44 KUR'AN'DA TESBİH

44.1 Açıklama ve Ayetler:

Sebh kelimesi yüzmek, suda ya da havada hızlı hareket etmek, uzaklaştırmak, yıldızların yörüngelerinde hareket etmesi, işe başlamada acele etmek, çukur kazmak gibi anlamlara gelmektedir. Tesbih kelimesi ise, Allah’ı her türlü eksiklikten ve O’nun yüceliği ile bağdaşamayacak her türlü nitelikten tenzih etmektir. Tesbihe, daima kaliteli mal ve hizmet üretmeye çalışmak şeklinde daha kapsamlı bir içerik belirlemek mümkündür. Çünkü tesbih, kötülükten uzaklaştırmakla ilgili kullanıldığı gibi, iyilik yapmakla ilgili olarak da kullanılmıştır.
Tesbih tevhit inancını pekiştiren bir kavramdır. Tesbih kavramıyla her şeyin üzerinde eşsiz ve benzersiz, bütün eksik sıfatlardan uzak bir varlık olduğunu gözler önüne seren Allah, aynı zamanda tüm peygamberleriyle gönderdiği tek ilahi din İslam’da vurgulamış olduğu tevhid ilkesini korumaya da devam etmiştir. Kur’an’da tesbih konusunun işlendiği ayetlerde, insanlarla birlikte, insanın dışındaki diğer varlıkların da Allah’ı tesbih ettiğinden bahsedilmektedir. Kur’an’a göre ister yerde ister gökte ya da ikisi arasında olsun, akıllı-akılsız ya da irade sahibi olan veya olmayan evrendeki bütün varlıklar Allah’ı tesbih etmektedirler (17 İsra 44). Bu durum evrensel tesbih faaliyeti olarak isimlendirilebilir. Ayrıca bu varlıkların hepsinin fıtrî olarak kendilerine has bir tesbih şekli bulunmaktadır.
İnsanın dışında kalan diğer varlıkların Allah’ı tesbihi ile insanların tesbihi birbirlerinden farklılık arz eder. Çünkü her varlığın fıtrî olarak doğuştan kodlanmış kendisine has birtakım özellikleri bulunmaktadır. Bu özellikler aynı zamanda varlıklar arasındaki farklılığın da temelini oluşturmaktadır. Bu anlamda her varlık grubunun evrendeki yaşamsal faaliyetin devam etmesi için kendisinden beklenen işi yapmasına tesbih diyebiliriz. Örneğin suyun akması, Dünyanın kendisinin ya da güneşin etrafında dönmesi tesbihtir. Diğer varlıklar kendileri için yaratılıştan kodlandıkları birtakım fiil ve davranışları otomatik olarak ve düzenli bir şekilde yerine getirirken, insan eylemlerini bilinçli olarak gerçekleştirmektedir. Çünkü insan, kendinden bekleneni iradi olarak yapabilecek donanıma sahip tek varlıktır. O halde insanın Allah’ın kendisinden beklediğini yapması tesbih olarak adlandırılabilir. Bu ise dünyada insanın muhatap olduğu imtihanın içeriğini oluşturan önce Allah’ın varlığına ve birliğine inanmak, sonra da kaliteli mal ve hizmet üretmek yani yaptığı iş her ne ise onu güzel yapmak şeklinde özetlenebilir.
“Yücelikte eşsiz olan Rabbinin adıyla hareket et/tespih et.” (87 Ala suresi 1)
“Kuşlar da topluca bu tespihe eşlik ederlerdi. Zira hepsi de Allah’a yönelmişlerdi” (38 Sad Suresi 19)
“Yedi gök ve yeryüzü, buralarda bulunan bütün akıllı varlıklar O’nu tespih ederler/ O’nun koyduğu yasaya göre hareket ederler. Zira O’nu övgü ile tespih etmeyen/ O’nun yasalarınca hareket etmeyen hiçbir varlık yoktur. Fakat siz onların bu tespihini/yasaya boyun eğmelerini anlayamazsınız. Buna rağmen O çok müsamahakâr ve çok bağışlayıcıdır.” (17 İsra suresi 44)
“Rabbim, bana bir delil ver.” dedi. Allah da: “Senin delilin üç gün, insanlarla işaretle anlaşmak dışında konuşamamandır. Rabbini çokça zikret ve sabah akşam tespih et.” buyurdu.” (3 Ali İmran 41)
“Allah’tır, mutlak yaratıcı, var ettiğinin ilk örneklerini oluşturandır, yarattığı ilk örneklere suret giydirendir. En güzel isimler ve tüm mükemmellikler O’na aittir. Göklerde ve yerde olan her şey O’nu tespih eder/ O’nun koyduğu yasaya göre hareket eder. Çünkü O, her işi mükemmel olan ve her hükmü doğru olandır.” (59 Haşr suresi 24)

***

44.2 TESBİH Kavramına İlişkin Brifing Belgesi (NotebookLM Yapay Zekâ Yorumu)

1. Tesbih Kelimesinin Etimolojisi ve Geniş Anlamları
· Sebh kelimesi: Yüzmek, suda veya havada hızlı hareket etmek, uzaklaştırmak, yıldızların yörüngelerinde hareket etmesi, işe başlamada acele etmek, çukur kazmak gibi çeşitli anlamlara gelir.
· Tesbih kelimesi: Bu geniş anlamsal kökten türeyerek, esasen Allah'ı her türlü eksiklikten ve O'nun yüceliğiyle bağdaşamayacak her türlü nitelikten tenzih etmektir.
· Kapsamlı içerik: Kaynakta belirtildiği üzere, tesbih kavramına "daima kaliteli mal ve hizmet üretmeye çalışmak" şeklinde daha kapsamlı bir içerik belirlemek mümkündür. Zira tesbih, kötülükten uzaklaştırmakla ilgili kullanıldığı gibi, iyilik yapmakla ilgili olarak da kullanılmıştır.
2. Tesbih ve Tevhit İnancı
· Tevhidi pekiştirme: Tesbih, tevhit inancını pekiştiren merkezi bir kavramdır. "Tesbih kavramıyla her şeyin üzerinde eşsiz ve benzersiz, bütün eksik sıfatlardan uzak bir varlık olduğunu gözler önüne seren Allah, aynı zamanda gönderdiği tüm ilahi dinlerde vurgulamış olduğu Tevhid ilkesini korumaya da devam etmiştir."
· Allah'ın sıfatları: Tesbih, Allah'ın her türlü eksiklikten münezzeh ve mükemmel olduğunu vurgulayarak, O'nun eşsiz ve benzersiz bir varlık olduğunu ortaya koyar.
3. Evrensel Tesbih Faaliyeti
· Tüm varlıkların tesbihi: Kur'an'a göre, evrendeki tüm varlıklar, akıllı-akılsız, irade sahibi olan veya olmayan ayırt etmeksizin Allah'ı tesbih ederler. "Kur’an’da tesbih konusunun işlendiği ayetlerde, insanlarla birlikte, insanın dışındaki diğer varlıkların da Allah’ı tesbih ettiğinden bahsedilmektedir."
· Fıtri tesbih: Her varlığın fıtrî olarak kendisine has bir tesbih şekli bulunmaktadır. Bu durum, "evrensel tesbih faaliyeti" olarak adlandırılabilir.
· Örnekler: Suyun akması, Dünya'nın kendi etrafında veya Güneş'in etrafında dönmesi gibi doğal döngüler, varlıkların kendilerinden beklenen işi yapması anlamında birer tesbih olarak değerlendirilir.
· "Yedi gök ve yeryüzü, buralarda bulunan bütün akıllı varlıklar O’nu tespih ederler/ O’nun koyduğu yasaya göre hareket ederler. Zira O’nu övgü ile tespih etmeyen/ O’nun yasalarınca hareket etmeyen hiçbir varlık yoktur." (17 İsra suresi 44)
· "Göklerde ve yerde olan her şey O’nu tespih eder/ O’nun koyduğu yasaya göre hareket eder. Çünkü O, her işi mükemmel olan ve her hükmü doğru olandır.” (59 Haşr suresi 24)
4. İnsanların Tesbihi ve Diğer Varlıkların Tesbihinden Farkı
· Fıtri kodlama: İnsan dışındaki diğer varlıklar, kendileri için yaratılıştan kodlandıkları fiil ve davranışları otomatik ve düzenli bir şekilde yerine getirerek tesbih ederler. Bu durum, "her varlığın fıtrî olarak doğuştan kodlanmış kendisine has birtakım özellikleri bulunmaktadır" ifadesiyle açıklanmıştır.
· İnsan iradesi: İnsan ise, eylemlerini bilinçli ve iradi olarak gerçekleştiren tek varlıktır. "Çünkü insan, kendinden bekleneni iradi olarak yapabilecek donanıma sahip tek varlıktır."
· İnsanın imtihanı ve tesbihi: İnsanın Allah'ın kendisinden beklediğini yapması da bir tesbihtir. Bu, iki temel unsuru içerir:
1. Allah'ın varlığına ve birliğine inanmak.
2. Kaliteli mal ve hizmet üretmek, yani yaptığı her işi güzel yapmak.
5. Kur'an'dan Ayetlerle Tesbih Kavramı
· Övgü ve tenzih: "Yücelikte eşsiz olan Rabbinin adıyla hareket et/tespih et.” (87 Ala suresi 1)
· Kuşların tesbihi: “Kuşlar da topluca bu tespihe eşlik ederlerdi. Zira hepsi de Allah’a yönelmişlerdi” (38 Sad Suresi 19)
· Anlaşılmayan tesbih: "Fakat siz onların bu tespihini/yasaya boyun eğmelerini anlayamazsınız. Buna rağmen O çok müsamahakâr ve çok bağışlayıcıdır.” (17 İsra suresi 44) Bu ayet, insanların diğer varlıkların tesbihini algılamakta yetersiz kaldığını vurgular.
· Zikir ve tesbih emri: “Rabbini çokça zikret ve sabah akşam tespih et.” (3 Ali İmran 41) Bu ayet, insanlara yönelik bir tesbih emridir.
Sonuç
Tesbih kavramı, Kur'an'da sadece Allah'ı noksan sıfatlardan tenzih etme anlamını taşımakla kalmaz, aynı zamanda evrendeki tüm varlıkların fıtrî düzenini ve insanların bilinçli eylemleriyle Allah'a yönelişini kapsayan geniş bir anlama sahiptir. İnsanın tesbihi, tevhit inancını benimsemek ve yaptığı her işi en güzel şekilde yaparak "kaliteli mal ve hizmet üretmek" olarak özetlenebilir. Bu, insanın dünyadaki imtihanının da özünü oluşturur.

44.3 You Tube Sunum Videosu:

https://youtu.be/_uW4kgWNS70