’ye de söylemişti. Düşünceleri ona o kederli tabloyu gösterdiğinde bu, bir yandan içini rahatlatıyordu; öte yandan o an kendisine eziyet eden kaygıları kocasına açmasını da engelliyordu.

Albert geri döndü. Lotte telaşla onu karşılamaya çıktı. Albert’in keyfi yoktu; işi sonuçlanmamıştı. Yakındaki makam yöneticisinin inatçı, dar görüşlü biri olduğunu görmüştü. Yolun kötü oluşu da canını sıkmıştı.

Albert bir şey olup olmadığını sordu; Lotte aceleyle Werther’in önceki akşam geldiğini söyledi. Albert mektup gelip gelmediğini sordu; Lotte de odasında bir mektup ve paketler olduğunu söyledi. Albert yan odaya geçti, Lotte yalnız kaldı. Sevdiği ve saygı duyduğu kocasının varlığı yüreğinde yeni bir iz bırakmıştı. Onun soyluluğunu, sevgisini ve iyiliğini hatırlamak içini biraz yatıştırmıştı. İçinden gizlice onun yanına gitmek geldi; işini eline alıp, sık sık yaptığı gibi, kocasının odasına gitti. Onu paketleri açıp okurken buldu. Bazılarının pek hoş şeyler içermediği anlaşılıyordu. Ona birkaç soru sordu; Albert kısa yanıtlar verdi ve yazmak için yazı masasına geçti.

Bu şekilde bir saat yan yana kaldılar; Lotte’nin içi giderek daha da karardı. Kocası en iyi ruh hâlinde olsa bile, yüreğinde taşıdıklarını ona anlatmanın ne kadar zor olacağını hissediyordu. Öyle bir hüzne kapıldı ki, onu gizlemeye ve gözyaşlarını içine akıtmaya çalıştıkça hüzün onu daha da bunaltıyordu.

Werther’in uşağının gelişi Lotte’yi büyük bir şaşkınlığa düşürdü; çocuk Albert’e küçük kâğıdı uzattı. Albert sakin sakin karısına dönüp, “Tabancaları ona ver,” dedi. “Ona iyi yolculuklar dilerim,” dedi çocuğa. Bu söz Lotte’nin başına gök gürültüsü gibi indi; ayağa kalkarken sendeledi, ne olduğunu anlayamadı. Yavaşça duvara doğru yürüdü; titreyerek tabancayı indirdi, üzerindeki tozu sildi ve duraksadı. Albert’in sorgulayan bakışı onu sıkıştırmasaydı daha uzun süre tereddüt ederdi. Talihsiz silahı çocuğa tek kelime edemeden verdi. Çocuk evden çıkar çıkmaz işini toparladı ve anlatılmaz bir belirsizlik içinde odasına gitti. Yüreği ona bütün dehşetleri haber veriyordu. Bir ara kocasının ayaklarına kapanıp her şeyi, önceki akşam olanları, suçunu ve sezgilerini anlatmaya niyetlendi. Sonra yine bu girişimin bir çıkış yolu olmadığını düşündü; kocasını Werther’e gitmeye razı edebileceğini hiç ummuyordu. Sofra kuruldu. Yalnızca bir şey sormak için uğramışken hemen gidecek olan, ama kalan iyi bir dostları, yemek sırasında sohbeti çekilir hâle getirdi; kendilerini zorladılar, konuştular, anlatıp durdular, kendilerini unuttular.

Çocuk tabancaları Werther’e götürdü. Lotte’nin onları ona verdiğini duyunca Werther büyük bir sevinçle tabancaları aldı. Yiyecek ekmek ve şarap getirilmesini istedi, çocuğa sofraya gitmesini söyledi ve yazmak üzere oturdu.

“Senin ellerinden geçmişler; üzerlerindeki tozu sen silmişsin. Binlerce kez öpüyorum onları; onlara dokunmuşsun! Ey göklerin ruhu, sen de kararımı destekliyorsun; Lotte, ölüm aracını bana sen uzatıyorsun. Ölümü senin ellerinden kabul etmeyi dilediğim sen… Ah! Şimdi al. Çocuğa her şeyi sordum. Onları uzatırken titremişsin, vedalaşmamışsın! Yazık! Yazık! Vedalaşmamışsın! Beni sana sonsuza dek bağlayan o an yüzünden mi kalbini bana kapattın? Lotte, bin yıl bile bu izi silemez! Bunu hissediyorum: Senin için böyle yanıp tutuşanı nefretle karşılayamazsın.”

Yemekten sonra çocuğa her şeyi bütünüyle toplamasını söyledi, birçok kâğıdı yırttı, dışarı çıktı ve küçük borçlarını da düzene koydu. Eve döndü, yeniden kent kapısının dışına çıktı, yağmura aldırmadan kontun bahçesine gitti, çevrede dolaştı ve gece çökerken geri dönüp yazdı.

“Wilhelm, tarlayı, ormanı ve gökyüzünü son kez gördüm. Sen de hoşça kal! Sevgili anneciğim, beni bağışla! Ona teselli ol, Wilhelm! Tanrı sizi kutsasın! Eşyalarımın hepsi düzene kondu. Hoşça kalın! Yeniden, daha mutlu buluşacağız.”

“Sana kötülük ettim, Albert; beni bağışlıyorsun. Evinin huzurunu bozdum, aranıza güvensizlik soktum. Hoşça kal! Buna son vereceğim. Ah, ölümümle mutlu olsaydınız! Albert! Albert! Meleği mutlu et! Tanrı’nın kutsaması üzerinde olsun!”

Akşamın geri kalanını kâğıtlarının başında geçirdi, birçok şeyi yırtıp sobaya attı ve Wilhelm’e adreslenmiş birkaç paketi mühürledi. Bunların içinde küçük yazılar, kopuk düşünceler vardı; bunlardan birkaçını gördüm. Saat onda ateşe odun attırıp bir şişe şarap getirtince, uşağı yatağa gönderdi. Uşağın odası da ev halkının yatak odaları da evin arka tarafındaydı. Uşak, sabah erkenden hazır bulunmak için üstü başıyla yattı; çünkü efendisi posta arabası atlarının altıdan önce evin önüne geleceğini söylemişti.

Saat on birden sonra

Çevremde her şey öylesine sessiz, ruhum öylesine sakin. Tanrım, bu son anlara bu sıcaklığı, bu gücü verdiğin için sana şükrediyorum.

Pencereye yaklaşıyorum sevgilim; bakıyorum, fırtınayla savrulup geçen bulutların arasından sonsuz göğün tek tük yıldızlarını hâlâ görüyorum! Hayır, düşmeyeceksiniz! Sonsuz Olan sizi de beni de yüreğinde taşıyor. Arabanın oku yıldızlarını görüyorum; bütün yıldızlar içinde en sevgilisini. Geceleri yanından ayrılırken, kapından çıktığımda tam karşımda dururdu. Ona çoğu kez nasıl bir coşkuyla baktım; ellerimi kaldırıp onu şimdiki mutluluğumun işareti, kutsal nişanesi yaptım! Ve hâlâ—ah Lotte, bana seni hatırlatmayan ne var! Çevremde değil misin? Bir çocuk gibi, kutsal ellerinin değdiği küçücük şeylerin türlü türlü olanlarını doymazcasına kendime çekip almadım mı!

Sevgili gölge! Lotte, onu sana geri bırakıyorum ve ona değer vermeni diliyorum. Üzerine binlerce, binlerce öpücük kondurdum; dışarı çıkarken ya da eve dönerken ona binlerce selam gönderdim. Babanı, cesedimi koruması için küçük bir kâğıtla rica ettim. Mezarlıkta, tarlaya bakan arka köşede iki ıhlamur ağacı var; orada yatmak istiyorum. Bunu dostu için yapabilir; yapacaktır. Ondan sen de rica et. Dindar Hıristiyanlardan, bedenlerini zavallı bir talihsizin yanına koymalarını isteyemem. Ah, keşke beni yol kenarına ya da ıssız bir vadiye gömseniz; rahip ile Levili işaretli taşın yanından geçerken kutsasalar, Samiriyeli de bir gözyaşı dökse.

İşte, Lotte! Ölümün sarhoşluğunu içeceğim o soğuk, korkunç kâseyi elime almaktan ürpermiyorum! Onu bana sen uzattın; korkma. Her şey! Her şey! Böylece hayatımın bütün dilekleri ve umutları gerçekleşti! Ölümün tunç kapısını böylesine soğuk, böylesine katı bir yürekle çalmak.

Senin için ölme mutluluğuna erişebilseydim! Lotte, kendimi senin için feda edebilseydim! Sana hayatının huzurunu, sevincini geri verebilseydim, cesaretle, sevinçle ölürdüm. Ama ah! Kanlarını yakınları için dökmek ve ölümleriyle dostlarına yüz kat yeni bir hayat vermek yalnızca birkaç yüce insana nasip oldu.

Lotte, bu giysilerle gömülmek istiyorum; onlara sen dokundun, onları kutsadın. Bunu babandan da rica ettim. Ruhum tabutun üzerinde süzülüyor. Ceplerimi aramasınlar. Seni ilk kez çocuklarının arasında bulduğumda göğsünde taşıdığın bu soluk kırmızı kurdeleyi—ah, binlerce kez öp ve çocuklara talihsiz dostlarının başına gelenleri anlat. Canlarım! Çevremde kaynaşıyorlar. Ah, sana nasıl sokulmuştum! İlk andan beri senden ayrılamamıştım! Bu kurdele benimle gömülsün. Doğum günümde bana sen vermiştin! Her şeyi nasıl da içime sindirmiştim! Ah, yolun beni buraya getireceğini düşünmemiştim! Sakin ol! Ne olur sakin ol!

Tabancalar dolu—saat on ikiyi vuruyor! Öyle olsun! Lotte!

Lotte, hoşça kal! Hoşça kal!

Bir komşu barutun parlayışını gördü, silah sesini duydu; ama ortalık sessiz kalınca üzerinde durmadı.

Sabah altıda uşak elinde ışıkla içeri girdi. Efendisini yerde, tabancayı ve kanı gördü. Seslendi, ona dokundu; karşılık alamadı, yalnızca hâlâ hırıltılı soluk alıyordu. Doktorlara, Albert’e koştu. Lotte zilin çaldığını duyunca bütün uzuvlarını bir titreme sardı. Kocasını uyandırdı; kalktılar. Uşak ağlayıp kekeleyerek haberi verdi; Lotte, Albert’in önünde bayılıp yere yığıldı.

Doktor talihsiz adamın yanına geldiğinde onu yerde, kurtarılması imkânsız hâlde buldu; nabzı atıyordu, bütün uzuvları felç olmuştu. Sağ gözünün üstünden başına ateş etmiş, beyin dışarı fırlamıştı. Üstüne bir de kolundan kan aldılar; kan akarken o hâlâ soluk alıp veriyordu.

Koltuğun arkalığındaki kandan, bunu çalışma masasının önünde otururken yaptığı, sonra yere kayıp sandalyenin çevresinde kasılmalarla yuvarlandığı anlaşılıyordu. Pencereye yakın yerde, sırtüstü ve bitkin yatıyordu; tüm giysileri üzerindeydi, çizmeleri ayağında, mavi frakının altında sarı yeleği vardı.

Ev, mahalle, kent telaşa kapıldı. Albert içeri girdi. Werther’i yatağa yatırmış, alnını sarmışlardı; yüzü çoktan bir ölünün yüzü gibiydi, hiçbir uzvunu oynatmıyordu. Ciğerleri hâlâ korkunç biçimde hırıldıyordu; kimi zaman zayıf, kimi zaman daha güçlü. Sonunun gelmesi bekleniyordu.

Şaraptan yalnızca bir kadeh içmişti. Emilia Galotti yazı masasının üzerinde açık duruyordu.

Albert’in dehşetinden, Lotte’nin acısından söz etmeyeyim.

Yaşlı makam yöneticisi haberi alır almaz koşarak geldi; ölmekte olan Werther’i en sıcak gözyaşları içinde öptü. En büyük oğulları kısa süre sonra ardından yaya olarak geldiler; dayanılmaz bir kederle yatağın yanına yığıldılar, ellerini ve ağzını öptüler. En çok sevdiği büyük oğlu, Werther can verene kadar dudaklarına sarıldı; sonra çocuğu zorla uzaklaştırdılar. Öğle vakti saat on ikide öldü. Makam yöneticisinin orada bulunması ve aldığı önlemler kalabalığı yatıştırdı. Gece saat on bire doğru, seçtiği yere gömülmesini sağladı. Yaşlı adam ve oğulları cenazeyi izledi; Albert bunu yapamadı. Lotte’nin hayatından korkuluyordu. Tabutu zanaatkârlar taşıdı. Ona hiçbir din adamı eşlik etmedi.

Bölüm etkileşimi

Okurlar bu bölümle etkileşime geçti

0okunma 0beğeni 0yorum
Bu iki tercih yalnızca bu tarayıcıda saklanır; yukarıdaki Vaveyla sayaçları gerçek uygulama verisidir.

Kategoriler ve Temalar

Kategoriler ve temalar yükleniyor…