Bölümler 2Şu an: Genç Werther’in Acıları — 1
- 1 Genç Werther’in Acıları — 112.799 kelime · Okuduğun bölüm
- 2 Genç Werther’in Acıları — 215.231 kelime
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
Birinci Kitap
4 Mayıs 1771
Buradan ayrıldığıma ne kadar seviniyorum! Sevgili dostum, insanın yüreği de ne tuhaf şey! Seni, bunca sevdiğim ve ayrılmaz olduğum seni geride bırakıp mutlu olmak! Beni bağışlayacağını biliyorum. Öteki ilişkilerim de benimki gibi bir yüreği sıkıntıya sokmak için kaderin özellikle seçtiği şeyler değil miydi? Zavallı Leonore! Oysa ben masumdum. Kız kardeşinin kaprisli güzelliği bana hoş bir sohbet sunarken zavallı yüreğinde bir tutku filizlenmesine engel olabilir miydim? Ama yine de — büsbütün masum muyum? Duygularını beslemedim mi? Bizi sık sık güldüren, ne kadar gerçek olsalar da hiç gülünç olmayan o içten doğa ifadelerinden ben de zevk almadım mı? Yapmadım mı — ah, insan da kim oluyor ki kendinden yakınabilsin! Sevgili dostum, söz veriyorum, kendimi düzelteceğim; kaderin önümüze çıkardığı küçücük bir kötülüğü geviş getirir gibi durmadan yeniden düşünmeyeceğim. Şimdinin tadını çıkaracağım; geçmiş de geçmişte kalacak. Haklısın sevgili dostum: İnsanlar, neden böyle yaratıldıklarını Tanrı bilir, geçmişteki kötülüklerin anılarını geri çağırmak için hayal güçlerini bu kadar gayretle kullanmak yerine, kayıtsız bir şimdiki zamana katlanabilselerdi, aralarındaki acılar da daha az olurdu.
Anneme, işini en iyi şekilde takip edeceğimi ve en kısa zamanda kendisine haber vereceğimi söylemekte çok naziksin. Teyzemle görüştüm; onu, bizim oralarda anlatıldığı gibi kötü bir kadın olarak hiç bulmadım. Canlı, ateşli ve yüreği çok iyi bir kadın. Annemin alıkonmuş miras payına ilişkin şikâyetlerini kendisine açıkladım; o da bana gerekçelerini ve her şeyi, hatta istediğimizden fazlasını vermeye razı olacağı koşulları anlattı. Kısacası, şimdi bu konuda yazmak istemiyorum; anneme her şeyin yoluna gireceğini söyle. Sevgili dostum, bu küçük işte bir kez daha şunu gördüm: Yanlış anlamalar ve tembellik, dünyada belki hile ve kötülükten daha çok karışıklığa yol açıyor. En azından bu ikisi kesinlikle daha seyrek görülüyor.
Bunun dışında burada çok iyiyim. Bu cennet gibi yörede yalnızlık, yüreğime paha biçilmez bir merhem oluyor; gençliğin bu mevsimi de çoğu zaman ürperen yüreğimi bütün zenginliğiyle ısıtıyor. Her ağaç, her çit bir çiçek demeti; insan, mis kokular denizinde süzülüp bütün besinini oradan alabilmek için bir mayıs böceğine dönüşmek istiyor.
Kentin kendisi sevimsiz; buna karşılık çevresinde anlatılmaz bir doğa güzelliği var. Bu, merhum M. Kontu’nu, en güzel çeşitlilikle kesişip en hoş vadileri oluşturan tepelerden birinde bir bahçe kurmaya yöneltmiş. Bahçe sade; içeri girer girmez planı bilimsel bir bahçıvanın değil, burada kendisi için zevkli bir yer yaratmak isteyen duyarlı bir yüreğin çizdiği anlaşılıyor. Onun en sevdiği ve benim de sevdiğim, harap olmuş küçük köşkünde merhumun ardından nice gözyaşı döktüm. Yakında bahçenin sahibi olacağım; bahçıvan birkaç gündür bana yakınlık gösteriyor, bu işten o da kötü çıkmayacak.
10 Mayıs
Bütün ruhumu olağanüstü bir dinginlik kapladı; bu, bütün kalbimle tadını çıkardığım tatlı bahar sabahlarına benziyor. Yalnızım ve benimki gibi ruhlar için yaratılmış bu yörede hayatımın tadını çıkarıyorum. Öylesine mutluyum, sevgili dostum; dingin bir varoluş duygusuna öyle bütünüyle dalmışım ki sanatım bundan zarar görüyor. Şimdi resim yapamam, tek bir çizgi bile çekemem; oysa hiçbir zaman bu anlarda olduğum kadar büyük bir ressam değildim. Sevgili vadi çevremde buğulanırken, yüksek güneş ormanımın aşılmaz karanlığının üzerinde dururken ve yalnızca tek tük ışınlar içteki kutsal yere sızarken; yüksek otların arasında, çağlayan derenin kıyısında yatarken ve yere daha yakın binbir çeşit otu hayranlıkla seyrederken; sapların arasındaki küçük dünyanın kaynaşmasını, minicik solucanların ve sineklerin sayısız, anlaşılmaz biçimlerini yüreğime yakın hissederken; bizi kendi suretinde yaratan Mutlak Güç’ün varlığını, bizi sonsuz mutluluk içinde taşıyıp ayakta tutan Her şeyi seven’in esintisini duyarken... Dostum! Gözlerimin çevresine alacakaranlık çöktüğünde ve çevremdeki dünya ile gökyüzü sevgilinin sureti gibi bütün ruhumda dinlendiğinde, çoğu kez özlemle düşünüyorum: Ah, keşke bunu yeniden dile getirebilseydin; içinde böylesine dolu ve sıcak yaşayan şeyi kâğıda üfleyebilseydin de kâğıt ruhunun aynası olsaydı, tıpkı ruhunun sonsuz Tanrı’nın aynası olduğu gibi! Dostum — ama bu düşünceler beni tüketiyor; bu görkemli görüntülerin gücü altında eziliyorum.
12 Mayıs
Bu yörede aldatıcı ruhların dolaşıp dolaşmadığını, yoksa çevremdeki her şeyi cennet gibi gösteren şeyin yüreğimdeki sıcak, göksel hayal gücü olup olmadığını bilmiyorum. Şurası, kasabanın hemen önünde bir çeşme; Melusine ve kız kardeşleri gibi kendisine bağlandığım bir çeşme. Küçük bir tepeden aşağı inince kendini yirmi basamak kadar inilen bir tonozun önünde buluyorsun; aşağıda en berrak su mermer kayalardan fışkırıyor. Çevresini yukarıdan kuşatan alçak duvar, yeri dört bir yandan örten yüksek ağaçlar, buranın serinliği; hepsi insanda öyle bir çekim, öyle bir ürperti uyandırıyor ki... Bir gün bile orada bir saat oturmadan geçmiyor. Kasabadan genç kızlar gelip su alıyor; masum ve en gerekli bu işi eskiden kralların kızları bile yaparmış. Orada otururken ataerkil düşünce zihnimde öylesine canlanıyor ki: Bütün o eski atalar çeşme başında tanışıp birbirlerine kur yapmışlar; çeşmelerle pınarların çevresinde de iyiliksever ruhlar dolaşmış. Yazın kavurucu sıcağında uzun bir yürüyüşün ardından çeşmenin serinliğinde ferahlamamış biri, bunu benimle birlikte hissedemez.
13 Mayıs
Bana kitaplarımı gönderip göndermemeni soruyorsun? Sevgili dostum, Tanrı aşkına, kitapları başımdan savmanı rica ediyorum! Artık yönlendirilmek, yüreklendirilmek, ateşlenmek istemiyorum; bu yürek zaten kendi kendine yeterince coşuyor. Ninniye ihtiyacım var ve Homeros’umda onu bol bol buldum. İsyankâr kanımı kaç kez yatıştırıp uykuya yatırıyorum; çünkü bu yürek kadar dengesiz, bu kadar huzursuz bir şey görmedin. Sevgili dostum! Kederden taşkınlığa, tatlı bir melankoliden yıkıcı bir tutkuya geçişimi görmenin yükünü kaç kez taşıdığını sana söylemem gerekiyor mu? Yüreğime de hasta bir çocuk gibi davranıyorum; her istediği yapılıyor. Bunu başkalarına söyleme; bunu hoş görmeyecek insanlar var.
15 Mayıs
Kasabanın yoksul insanları artık beni tanıyor ve özellikle çocuklar beni seviyor. Üzücü bir şey fark ettim. Başlarda yanlarına gidip şundan bundan dostça sorular sorduğumda, bazıları onlarla alay etmek istediğimi sandı ve hatta beni kabaca başlarından savdı. Buna aldırmadım; yalnızca daha önce de sık sık fark ettiğim şeyi bu kez çok canlı biçimde hissettim: Biraz mevki sahibi insanlar, yakınlaşarak bir şey kaybedeceklerini sanırcasına halktan hep soğuk bir uzaklıkta duruyorlar. Bir de yoksul halkı küstahça incitmek için onların seviyesine iniyormuş gibi görünen kaçaklar ve çirkin şakacılar var.
Elbette eşit olmadığımızı, olamayacağımızı biliyorum; ama saygılarını korumak için sözde avamdan uzak durması gerektiğine inanan kişi, yenilmekten korktuğu için düşmanından saklanan bir korkak kadar kusurludur.
Geçenlerde çeşmeye gittim; genç bir hizmetçi kız, kabını en alt basamağa koymuş, gelip başına kaldırmasına yardım edecek bir arkadaşı var mı diye çevresine bakınıyordu. Aşağı indim ve ona baktım. “Size yardım edeyim mi, genç hanım?” dedim. Tepeden tırnağa kızardı. “Ah, hayır efendim!” dedi. “Hiç çekinmeyin.” Yakasını düzeltti, ben de ona yardım ettim. Teşekkür etti ve yukarı çıktı.
17 Mayıs
Çeşit çeşit insanla tanıştım ama henüz bir dost meclisi bulamadım. İnsanlarda nasıl bir çekiciliğim var bilmiyorum; bunca kişi beni seviyor, bana bağlanıyor, sonra da yollarımız kısa bir süre sonra ayrılınca bu beni üzüyor. Buradaki insanların nasıl olduğunu sorarsan, sana her yerde oldukları gibi olduklarını söylemem gerekir! İnsan türü tekdüze bir şey. Çoğu, yaşamak için zamanının büyük bölümünü çalışarak geçiriyor; özgürlüklerinden geriye kalan küçücük parça da onları öyle kaygılandırıyor ki ondan kurtulmak için her yolu arıyorlar. Ah, insanın yazgısı!
Ama halk gerçekten iyi huylu! Bazen kendimi unutup, insanlara hâlâ nasip olan sevinçleri onlarla birlikte yaşadığımda — özenle kurulmuş bir sofrada bütün açıklıkları ve içtenlikleriyle şakalaşmak, vaktinde bir kır gezisi ya da dans düzenlemek ve benzeri şeyler — bunların üzerimde etkisi çok iyi oluyor. Yeter ki içimde daha pek çok gücün uyuduğunu, hepsinin kullanılmadan çürüyüp gideceğini ve bunları dikkatle saklamam gerektiğini düşünmeyeyim. Ah, bu insanın yüreğini nasıl da daraltıyor! Yine de bizim gibilerin yazgısı yanlış anlaşılmaktır.
Ah, gençliğimin dostu artık yok; ah, keşke onu hiç tanımasaydım! O zaman şöyle derdim: Sen bir budalasın! Bu dünyada bulunamayacak bir şeyi arıyorsun! Ama ben onu tanıdım; yüreğini, büyük ruhunu hissettim; onun yanında kendimi olduğumdan daha fazlası gibi hissediyordum, çünkü olabileceğim her şeydim. Tanrım! Ruhumun tek bir gücü bile kullanılmadan kaldı mı? Yüreğimin doğayı kucakladığı o harikulade duygunun tamamını onun önünde geliştiremez miydim? Aramızdaki ilişki, en ince duyarlılık ve en keskin zekânın sonsuz bir dokuması değil miydi; taşkınlığa varan bütün çeşitlemeleri deha damgası taşıyordu? Ve şimdi! Ah, onun benden yaşça büyük olması onu benden önce mezara götürdü. Onu asla unutmayacağım; kararlı ruhunu ve tanrısal sabrını da.
Birkaç gün önce genç bir V. ile karşılaştım; açık sözlü bir delikanlı, yüzü de pek hoş. Akademilerden yeni çıkmış; kendini öyle bilge saymıyor ama yine de başkalarından daha çok şey bildiğine inanıyor. Gördüğüm kadarıyla çalışkan da; kısacası, epey bilgisi var. Çok resim çizdiğimi ve Yunanca bildiğimi duyunca — buralarda bu ikisi göktaşı gibi nadir — bana yanaştı ve bildiklerinden bir sürü şey döktü ortaya: Batteux’den Wood’a, de Piles’dan Winckelmann’a uzandı. Sulzer’in Kuram’ının ilk bölümünü baştan sona okuduğunu ve Heyne’nin Eskiçağ araştırmaları üzerine bir el yazmasına sahip olduğunu söyledi. Ben de dinlemekle yetindim.
Bir de çok iyi bir adamla tanıştım: Prenslik makamının yöneticisi, açık yürekli, içten bir insan. Dokuz çocuğunun arasında onu görmenin insanın içini sevinçle doldurduğunu söylüyorlar; özellikle en büyük kızından çok söz ediyorlar. Beni evine davet etti; önümüzdeki günlerde onu ziyaret edeceğim. Buradan bir buçuk saat uzaktaki prensliğe ait bir av köşkünde oturuyor. Karısı öldükten sonra oraya taşınmasına izin verilmiş; çünkü kentte, resmî dairesinde yaşamak ona çok acı veriyormuş.
Bunun dışında yoluma birkaç tuhaf tip çıktı; her yanları çekilmez, en dayanılmaz yanlarıysa dostluk gösterileri.
Hoşça kal! Bu mektup hoşuna gidecektir; baştan sona gerçeğe dayanıyor.
22 Mayıs
İnsan hayatının yalnızca bir düşten ibaret olduğu düşüncesi birçok kişinin aklına gelmiştir; bu duygu benim de peşimi bırakmıyor. İnsanların etkin ve araştırıcı güçlerinin kapatıldığı sınırları düşündüğümde; bütün çabaların, hiçbir amacı olmayan ve yalnızca zavallı varlığımızı uzatmaya yarayan ihtiyaçları karşılamaya yöneldiğini gördüğümde; araştırmanın bazı noktalarında duyulan huzurun da, tutsak olduğumuz duvarları renkli şekillerle ve aydınlık manzaralarla boyamaktan ibaret hayalperest bir kabulleniş olduğunu fark ettiğimde... Bütün bunlar, Wilhelm, beni susturuyor. İçime dönüyorum ve orada bir dünya buluyorum! Ama bu dünya, belirgin bir görüntü ve canlı güçten çok, sezgiler ve karanlık arzular içinde beliriyor. Sonra her şey duyularımın önünde yüzüyor ve ben dünyaya düş görür gibi gülümsemeyi sürdürüyorum.
Çocukların neden istediklerini bilmedikleri konusunda bütün bilgin okul ve saray hocaları hemfikir; ama yetişkinlerin de bu yeryüzünde çocuklar gibi sendeleyip durdukları, onlar gibi nereden gelip nereye gittiklerini bilmedikleri, gerçek amaçlara göre davranmadıkları, bisküviyle, pastayla ve huş dallarıyla aynı şekilde yönetildikleri fikrine kimse inanmak istemiyor. Bana kalırsa bu, elle tutulur kadar açık.
Bunu sana seve seve itiraf ediyorum; çünkü bu konuda ne söylemek isteyeceğini biliyorum: Çocuklar gibi günü gününe yaşayan, oyuncak bebeklerini oraya buraya taşıyan, giydirip soyan, annenin şekerli çöreği kilitlediği çekmecenin çevresinde büyük bir saygıyla dolaşan ve sonunda istediğini ele geçirince yanakları dolu dolu yiyip “Daha!” diye bağıranlar en mutlu kişilerdir. Önemsiz uğraşlarına, hatta tutkularına gösterişli adlar takıp bunları insanlığın iyiliği ve refahı için yapılmış dev işler diye sunanlar da öyle. Böyle olabilene ne mutlu! Ama bütün bunların nereye vardığını alçakgönüllülükle gören, keyfi yerinde her yurttaşın küçük bahçesini cennete çevirmekte ne kadar becerikli olduğunu, mutsuz olanın da yükünün altında yılmadan yoluna nasıl devam ettiğini, hepsinin de bu güneşin ışığını bir dakika daha görebilmekle ne kadar ilgilendiğini fark eden kişi sessiz kalır; kendi içinden kendi dünyasını kurar ve insan olduğu için mutlu olur. Üstelik, ne kadar sınırlı olsa da yüreğinde özgürlüğün tatlı duygusunu ve dilediği zaman bu zindandan çıkabileceğini hep taşır.
26 Mayıs
Eskiden beri kendime bir yer edinme, gözlerden uzak bir yerde küçük bir kulübe kurup orada her türlü kısıtlamayı göze alarak barınma huyumu bilirsin. Burada da beni kendine çeken bir köşe buldum.
Buradan yaklaşık bir saat uzakta Wahlheim dedikleri bir yer var. Bir tepenin yamacındaki konumu çok hoş; köye giden patikadan yukarı çıkınca bir anda bütün vadiyi görüyorsun. Yaşına rağmen nazik ve canlı bir ev sahibesi şarap, bira, kahve sunuyor. Hepsinden güzeli, dallarıyla küçük kilise meydanını örten iki ıhlamur ağacı; meydanın çevresi çiftçi evleri, ahırlar ve avlularla çevrili. Böylesine samimi, böylesine kuytu bir köşeye kolay rastlamadım. Masamla sandalyemi handan oraya taşıtıyor, kahvemi içip Homeros’umu okuyorum. Güzel bir öğleden sonra, rastlantı eseri ilk kez ıhlamurların altına geldiğimde burayı bomboş buldum. Herkes tarladaydı; yalnızca dört yaşlarında bir oğlan yerde oturmuş, önünde bacaklarının arasında oturan, yaklaşık altı aylık başka bir çocuğu iki koluyla göğsüne bastırmıştı. Böylece ona bir tür sandalye oluyordu. Kara gözleriyle çevresine canlı canlı bakmasına rağmen çocuk gayet sakindi. Bu manzara hoşuma gitti; karşıda duran bir sabanın üzerine oturup kardeşlerin bu duruşunu büyük bir zevkle çizdim. Yakındaki çiti, bir ahır kapısını ve birkaç kırık araba tekerleğini de ekledim; hepsini durdukları sırayla çizdim. Bir saat kadar sonra, kendimden en ufak bir şey katmadan, düzenli ve son derece ilginç bir resim yaptığımı gördüm. Bu, bundan böyle yalnızca doğayı izleme kararımı pekiştirdi. Sonsuz bir zenginliğe yalnızca doğa sahiptir; büyük sanatçıyı da yalnızca o yaratır. Kuralların yararına, tıpkı burjuva toplumu övmek için söylenebilecekler gibi, çok şey söylenebilir. Kurallara göre biçimlenen biri asla tatsız ya da kötü bir şey ortaya koymaz; yasalarla ve terbiyeyle biçimlenen biri de asla çekilmez bir komşu ya da dikkate değer bir cani olmaz. Ama ne denirse densin, her kural doğaya dair gerçek duyguyu ve onun gerçek ifadesini yok eder! Sen, “Bu çok sert! Kurallar yalnızca sınırlar, azgın dalları budar,” falan diyorsun. Sevgili dostum, sana bir benzetme yapayım mı? Bu iş aşka benzer. Genç bir yürek bir kıza bütün varlığıyla bağlanır; günün her saatini onun yanında geçirir, bütün gücünü ve varını yoğunu ona her an kendini bütünüyle verdiğini göstermek için harcar. Derken bir dar kafalı, kamu görevinde çalışan bir adam çıkıp ona şöyle der: “İnce zevkli genç efendim! Sevmek insanidir; ama insan gibi sevmelisiniz! Saatlerinizi bölüştürün: Bir kısmı çalışmaya, dinlenme saatleriniz de kızınıza. Varlığınızı hesaplayın; zorunlu ihtiyaçlarınızdan arta kalanla ona bir armağan vermenize ses çıkarmam, ama pek sık değil; örneğin doğum gününde ve isim gününde...” Genç adam söz dinlerse işe yarar biri olur; hatta her prense onu bir kurula yerleştirmesini öğütlerim. Ama sonunda aşkından olur; sanatçıysa sanatından da. Ah dostlarım! Deha ırmağı neden bu kadar seyrek taşar, neden azgın dalgalarla akıp şaşkın ruhlarınızı sarsacak kadar nadiren coşar? Sevgili dostlarım, iki kıyıda da ırmağın taşmasıyla bahçe köşkleri, lale tarhları ve lahana tarlaları mahvolacak diye kaygılanan ağırbaşlı beyler yaşar. İşte bu yüzden, yaklaşan tehlikeyi önlemek için vakitlice setler kurup suları başka yöne akıtmayı bilirler.
27 Mayıs
Görüyorum ki kendimden geçmiş, benzetmelere ve nutuk çekmeye dalmışım; bu yüzden çocukların başına sonra ne geldiğini sana anlatmayı unutmuşum. Dün yazdığım mektubun, benim resim yaparken duyduğum coşkuyu sana pek parça parça aktardığını biliyorum; ben sabanımın üzerinde, bütünüyle resim duygusuna dalmış hâlde aşağı yukarı iki saat oturdum. Akşama doğru genç bir kadın, o sırada hiç kıpırdamamış olan çocukların yanına geldi. Kolunda küçük bir sepet vardı. Uzaktan seslendi: “Philipps, ne uslu duruyorsun.” Beni selamladı, ben de karşılık verdim. Ayağa kalkıp yanına yaklaştım ve çocukların annesi olup olmadığını sordum. Evet, dedi; büyük oğlana yarım bir ekmek verirken küçüğü kucağına aldı, anne sevgisiyle öptü. “Küçüğü tutması için Philipps’e bıraktım,” dedi. “Büyük oğlumla şehre beyaz ekmek, şeker ve toprak bir mama tenceresi almaya gittim.” Sepetin devrilmiş kapağının altından bunların hepsini görüyordum. “Akşam Hans’a” —küçüğün adı buydu— “bir çorbacık pişireceğim. Haylaz kuşun teki, şu büyük olan, dün Philipps’le mama lapasının dibindeki artıkları almak için çekişirken tencereyi kırdı.” Büyük çocuğu sordum. Kadın, onun çayırda birkaç kazı kovaladığını söylemeye kalmadan çocuk koşarak geldi ve ötekine bir fındık dalı getirdi. Kadınla konuşmayı sürdürdüm; okul müdürünün kızı olduğunu, kocasının da bir kuzeninden kalan mirası almaya İsviçre’ye gittiğini öğrendim. “Onu dolandırmaya kalkmışlar,” dedi. “Mektuplarına cevap vermemişler; o da kendisi gitti. Başına bir iş gelmemiştir inşallah, ondan hiç haber alamıyorum.” Kadından ayrılmak bana zor geldi. Çocukların her birine birer kuruş verdim; en küçüğe de bir tane verdim ki kadın şehre gittiğinde çorbasına katmak için ona bir ekmekçik alsın. Sonra vedalaştık.
Sana şunu söyleyeyim, sevgilim: aklım artık zapt edilemez hâle geldiğinde, böyle bir yaratığı görmek bütün kargaşayı yatıştırıyor. O, kendi daracık hayat çemberinde mutlu bir dinginlikle yaşayıp bir günden ötekine geçimini sağlıyor; yaprakların döküldüğünü görüyor ve kışın geleceğinden başka bir şey düşünmüyor.
O zamandan beri sık sık oraya gidiyorum. Çocuklar bana iyice alıştı. Kahvemi içerken onlara şeker veriyor, akşamları ekmeğimi ve ekşi sütümü onlarla paylaşıyorum. Pazar günleri kuruşları hiç eksik olmuyor; dua saatinden sonra orada değilsem, hancı kadına paralarını vermesi için talimat bıraktım.
Bana sokuluyor, türlü şeyler anlatıyorlar. Özellikle de köyden başka çocuklar toplandığında, tutkularını ve arzularını safça dile getirişlerini seyretmek beni çok eğlendiriyor.
Çocukların beyefendiyi rahatsız edebileceklerinden korkmasın diye annelerini yatıştırmak epey uğraştırdı.
30 Mayıs
Geçenlerde resim hakkında söylediklerim şiir sanatı için de kuşkusuz geçerli. Önemli olan, mükemmel olanı tanımak ve dile getirmeye cesaret etmek; doğrusu, az sözle çok şey söylenebilir. Bugün öyle bir sahne yaşadım ki olduğu gibi yazıya geçirilse dünyanın en güzel pastoral şiiri olurdu. Ama şiir, sahne, pastoral şiir de ne demek? Doğadaki bir olaya katılabilmemiz için her şeyi ille de süsleyip bezemek mi gerekir?
Bu girişten yüce ve soylu bir şey bekliyorsan, yine fena hâlde yanılıyorsun; beni bu coşkulu katılıma sürükleyen yalnızca bir köylü delikanlısı. Her zamanki gibi kötü anlatacağım; sen de her zamanki gibi abarttığımı düşüneceksin sanırım. Yine Wahlheim; bu nadide şeyleri hep Wahlheim doğuruyor.
Ihlamurların altında kahve içmek üzere bir topluluk toplanmıştı. Bana pek uygun gelmediği için bir bahaneyle geride kaldım.
Yakındaki bir evden bir köylü delikanlısı çıktı ve geçenlerde çizdiğim sabanın yanında bir şeyleri düzeltmekle uğraştı. Hâli hoşuma gitti; onunla konuşup durumunu sordum. Çok geçmeden tanıştık, benim bu tür insanlarla genellikle başıma geldiği gibi, kısa sürede de samimileştik. Bir dul kadının yanında çalıştığını ve kadının ona çok iyi davrandığını anlattı. Ondan öyle çok söz edip öyle övgüyle bahsetti ki, kısa zamanda bütün benliğiyle ona bağlı olduğunu anlayabildim. Kadının artık genç olmadığını, ilk kocasının ona kötü davrandığını ve bir daha evlenmek istemediğini söyledi. Anlattıklarından, kadının onun gözünde ne kadar güzel ve çekici olduğu; ilk kocasının kusurlarını unutturmak için kendisini seçmesini ne kadar istediği öyle açıkça belli oluyordu ki, bu adamın tertemiz bağlılığını, sevgisini ve sadakatini gözümde canlandırabilmen için sözlerini tek tek tekrarlamam gerekirdi. Üstelik, davranışlarını, sesinin ahengini ve bakışlarındaki gizli ateşi canlı biçimde anlatabilmem için en büyük şairin yeteneğine sahip olmam gerekirdi. Hayır, bütün hâline ve ifadesine sinmiş inceliği hiçbir söz anlatamaz; yeniden aktarabileceğim her şey kaba saba kalır. Özellikle, onunla arasındaki ilişki hakkında yanlış düşünebileceğimden ve kadının namuslu davranışından kuşku duyabileceğimden korkması beni duygulandırdı. Gençlik güzelliği taşımadığı hâlde onu kendine zorla çeken ve bağlayan kadının görünüşünden, bedeninden söz ederken ne kadar çekici olduğunu ancak kendi içimde tekrarlayabiliyorum. Hayatımda bu kadar arı bir biçimde dile gelen böylesine güçlü bir arzuyu, böylesine ateşli ve özlem dolu bir isteği hiç görmedim; hatta bu arılıkta bir şeyi ne düşündüğümü ne de düşlediğimi söyleyebilirim. Bu masumiyeti ve hakikati hatırlayınca içimin yandığını, bu sadakat ve şefkat görüntüsünün her yerde peşimi bırakmadığını, sanki ben de onun ateşiyle tutuşmuşum gibi arzulayıp özlem çektiğimi söylersem beni ayıplama.
Şimdi onu yakında görmeye çalışacağım; ya da daha doğrusu, iyice düşününce, bundan kaçınacağım. Onu sevgilisinin gözlerinden görmem daha iyi; belki kendi gözümle baktığımda şu an karşımda durduğu gibi görünmez. Güzel hayali neden bozayım ki?
16 Haziran
Neden sana yazmadığımı mı soruyorsun? Bunu soran sen de bilginlerden birisin. İyi olduğumu tahmin etmeliydin; kısa keseyim: kalbimi yakından ilgilendiren biriyle tanıştım. Ben... bilmiyorum.
En sevimli yaratıklardan biriyle nasıl tanıştığımı sana baştan sona anlatmak zor olacak. Keyfim yerinde, mutluyum; dolayısıyla iyi bir tarihçi sayılmam.
Bir melek! Tüh! Herkes kendi sevdiği için böyle der, değil mi? Yine de onun ne kadar kusursuz olduğunu, neden kusursuz olduğunu sana anlatamıyorum; bildiğim tek şey, bütün duyularımı esir aldığı.
Bunca saflıkla bunca zekâ, bunca iyilikle bunca kararlılık; gerçek bir yaşam ve canlılık içindeki ruh dinginliği... Onun hakkında söylediklerim ne çirkin laflar bunlar; zavallı soyutlamalar, kendisinin tek bir çizgisini bile anlatmıyor. Başka zaman... Hayır, başka zaman değil; şimdi, hemen anlatacağım. Şimdi anlatmazsam bir daha anlatamam. Aramızda kalsın, yazmaya başladığımdan beri kalemi bırakıp atımı hazırlatmaya ve yola çıkmaya üç kez ramak kaldı. Oysa bu sabah dışarı çıkmayacağıma yemin etmiştim; yine de güneşin ne kadar yükseldiğini görmek için durmadan pencereye gidip duruyorum. Kendime engel olamadım, yanına gitmem gerekiyordu. İşte yine döndüm, Wilhelm; akşam yemeğinde ekmeğimi yiyecek ve sana yazacağım. Onu sevgili, neşeli çocukların, sekiz kardeşinin arasında görmek ruhuma ne büyük mutluluk veriyor! Böyle devam edersem, sonunda başta bildiğin kadarını bile öğrenemeyeceksin. Öyleyse dinle, ayrıntılara girmeye çalışacağım.
Geçenlerde sana makam yöneticisi S. ile nasıl tanıştığımı ve onun beni inziva yerine, daha doğrusu küçük krallığına yakında konuk olmaya çağırdığını yazmıştım. Bu çağrıyı savsakladım; o sessiz yörede gizlenmiş hazineyi tesadüfen keşfetmeseydim belki de hiç gitmeyecektim.
Gençlerimiz kırda bir balo düzenlemişti; ben de seve seve katılmayı kabul ettim. Buradan, iyi ve güzel ama bunun dışında pek dikkat çekmeyen bir genç kıza elimi uzattım. Bir araba tutup dans eşimle onun kuzenini eğlence yerine götürmem, yolda da Charlotte S.’yi almam kararlaştırıldı. Genişçe açılmış ormanın içinden av köşküne doğru giderken yol arkadaşım, “Güzel bir hanımla tanışacaksınız,” dedi. Kuzeni, “Aman dikkat edin de âşık olmayın!” diye karşılık verdi. “Neden?” dedim. “Çünkü onun bir talibi var,” diye cevapladı. “Babası öldüğü için işlerini düzene koymaya ve hatırı sayılır bir geçim olanağı için başvurmaya gitmiş, çok düzgün bir adam.” Bu haber beni pek ilgilendirmedi.
Güneş dağların ardına inmek üzereydi; kapının önüne varmamıza çeyrek saat kalmıştı. Hava çok boğucuydu; hanımlar, ufuk boyunca beyazımsı gri, puslu bulutçukların toplanmasından bir fırtına çıkacağından kaygı duyduklarını söylediler. Kendim de eğlencemizin sekteye uğrayacağını sezmeye başlamıştım, ama kuruntulu hava bilgimle korkularını yatıştırdım.
Arabadan inmiştim. Kapıya gelen bir hizmetçi, Bayan Lottchen’in hemen geleceğini söyleyip bizi bir an beklemeye çağırdı. Avludan geçip güzel yapılı eve yöneldim; öndeki merdivenleri çıkıp kapıdan içeri adım atar atmaz şimdiye dek gördüğüm en büyüleyici manzara gözlerimin önüne serildi. Ön salonda, on bir yaşından iki yaşına kadar altı çocuk, güzel yapılı, orta boylu bir genç kızın çevresinde kaynaşıyordu. Kızın üzerinde kol ve göğüs kısmı soluk kırmızı kurdelelerle süslenmiş sade beyaz bir elbise vardı. Elinde kara ekmek tutuyor, etrafına dizilmiş küçüklerin her birine yaşına ve iştahına göre bir parça kesiyordu. Her birine öyle içtenlikle veriyordu ki, daha ekmek kesilmeden küçük ellerini uzatıp bekleyen çocuklar, sonra da yapmacıksız bir “Teşekkür ederim!” diyor; akşam ekmekleriyle sevinç içinde ya koşup uzaklaşıyor ya da daha sakin huylu olanlar ağır ağır avlu kapısına doğru gidip Lotte’lerinin gideceği yabancıları ve arabayı görmeye çalışıyordu. “Sizi buraya kadar getirip zahmet verdiğim ve hanımları beklettiğim için bağışlayın,” dedi. “Giyinme telaşı ve ben yokken ev için verdiğim türlü talimatlar arasında çocuklara ikindi ekmeklerini vermeyi unutmuşum. Ekmeklerini benden başka hiç kimseden almak istemiyorlar.”
Ona önemsiz bir iltifatta bulundum; bütün ruhum onun görünüşüne, sesine ve tavrına kapılmıştı. Şaşkınlığımı üzerimden atmaya ancak fırsat bulmuştum ki eldivenlerini ve yelpazesini almak için odaya koştu. Küçükler biraz uzaktan bana yan gözle baktı. Ben de en küçüğe, yüzünün biçimi son derece sevimli olan çocuğa doğru yürüdüm. Lotte kapıdan çıkarken çocuk geri çekildi ve, “Louis, bey kuzenin elini tut,” dedi. Oğlan pek bir korkusuzca elimi tuttu; küçücük burnu akmasına rağmen onu içtenlikle öpmekten kendimi alamadım.
Elimi uzatırken, “Kuzeniniz mi?” dedim. “Sizinle akraba olma mutluluğuna layık olduğumu mu düşünüyorsunuz?” “Ah,” dedi hafifçe gülümseyerek, “uzak akrabayız; aramızdaki en kötü akrabanın siz çıkmanıza üzülürdüm.” Giderken, kendisinden sonra en büyük kardeşi olan, on bir yaşlarındaki Sophie’ye çocuklara iyi göz kulak olmasını ve gezintiden döndüğünde babalarına selamını söylemesini tembihledi. Küçüklere de Sophie’nin sözünü, sanki kendi sözünü dinler gibi dinlemelerini söyledi; bazıları bunu özellikle vaat etti. Ama altı yaşlarındaki küçük, ukala sarışın kız, “Ama sen Lottchen değilsin ki, biz seni daha çok seviyoruz,” dedi. En büyük iki oğlan arabanın arkasına tırmanmıştı. Ben rica edince, birbirlerini dürtüşmemeye ve sıkıca tutunmaya söz vermeleri şartıyla ormanın başına kadar onlarla gitmelerine izin verdi.
Yerimize oturup hanımlar birbirini selamladıktan, sırayla giysiler ve özellikle şapkalar hakkında yorum yaptıktan, beklenen topluluğu da iyice çekiştirdikten hemen sonra Lotte arabacının durmasını istedi ve erkek kardeşlerini indirdi. Bir kez daha elini öpmek istediler; on beş yaşın getirebileceği bütün şefkatle büyük olan, çok daha coşkulu ve düşüncesizce de öteki bunu yaptı. Küçüklere bir kez daha selam gönderdi, sonra yolumuza devam ettik.
Kuzeni, geçenlerde gönderdiği kitabı bitirip bitirmediğini sordu. “Hayır,” dedi Lotte, “hoşuma gitmedi; geri alabilirsiniz. Önceki de daha iyi değildi.” Kitapların ne olduğunu sorup onun cevabını duyunca şaşırdım. Söylediği her şeyde öyle bir karakter buluyordum ki her sözüyle yüz hatlarından yeni bir çekicilik, yeni bir zekâ ışını fışkırıyordu; Lotte benim onu anladığımı hissettikçe bunlar sanki sevinçle yavaş yavaş açılıyordu.
“Daha gençken,” dedi, “romanlardan başka hiçbir şeyi bu kadar sevmezdim. Tanrı bilir, pazar günleri bir köşeye çekilip bütün kalbimle Bayan Jonny’nin mutluluğuna ve talihsizliğine katılmak bana ne iyi gelirdi. Bu tür şeylerin hâlâ biraz çekiciliği olduğunu inkâr etmiyorum. Ama elime o kadar seyrek kitap geçtiği için, okuyacağım kitap tam zevkime uygun olmalı. En sevdiğim yazar, dünyamı yeniden bulduğum; olayların benim çevremde olup bitenler gibi geliştiği, hikâyesi kendi ev hayatım kadar ilginç ve içten gelen yazardır. Kendi hayatım elbette bir cennet değil ama genel olarak anlatılamaz bir mutluluk kaynağı.”
Bu sözler karşısındaki heyecanımı gizlemeye çalıştım. Ama pek başarılı olamadım. Wakefield Papazı’ndan, ... diye söz ettiğini böylesine içtenlikle duyunca kendimi tutamadım; aklımdan geçen her şeyi söyledim. Lotte bir süre sonra konuşmayı başkalarına yönelttiğinde, onların bütün bu zaman boyunca gözleri açık, sanki orada değilmişler gibi oturduklarını fark ettim. Kuzeni bana birden fazla kez alaycı bir ifadeyle baktı, ama umurumda değildi.
Söz dans etmenin zevkine geldi. Lotte, “Bu tutku bir kusursa, dans konusunda kendimi tutamadığımı seve seve itiraf ederim. Aklımda bir şeyler dönüp de akortsuz klavyemde bir kontrdansı parmaklarımla tıkırdattığımda her şey yeniden yoluna girer,” dedi.
Sohbet sırasında kara gözlerine nasıl doyduğumu, canlı dudaklarının ve taze, neşeli yanaklarının bütün ruhumu nasıl çektiğini, sözlerinin o güzel anlamına öyle dalıp gittiğimi ki kendini ifade ederken kullandığı kelimeleri çoğu zaman duymadığımı sen bilirsin; beni tanıyorsun. Kısacası, eğlence evinin önünde durduğumuzda arabadan rüya görür gibi indim. Alacakaranlığa gömülen dünyanın içinde öylesine düşlere dalmıştım ki aydınlık salondan bize doğru yankılanan müziğe bile pek kulak vermedim.
İki Bay Audran ve belli bir N. N. —kim aklında tutar bütün bu adları— kuzeniyle Lotte’nin dans eşleriydi. Bizi araba kapısında karşıladılar, hanımlarını alıp götürdüler; ben de kendi dans eşime eşlik ettim.
Birbirimizin çevresinde menuetler dönerek dans ettik; sırayla hanımları dansa kaldırdım. En çekilmez olanlar bile elini uzatıp bu işi bitirmek için bir türlü fırsat bulamıyordu. Lotte ile dans eşi bir İngiliz dansına başladılar. Onların arasında dans figürünü yapmaya başlayınca ne kadar mutlu olduğumu sen tahmin edersin. Dans ederken onu görmek gerek! Bütün kalbiyle, bütün ruhuyla dans ediyor; tüm bedeni bir ahenk içinde. Öyle kaygısız, öyle doğal ki sanki var olan tek şey bu, sanki başka hiçbir şey düşünmüyor, hissetmiyor. O an, kuşkusuz, onun önünde her şey silinip gidiyor.
İkinci kontrdansı benimle etmesini istedim; üçüncü için söz verdi. Dünyanın en sevimli içtenliğiyle Alman dansını çok sevdiğini söyledi. “Burada,” diye sürdürdü, “birbirine eş olan her çift Alman dansında birlikte kalır. Benim şövalyem kötü vals yapar; onu bu zahmetten kurtarırsam bana minnettar kalır. Sizin hanımınız da vals yapamıyor, üstelik istemiyor. İngiliz dansında sizin iyi vals yaptığınızı gördüm. Alman dansında benim eşim olmak istiyorsanız, gidip beyimden izin isteyin; ben de hanımınızın yanına giderim.” Elini tutup kabul ettim; bu sırada onun dans eşinin benim eşimi oyalamasını kararlaştırdık.
Dans başladı; bir süre kollarımızın türlü dolanışlarından keyif aldık. Ne çekicilikle, ne çeviklikle hareket ediyordu! Valse geçip küreler gibi birbirimizin çevresinde dönmeye başlayınca, pek az kişi iyi dans ettiği için, başlangıçta ortalık biraz karıştı. Akıllıca davranıp ötekilerin coşkusunu atlatmasını bekledik; en beceriksizler alanı boşaltınca biz de araya girdik. Audran ve dans eşiyle birlikte sağlam durduk. Daha önce hiç bu kadar kolay dönmemiştim. Artık insan değildim. O en sevimli yaratığı kollarımda tutup fırtına gibi uçarken çevremdeki her şey silinip gidiyordu. Wilhelm, dürüst olmak gerekirse, sevdiğim ve üzerinde hak iddia ettiğim bir kızın benden başka biriyle asla vals yapmaması için, gerekirse bu yüzden mahvolmayı göze alacağıma yemin ettim. Beni anlıyorsun!
Nefeslenmek için salonda birkaç tur yürüdük. Sonra oturdu. Bir kenara ayırdığım portakallar —artık geriye kalanların hepsi onlardı— çok işe yaradı. Yalnız, kendisine ikram etmek zorunda kaldığı ölçüsüz bir komşu kadına verdiği her dilim yüreğime bir bıçak gibi saplandı.
Üçüncü İngiliz dansında ikinci çifttik. Sıralar arasında dans ederken, ne büyük bir mutlulukla koluna ve gözlerine bağlı olduğumu Tanrı bilir; gözleri en açık, en saf neşenin gerçek ifadesiyle ışıldıyordu. Derken, artık pek genç olmayan bir yüzündeki sevimli ifadesiyle dikkatimi çekmiş olan bir hanıma rastladık. Lotte’ye gülümseyerek baktı, tehdit eder gibi parmağını kaldırdı ve dans ederken iki kez, anlamlı bir biçimde Albert’in adını söyledi.
“Albert kim?” diye sordum Lotte’ye, “sormak küstahlık değilse.” Yanıt vermeye hazırlanıyordu ki büyük sekizliyi yapmak için ayrılmamız gerekti. Birbirimizin önünden çapraz geçerken alnında bir an düşünceli bir ifade gördüğümü sandım. “Sizden bunu saklayacak değilim,” dedi, gezinti için elini bana uzatırken. “Albert iyi bir insandır; onunla neredeyse nişanlı sayılırız.” Bu benim için yeni bir haber değildi —yolda kızlar söylemişti— ama bana birkaç dakikada bunca değerli gelen Lotte’yle ilişkisi açısından düşünmemiş olduğum için yine de yepyeni geldi. Kısacası şaşırdım, kendimi unuttum ve yanlış çiftin arasına girdim; ortalık allak bullak oldu. Her şeyi çabucak yoluna koymak için Lotte’nin orada bulunması, bizi çekiştirip yönlendirmesi gerekti.
Dans henüz bitmemişti ki ufukta uzun zamandır gördüğümüz, benimse hep uzak şimşekler sandığım ışıklar çok daha güçlü parlamaya başladı; gök gürültüsü müziğin sesini bastırdı. Üç hanım sıradan çıktı, beyleri de peşlerinden gitti; ortalık karıştı ve müzik sustu. Eğlencemiz sırasında bir felaket ya da korkunç bir şeyle karşılaşırsak, bunun üzerimizde her zamankinden daha güçlü bir etki bırakması doğaldır: hem karşıtlığı daha canlı biçimde hissettiğimiz için hem de, daha çok, duyularımız o sırada algılamaya açık olduğundan izlenimi daha çabuk aldıkları için. Birkaç hanımın yüzünde gördüğüm tuhaf ifadeleri bu nedenlere bağlıyorum. En akıllısı bir köşeye oturdu; sırtını önündeki kişiye çevirip başını ilk kucağa sakladı. Üçüncüsü ikisinin arasına sokulup küçük kız kardeşlerine gözyaşları içinde sarıldı. Bazıları eve gitmek istedi. Ne yaptığını daha da az bilen başkalarıysa, cennete yöneltilmiş korkulu duaları güzel ve sıkıntılı hanımların dudaklarından kapmaya pek hevesli görünen genç oburlarımızın cüretkârlıklarına engel olacak kadar kendinde değildi. Beylerimizden bazıları rahatça pipo içmek için aşağı inmişti. Geri kalanlar da ev sahibesi, kepenkleri ve perdeleri olan bir oda göstermeyi akıl edince bunu geri çevirmedi. Odaya varır varmaz Lotte sandalyeleri bir daire biçiminde dizmeye koyuldu; topluluk onun ricasıyla oturunca da oynayacağımız oyunu anlatmaya başladı.
Sulu bir ödül umuduyla dudaklarını büzüp uzananları gördüm. “Sayı sayma oyunu oynayacağız!” dedi. “Şimdi iyi dinleyin! Dairenin çevresinde sağdan sola dolaşacağım; siz de sırayla, size gelen sayıyı söyleyeceksiniz. Bu iş yangın gibi hızla ilerlemeli. Duraksayan ya da şaşıran bir tokat yer; böylece bine kadar sayacağız.” Görülmeye değerdi: kolunu uzatmış, dairenin çevresinde ilerliyordu. İlk kişi “bir” dedi, komşusu “iki”, sonraki “üç” diye sürdürdü. Sonra daha hızlı, gittikçe daha hızlı yürümeye başladı; biri şaşırınca şaplak! Bir tokat. Kahkahalar arasındaki sıradaki de şaşırdı: şaplak! Ve giderek daha hızlı. Ben iki tokat yedim; bana ötekilere vurduğundan daha sert vurduğunu sevinçle fark ettiğime inanıyordum. Bin sayılmadan önce oyun genel bir kahkaha ve coşku içinde sona erdi. En yakın dostlar birbirlerini bir kenara çekti; fırtına geçmişti. Ben de Lotte’yi salona kadar izledim. Yolda, “Tokatları yiyince fırtınayı da her şeyi de unuttular!” dedi. Yanıt veremedim. “Ben,” diye sürdürdü, “en korkaklardan biriydim; başkalarına cesaret vermek için cesur görünmeye çalışırken gerçekten cesaretlendim.” Pencereye gittik. Gök gürültüsü uzaktan geliyordu; güzelim yağmur kırağı gibi toprağa düşüyor, ılık havanın bütün zenginliğiyle en ferahlatıcı koku yükseliyordu. Dirseklerine yaslanmış, bakışlarını çevreye daldırmıştı; göğe, sonra bana baktı. Gözlerini yaşlı gördüm. Elini elimin üzerine koyup “Klopstock!” dedi. Aklına gelen o güzel ilahiyi hemen hatırladım ve bu tek sözcükle içime akıttığı duygu seline kapıldım. Dayanamadım; eline eğilip en büyük mutluluk gözyaşlarıyla öptüm. Sonra yine gözlerine baktım —soylu şair! Tanrılaştırılışını bu bakışta görseydin! Keşke adının bu kadar sık kirletildiğini bir daha duymasam!
19 Haziran
Anlatımımda geçen gün nerede kaldığımı artık bilmiyorum; bildiğim, yatağa girdiğimde gecenin saat ikisi olduğu. Yazmak yerine seninle konuşup dertleşebilseydim, belki seni sabaha kadar oyalardım.
Balo dönüşünde olanları henüz anlatmadım; bugün buna ayıracak vaktim de yok.
Güneş muhteşem doğuyordu. Orman damla damla parlıyor, çevredeki tarlalar canlanmıştı! Yanımızdaki hanımlar uyuklamaya başladı. Bana da uyumak isteyip istemediğimi sordu; onun için kaygılanmamamı söyledi. “Bu gözleri açık gördüğüm sürece,” dedim, gözlerinin içine bakarak, “hiçbir tehlike yok.” İkimiz de onun evinin kapısına kadar dayandık. Hizmetçi kız kapıyı usulca açtı; sorunca babasının ve küçük kardeşlerinin iyi olduğunu, herkesin hâlâ uyuduğunu söyledi. O gün onu yeniden görmeme izin vermesini rica ederek vedalaştım; kabul etti. Ben de yanına gittim. O zamandan beri güneş, ay ve yıldızlar işlerini rahatça sürdürebilir; gece mi gündüz mü, bilmiyorum. Çevremdeki bütün dünya silinip gidiyor.
21 Haziran
Tanrı’nın azizlerine ayırdığı kadar mutlu günler geçiriyorum. Başıma ne gelirse gelsin, hayatın en saf sevinçlerini tatmadığımı söyleyemem. Wahlheim’ımı bilirsin; oraya iyice yerleştim. Lotte’ye oradan yürüyerek yalnızca yarım saat. Kendimi de insana nasip olan bütün mutluluğu da orada hissediyorum.
Yürüyüşlerim için Wahlheim’ı seçerken göğe bu kadar yakın olduğunu düşünür müydüm? Artık bütün dileklerimi barındıran av köşkünü uzun gezilerimde, bazen tepeden, bazen ovanın öte yanından, nehrin üzerinden kaç kez gördüm!
Sevgili Wilhelm, insanın kendini genişletme, yeni keşifler yapma, oradan oraya dolaşma arzusunu; bir de kendi kendini sınırlamaya gönüllü olma, alışkanlıkların izinde ilerleyip sağı solu umursamama yönündeki iç dürtüsünü uzun uzun düşündüm.
Tuhaf: Buraya gelip tepeden güzel vadiye baktığımda çevremdeki her şey beni kendine çekmişti. “Şuradaki koruluk! Ah, gölgelerine karışabilseydin! Şu dağın zirvesi! Ah, oradan geniş çevreyi seyredebilseydin! Birbirine zincirlenmiş tepeler, içtenlik dolu vadiler! Ah, içlerinde kaybolabilseydim!” diye düşünmüştüm. Oraya koştum, geri döndüm; umduğumu bulamadım. Uzaklar gelecek gibidir! Önümüzde alacakaranlığa gömülü kocaman bir bütün durur; duygularımız onun içinde, gözümüzün gördüğü gibi bulanıklaşır. Ah, özlem duyarız! Varlığımızı tümüyle ona bırakmayı, tek ve yüce bir duygunun bütün mutluluğuyla dolmayı isteriz. Ah, oraya koştuğumuzda, orası şimdi buraya dönüştüğünde, her şey eskisi gibi kalır; biz de yoksulluğumuzun, sınırlılığımızın içinde dururuz. Ruhumuz elinden kaçırdığı ferahlık için yanıp tutuşur.
Huzursuz gezgin de sonunda yurdunu özler; kulübesinde, karısının göğsünde, çocuklarının arasında, onların geçimini sağlayacak işlerde, uçsuz bucaksız dünyada boşuna aradığı mutluluğu bulur.
Sabah güneş doğarken Wahlheim’ıma çıktığımda, hanın bahçesinden şeker bezelyelerimi kendim topladığımda, oturup ayıkladığımda ve aralarda Homeros okuduğumda; küçük mutfakta bir tencere seçip tereyağı aldığımda, bezelyeleri ateşe koyup üstünü örttüğümde ve ara sıra karıştırmak için başında durduğumda, Penelope’nin küstah taliplerinin öküzleri ve domuzları kesip parçaladıklarını, pişirdiklerini öylesine canlı hissediyorum ki! İçimi ataerkil yaşamın izleri kadar sakin ve gerçek bir duyguya boğan hiçbir şey yok; ne mutlu ki bunları gösterişe kaçmadan yaşamıma katabiliyorum.
Kendi yetiştirdiği bir lahanayı sofrasına koyan insanın o yalın, zararsız mutluluğunu kalbimin hissedebilmesine ne kadar seviniyorum! O insan, yalnız lahananın değil, onu ektiği güzel sabahın, suladığı hoş akşamların, büyümesini seyretmekten aldığı sevincin ve bütün o güzel günlerin tadını tek bir anda yeniden çıkarır.
29 Haziran
Önceki gün kentten buraya gelen doktor, makam yöneticisini görmeye uğradı ve beni Lotte’nin çocuklarıyla yerde buldu: Birkaçı üstüme tırmanıyor, ötekiler benimle şakalaşıyor, ben de onları gıdıklayıp kıyameti koparıyordum. Son derece dogmatik bir kukla olan doktor, konuşurken manşetlerini katlıyor, bitmek bilmeyen bir kıvırcık saç tutamını çekiştirip duruyordu. Bu davranışımı aklı başında bir insana yakıştıramamış olmalı; burnundan anladım. Ama aldırmadım, onun son derece makul şeylerden söz etmesine izin verdim ve çocukların yıktığı iskambil evlerini yeniden yaptım. Ardından kentte dolaşıp makam yöneticisinin çocuklarının zaten yeterince yaramaz olduğunu, Werther’in artık onları tümüyle bozacağını söyleyerek yakınmış.
Evet sevgili Wilhelm, yeryüzünde çocuklar kadar kalbime yakın kimse yok. Onları seyrederken küçücük bedenlerinde bir gün öylesine gereksinecekleri bütün erdemlerin, bütün güçlerin tohumlarını görüyorum. İnatlarında gelecekteki kararlılığı ve karakter sağlamlığını; yaramazlıklarında iyi mizahı, dünyanın tehlikelerinin arasından sıyrılıp geçme becerisini görüyorum; hepsi bozulmamış, hepsi yerli yerinde! O zaman insanlığın öğretmeninin şu altın sözlerini durmadan yineliyorum: “Siz bunlardan biri gibi olmazsanız...” Ama dostum, kendi dengimiz olan, örnek almamız gereken bu çocuklara kullarımızmış gibi davranıyoruz. İradeleri olmasın istiyoruz! Bizim irademiz yok mu? Hangi ayrıcalığa dayanarak? Biz daha yaşlı ve daha akıllıymışız! Ey göklerdeki iyi Tanrı, sen yalnızca yaşlı çocukları ve küçük çocukları görüyorsun; başka bir şey değil. Hangisinden daha çok hoşlandığını Oğlun çoktan bildirdi. Ama insanlar ona inanıyor, sözünü dinlemiyorlar —bu da eski bir hikâye!— ve çocuklarını kendilerine benzetiyorlar... Elveda Wilhelm! Bu konuda daha fazla saçmalamak istemiyorum.
1 Temmuz
Lotte’nin bir hasta için ne ifade etmesi gerektiğini kendi kalbimden biliyorum; benimki, ölüm döşeğinde eriyip tükenen birçok kalpten daha kötü durumda. Lotte birkaç gün kentte kalacak; doktorların sözüne göre sonuna yaklaşan, son anlarında yanında olmasını isteyen dürüst bir hanımın yanında. Geçen hafta onunla birlikte St. papazını ziyarete gittim; dağların içinde, bir saatlik mesafede küçük bir yer. Saat dörde doğru vardık. Lotte ikinci kız kardeşini de getirmişti. İki yüksek ceviz ağacının gölgelediği papaz evinin avlusuna girdiğimizde, iyi yürekli yaşlı adam kapının önündeki bir bankta oturuyordu. Lotte’yi görünce yeniden canlandı; bastonunu unuttu, ayağa kalkıp ona doğru yürüdü. Lotte yanına koştu, oturmasını rica edip yanına oturdu; babasından selam getirdi, yaşlılığının neşesi olan çirkin, pis, en küçük oğlunu kucakladı. Onu yaşlı adamla ilgilenirken görmeliydin: yarı sağır kulaklarının duyabilmesi için sesini yükseltiyor; ona genç ve dinç insanların ansızın öldüğünü, Karlsbad’ın ne kadar yararlı olduğunu anlatıyor; gelecek yaz oraya gitme kararını övüyor; onu son gördüğünden çok daha iyi, çok daha canlı göründüğünü söylüyordu. Bu sırada ben papaz hanıma nezaketimi sundum. Yaşlı adamın neşesi yerine gelmişti. Bizi hoşça gölgeleyen güzel ceviz ağaçlarını övmeden edemeyince, biraz zorlansa da onların hikâyesini anlatmaya başladı. “Şu yaşlı ağacı kimin diktiğini bilmiyoruz,” dedi. “Kimi bu papaz, kimi öteki dikmiş diyor. Ama arkadaki genç olan, karımla yaşıt; ekimde elli yaşına basacak. Babası onu, karımın akşama doğru doğduğu sabah dikmiş. Görevde benden önceydi. Ağacı ne kadar severdi, anlatamam; ben de herhalde ondan az sevmiyorum. Yirmi yedi yıl önce yoksul bir öğrenci olarak ilk kez buraya, avluya geldiğimde karım onun altında bir kalasın üstüne oturmuş örgü örüyordu.” Lotte kızını sordu. Bay Schmidt’le birlikte çayırda işçilerin yanına gittiğini söylediler. Yaşlı adam anlatmayı sürdürdü: Önceki papaz onu ve ardından kızını nasıl sevmiş, önce onun yardımcısı, sonra halefi nasıl olmuş... Hikâye uzun sürmedi. Papaz hanımın genç kızı, sözde Bay Schmidt’le birlikte bahçeden çıkageldi. Lotte’yi candan karşıladı. Söylemeliyim, bana da oldukça hoş göründü: kırsalda geçirilen kısa zamanı keyifli kılabilecek, canlı, düzgün yapılı, esmer bir genç kadın. Sevgilisi —çünkü Bay Schmidt kendini hemen öyle tanıttı— ince ruhlu ama sessiz bir adamdı; Lotte durmadan sohbete katmaya çalışsa da o konuşmalarımıza karışmak istemiyordu. Beni en çok üzen, yüzünden anladığım kadarıyla onu kendini açmaktan alıkoyanın akıl kıtlığı değil, inatçılığı ve huysuzluğuydu. Sonrasında ne yazık ki bu iyice belli oldu. Friederike, Lotte’yle ve ara sıra benimle yürüyüşe çıktığında, zaten esmere çalan Bay Schmidt’in yüzü öylesine kararıyordu ki Lotte’nin kolumdan çekip Friederike’ye fazla nazik davrandığımı belli etmesi gerekti. İnsanların birbirini üzmesi kadar canımı sıkan bir şey yok; hele yaşamlarının baharındaki gençlerin, bütün sevinçlere en açık olabilecekleri zamanda, birkaç güzel günlerini surat asarak mahvetmeleri ve yeri doldurulamaz şeyleri boşa harcadıklarını ancak iş işten geçince anlamaları... Bu beni öfkelendirdi. Akşama doğru papaz evine dönüp sofrada süt içerken sohbet dünyanın sevinç ve kederlerine geldi; ben de sözü alıp huysuzluğu bütün içtenliğimle eleştirdim. “İyi günlerin az, kötü günlerin çok olduğundan sık sık yakınırız,” diye başladım, “ama bana kalırsa çoğu zaman haksızız. Tanrı’nın her gün bize hazırladığı güzelliklerin tadını çıkarmaya açık bir kalbimiz olsa, kötülük geldiğinde ona dayanacak gücü de bulurduk.” “Ama ruh halimiz elimizde değil,” diye karşılık verdi papaz hanım. “Bedene ne kadar bağlı! İnsan iyi hissetmiyorsa hiçbir şey yolunda gitmiyor.” Bunu kabul ettim. “Öyleyse,” diye sürdürdüm, “bunu bir hastalık sayıp çaresi var mı diye soralım mı?” “Olabilir,” dedi Lotte. “En azından çoğu şeyin bize bağlı olduğuna inanıyorum. Kendimden biliyorum. Bir şey beni kızdırıp keyfimi kaçırmaya kalkarsa ayağa fırlar, bahçede aşağı yukarı birkaç kontrdans oynarım; hemen geçer.” “Demek istediğim de buydu,” dedim. “Huysuzluk tıpkı tembellik gibidir; çünkü o da bir tür tembelliktir. Doğamız buna yatkın, ama kendimizi toparlayacak gücü bir kez bulursak işe hevesle girişir, çalışmanın içinde gerçek bir zevk buluruz.” Friederike dikkatle dinliyordu. Genç adam, insanın kendi kendine egemen olmadığını, en azından duygularına söz geçiremeyeceğini ileri sürdü. “Burada söz konusu olan, herkesin kurtulmak isteyeceği tatsız bir duygu,” diye karşılık verdim; “insan da gücünün ne kadar olduğunu denemeden bilemez. Hasta olan biri elbette bütün doktorları dolaşır; sağlığına kavuşmak için en büyük fedakârlıklardan kaçınmaz, en acı ilaçları geri çevirmez.” İyi yürekli yaşlı adamın konuşmamıza katılabilmek için kulak kesildiğini fark ettim. Sesimi yükseltip ona doğru konuşmaya başladım. “Bunca kusura karşı vaaz verilir,” dedim, “ama kürsüden huysuzluğa karşı konuşulduğunu hiç duymadım.” “Bunu kent papazları yapmalı,” dedi. “Köylüler huysuz olmaz; ama arada sırada fena da olmazdı. En azından karısına ve makam yöneticisi beyefendiye bir ders olurdu.” Topluluk güldü; o da içtenlikle katıldı, ta ki öksürük nöbeti konuşmamızı bir süre kesene kadar. Sonra genç adam sözü aldı: “Huysuzluğu kusur saydınız; bu bana abartılı geliyor.” “Hiç de değil,” diye karşılık verdim, “insanın kendine ve komşusuna zarar verdiği şeye bu ad veriliyorsa. Birbirimizi mutlu edemememiz yetmiyor mu? Her kalbin zaman zaman kendine verebildiği zevki de birbirimizden mi esirgeyeceğiz? Söyleyin bana: Huysuz olduğu hâlde bunu saklayacak, tek başına taşıyacak ve çevresindeki sevinci bozmayacak kadar iyi bir insan var mı? Yoksa huysuzluk, kendi değersizliğimize duyduğumuz içsel bir öfke, kendimizden hoşnutsuzluk değil mi? Üstelik buna, budalaca bir kibrin körüklediği kıskançlık da eşlik eder. Mutlu edemediğimiz mutlu insanları görürüz; buna katlanamayız.” Lotte, konuşurken kapıldığım coşkuyu görünce bana gülümsedi; Friederike’nin gözündeki bir damla yaşsa beni sürdürmeye teşvik etti. “Yazıklar olsun,” dedim, “bir kalp üzerindeki güçlerini kullanıp onun kendi içinden filizlenen yalın sevinçlerini elinden alanlara! Dünyanın bütün armağanları, bütün iyilikleri; zalimimizin kıskanç huzursuzluğunun elimizden aldığı bir anlık kendinden hoşnutluğun yerini tutamaz.”
O anda bütün kalbim dolup taşmıştı; geçmişten nice anı ruhuma üşüştü ve gözlerim yaşardı.
“Keşke insan bunu her gün kendine söylese!” diye haykırdım. “Dostlarına verebileceğin hiçbir şey yok; yalnızca sevinçlerini ellerinden almamak ve mutluluklarını onlarla paylaşarak artırmak dışında. İçlerinde kaygılı bir tutkunun eziyet ettiği, kederin altüst ettiği bir ruh varsa, onlara bir damla olsun ferahlık verebilir misin?”
Sonra, senin o yaratığı en güzel günlerini yaşadığı sırada içten içe yıprattıktan sonra, üzerine en korkunç, en son hastalık çöktüğünde; bitkinliğin en acınası hâliyle yatarken, gözleri duygusuzca göğe dikilmişken, solgun alnında ölüm teri belirip silinirken ve sen yatağın başında, bütün gücünle hiçbir şey yapamayacağını en derinden hisseden bir mahkûm gibi dururken; korku içini öyle bir sıkar ki, can çekişen yaratığa bir damla güç, bir kıvılcım cesaret verebilmek uğruna her şeyini vermek istersin.
Tanık olduğum böyle bir sahnenin anısı, bu sözler üzerine bütün ağırlığıyla üzerime çöktü. Mendilimi gözlerime götürüp topluluktan ayrıldım. Ancak Lotte’nin “Hadi gidelim,” diye seslenmesi beni kendime getirdi. Yolda her şeye böylesine coşkuyla katılmamdan ötürü beni nasıl azarladı, böyle giderse mahvolacağımı nasıl söyledi! Kendime dikkat etmem gerektiğini… Ah, melek! Senin uğruna yaşamalıyım!
6 Temmuz
Ölmek üzere olan arkadaşının yanı başından hiç ayrılmıyor; hep aynı, baktığı her yerde acıları dindiren, insanları mutlu eden o sevimli, hep orada olan yaratık. Dün akşam Mariane ve küçük Malchen’le gezintiye çıkmıştı. Bunu biliyordum, ben de oraya gittim ve onlara katıldım. Bir buçuk saat yürüdükten sonra kente dönerken, benim için çok değerli olan ve şimdi bin kat daha değerli hâle gelen çeşmenin yanına geldik. Lotte alçak duvarın üzerine oturdu, biz de önünde durduk. Etrafıma baktım; ah, kalbimin böylesine yalnız olduğu günler yeniden gözümün önünde canlandı.
“Sevgili çeşme,” dedim, “o zamandan beri serinliğinde dinlenmedim; telaşla yanından geçerken bazen yüzüne bile bakmadım.” Aşağı baktım, Malchen’in bir bardak suyla meşgul hâlde yukarı çıktığını gördüm. Lotte’ye baktım ve onda sahip olduğum her şeyi hissettim. Tam o sırada Malchen bardakla yanımıza geldi. Mariane bardağı elinden almak istedi. Çocuk en tatlı ifadeyle, “Hayır!” diye seslendi, “Hayır, Lottchen, önce sen içmelisin!” Bunu söylerken gösterdiği içtenlik ve iyilik beni öyle duygulandırdı ki, duygumu başka türlü anlatamazdım; çocuğu yerden kaldırıp coşkuyla öptüm. Malchen hemen çığlık atıp ağlamaya başladı.
“Yaptığınız hiç iyi olmadı,” dedi Lotte.
Şaşırıp kaldım.
“Gel Malchen,” diye sürdürdü; çocuğun elinden tutup basamaklardan aşağı indirirken, “şuradaki taze kaynaktan hemen yüzünü yıka, hadi, hadi; bir şey olmaz.”
Öylece durup küçüğün ıslak elleriyle yanaklarını nasıl gayretle ovuşturduğunu izledim. Mucizevi kaynağın bütün kiri yıkayıp götüreceğine, sakal çıkarmanın utancını sileceğine öyle inanıyordu ki! Lotte, “Yeter artık!” dedi; ama çocuk, sanki çok yıkamak az yıkamaktan daha etkili olacakmış gibi hararetle yıkamayı sürdürdü. Wilhelm, sana söylüyorum: hiçbir vaftiz törenine bundan daha büyük saygıyla tanık olmadım. Lotte yukarı çıktığında, bir ulusun borçlarını kutsayarak ortadan kaldırmış bir peygamberin önünde eğilir gibi onun önünde yere kapanmak istedim.
Akşam, yüreğim sevinçle doluyken bu olayı insanlıktan anlar diye güvendiğim, çünkü akıllı bir adama anlatmadan edemedim. Ama karşılığında ne işittim! Lotte’nin çok yanlış yaptığını, çocukları hiçbir konuda aldatmamak gerektiğini söyledi; böyle şeylerin sayısız yanılgıya ve batıl inanca yol açtığını, çocukları bunlardan erkenden korumak gerektiğini ekledi. O sırada adamın sekiz gün önce çocuğunu vaftiz ettirdiği aklıma geldi; bu yüzden ses etmedim ve içimde gerçeğe sadık kaldım: Çocuklara, Tanrı’nın bize davrandığı gibi davranmalıyız; Tanrı bizi, dostça bir yanılsamanın içinde sendeleyerek yürümemize izin verdiğinde en mutlu eder.
8 Temmuz
İnsan nasıl da çocuk! Bir bakış için nasıl da yanıp tutuşuyor! İnsan nasıl da çocuk! Wahlheim’e gitmiştik. Hanımlar arabayla dışarı çıkmışlardı; gezintimiz sırasında Lotte’nin kara gözlerinde… Ah, ben bir budalayım, bağışla beni! Şu gözleri bir görsen! Kısa keseyim (uykudan gözlerim kapanıyor): Hanımlar arabaya bindiğinde arabanın çevresinde genç W., Selstadt, Audran ve ben duruyorduk. Arabadan o neşeli, hafifmeşrep delikanlılarla sohbet başladı. Lotte’nin gözlerini aradım: Ah, birinden ötekine gidip geliyorlardı! Ama bana! Bana! Ona boyun eğmiş, yapayalnız duran bana hiç dönmediler! Kalbim ona binlerce kez veda etti. Oysa beni görmedi! Araba uzaklaştı, gözümde bir damla yaş belirdi. Ardından baktım; Lotte başını arabanın kapısından dışarı uzattı, dönüp baktı, ah! Bana mı? Sevgili dostum! Bu belirsizlik içinde sallanıp duruyorum; tesellim şu: Belki de arkasına dönüp bana baktı! Belki! İyi geceler! Ah, ne çocukmuşum!
10 Temmuz
Bir toplulukta ondan söz edildiğinde ne gülünç bir hâle düştüğümü bir görsen! Hele biri bana ondan hoşlanıp hoşlanmadığımı sorsa? Hoşlanmak! Bu sözcükten ölümüne nefret ediyorum. Lotte’den hoşlanan, onun bütün duyularını, bütün hislerini doldurmadığı biri nasıl bir insan olmalı? Hoşlanmak! Hoşlanmak! Geçenlerde biri bana Ossian’dan hoşlanıp hoşlanmadığımı sordu!
11 Temmuz
Bayan M. çok hasta; Lotte’yle birlikte acı çektiğim için onun yaşaması için dua ediyorum. Onu bir kadın arkadaşının yanında pek seyrek görüyorum; bugün bana şaşırtıcı bir olay anlattı.
Yaşlı M. cimri, mevki düşkünü, aşağılık bir adam; karısına ömrü boyunca doğru dürüst eziyet edip onu kısıtlamış. Yine de kadın her zaman işin içinden çıkmayı bilmiş. Doktor birkaç gün önce artık yaşayamayacağını söylediğinde, kocasını yanına çağırmış (Lotte de odadaymış) ve şöyle konuşmuş:
“Ölümümden sonra karışıklığa ve sıkıntıya yol açabilecek bir şeyi sana itiraf etmem gerek. Evi bugüne kadar olabildiğince düzenli ve tutumlu yönettim; ama şu otuz yıldır seni aldattığım için beni bağışlamanı isteyeceğim. Evliliğimizin başında mutfak ve diğer ev giderleri için bana pek az para ayırmıştın. Ev halkımız kalabalıklaşıp işimiz büyüdüğünde, haftalık harçlığımı bu artışa göre artırmaya razı olmadın. Kısacası, ev halkının en kalabalık olduğu zamanlarda haftada yedi guldenle geçinmemi istediğini biliyorsun.”
“Ben de itiraz etmeden o parayı aldım; fazlasını her hafta satış gelirinden kendime ayırdım, çünkü kimse karısının kasadan para alacağından kuşkulanmazdı. Hiçbir şeyi savurup harcamadım. Bunu itiraf etmeden de gönül rahatlığıyla ölüme gidebilirdim; ama benden sonra evi yönetecek kadın bu işin içinden çıkamayacak, sen de ilk karının bu parayla geçindiğinde ısrar edeceksin.”
Lotte’yle, insanın aklının inanılmaz körlüğünü konuştum: Birisi, haftada yedi guldenle geçinip de görünen harcama bunun belki iki katı olduğunda, işin içinde başka bir şey bulunması gerektiğinden nasıl kuşkulanmaz? Ama peygamberin hiç tükenmeyen yağ küpünü evinde şaşmadan kabul edecek insanlar tanıdım.
13 Temmuz
Hayır, kendimi aldatmıyorum! Onun kara gözlerinde bana ve yazgıma karşı gerçek bir yakınlık okuyorum. Evet, hissediyorum ve bu konuda kalbime güvenebilirim: O… Ah, göğün adını bu sözlerle anabilir miyim, buna cesaret edebilir miyim? O beni seviyor!
Beni seviyor! Ve kendim gözümde nasıl da değer kazanıyorum; sana söyleyebilirim, böyle şeylerden anlarsın: O beni sevdiğinden beri kendime nasıl da tapıyorum!
Bu bir küstahlık mı, yoksa ilişkinin gerçek doğasını sezmek mi? Lotte’nin kalbinde bir payı olmasından korktuğum birini tanımıyorum. Yine de nişanlısından söz ederken, ondan böylesine sıcaklık ve sevgiyle bahsettiğinde, kendimi bütün onurlarından ve rütbelerinden yoksun bırakılmış, kılıcı elinden alınmış biri gibi hissediyorum.
16 Temmuz
Parmağım ansızın onun parmağına değdiğinde, ayaklarımız masanın altında birbirine dokunduğunda, bunun damarlarımda nasıl dolaştığını bir bilsen! Ateşe değmiş gibi geri çekiliyorum; gizli bir güçse beni yeniden ileri çekiyor. Bütün duyularım başım dönüyormuş gibi oluyor. Ah! Onun masum, tasasız ruhu, bu küçük yakınlıkların bana ne büyük eziyet verdiğini hissetmiyor. Konuşurken elini benim elimin üzerine koyduğunda, sohbetin heyecanıyla bana biraz daha yaklaşıp ağzından çıkan göksel soluğun dudaklarıma erişebileceği kadar yakınıma geldiğinde, sanki yıldırım çarpmış gibi eriyip gideceğimi sanıyorum. Wilhelm! Bu göğe, bu güvene bir gün el uzatmaya kalkarsam… Beni anlıyorsun. Hayır, kalbim o kadar alçalmış değil! Zayıf! Yeterince zayıf! Bu da alçalmak değil mi? O benim için kutsal. Yanındayken bütün arzular susuyor. Onun yanında kendime ne olduğunu hiçbir zaman bilemiyorum; sanki ruhum bütün sinirlerimde ters yüz oluyor. Piyanoda öyle bir ezgi çalıyor ki, bir melek gücü taşıyor; hem çok yalın hem de çok ince bir ezgi! En sevdiği parça. İlk notasına dokunması bile beni bütün acılarımdan, karmaşamdan ve kuruntularımdan kurtarıyor.
Eski müziğin büyüleyici gücü hakkında söylenen hiçbir söz bana inanılmaz gelmiyor. O yalın ezgi bana nasıl da dokunuyor! Üstelik onu nasıl yerinde kullanacağını da biliyor; çoğu zaman başıma bir kurşun sıkmak istediğim anlarda! Ruhumun bulanıklığı ve karanlığı dağılıyor, yeniden daha rahat soluk alıyorum.
18 Temmuz
Wilhelm, sevgisiz bir dünya kalbimize ne ifade eder! Işıksız bir sihirli fener neyse, o! İçine küçücük bir lamba koyar koymaz, bembeyaz duvarında en renkli görüntüler belirir! Bunlar geçici hayallerden ibaret olsa bile, taptaze çocuklar gibi karşılarında durup o mucizevi görüntülere hayran kaldığımızda yine de mutlu oluruz. Bugün Lotte’ye gidemedim; kaçınılmaz bir davet beni alıkoydu. Ne yapmalıydım? Hizmetçimi dışarı yolladım; sırf bugün ona yaklaşmış birinin yanımda bulunması için. Onu nasıl sabırsızlıkla bekledim, yeniden görünce nasıl sevindim! Utanmasaydım başından tutup öpmek isterdim.
Bologna taşının güneşe konduğunda ışınlarını çektiği ve gece bir süre parladığı anlatılır. Delikanlı da benim için öyleydi. Onun yüzüne, yanaklarına, ceketinin düğmelerine ve üstlüğünün yakasına Lotte’nin gözlerinin değmiş olduğunu bilmek, bütün bunları benim için öyle kutsal, öyle değerli kıldı ki! O anda delikanlıyı bin talere değişmezdim. Yanında bulunmak içimi öyle rahatlattı. Tanrı seni buna gülmekten korusun. Wilhelm, kendimizi iyi hissettiğimizde bunlar hayalden mi ibaret?
19 Temmuz
Sabah uyanıp yüzümü güzel güneşe dönerek bütün neşemle, “Onu göreceğim!” diye sesleniyorum; “Onu göreceğim!” Sonra bütün gün başka hiçbir dileğim kalmıyor. Her şey, her şey bu umudun içinde eriyip gidiyor.
Elçiyle birlikte ***’ya gitmem gerektiği fikrinizi henüz benimseyemedim. Buyruk altında olmayı pek sevmem; hepimiz biliyoruz ki adam üstelik sevimsizin teki. Annem beni bir göreve yerleştirmek istiyormuş, diyorsun; buna güldüm. Şimdi çalışmıyor muyum? Bezelye saymakla mercimek saymak arasında, özünde, ne fark var? Dünyadaki her şey bir hiç uğruna yapılan işlere varıyor; kendi tutkusu, kendi ihtiyacı olmadığı hâlde para, şan ya da başka bir şey için başkalarının uğruna didinen insan budalanın tekidir.
24 Temmuz
Çizimimi ihmal etmememi bu kadar önemsediğine göre, sana son zamanlarda pek az çalıştığımı söylemektense bütün meseleyi geçiştirmeyi tercih ederim.
Hiç bu kadar mutlu olmamış, doğaya karşı, en küçük taşa, en ufak ota kadar uzanan duygularım hiç bu kadar dolu ve derin olmamıştı. Yine de… Kendimi nasıl anlatacağımı bilmiyorum; hayal gücüm öylesine zayıf ki, her şey ruhumun önünde dalgalanıp duruyor, hiçbir biçimi yakalayamıyorum. Ama kil ya da balmumum olsa bunu biçimlendirebileceğime inanıyorum. Bu hâl sürerse kil de alacağım, yoğuracağım; sonunda kurabiyeye benzer bir şey çıkmalı!
Lotte’nin portresine üç kez başladım ve üçünde de kendimi rezil ettim; bir süre önce benzerlik yakalamakta çok başarılı olduğum için bu daha da canımı sıkıyor. Sonra gölgesini çizdim; artık bununla yetineceğim.
Evet, sevgili Lotte, bütün işlerinizi halledip siparişlerinizi vereceğim; bana daha çok iş buyurun, hem de sık sık. Bir tek ricam var: Bana yazdığınız küçük notların üzerine artık kum serpmeyin. Bugün aceleyle dudağıma götürdüm; dişlerimin arasında kum çıtırdadı.
26 Temmuz
Onu bu kadar sık görmemeye kaç kez karar verdim. Ama kim buna uyabilir! Her gün bu isteğe yeniliyorum, kendime kesin söz veriyorum: Yarın bir kez olsun gitmeyeceksin. Sabah olunca karşıma yine karşı konulmaz bir neden çıkıyor; daha ne olduğunu anlamadan kendimi onun yanında buluyorum. Ya akşam, “Yarın da geleceksiniz, değil mi?” demiş oluyor; buna kim gitmeyebilir? Ya da bana bir iş veriyor, ben de yanıtı kendim götürmeyi uygun buluyorum. Yahut gün öyle güzel oluyor ki Wahlheim’e gidiyorum; oraya varınca onun yanına yürümek yarım saat sürüyor! Havasına fazla yakınım… Çıt! Kendimi orada buluveriyorum. Büyükannemin Mıknatıs Dağı’yla ilgili bir masalı vardı: Dağa fazla yaklaşan gemiler bir anda bütün demirlerinden olurmuş; çiviler dağa doğru uçar, zavallılar da üst üste yığılan tahtaların arasında batarmış.
30 Temmuz
Albert geldi, ben de gideceğim. Her bakımdan kendimi onun altında görmeye razı olacağım kadar iyi, soylu biri olsa bile, bu kadar kusursuzluğa sahip olduğunu gözümün önünde görmek dayanılmaz olurdu. Sahip olmak! Yeter, Wilhelm; nişanlısı geldi! İyi, sevimli bir adam; insan onu sevmeli. Neyse ki karşılandığı sırada orada değildim! Yüreğim parçalanırdı. Üstelik o kadar dürüst biri ki, Lotte’yi benim yanımda bir kez olsun öpmedi. Tanrı bunun karşılığını versin! Genç kıza duyduğu saygı yüzünden onu sevmeliyim. Bana iyi davranıyor; bunun kendi hislerinden çok Lotte’nin eseri olduğunu sanıyorum. Kadınlar bu işlerde inceliklidir, haklı da çıkarlar: İki talibi iyi geçinir hâlde tutabilirlerse, bu onlara yarar; gerçi bunu başarmak pek seyrek mümkün olur.
Yine de Albert’e saygı duymaktan kendimi alamıyorum. Onun sakin dış görünüşü, gizleyemediğim huzursuz karakterimle çok belirgin bir karşıtlık oluşturuyor. Duyguları güçlü ve Lotte’nin kendisi için ne ifade ettiğini biliyor. Pek huysuz görünmüyor; bilirsin, insanda bütün öteki kusurlardan daha çok nefret ettiğim günah budur.
Beni anlayışlı biri sanıyor. Lotte’ye bağlılığım, onun her davranışından duyduğum içten sevinç, Albert’in zafer duygusunu artırıyor; bu yüzden onu daha çok seviyor. Lotte’yi kıskançlığıyla hiç incitmiyor mu, bunu bilemem; ama ben onun yerinde olsaydım bu şeytana karşı kendimi tümüyle güvende hissedemezdim.
Ne olursa olsun, Lotte’nin yanında bulunmanın verdiği sevinç artık yok.
Buna budalalık mı demeli, körlük mü? Adı ne işe yarar?
Olayın kendisini anlatalım! Şimdi bildiğim her şeyi Albert gelmeden önce de biliyordum; onun üzerinde hiçbir hak iddia edemeyeceğimi biliyordum, etmedim de —böylesine sevimli birine insanın arzu duymaması mümkün olduğu ölçüde— ve şimdi öteki gerçekten gelip kızı elinden alınca budalanın biri şaşkın şaşkın gözlerini açıyor.
Dişlerimi sıkıp kendi sefaletimle alay ediyorum. Yazgıya boyun eğmem gerektiğini, artık başka türlü olamayacağını söyleyenlerle de iki, üç kat fazla alay ediyorum. Bu saman adamlardan kurtarın beni! Ormanda dolaşıp duruyorum; Lotte’ye vardığımda Albert bahçedeki çardakta onun yanında oturuyorsa ve daha ileri gidemiyorsam, çılgınca şımarıp bir sürü maskaralık, karmakarışık saçmalık ediyorum.
“Ne olur,” dedi Lotte bugün, “dünkü akşamki gibi bir sahne çıkarmayın! Böyle neşeli olduğunuzda korkunç oluyorsunuz.”
Aramızda kalsın, Albert’in işi olduğu zamanı kolluyorum; hop, dışarı fırlıyorum. Onu yalnız bulduğumda içim hep rahatlıyor.
8 Ağustos
Sevgili Wilhelm, insanlardan kaçınılmaz yazgılara boyun eğmemizi isteyenleri dayanılmaz bulduğumu söylerken, kesinlikle sana laf dokundurmuyordum. Senin de böyle düşünebileceğin aklımdan bile geçmedi. Aslında haklısın. Yalnız bir şey var, sevgilim: Dünyada işler pek seyrek ya o ya da budur diye çözümlenir; duygularla davranışlar, kartal burunla basık burun arasındaki çeşit çeşit biçimler gibi, türlü türlü tonlara bürünür.
Öyleyse bütün savını kabul edip yine de o ya da bu seçeneğinin arasından sıvışmaya çalışırsam bana darılmayacaksın.
Diyorsun ki ya Lotte’den umutlusun ya da değilsin. Peki; ilk durumda bu umudu gerçekleştirmeye çalış, dileklerinin gerçekleşmesi için çabala; öteki durumda kendine gel ve bütün gücünü tüketmesi gereken bu sefil duygudan kurtulmaya bak. Sevgili dostum! Güzel söylenmiş —ve kolay söylenmiş.
Sinsi bir hastalığın altında hayatı durmadan, azar azar tükenen bir talihsize, bir hançer darbesiyle acısına bir anda son vermesini isteyebilir misin? Onun gücünü tüketen dert, kendini bu dertten kurtarma cesaretini de elinden almıyor mu?
Elbette bana benzer bir benzetmeyle karşılık verebilirsin: Bocalayıp korkarak hayatını tehlikeye atmaktansa kolunu kestirmeyi kim tercih etmez? Bilmiyorum! Benzetmelerle didişip durmayalım. Yeter… Evet, Wilhelm, bazen içimde ansızın bir cesaret beliriyor, her şeyi silkip atacak gibi oluyorum; o zaman… Yalnız nereye gideceğimi bilsem, giderdim.
Akşam
Bir süredir ihmal ettiğim günlüğüm bugün yeniden elime geçti. Her şeyin içine bile bile, adım adım nasıl girdiğime şaşıyorum! Durumumu hep bu kadar açık görmüşüm, yine de çocuk gibi davranmışım; şimdi de her şeyi apaçık görüyorum ama düzelmeye dair hiçbir belirti yok.
10 Ağustos
Budalanın biri olmasaydım en güzel, en mutlu hayatı yaşayabilirdim. İçinde bulunduğum koşullar kadar insanın ruhunu hoşnut edecek güzel koşullar pek seyrek bir araya gelir. Ah, mutluluğumuzu yalnızca kalbimizin yarattığı ne kadar da kesin! Sevimli ailenin bir üyesi olmak; yaşlı adam tarafından oğul, çocuklar tarafından baba gibi sevilmek; bir de Lotte tarafından! Sonra dürüst Albert; kaprisli huysuzluklarıyla mutluluğumu bozmuyor, beni içten bir dostlukla kucaklıyor; dünyada Lotte’den sonra en sevdiği kişi benim! Wilhelm, Lotte’yi konuşarak gezindiğimizde, kendimizi dinlemek bile ayrı bir sevinç: Dünyada bu ilişkiden daha gülünç bir şey bulunamaz; yine de bundan söz ederken çoğu zaman gözlerim yaşarıyor.
Bana onun dürüst annesini anlatırken şöyle diyor: ölüm döşeğinde Lotte’ye evini ve çocuklarını bırakmış, Lotte’yi de ona emanet etmiş; o günden sonra Lotte’yi bambaşka bir ruh canlandırmış; evinin ve işlerinin sorumluluğunu üstlenip ciddiyetle gerçek bir anne olmuş; zamanının tek bir anı bile sevgiyle, işle geçmeden kalmamış, ama ne neşesi ne de hafif yaradılışı onu terk etmiş. Ben de yanında yürürken yol kenarından çiçekler koparıyor, onları büyük bir özenle buket yapıyor, sonra akıp giden suya atıyor ve sessizce uzaklaşıp gidişlerini seyrediyorum. Sana Albert’in burada kalacağını ve çok sevildiği saraydan iyi kazançlı bir görev alacağını yazdım mı, bilmiyorum. İşlerini düzen ve gayretle yürütme konusunda ondan üstün pek az kişi gördüm.
12 Ağustos
Albert gerçekten de göğün altındaki en iyi insan. Dün onunla tuhaf bir sahne yaşadım. Ona veda etmeye gitmiştim; dağlara at sürme isteği içime düşmüştü, sana şimdi de oradan yazıyorum. Odada bir aşağı bir yukarı yürürken gözüme tabancaları ilişti.
“Yolculuğum için tabancalarını ödünç verir misin?” dedim.
“Olur,” dedi, “doldurma zahmetine katlanırsan; benimkiler yalnızca süs olsun diye asılı duruyor.”
Birini aldım, o da sözünü sürdürdü: “Tedbirim bana böyle tatsız bir oyun oynadığından beri bu tür şeylerle işim olmaz.”
Hikâyeyi merak ettim.
“Bir dostumun kır evinde aşağı yukarı çeyrek yıl kalmıştım,” diye anlattı, “iki küçük tabancam vardı, ikisi de boştu; ben de huzur içinde uyuyordum. Yağmurlu bir öğleden sonra boş boş otururken aklıma nereden geldiyse, saldırıya uğrayabileceğimiz, küçük tabancalara ihtiyacımız olabileceği geldi —nasıl olduğunu bilirsin işte. Hizmetçiye temizleyip doldurmasını söyledim. O da hizmetçi kızlarla cilveleşiyor, onları korkutmak istiyor; Tanrı bilir nasıl oldu, harbi hâlâ namludayken silah ateş aldı, harbi bir kızın sağ elinin başparmak köküne girip başparmağını parçaladı. Hem yakınmalarla uğraştım hem de tedavi masraflarını ödedim. O günden beri bütün silahlarımı boş bırakıyorum. Canım dostum, tedbir dediğin nedir? Tehlikeye karşı öğrenilecek bir şey yok! Gerçi…”
Şimdi bilirsin, “gerçi”sine kadar onu çok severim. Çünkü her genel yargının istisnaları olduğu kendiliğinden anlaşılmaz mı? Ama adam ne kadar da haklı! Aceleyle söylenmiş, genel geçer ya da yarım yamalak doğru bir şey söylediğini düşünürse, sonunda meselede hiçbir şey kalmayana dek durmadan sınırlamalar getirir, değiştirir, çıkarıp ekler.
Bu vesileyle sözü epey uzattı; sonunda onu dinlemeyi bıraktım, düşüncelere daldım ve ani bir hareketle tabancanın namlusunu sağ gözümün üstünden alnıma dayadım.
“Yapma!” dedi Albert, tabancayı elimden indirirken. “Ne yapıyorsun?”
“Dolu değil,” dedim.
“Dolu olsa da olmasa da, ne demek bu?” diye karşılık verdi sabırsızca. “Bir insanın kendini vuracak kadar akılsız olabileceğini anlayamıyorum; bu düşünce bile içimde tiksinti uyandırıyor.”
“Siz insanlar,” diye haykırdım, “bir şeyden söz ederken hemen ‘Bu akılsızca, bu akıllıca, bu iyi, bu kötü!’ demek zorundasınız. Bütün bunlar ne anlama geliyor? Bir davranışın iç yüzünü bu yüzden mi araştırdınız? Neden olduğunu, neden olmak zorunda kaldığını kesin olarak açıklayabiliyor musunuz? Yapabilseydiniz yargılarınızı böyle aceleyle vermezdiniz.”
“Bazı davranışların, hangi saikle yapılırsa yapılsın, kötü kalacağını kabul edersin,” dedi Albert.
Omuz silktim, kabul ettim.
“Yine de sevgili dostum,” diye sürdürdüm, “burada da bazı istisnalar var. Doğru, hırsızlık bir suçtur; ama kendisini ve ailesini açlıktan ölmekten kurtarmak için soyguna çıkan biri acımayı mı, cezayı mı hak eder? Öfkesi haklı olan bir adam, vefasız karısını ve o aşağılık baştan çıkarıcıyı öldürdüğünde ona karşı ilk taşı kim atar? Aşkın baş döndürücü bir anında kendini önüne geçilmez hazların akışına bırakan kıza karşı kim atar? Yasalarımızın kendisi, bu soğukkanlı bilgiçler bile duygulanır ve cezayı geri çeker.”
“Bu bambaşka bir şey,” diye karşılık verdi Albert, “çünkü tutkularına kapılan insan bütün muhakeme gücünü yitirir; sarhoş ya da deli sayılır.”
“Ah, akılcı insanlar!” diye gülümseyerek haykırdım. “Tutku! Sarhoşluk! Delilik! Siz öyle sakin, öyle duygusuz duruyorsunuz ki, siz erdemli insanlar; sarhoşu azarlıyor, aklını yitirmiş kişiden tiksiniyor, rahibin yanından geçer gibi yanlarından geçiyor ve Ferisi gibi Tanrı’ya sizi onlardan biri yapmadığı için şükrediyorsunuz. Birçok kez sarhoş oldum; tutkularım deliliğe hiç uzak olmadı, ama ikisi için de pişman değilim. Çünkü olağanüstü işler başarmış, büyük ve imkânsız görünen şeyleri gerçekleştirmiş herkesi eskiden beri nasıl sarhoş ve deli saymak gerektiğini bir ölçüde anlamayı öğrendim. Sıradan hayatta bile, hemen herkesin özgür, soylu, beklenmedik bir davranışının ardından ‘Adam sarhoş, deli bu!’ diye bağırıldığını duymak dayanılmaz. Utanın, ayıklar! Utanın, bilgeler!”
“Bunlar yine senin kuruntuların,” dedi Albert. “Her şeyi abartıyorsun ve en azından burada kesinlikle haksızsın; sözünü ettiğimiz intiharı büyük davranışlarla karşılaştırıyorsun. Oysa intiharı ancak bir zayıflık sayabiliriz. Çünkü acı dolu bir hayata metanetle katlanmaktansa ölmek elbette daha kolay.”
Karşılık vermekten vazgeçmek üzereydim; çünkü bütün kalbimle konuşurken birinin önemsiz bir atasözüyle çıkagelmesi kadar beni çileden çıkaran bir şey yoktur.
Ama bunu daha önce de çok duyduğum ve buna defalarca öfkelendiğim için kendimi toparladım; biraz canlılıkla şöyle karşılık verdim:
“Buna zayıflık mı diyorsun? Senden rica ediyorum, görünüşe aldanma. Bir halk, bir zorbanın katlanılmaz boyunduruğu altında inlerken sonunda ayaklanıp zincirlerini kırarsa ona zayıf mı dersin? Evi ateşe verilen bir insan, dehşetin etkisiyle bütün gücünü toplar ve sakin kafayla yerinden bile oynatamayacağı yükleri kolayca kaldırır; hakarete uğramanın öfkesiyle altı kişiyle birden dövüşüp onları alt eder. Bunlara zayıf mı diyeceğiz? Hem dostum, çaba göstermek güçlülükse, aşırı çaba neden bunun tersi olsun?”
Albert bana bakıp, “Kusura bakma, verdiğin örneklerin bununla ilgisi yok gibi,” dedi.
“Olabilir,” dedim. “Düşüncelerimi birbirine bağlama tarzımın bazen sayıklamaya yaklaştığını sık sık söylemişlerdir. Öyleyse, hayatın normalde hoş olan yükünü üzerinden atmaya karar veren insanın içinde bulunduğu hâli başka türlü kavrayabilir miyiz, bir bakalım. Çünkü ancak duygudaşlık kurduğumuz ölçüde bir şey hakkında konuşma hakkımız olur.”
“İnsan doğasının sınırları vardır,” diye sürdürdüm. “Bir dereceye kadar sevince, kedere, acıya dayanabilir; o sınır aşılır aşılmaz yıkılır. Öyleyse mesele birinin zayıf mı güçlü mü olduğu değil, çektiği acının ölçüsüne dayanıp dayanamayacağıdır; acı ister ruhsal ister bedensel olsun. Kendini öldüren insana korkak demek, kötü huylu bir ateşli hastalıktan ölen birine korkak demek kadar tuhaf geliyor bana.”
“Paradoks! Çok büyük bir paradoks!” diye haykırdı Albert.
“Düşündüğün kadar değil,” diye karşılık verdim. “Doğanın öyle saldırıya uğradığı bir duruma ölümcül hastalık deriz ki, gücü bir yandan tükenir, öte yandan öyle işlemez hâle gelir; kendini yeniden toparlayamaz, mutlu bir dönüşümle hayatın olağan akışını yeniden kuramaz.”
Şimdi sevgilim, bunu zihne uygulayalım. İnsana bak, kendi sınırlılığı içinde; izlenimlerin onu nasıl etkilediğini, düşüncelerin zihnine nasıl yerleştiğini, sonunda giderek büyüyen bir tutkunun onu bütün sakin muhakeme gücünden yoksun bırakıp yıkıma sürüklediğini gör.
Sakin, aklı başında insanın talihsizin hâlini gözden kaçırması da ona öğüt vermesi de boşunadır! Tıpkı hastanın başucunda duran sağlıklı birinin kendi gücünden ona zerre kadar bile aktaramaması gibi.”
Albert’e söylediklerim fazla genel gelmişti. Ona, kısa süre önce suda ölü bulunan bir kızı hatırlattım ve hikâyesini yeniden anlattım: “İyi, genç bir kızdı; ev işleriyle, haftanın belli günlerinde yapılan işlerle sınırlı dar bir çevrede büyümüştü. Eğlence diye bildiği tek şey, belki pazar günleri azar azar biriktirdiği süsleri takıp yaşıtlarıyla şehir çevresinde dolaşmak, belki de büyük bayramlarda bir kez dans etmekti. Geri kalan zamanlarda, bir komşusuyla ettiği kavganın ya da hakkında söylenen kötü bir sözün ardından, içten bir yakınlıkla saatlerce konuşup dururdu. Sonunda ateşli yaradılışı daha derin ihtiyaçlar duymaya başladı; erkeklerin iltifatları da bu ihtiyaçları artırdı. Önceki zevkleri ona gitgide tatsız gelmeye başladı; derken, bilmediği bir duyguya kapılıp karşı konulmaz biçimde çekildiği birine rastladı. Bütün umutlarını ona bağladı, çevresindeki dünyayı unuttu; ondan başkasını ne duyuyor, ne görüyor, ne de hissediyordu. Yalnızca onu istiyor, yalnızca onu özlüyordu. Kararsız bir kibrin boş eğlenceleriyle bozulmamış arzusu doğrudan amacına yöneldi: onun olmak, sonsuza dek sürecek bir birliktelikte eksikliğini duyduğu bütün mutluluğu bulmak, özlemini çektiği bütün sevinçleri birlikte tatmak istiyordu. Umutlarının gerçekleşeceğine dair kesinlik veren yinelenmiş vaatler ve arzusunu artıran cüretkâr okşamalar ruhunu bütünüyle sardı. Belirsiz bir bilincin, bütün sevinçlerin önsezisinin içinde süzülüyordu; heyecanı doruğa çıkmıştı. Sonunda bütün isteklerini kucaklamak üzere kollarını uzattı—ve sevgilisi onu terk etti. Donakalmış, kendinden geçmiş hâlde bir uçurumun önünde duruyordu; çevresindeki her şey karanlıktı: önünde bir yol, teselli, bir umut yoktu! Çünkü varlığını yalnızca onda hissediyordu; onu terk etmişti. Önünde uzanan geniş dünyayı görmüyor, kaybını telafi edebilecek nice insanı fark etmiyordu. Kendini yalnız, herkes tarafından terk edilmiş hissediyordu; yüreğindeki korkunç sıkıntının baskısıyla gözü kör olmuş, daracık bir alana sıkışmış hâlde aşağı atladı; onu çepeçevre saran ölümle bütün azabını susturmak istedi. Bak Albert, bu pek çok insanın hikâyesidir! Söyle, bu bir hastalık vakası değil midir? Doğa, birbirine dolaşmış ve çelişen güçlerin labirentinden çıkış yolu bulamaz; insan da ölmek zorunda kalır. Bunu seyredip, ‘Budala kız! Bekleseydi, zamanın geçmesine izin verseydi, umutsuzluğu yatışırdı; onu teselli edecek başka biri mutlaka çıkardı,’ diyebilenin hâline yazık! Bu, ‘Budala, ateşten ölüyor! Gücünün yerine gelmesini, beden sıvılarının düzelmesini, kanındaki kargaşanın yatışmasını bekleseydi her şey yoluna girer, bugün hâlâ hayatta olurdu!’ demekle aynı şeydir.”
Karşılaştırma Albert’in gözünde hâlâ canlanmamıştı; birkaç itiraz daha ileri sürdü. Örneğin, yalnızca aklı kıt bir kızdan söz ettiğimi söyledi. Peki ya anlayışlı, böylesine dar görüşlü olmayan, daha çok koşulu gözetebilen bir insan nasıl mazur görülebilirdi? Bunu kavrayamıyordu. “Dostum,” diye haykırdım, “insan insandır; birinde bulunabilecek şu kadarcık akıl, tutku kudurup insanın sınırları onu sıkıştırdığında pek az önem taşır, hatta hiç taşımaz. Ama bunu başka zaman konuşalım,” dedim ve şapkama uzandım. Ah, yüreğim öyle doluydu ki… Birbirimizi anlamadan ayrıldık. Zaten bu dünyada insanın bir başkasını kolayca anlaması mümkün değil.
15 Ağustos
Dünyada insanı bir şeye bağlayan tek şeyin sevgi olduğu kesin. Lotte’den anlıyorum ki beni kaybetmek istemiyor; çocuklar da benim ertesi gün yine geleceğimden başka bir şey düşünmüyor. Bugün Lotte’nin klavyesini akort etmek için dışarı çıkmıştım ama fırsat bulamadım; küçükler bir masal anlatayım diye peşimi bırakmadı, Lotte de isteklerini yerine getirmemi söyledi. Akşam yemeklerini dilimleyip verdim; artık yemeği benden de Lotte’den aldıkları kadar severek alıyorlar. Sonra onlara, eller tarafından hizmet edilen prensesin masalındaki başlıca bölümü anlattım. Sana garanti ederim, bundan çok şey öğreniyorum; anlattıklarımın onları nasıl etkilediğine şaşıyorum. Bazen araya bir ayrıntı uydurmak zorunda kalıyorum, sonra da ikinci anlatışımda unutuyorum. Hemen, ‘Geçen sefer başka türlü olmuştu,’ diyorlar. Ben de şimdi masalı değişmez biçimde, ip gibi dizilmiş ezgili hecelerle anlatma alıştırması yapıyorum. Buradan, bir yazarın hikâyesini ikinci kez, değiştirilmiş bir baskıyla yayımlamasının—şiirsel bakımdan ne kadar güzelleşmiş olursa olsun—kitabına ister istemez zarar vereceğini öğrendim. İlk izlenim bizi hazırlıksız yakalar; insan öyle yaratılmıştır ki ona en olmayacak şeyleri bile inandırabilirsiniz. Ama o izlenim hemen öyle sağlam yerleşir ki, onu kazıyıp silmeye kalkışanın vay hâline!
18 Ağustos
İnsanın mutluluğunu sağlayan şeyin yeniden onun mutsuzluğunun kaynağı olması gerçekten kaçınılmaz mıydı?
Canlı doğaya karşı yüreğimde duyduğum o dolu dolu, sıcacık his, beni böylesine büyük bir sevinçle taşıran, çevremdeki dünyayı cennete çeviren o his, şimdi dayanılmaz bir eziyetçiye, gittiğim her yerde beni izleyen, içimi kemiren bir ruha dönüştü. Eskiden kayalığın üzerinden ırmağa, oradan da şu tepelere kadar uzanan bereketli vadiyi seyreder, çevremde her şeyin filizlenip kabardığını görürdüm. Dağların eteklerinden doruklarına dek sık, ulu ağaçlarla kaplı hâlini; türlü türlü kıvrımları içindeki vadilerin en güzel ormanların gölgesinde kalışını; usulca akan ırmağın fısıldaşan sazların arasından süzülüp, yumuşak akşam yelinin gökyüzünde salınarak getirdiği sevimli bulutları yansıtışını seyrederdim. Sonra çevremdeki kuşların ormanı canlandıran seslerini duyar; milyonlarca sivrisinek sürüsünün güneşin son kızıl ışınında cesurca dans edişini, o son titrek ışığın vızıldayan böceği otların arasından kurtarışını izlerdim. Çevremdeki vızıltı ve kıpırtı dikkatimi yere çekerdi; sert kayamdan besin söküp alan yosunla kuru kum tepesinden aşağı doğru büyüyen çalılıklar, doğanın içimde parlayan, kutsal yaşamını bana açardı. Bütün bunları sıcacık yüreğimde nasıl kucaklar, taşan bu bolluk içinde kendimi tanrılaşmış gibi hissederdim; sonsuz dünyanın görkemli biçimleri ruhumda her yana can vererek devinirlerdi. Çevremi devasa dağlar sarar, önümde uçurumlar açılır, sağanakla kabaran dereler yamaçlardan aşağı dökülür, ırmaklar altımda akıp gider, ormanlar ve dağlar yankılanırdı. Yeraltının bütün o erişilmez güçlerinin derinliklerde birbiriyle etkileşerek nasıl işleyip yarattığını görürdüm; yeryüzünde ve gökyüzünün altında şimdi de türlü türlü yaratıkların soyları kaynaşıp duruyor. Her yer, her şey binbir biçimle dolu; insanlar da sonra küçük evlerine çekilip oraya yerleşiyor, geniş dünyanın üzerinde kendi anlayışlarına göre hüküm sürüyorlar! Zavallı budala! Kendin küçücük olduğun için her şeyi nasıl da önemsiz sayıyorsun! Erişilmez dağlardan, kimsenin ayak basmadığı ıssızlıktan, bilinmeyen okyanusun sonuna dek, sonsuza dek yaratanın ruhu esiyor; onu sezip yaşayan her zerreden sevinç duyuyor. Ah, o zamanlar, üzerimden uçup giden bir turnanın kanatlarına tutunup ölçüsüz denizin kıyısına gitmeyi, sonsuzluğun köpüren kadehinden kabaran yaşam sevincini içmeyi, her şeyi kendi içinde ve kendi aracılığıyla var eden o varlığın saadetinden bir damlayı, sınırlı göğsümün gücü içinde bir an olsun hissetmeyi ne çok özlerdim.
Kardeşim, yalnızca o saatleri anımsamak bana iyi geliyor. O tarifsiz özlemleri yeniden çağırmak, yeniden dile getirmek için gösterdiğim çaba bile ruhumu kendimin üzerine çıkarıyor; sonra da şimdi çevremi saran hâlin sıkıntısını iki kat duyuyorum.
Ruhumun önünden bir perde kalktı; sonsuz yaşamın sahnesi gözümün önünde, daima açık duran mezarın uçurumuna dönüştü. Her şey geçip giderken, ‘İşte bu,’ diyebilir misin? Her şey fırtına hızıyla akıp giderken, varlığının bütün gücüyle dayanmak bu kadar nadirken; ah, insan akıntıya kapılıp batarken, kayalara çarpıp parçalanırken? Seni ve çevrendekileri tüketmeyen tek bir an yok; yıkım getirmediğin, getirmek zorunda olmadığın tek bir an yok. En zararsız yürüyüş bile binlerce zavallı kurtçuğun canına mal olur; bir ayak darbesi karıncaların binbir zahmetle kurduğu yapıları dağıtır, küçücük bir dünyayı utanç verici bir mezara dönüştürür. Ah! Beni etkileyen, dünyanın büyük ve ender felaketleri, köylerinizi silip süpüren seller, şehirlerinizi yutan depremler değil; yüreğimi kemiren, doğanın bütününde gizli duran o tüketici güç. Çünkü doğa, komşusunu da kendisini de yok etmeyen hiçbir şey yaratmamış. Böylece dehşet içinde sendeleyip duruyorum. Çevremde gök, yer ve dokuyup duran güçleri var; gördüğüm, her şeyi durmadan yutan, durmadan yeniden geviş getiren bir canavardan başka bir şey değil.
21 Ağustos
Sabahları ağır düşlerden uyanırken kollarımı boş yere ona uzatıyorum; geceleri de, mutlu ve masum bir düş beni aldatıp çayırda yanında oturduğumu, elini tuttuğumu, onu binlerce öpücüğe boğduğumu gördüğümde, yatağımda onu boş yere arıyorum. Ah, sonra uykunun sersemliği içinde hâlâ ona el yordamıyla uzanıp kendime geldiğimde, sıkışmış yüreğimden bir gözyaşı seli boşanıyor; karanlık bir geleceğe doğru tesellisizce ağlıyorum.
22 Ağustos
Bu bir felaket, Wilhelm: canlı güçlerim, huzursuz bir aylaklığa ayarlanmış gibi; boş duramıyorum ama hiçbir şey de yapamıyorum. Hayal gücüm yok, doğaya karşı hiçbir duyarlılığım yok; kitaplardan da tiksiniyorum. Kendimizden yoksunsak, her şeyden yoksunuz demektir. Yemin ederim, bazen gündelikçi olmayı diliyorum; sırf sabah uyanınca önümdeki güne dair bir beklenti, bir istek ve umut duyabilmek için. Çoğu zaman, evraklara kulaklarına kadar gömülmüş gördüğüm Albert’i kıskanıyor ve onun yerinde olsam iyi hissedeceğimi sanıyorum!
Birkaç kez birden içime böyle bir istek doğdu: Sana ve bakana yazıp, dediğine göre benden esirgenmeyecek olan elçilik görevini istemek istedim. Ben de bunun doğru olduğuna inanıyorum. Bakan uzun zamandır beni sever; bir işe girişmem için de uzun zamandır başımın etini yiyordu. Hatta bazen bir saatliğine bu fikre sıcak baktığım oluyor. Sonra yeniden düşününce, özgürlüğüne sabırsızlanan, eyerle koşum takımını taktırıp sonunda kendini perişan ettiren atın hikâyesi aklıma geliyor. Ne yapacağımı bilmiyorum. Sevgili dostum! Ya durumumu değiştirme özlemi, beni nereye gidersem gideyim izleyecek içimdeki huzursuz sabırsızlıktan başka bir şey değilse?
28 Ağustos
Doğru; hastalığımın iyileşmesi mümkün olsaydı, bunu bu insanlar başarırdı. Bugün doğum günüm ve sabahın köründe Albert’ten küçük bir paket aldım. Paketi açar açmaz, Lotte’yle tanıştığımda saçında bulunan ve o zamandan beri birkaç kez istediğim soluk kırmızı kurdelelerden biri gözüme çarptı. Pakette on ikilik boyda iki küçük kitap, Wetstein’ın küçük Homer’i vardı; yürüyüşe çıkarken Ernest baskısını yanıma almak zorunda kalmamak için sık sık istediğim baskı. Bak işte, dileklerimden önce davranıyor, dostluğun göz alıcı armağanlardan bin kat değerli küçük inceliklerini düşünüyorlar; o armağanlarla verenin kibri bizi küçültür. Bu kurdeleyi bin kez öpüyorum; her nefes alışımda, o birkaç mutlu, geri gelmez günün beni doldurduğu saadetin anısını içime çekiyorum. Wilhelm, böyle işte; yakınmıyorum: hayatın çiçekleri gelip geçici görüntülerden ibaret! Kaçı ardında iz bırakmadan geçip gidiyor, ne kadarı meyveye duruyor, bu meyvelerin de ne kadarı olgunlaşıyor! Yine de olgunlaşanlardan hâlâ yeterince var; peki, kardeşim, olgun meyveleri hiçe sayıp küçümseyebilir, tadına varmadan çürümeye bırakabilir miyiz?
Hoşça kal! Yaz harika geçiyor; sık sık Lotte’nin meyve bahçesindeki ağaçlara çıkıp uzun sırıkla, meyve toplama çubuğuyla, armutları dalların tepesinden alıyorum. O aşağıda durup ben armutları ona uzattıkça onları alıyor.
30 Ağustos
Talihsiz adam! Budala değil misin? Kendini kandırmıyor musun? Bu çılgın, sonu gelmez tutku da ne? Artık ondan başkasına yakarışım yok; hayalimde onun suretinden başka bir şey canlanmıyor ve çevremdeki her şeyi ancak onunla ilişkisi içinde görüyorum. Bu da bana nice mutlu saatler yaşatıyor—ta ki kendimi ondan koparmak zorunda kalana dek! Ah Wilhelm! Yanındayken yüreğimin beni nelere sürüklediğini bilsen! İki üç saat onunla oturup güzelliğinin, tavırlarının, sözlerindeki göksel ifadenin tadını çıkardıktan sonra, bütün duyularım yavaş yavaş geriliyor, gözlerimin önü kararıyor, neredeyse hiçbir şey duyamıyorum ve bir suikastçı gibi boğazıma sarılıyor; yüreğim çılgınca çarparak bunalmış duyularıma nefes aldırmaya çalışıyor, ama onların kargaşasını daha da artırıyor—Wilhelm, çoğu zaman dünyada mıyım bilmiyorum! Keder bazen ağır basmasa ve Lotte, sıkıntımı eline ağlayarak dökmeme izin verip bana zavallı bir teselli sunmasa, oradan gitmem, dışarı çıkmam gerekir; sonra tarlalarda uzaklara kadar dolaşırım. Dik bir tepeye tırmanmak, geçit vermez ormanda yol açmak, beni yaralayan çitlerin, parçalayan dikenlerin arasından geçmek o zaman hoşuma gider! Biraz olsun iyi hissederim! Biraz! Bazen yorgunluk ve susuzluktan yolda yere yığılıp kaldığımda, bazen de gece yarısı, dolunay tepemdeyken, ıssız ormanda eğri büğrü bir ağacın üzerine oturup yaralı tabanlarımı biraz olsun rahatlatmaya çalıştığımda, sonra da bitkin bir dinginlik içinde loş alacakaranlıkta uyukladığımda! Ah Wilhelm! Bir hücrenin ıssızlığı, kıldan giysi ve dikenli kuşak, ruhumun özlemini çektiği teselliler olurdu. Hoşça kal! Bu sefaletin sonu mezardan başka yerde görünmüyor.
3 Eylül
Gitmeliyim! Kararsız kararımı kesinleştirdiğin için sana teşekkür ederim, Wilhelm. Onu terk etme düşüncesiyle on dört gündür yatıp kalkıyorum. Gitmeliyim. Yine şehirde, bir arkadaşının yanında. Albert de—ve—gitmeliyim!
10 Eylül
Ne geceydi ama, Wilhelm! Artık her şeye dayanabilirim. Onu bir daha görmeyeceğim! Ah, boynuna atılıp yüreğime üşüşen duyguları binlerce gözyaşı ve coşkuyla sana anlatabilsem, sevgili dostum. Burada oturmuş soluk soluğa kalmışım, sakinleşmeye çalışıyor, sabahı bekliyorum; güneş doğar doğmaz atlar hazır olacak.
Ah, o huzur içinde uyuyor; onu bir daha hiç göremeyeceğimi bilmiyor. Kendimi ondan kopardım; iki saatlik konuşmamızda niyetimi belli etmeyecek kadar güçlüydüm. Tanrım, ne konuşmaydı ama!
Albert, akşam yemeğinden hemen sonra Lotte’yle bahçede olacağına söz vermişti. Yüksek kestane ağaçlarının altındaki terasta durmuş, güneşin vedasını izliyordum; güneş bu güzel vadinin, usulca akan ırmağın üzerinden son kez batıyordu. Burada onunla ne çok durmuş, aynı görkemli manzarayı seyretmiştik; şimdi de çok sevdiğim yolda bir aşağı bir yukarı yürüyordum. Beni burada sık sık tutan gizemli, içten bir çekim vardı; Lotte’yi tanımadan önce de öyleydi. Tanışmamızın ilk günlerinde bu köşeye ikimizin de aynı yakınlığı duyduğunu fark edince ne kadar sevinmiştik! Gerçekten de sanatın ortaya çıkardığı, gördüğüm en romantik yerlerden biriydi.
Önce kestane ağaçlarının arasından geniş manzarayı görürsün—Ah, hatırlıyorum; sanırım sana buradan daha önce çok söz ettim: yüksek kayın duvarları sonunda insanı çepeçevre sarar, bitişikteki korulukla birlikte yol gitgide kararır; sonunda da her yanını yalnızlığın ürpertisinin sardığı kapalı bir köşede biter. İlk kez, öğle vakti buraya girdiğimde üzerime nasıl kuytu bir hava çöktüğünü hâlâ hissediyorum; buranın ileride saadet ve acının sahnesi olacağını belli belirsiz sezmiştim.
Ayrılıp yeniden kavuşmaya dair özlemli, tatlı düşüncelere kendimi kaptırarak yaklaşık yarım saat geçirmiştim ki onların terasa çıktığını duydum. Onlara doğru koştum, bir ürpertiyle elini tuttum ve öptüm. Tam terasa çıkmıştık ki ay, çalılık tepenin ardından yükseldi. Bir süre türlü şeylerden söz ettik, farkına varmadan karanlık köşke yaklaştık. Lotte içeri girip oturdu; Albert yanına, ben de bir yere oturdum. Ama huzursuzluğum uzun süre oturmama izin vermedi; kalkıp önlerinde durdum, volta attım, yeniden oturdum: yürek daraltıcı bir hâldi. Kayın ağaçlarının duvarlarının ucunda önümüzdeki terasın tamamını aydınlatan ay ışığının güzel etkisine dikkatimizi çekti. Görkemli bir manzaraydı; çevremizi derin bir alacakaranlık sarmış olduğundan daha da çarpıcı görünüyordu. Sessiz kaldık; bir süre sonra Lotte konuşmaya başladı: “Ay ışığında yürüyüşe çıktığımda, ölmüşlerimi düşünmeden edemem; ölüm ve gelecek duygusu içime dolmadan edemem. Bir gün var olacağız!” diye en yüce duygularla sürdürdü. “Ama Werther, yeniden buluşacak mıyız? Birbirimizi tanıyacak mıyız? Siz ne seziyorsunuz? Ne diyorsunuz?”
“Lotte,” dedim, elimi ona uzatıp gözlerim yaşlarla dolarken, “yeniden buluşacağız! Burada da, öte dünyada da!” Daha fazla konuşamadım. Wilhelm, yüreğimde bu kaygılı ayrılığı taşırken bunu bana sorması şart mıydı!
“Sevgili ölülerimiz bizden haber alıyor mu,” diye sürdürdü, “iyi olduğumuzu hissediyorlar mı; onları içten bir sevgiyle andığımızı biliyorlar mı? Ah! Sessiz akşamlarda çocuklarının, çocuklarımın arasında oturup onlar da annelerinin çevresinde toplandıkları gibi benim çevremde toplandıklarında, annemin sureti hep gözümün önünde belirir. O zaman özlem dolu bir gözyaşıyla göğe bakar, verdiğim sözü nasıl tuttuğumu bir an olsun görebilse diye dilerim; o ölüm döşeğinde ona çocuklarının annesi olacağıma söz vermiştim. ‘Canım annem, çocuklara senin olduğun gibi olamadıysam beni bağışla,’ diye nasıl bir duyguyla sesleniyorum. ‘Elimden geleni yapıyorum; giydirilip doyuruluyorlar. Ah, hepsinden önemlisi, onlarla ilgileniliyor ve seviliyorlar. Birliğimizi görebilseydin, sevgili azizem! Çocuklarının esenliği için en acı son gözyaşlarınla yakardığın Tanrı’yı en içten şükranla yüceltirdin.’” Bunları söyledi! Ah Wilhelm, söylediklerini kim aktarabilir! Soğuk, cansız harfler ruhun bu göksel çiçeğini nasıl anlatabilir! Albert yumuşakça sözünü kesti: “Fazla etkileniyorsunuz, sevgili Lotte! Ruhunuzun bu düşüncelere çok bağlı olduğunu biliyorum ama sizden rica ediyorum…” “Ah Albert,” dedi, “babam seyahatteyken küçük yuvarlak masanın çevresinde oturduğumuz akşamları, küçükleri yatağa yatırdığımızı hatırlıyorsun. Sık sık elinde güzel bir kitap olurdu ama okumaya pek fırsat bulamazdın. O yüce ruhla sohbet etmek hepsinden değerli değil miydi? Güzel, yumuşak huylu, neşeli ve her zaman çalışkan kadın! Tanrı, yatağımda sık sık önünde yere kapanıp ona benzemeyi dilediğim gözyaşlarımı bilir.”
“Lotte!” diye haykırdım; önünde diz çöküp elini tuttum ve gözyaşlarımla ıslattım. “Lotte! Tanrı’nın ve annene ait ruhun hayır duası senin üzerinde.” “Onu tanımış olsaydınız,” dedi, elimi sıkarak, “sizin tarafınızdan tanınmaya değer biriydi!” Kendimden geçecek gibi oldum.
Daha önce bana bundan daha yüce, gurur verici bir söz söylenmemişti. Lotte şöyle sürdürdü: “Bu kadın, en küçük oğlu henüz altı aylıkken, ömrünün baharında ölüp gitmek zorunda kaldı! Hastalığı uzun sürmedi; sakindi, tevekkül içindeydi. Yalnızca çocukları, özellikle de küçüğü onu üzüyordu. Sonlara doğru bana, ‘Onları yanıma getir!’ dediğinde; bilmeyen küçükleri, kendinden geçmiş büyükleri içeri getirişim, yatağının çevresinde duruşları; ellerini kaldırıp onlara dua edişi, her birini öpüp göndermesi ve bana ‘Onların annesi ol!’ deyişi… Ona elimi verdim! ‘Büyük bir söz veriyorsun kızım,’ dedi, ‘bir annenin yüreğini, bir annenin gözünü. Minnettar gözyaşlarından ne demek olduğunu anladığını sık sık gördüm. Kardeşlerine karşı da, babana karşı da bir eşin sadakatini ve itaatini göster. Onu teselli edeceksin.’ Onu sordu; dışarı çıkmıştı, bize duyduğu dayanılmaz kederi göstermemek için. Adamcağız paramparçaydı.”
“Albert, sen de odadaydın. Birinin gittiğini duyup sordu ve seni yanına çağırttı. Sonra sana, bana teselli bulmuş, huzurlu bakışlarla baktı; birlikte mutlu olacağımızı söyledi.” Albert boynuna sarılıp onu öptü ve “Mutluyuz! Mutlu olacağız!” diye haykırdı. Sakin Albert kendini tümüyle kaybetmişti; ben de kendimde değildim. Lotte sözüne şöyle başladı: “Werther, bu kadın ölüp gitmek zorundaydı! Tanrım! İnsan hayatının en değerli varlığının alıp götürülmesine nasıl izin veriyor diye düşündüğümde, bunu en keskin biçimde yalnız çocukların hissettiği geliyor aklıma. Uzun süre, siyah giysili adamların annelerini götürdüğünden yakındılar!” Ayağa kalktı; ben kendime geldim ve sarsıldım, oturmayı sürdürüp elini tuttum. “Gidelim artık,” dedi, “vakit geldi.” Elini çekmek istedi, ben daha sıkı tuttum. “Yeniden buluşacağız,” diye haykırdım, “birbirimizi bulacağız; hangi biçimde olursak olalım tanıyacağız. Gidiyorum,” diye sürdürdüm, “isteyerek gidiyorum; ama sonsuza dek desem dayanamazdım. Hoşça kal, Lotte! Hoşça kal, Albert! Yeniden görüşeceğiz.” “Sanırım yarın,” diye şakayla karşılık verdi. Yarın sözünü içimde hissettim! Ah, elini elimden çekip aldığında bilmiyordu… Ağaçlı yol boyunca ilerleyip gittiler; ay ışığında ayakta durup arkalarından baktım. Kendimi yere atıp hüngür hüngür ağladım, sonra sıçrayıp kalktım ve terasa koştum. Aşağıda, yüksek ıhlamurların gölgesinde, beyaz elbisesinin bahçe kapısına doğru hâlâ parıldadığını gördüm; kollarımı uzattım, sonra gözden kayboldu.
Bölüm etkileşimi
