Bölümler 1Şu an: Menzil Bekçisi.
Bu aramayla eşleşen bölüm bulunamadı.
MENZİL BEKÇİSİ.
Menzil bekçisine kim sövüp saymamıştır; kim onunla tartışmamıştır?
Öfkeyle, haraç, kabalık ve gecikmelerden yakınan sonuçsuz dilekçesini yazmak için o uğursuz kancayı istemeyen var mıdır?
Onu, yalnızca artık yaşamayan avukatımızla ya da hiç değilse Murom Ormanları’nın haydutlarıyla bir tutulan bir insan canavarı saymayan kim vardır? Yine de adil olalım, kendimizi onun yerine koyalım; belki o zaman onu daha az sert yargılarız. Menzil bekçisi nedir? On dördüncü sınıftan gerçek bir şehit (yani soylu); kişisel şiddetten onu yalnızca rütbesi korur, o da her zaman değil. Okurlarımın vicdanına sesleniyorum. Prens Yiasemsky’nin şakayla “diktatör” dediği bu adamın durumu nedir? Gerçekten de bir kadırga kürekçisininki değil midir? Gece gündüz dinlenemez. Yolcunun sıkıcı yolculuk boyunca içinde biriktirdiği bütün öfke menzil bekçisinin üzerine boşaltılır. Hava çekilmezse, yol berbatsa, arabacı inat ediyorsa ya da atlar söz dinlemiyorsa suç menzil bekçisinindir. Yolcu, onun mütevazı evine girer girmez kendisini düşmanının karşısında bulmuş gibi davranır; menzil bekçisi de davetsiz misafirinden bir an önce kurtulabilirse kendini şanslı sayar. Ya hiç at yoksa? Aman Tanrım! Başına ne hakaretler, ne tehditler yağar! Yağmurda çamurda at aramaya çıkmak zorundadır; fırtınada ya da kış ayazında çoğu kez birkaç an dinlenebilmek, öfkeli konukların çığlıklarından ve itiş kakışından kaçabilmek için soğuk geçide sığınmaya razı olur.
Bir general geldiğinde, titreyen menzil bekçisi elinde kalan son iki troikayı (yan yana koşan üç atlı takımı) ona verir; oysa belki de troikalardan birini posta arabasına ayırması gerekirdi. General, teşekkür etmek için tek kelime bile etmeden yola koyulur. Beş dakika sonra menzil bekçisi bir çan sesi duyar; koruma da yol belgesini önündeki masaya atar! Bütün bunları gözümüzde canlandırırsak, öfke yerine menzil bekçisine içten bir acıma duyarız. Birkaç söz daha. Yirmi yıl boyunca Rusya’nın dört bir yanında yolculuk ettim, posta yollarının neredeyse hepsini bilirim. Birkaç kuşak arabacıyla tanıştım. Şahsen tanımadığım pek az menzil bekçisi vardır; işim düşmemiş olanların sayısı da azdır. Yolculuk anılarından oluşan merak uyandırıcı derlememi yakında yayımlamayı umuyorum. Şimdilik yalnızca şunu söyleyeyim: Menzil bekçisi, bir sınıf olarak, halka yanlış tanıtılıyor. Hakkında bu kadar kötü konuşulan bu kişi çoğunlukla barışçıl, yardımsever, cana yakın, alçakgönüllü ve paraya pek düşkün olmayan biridir. Konuşmalarından (yolculuk eden soyluların haksız yere küçümsediği konuşmalarından) pek çok ilginç ve öğretici bilgi edinilebilir. Bana gelince, hükûmet adına yolculuk eden altıncı sınıftan kimi bir memurun sohbetindense onun sohbetini tercih ettiğimi açıkça söylerim.
Onurlu menzil bekçileri sınıfından birkaç dostum olduğu kolayca tahmin edilebilir. Gerçekten de içlerinden birinin anısı benim için çok kıymetlidir. Bir zamanlar koşullar bizi bir araya getirmişti; şimdi sevgili okurlarıma ondan söz etmek istiyorum.
1816 yılının mayıs ayında ---- eyaletinden geçmekteydim; yol artık mevcut değil. Küçük bir rütbem vardı ve yalnızca iki atın ücretini ödeyip üç atla menzil değiştirerek yolculuk ediyordum. Bu yüzden menzil bekçisi benimle hiç resmî davranmazdı; hakkım olduğunu düşündüğüm şeyi ondan çoğu kez zorla almak zorunda kalırdım. Genç ve ateşliydim; menzil bekçisinin, benim için hazırlanmış troikayı daha yüksek rütbeli bir memur efendiye vermesine öfkelenir, bunu alçaklık ve korkaklık sayardım.
Ayrım gözetmeyi seven bir hizmetkârın, valinin sofrasında servis yaparken beni atlamasına da uzun süre içerledim. Şimdi ikisi de bana hayatın doğal akışı gibi görünüyor. Gerçekten de rütbenin rütbeye öncelik tanıdığı elverişli kural yerine, aklın akla öncelik tanıdığı ters kural geçerli olsaydı hâlimiz ne olurdu? Ne tartışmalar çıkardı! Üstelik hizmetkârlar yemekleri önce kime sunardı? Ama hikâyeme döneyim.
Gün sıcaktı. Menzilhaneye yaklaşık üç verst kala yağmur çiselemeye başladı; bir dakika sonra bardaktan boşanırcasına yağdı ve çok geçmeden sırılsıklam oldum. Menzilhaneye varınca ilk işim üstümü değiştirmek oldu; ardından bir fincan çay istedim.
“Hey! Dünya!” diye seslendi menzil bekçisi. “Semaveri hazırla, biraz da krema getir.”
Bu buyruğa uyarak, bölmenin arkasından on dört yaşlarında bir kız çıktı ve koridora koştu. Güzelliği beni çarpmıştı.
“Kızınız mı?” diye sordum menzil bekçisine.
“Evet,” dedi, hoşnut bir gururla. “Hem de ne iyi, ne akıllı kız; rahmetli annesinin tıpkısı.” O yol belgeme bakarken ben de mütevazı evinin duvarlarını süsleyen resimleri inceledim. Bunlar Müsrif Oğul’un hikâyesinden sahnelerdi. İlkinde takke ve sabahlık giymiş, saygın görünümlü yaşlı bir adam, yerinde duramayan gence veda ediyordu; genç de doğal olarak onun hayır duasını ve bir kese parayı alıyordu. Bir başkasında, delikanlının savurgan hayatı çarpıcı renklerle resmedilmişti: Sahte dostlar ve utanmaz kadınlarla çevrili bir masada oturuyordu. Sonraki resimde, yoksulluğa düşmüş genç, gömleğinin kollarını sıvamış, üç köşeli bir şapka takmış hâlde domuzlara bakıyor ve onlarla aynı yemekten yiyordu. Yüzünde derin bir keder ve pişmanlık vardı. Son resim de babasına dönüşünü gösteriyordu. Aynı takkeli ve sabahlıklı iyi kalpli yaşlı adam onu karşılamak için dışarı koşmuş; müsrif oğul önünde diz çökmüştü. Uzakta aşçı besili danayı kesiyor, büyük oğul da olup biten bu sevincin nedenini hizmetkârlara soruyordu. Her resmin altında uygun Almanca dizeler okudum. Hepsini hâlâ çok iyi hatırlıyorum; benekli perdeli yatağı, birkaç balsam saksısını ve daha nice karakteristik eşyayı da. Menzil bekçisini şu an gözümün önünde görebiliyorum: Yaklaşık elli yaşında, sağlıklı ve dinç, solmuş kurdelelerde üç madalyası olan, uzun yeşil bir palto giymiş bir adam.
Yaşlı arabacımla hesabı görmeye ancak vakit bulmuştum ki Dünya semaverle geri döndü. Küçük cilveli, ikinci bakışta bende bıraktığı etkiyi fark etti. Büyük mavi gözlerini indirdi. Onunla konuştum; o da toplum içinde olmaya alışkın bir genç kız gibi kendinden emin cevap verdi. Babasına bir bardak punç ikram ettim, Dünya’ya da bir fincan çay uzattım. Sonra üçümüz, sanki ömür boyu birbirimizi tanıyormuşuz gibi koyu bir sohbete daldık.
Atlar uzun süredir bekliyordu ama menzil bekçisiyle kızından ayrılmaya gönlüm elvermiyordu. Sonunda vedalaştım; babası bana iyi yolculuklar diledi, kızı da beni telega arabasına kadar geçirdi. Koridorda durup onu öpmek için izin istedim. Dünya razı oldu. O günden beri pek çok öpücük hatırlıyorum ama hiçbiri böylesine kalıcı, böylesine hoş bir iz bırakmadı.
Birkaç yıl geçti; koşullar beni yeniden aynı güzergâha, aynı yerlere getirdi. Yaşlı menzil bekçisinin kızını hatırladım ve onu yeniden göreceğim için sevindim.
“Ama,” diye düşündüm, “belki yaşlı menzil bekçisi değişmiştir, Dünya da çoktan evlenmiştir.” İkisinden birinin ölmüş olabileceği düşüncesi de aklımdan geçti; ---- menziline içimde kötü bir hisle yaklaştım. Atlar küçük menzilhanenin önünde durdu. Bekleme odasına girdim; Müsrif Oğul’un hikâyesini anlatan resimleri hemen tanıdım. Masa ve yatak eski yerlerinde duruyordu ama pencere pervazlarındaki çiçekler kaybolmuş, çevredeki her şey bakımsız ve harap görünüyordu.
Menzil bekçisi paltosunun altında uyuyordu. Gelişim onu uyandırdı, kalktı. Bu kesinlikle Simeon Virin’di, ama ne kadar yaşlanmıştı! Yol belgemin bir kopyasını hazırlarken ak saçlarına, uzun ve tıraşsız yüzündeki derin kırışıklıklara, kamburlaşmış sırtına baktım. Üç dört yıl içinde güçlü, orta yaşlı bir adamın cılız, yaşlı birine dönüşmesine şaşıp kaldım.
“Beni tanıdınız mı?” diye sordum. “Eski dostuz.”
“Belki,” dedi kederle. “Burası işlek bir yol; buradan nice yolcu geçti.”
“Dünya’nız iyi mi?” diye ekledim. Yaşlı adam kaşlarını çattı.
“Tanrı bilir,” diye cevap verdi.
“Anlaşılan evlenmiş,” dedim.
Yaşlı adam sorumu duymamış gibi yaptı ve alçak sesle yol belgemi okumayı sürdürdü. Sorularımı kesip sıcak su istedim.
Merakım içimi acıtmaya başlamıştı; punçun eski dostumun dilini çözeceğini umuyordum. Yanılmamıştım; yaşlı adam uzattığım bardağı geri çevirmedi. Romun kederini dağıttığını fark ettim. İkinci bardaktan sonra dili çözüldü; beni hatırladı ya da en azından hatırlıyor gibi göründü. O sırada beni ilgilendiren, hatta derinden etkileyen hikâyeyi dinledim.
“Demek Dünya’mı tanıyordunuz?” diye başladı. “Ama onu kim tanımazdı ki? Ah Dünya, Dünya! Ne güzel kızdın sen! Her yolcu sana hayran kalır, seni överdi. Kimsenin onun hakkında kötü bir sözü yoktu. Hanımlar ona hediyeler verirdi; biri mendil, diğeri bir çift küpe. Beyler, sanki yemek ya da akşam yemeği yiyeceklermiş gibi bilerek dururlar, aslında onu daha uzun süre seyretmek isterlerdi. Adam ne kadar kaba olursa olsun, onun yanında yumuşar, benimle nazikçe konuşurdu. İnanır mısınız efendim? Kuryelerle özel ulaklar onunla yarım saat boyunca sohbet ederdi. Evin direğiydi. Her şeyi düzene sokar, her işi yapar, her şeyle ilgilenirdi. Bense, yaşlı budala, ona doyamaz, onu yeterince şımartamazdım. Onu nasıl severdim! Biricik çocuğumu nasıl el üstünde tutardım! Hayatı mutluydu, değil mi? Ama hayır! Yazgıdan kaçılmaz.”
Sonra kederini ayrıntılarıyla anlatmaya başladı. Üç yıl önce, bir kış akşamı, menzil bekçisi yeni bir deftere kayıt düşerken, yan bölmede kızı kendine elbise dikmekle meşguldü. O sırada üç atlı bir troika yanaştı; Çerkes şapkası, uzun bir asker paltosu giymiş, şala sarınmış bir yolcu içeri girip at istedi.
Atların hepsi dışarıdaydı. Bunu duyan yolcu sesini yükseltip kırbacını kaldırdı. Böyle sahnelere alışkın olan Dünya, bölmenin arkasından koşarak çıktı ve nazikçe yiyecek bir şey isteyip istemediğini sordu. Görünüşü her zamanki etkiyi yarattı. Yolcunun öfkesi dindi; atları beklemeyi kabul etti ve akşam yemeği istedi. Islak şapkasını çıkarıp şalını çözdü, uzun paltosunu üzerinden attı.
Yolcu, ince siyah bıyıklı, uzun boylu genç bir hafif süvari subayıydı. Menzil bekçisinin evinde rahatça yerleşti; onunla ve kızıyla neşeli bir sohbete koyuldu. Akşam yemeği servis edildi. Bu sırada atlar döndü ve menzil bekçisi, yem vermeden hemen koşulmalarını, yolcunun kibitkasına bağlanmalarını emretti. Odaya geri döndüğünde genç adamı bayılmış hâlde, yattığı sırada buldu. Öyle şiddetli bir baş ağrısı tutmuştu ki yoluna devam etmesi imkânsızdı. Ne yapmalıydı? Menzil bekçisi kendi yatağını ona verdi; hasta ertesi sabah iyileşmemiş olursa C———’dan doktor getirilmesine karar verildi.
Ertesi gün hafif süvari subayının durumu kötüleşti. Hizmetkârı doktora haber vermek için kasabaya gitti. Dünya, başını sirkeye batırılmış bir mendille sardı ve el işiyle uğraşarak yatağının yanına oturdu. Menzil bekçisinin yanında hasta inliyor, neredeyse hiç konuşmuyordu.
Yine de iki fincan kahve içti ve hâlâ inleyerek güzel bir akşam yemeği istedi. Dünya bir an olsun yanından ayrılmadı. Her su istediğinde Dünya kendi hazırladığı limonatayı sürahiyle getiriyordu. Hasta, dudaklarını ıslattıktan sonra sürahiyi her geri verişinde minnetini belirtmek için onun elini nazikçe sıkıyordu.
Öğle yemeği vakti doktor geldi. Hastanın nabzını tuttu, onunla Almanca ve Rusça konuştu, tek ihtiyacının dinlenmek olduğunu söyledi; birkaç gün içinde yola çıkabileceğini belirtti. Hafif süvari subayı muayenesi için ona yirmi beş ruble verdi ve yemeğe davet etti; doktor da daveti kabul etti. İkisi de iştahla yemek yedi, aralarında bir şişe şarap içti. Sonra birbirlerinden pek memnun hâlde ayrıldılar.
Bir gün daha geçti; hafif süvari subayı tamamen iyileşmişti. Çok neşelendi; durmadan şakalar yapıyor, önce Dünya’yla, sonra menzil bekçisiyle sohbet ediyor, ıslıkla ezgiler çalıyor, yolcularla konuşuyor, yol belgelerini menzil defterine geçiriyordu. Öyle gönüllerini kazandı ki iyi kalpli menzil bekçisi üçüncü gün, sevgili konuğundan ayrılacağı için üzülüyordu.
Pazar günüydü; Dünya ayine gitmek için hazırlanıyordu. Hafif süvari subayının kibitkası kapıdaydı. Menzil bekçisine cömertçe konaklama ve yemek ücreti ödeyip onunla vedalaştı; Dünya’ya da veda ederek köyün öteki ucundaki kiliseye kadar arabayla bırakmayı teklif etti. Dünya tereddüt etti.
“Neden korkuyorsun?” diye sordu babası. “Soylu oluşu onu kurt yapmaz. Seni yemez ya. Kiliseye kadar onunla git.”
Dünya, hafif süvari subayının yanına arabaya bindi. Hizmetkâr sürücü mahalline atladı, arabacı bir ıslık çaldı; atlar dörtnala kalktı.
Zavallı menzil bekçisi, Dünya’sının hafif süvari subayıyla gitmesine nasıl izin verdiğini, nasıl bu kadar kör olabildiğini, aklını nereye kaptırdığını anlayamıyordu. Yarım saat geçmeden içine kötü bir his düştü. Yüreği sızlıyor, öyle huzursuz oluyordu ki daha fazla dayanamadı; kendi de kiliseye doğru yola çıktı. Kiliseye yaklaşırken insanların dağılmakta olduğunu gördü. Ama Dünya ne kilisenin avlusundaydı ne de girişinde. Telaşla kiliseye girdi: Rahip sunağın arkasından henüz çıkıyordu, papaz yardımcısı mumları söndürüyordu, köşede iki yaşlı kadın hâlâ dua ediyordu; ama Dünya hiçbir yerde yoktu. Zavallı baba, ayine gelip gelmediğini papaz yardımcısına sormaya zor cesaret etti. Gelmedi, diye cevap aldı. Menzil bekçisi, ölüyle diri arası bir hâlde eve döndü. Elinde tek bir umut kalmıştı: Dünya, gençliğinin düşüncesizliğiyle belki de vaftiz annesinin yaşadığı bir sonraki menzile kadar gitmeye karar vermiş olabilirdi. Kaygı içinde, sabırla, onun gitmesine izin verdiği troikanın dönmesini bekledi; fakat arabacı dönmedi. Sonunda geceye doğru tek başına ve sarhoş hâlde geldi; uğursuz haberi verdi: Dünya hafif süvari subayıyla yoluna devam etmişti.
Yaşlı adam felaketine yenik düştü, bir gün önce genç sahtekârın yattığı yatağa uzandı. Olanları yeniden düşününce menzil bekçisi, hafif süvari subayının hastalığının düzmece olduğunu anladı. Zavallı adam ağır bir ateşli hastalığa yakalandı; C———’ya götürüldü ve yerine geçici olarak başka biri atandı. Hafif süvari subayını tedavi eden doktor ona da baktı. Doktor, genç adamın sapasağlam olduğunu, başından beri kötü niyetinden kuşkulandığını ama kırbacından korktuğu için sustuğunu menzil bekçisine söyledi.
Alman doktor gerçeği mi söylüyordu, yoksa yalnızca ne kadar keskin görüşlü olduğunu kanıtlamaya mı çalışıyordu, bunu bilemeyiz; ama sözleri zavallı hastaya hiç teselli vermedi. Hastalığından kurtulmaya başlar başlamaz yaşlı menzil bekçisi, C——— kasabasındaki amirinden iki aylık izin istedi ve kimseye tek kelime etmeden kızını aramak için yaya yola koyuldu.
Menzil defterinden Yüzbaşı Minsky’nin Smolensk’ten Petersburg’a gittiğini öğrendi. Onu götüren arabacı, Dünya’nın yol boyunca ağladığını, ama kendi isteğiyle gidiyor gibi göründüğünü söyledi.
“Belki,” diye düşündü menzil bekçisi, “yoldan çıkmış kuzumu geri getiririm.” Bu umutla Petersburg’a vardı ve İzmailovski alayında, silah arkadaşı olan bir astsubayın odasına yerleşti. Aramaya koyulunca Yüzbaşı Minsky’nin Petersburg’da, Demuth Oteli’nde kaldığını çabucak öğrendi. Menzil bekçisi onu görmeye karar verdi.
Sabah erkenden Minsky’nin ön odasına gitti ve efendisine yaşlı bir askerin kendisini görmek istediğinin bildirilmesini rica etti. Çizme kalıbına geçirdiği bir çizmenin üstünü temizlemekte olan askerî görevli, efendisinin uyuduğunu ve saat on birden önce kimseyi kabul etmediğini söyledi. Menzil bekçisi belirlenen saatte dönmek üzere oradan ayrıldı. Minsky, sabahlığı ve kırmızı takkesiyle karşısına çıktı.
“Ee dostum, ne istiyorsun?” diye sordu.
Yaşlı adamın yüreği kaynıyordu; gözlerine yaş doldu. Titrek bir sesle yalnızca, “Soylu efendim, Tanrı aşkına merhamet edin!” diyebildi.
Minsky ona hızla bir göz attı, yüzü kızardı; elinden tutup çalışma odasına götürdü ve kapıyı kilitledi.
“Soylu efendim,” diye sürdürdü yaşlı adam, “arabadan düşen kaybolur; hiç değilse Dünya’mı geri verin. Bırakın gitsin. Onu büsbütün mahvetmeyin.”
“Olan oldu, artık geri alınamaz,” diye cevap verdi genç adam, büyük bir şaşkınlık içinde. “Size karşı suçluyum, bağışlanma dilemeye hazırım. Ama Dünya’yı ihmal edebileceğimi sanmayın. Mutlu olacak, size şerefim üzerine söz veriyorum. Onu ne istiyorsunuz? Beni seviyor; eski hayatını geride bıraktı. Ne siz ne de o olanları unutabilirsiniz.” Sonra kol yenine bir şey sokup kapıyı açtı; menzil bekçisi nasıl olduğunu anlamadan kendini sokakta buldu.
Uzun süre kıpırdamadan durdu. Sonunda kol ağzının içinde bir kâğıt tomarının ucunu gördü; çıkarıp açınca buruşmuş birkaç elli rublelik banknot ortaya çıktı. Gözleri yine yaşlarla doldu; bu kez öfke gözyaşlarıydı! Banknotları buruşturup top yaptı, yere attı ve topuğuyla ezerek oradan uzaklaştı. Birkaç adım sonra durdu, bir an düşündü ve geri döndü.
Ama banknotlar ortadan kaybolmuştu. Onu gözleyen şık giyimli genç bir adam bir arabacıya doğru koştu, aceleyle arabaya bindi ve sürücüye “Sür!” diye seslendi.
Menzil bekçisi peşinden gitmedi. Menzil evine dönmeye karar vermişti; ama gitmeden önce zavallı Dünya’sını bir kez daha görmek istiyordu. Bu amaçla birkaç gün sonra Minsky’nin kaldığı yere döndü. Ancak askerî görevli efendisinin kimseyi kabul etmediğini kabaca söyledi, onu ön odadan dışarı itti ve kapıyı yüzüne çarptı. Menzil bekçisi bir süre öylece durdu, sonra oradan ayrıldı.
Aynı gün akşam, Bütün Azizler Kilisesi’ndeki ayinden dönmüş, Liteynaya Caddesi’nde yürüyordu. O sırada şık bir at arabası hızla yanından geçti; içindeki Minsky’yi tanıdı. Araba, üç katlı bir evin tam girişinde durdu ve hafif süvari subayı basamakları koşarak çıktı. Menzil bekçisinin aklına parlak bir fikir geldi. Geldiği yoldan geri yürüdü.
“Bu atlar kimin?” diye arabacıya sordu. “Minsky’ninkiler değil mi?”
“Aynen öyle,” diye karşılık verdi arabacı. “Niye sordunuz?”
“Şey, efendiniz Dünya’sına bir not götürmemi söyledi, ama Dünya’sının nerede oturduğunu unuttum.”
“İkinci katta oturuyor; ama notunuz için geç kaldınız dostum, kendisi şu anda orada.”
“Önemli değil,” diye cevap verdi menzil bekçisi; yüreğinde tarif edemediği bir duygu vardı. “Bilgi için teşekkür ederim; işimi hallederim.” Bu sözlerle basamakları çıktı.
Kapı kilitliydi; zili çaldı. Can sıkıcı bir bekleyişin ardından birkaç saniye geçti. Sonra anahtar şıngırdadı ve kapı açıldı.
“Avdotya Simeonovna burada mı oturuyor?” diye sordu.
“Evet,” diye cevap verdi genç hizmetçi. “Onunla ne işiniz var?”
Menzil bekçisi cevap vermedi, içeri doğru yürüdü.
“Giremezsiniz, giremezsiniz,” diye seslendi arkasından. “Avdotya Simeonovna’nın misafirleri var.” Ama menzil bekçisi onu dinlemeden ilerledi. İlk iki oda karanlıktı. Üçüncü odada ışık yanıyordu. Açık kapıya yaklaşıp durdu. Güzelce döşenmiş odada Minsky, düşüncelere dalmış oturuyordu. Son modanın bütün ihtişamıyla giyinmiş Dünya, İngiliz yan eyerinde ata binen bir binici gibi, koltuğun koluna oturmuştu. Parıldayan parmaklarıyla Minsky’nin kara buklelerini dolarken ona şefkatle bakıyordu. Zavallı menzil bekçisi! Kızı ona hiç bu kadar güzel görünmemişti. Kendine engel olamayıp hayranlıkla baktı.
“Kim var orada?” diye sordu başını kaldırmadan.
Sessiz kaldı.
Cevap alamayınca Dünya başını kaldırdı; bir çığlık atıp halının üzerine yığıldı.
Minsky telaşla onu kaldırmaya koştu; ama kapıda yaşlı menzil bekçisini görünce Dünya’yı bırakıp öfkeyle titreyerek ona doğru yürüdü.
“Ne istiyorsun?” diye sordu dişlerini sıkarak. “Niye her yerde bir hırsız gibi peşimden gizlice geliyorsun? Yoksa beni öldürmek mi istiyorsun? Defol!” Güçlü eliyle yaşlı adamı ensesinden kavrayıp merdivenlerden aşağı itti.
Yaşlı adam odasına döndü. Arkadaşı ona dava açmasını öğütledi; ama menzil bekçisi düşünüp elini salladı ve meseleyi kapatmaya karar verdi. İki gün sonra Petersburg’dan menziline döndü ve görevine başladı.
“İşte üç yıldır,” diye sözünü bitirdi, “Dünya’sız yaşıyorum; ondan hiçbir haber alamadım. Yaşıyor mu, yaşamıyor mu, Tanrı bilir. İnsan neler neler yaşıyor. Bir serserinin kandırıp yanına aldığı, bir süre yanında tutup sonra yüzüstü bıraktığı ilk genç kadın o değil, sonuncusu da olmayacak. Bugün Petersburg’da ipekler, kadifeler içinde yaşayan böyle nice genç budala var; yarın onları paçavralar içindeki ayyaşlarla birlikte sokakları süpürürken görürsünüz. Bazen Dünya’nın da aynı sona sürüklenebileceğini düşününce, kendime engel olamayıp günaha giriyor ve keşke mezarında olsa, diyorum.”
İşte yaşlı dostum menzil bekçisinin hikâyesi böyleydi; anlatırken gözyaşları defalarca sözünü kesmiş, o da bu yaşları Dmitriyev’in güzel baladındaki sadık Terentiyev gibi paltosunun ucuyla gösterişli bir biçimde silmişti. Gözyaşlarının bir kısmı, anlatısı boyunca beş bardak içtiği punçtandı. Ama nedeni ne olursa olsun, gözyaşları beni derinden etkilemişti. Ondan ayrıldıktan sonra yaşlı menzil bekçisini uzun süre unutamadım; zavallı Dünya’yı da uzun uzun düşündüm.
Geçenlerde yine ——— kasabasından geçerken dostumu hatırladım. Yönettiği menzilin kapatıldığını duydum. “Menzil bekçisi hayatta mı?” diye sordum, ama kimse tatmin edici bir cevap veremedi. Tanıdık yere uğramaya karar verip kendime at kiraladım ve N—— köyüne doğru yola çıktım.
Sonbahardı. Gökyüzünü gri bulutlar kaplamıştı; soğuk bir rüzgâr, yeni biçilmiş tarlalardan esiyor, önüne çıkan ağaçların sarı ve kahverengi yapraklarını sürüklüyordu. Gün batımında köye vardım ve menzil evinde durdum. Bir zamanlar Dünya’nın beni öptüğü koridorda karşıma şişman bir kadın çıktı. Sorularıma, yaşlı menzil bekçisinin yaklaşık bir yıl önce öldüğünü, evinde bir bira üreticisinin oturduğunu ve kendisinin de o adamın karısı olduğunu söyledi. Boşa giden yolculuğuma ve boş yere harcadığım yedi rubleye hayıflandım.
“Neden öldü?” diye sordum bira üreticisinin karısına.
“İçkiden,” diye cevap verdi.
“Peki, nereye gömüldü?”
“Köyün dışında, rahmetli karısının yanına.”
“Biri beni mezarına götürebilir mi?”
“Elbette! Hey, Vanka! Kediyle oynamayı bırak da bu beyefendiyi mezarlığa götür, menzil bekçisinin mezarını göster.”
Bu sözler üzerine, kızıl saçlı, şaşı bir oğlan çocuğu, üstü başı yırtık hâlde, bana yol göstermek için koştu.
“Zavallı adamı tanır mıydın?” diye sordum yolda.
“Tanımaz olur muyum? Bana düdük yapmayı öğretmişti. (Cennette olsun!) Onu meyhaneden dönerken gördüğümüzde peşinden koşup ‘Babacığım! Babacığım! Biraz fındık!’ diye seslenirdik; o da bize fındık verirdi. Vaktinin çoğunu bizimle oyalanarak geçirirdi.”
“Peki yolcular ondan hiç söz eder mi?”
“Şimdilerde pek yolcu gelmiyor; arada bir gezici ağır ceza yargıcı uğrarsa o başka. Onun da ölüleri düşünecek vakti yok. Ama geçen yaz buradan geçen bir hanım yaşlı menzil bekçisini sordu ve mezarına gitti.”
“Hanım nasıl biriydi?” diye merakla sordum.
“Çok güzel bir hanımdı,” diye cevap verdi oğlan. “Altı atın çektiği bir arabayla gelmişti; yanında üç güzel küçük çocuk, bir dadı ve küçük siyah bir köpek vardı. Yaşlı menzil bekçisinin öldüğünü duyunca ağladı ve mezarlığa giderken çocuklara sessiz olmalarını söyledi. Ona yolu göstermeyi teklif ettim, ama hanım, ‘Yolu biliyorum,’ dedi ve bana gümüş bir piatak (iki peni) verdi... Ne iyi hanımdı!”
Mezarlığa vardık. Burası çitle çevrilmemiş, ağaçtan haçlarla işaretlenmiş, tek bir ağacın bile gölgesinin düşmediği çıplak bir yerdi. Daha önce hiç böyle kasvetli bir mezarlık görmemiştim.
“Yaşlı menzil bekçisinin mezarı işte burada,” dedi oğlan, pirinç bir ikona (tasvir) iliştirilmiş siyah bir haçın saplandığı kum yığınını göstererek.
“Hanım buraya geldi mi?” diye sordum.
“Geldi,” diye cevap verdi Vanka. “Onu uzaktan gördüm. Buraya yattı ve uzun süre öyle kaldı. Sonra köye gidip papazı gördü. Ona biraz para verdi ve arabasıyla gitti. Bana da gümüş bir piatak verdi. Harika bir hanımdı!”
Ben de oğlana gümüş bir piatak verdim; yolculuğa da bana yedi rubleye mal olmasına da hayıflanmıyordum.
Bölüm etkileşimi
