Göktürk tarihi

I. Göktürk Devleti (552–603), Türk tarihinde dönüm noktası olan bir imparatorluktur. Tarihte "Türk" adını ilk kez resmi bir devlet ismi olarak kullanan ve Asya Hunları'ndan sonra Orta Asya'daki tüm Türk boylarını tek bir bayrak altında toplayan ikinci devlettir.
Mançurya'dan Karadeniz'e kadar uzanan topraklarda kurdukları bu devasa imparatorluk, İpek Yolu'nun kontrolünü ele geçirerek dönemin küresel güçleri olan Çin, Sasani İmparatorluğu ve Bizans ile doğrudan siyasi ve askeri ilişkilere girmiştir.
1. Kuruluş Dönemi ve Bumin Kağan (552)
Göktürklerin lider boyu olan Aşina ailesi, 6. yüzyılın başlarında Altay Dağları eteklerinde yaşıyor ve dönemin güçlü devleti Ruanruanlar (Avarlar) için demircilik yapıyordu. Göktürklerin bağımsızlık süreci bir isyan ve reddedilen bir evlilik teklifiyle başladı:
Töles İsyanı: 551 yılında Ruanruanlara karşı ayaklanan Töles boylarını bastıran Aşina lideri Bumin, bu başarısının karşılığı olarak Ruanruan kağanının kızıyla evlenmek istedi.
Aşağılayıcı Reddediliş: Ruanruan kağanı Anagui, Bumin’e "Siz bizim demircimizsiniz, bu isteğe nasıl cesaret edersiniz?" diyerek teklifi sert bir şekilde reddetti.
İsyan ve Bağımsızlık: Bu hakaret üzerine Bumin, Çin'deki Batı Wei hanedanı ile ittifak kurdu. 552 yılında Ruanruanları ağır bir yenilgiye uğratarak devleti yıktı ve Ötüken merkezli Göktürk Kağanlığı'nı ilan etti. Kendisine de "İl Kağan" unvanını verdi.2. İkili Devlet Teşkilatı ve İstemi Yabgu
Bumin Kağan, devleti kurduktan kısa süre sonra öldü. Göktürkler, Türk devlet geleneği olan ikili teşkilatı uyguladılar:
Doğu (Merkez): Bumin Kağan'ın oğulları (sırasıyla Kolo ve ardından Muqan Kağan) tarafından yönetildi. Doğu, kutsal merkez Ötüken'i barındırdığı için ana kağan buradaydı.
Batı: Bumin Kağan'ın kardeşi İstemi Yabgu tarafından yönetildi. İstemi Yabgu, iç işlerinde serbest, dış işlerinde doğudaki büyük kağana bağlıydı.
Batı Siyaseti ve İpek Yolu Diplomasisi
İstemi Yabgu, Batı dünyasında büyük bir diplomat ve fatih olarak tanındı. İpek Yolu'nun kontrolünü ele geçirmek için dönemin dev güçleriyle çok stratejik hamleler yaptı:
Sasani İttifakı (Akhunların Yıkılışı): İstemi Yabgu, İran'daki Sasani İmparatorluğu (I. Hüsrev) ile ittifak yaparak arada engel olan Akhunları (Eftalitler) 557'de ortadan kaldırdı. Ceyhun Nehri sınır oldu.
Bizans İttifakı (Sasanilere Karşı): Sasaniler İpek Yolu ticaretini engellemeye başlayınca, İstemi Yabgu bu kez rotayı değiştirip Bizans İmparatorluğu (İstanbul) ile doğrudan diplomatik ilişki kurdu. Göktürk elçisi Maniakh İstanbul'a gitti, Bizans da karşılık olarak Zemarkhos başkanlığında bir heyeti Altaylar'a gönderdi. Bu, Orta Asya'dan İstanbul'a gönderilen ilk resmi elçilik heyetidir. Göktürk-Bizans baskısı Sasanileri zayıflattı.
3. En Parlak Dönem: Muqan Kağan (553–572)
Doğu tahtına geçen Muqan Kağan dönemi, imparatorluğun askeri ve siyasi gücünün zirvesidir.
Ruanruan kalıntılarını tamamen temizledi.
Kuzey Çin’deki rakip hanedanları (Kuzey Zhou ve Kuzey Qi) vergiye bağladı; Çin sarayları Göktürklere ipek yetiştirmek zorunda kaldı.
Kırgızları ve Kitayları itaat altına alarak sınırları okyanusa kadar genişletti.
4. Duraklama ve Fetret Dönemi: Taspar Kağan
Muqan’ın ölümünden sonra tahta geçen Taspar Kağan (572–581) döneminde ilk çatlaklar belirdi. Taspar Kağan'ın Budizm'i kabul etmesi ve halka benimsetmeye çalışması, göçebe Türk boyları ve devlet erkanı arasında huzursuzluk yarattı. Taspar’ın ölümünün ardından ise taht kavgaları patlak verdi.
Çin'de kurulan yeni ve güçlü Sui Hanedanı, Göktürklerin bu iç karışıklığını fırsat bildi. Çinli diplomatlar, Göktürk prenslerini birbirine karşı kışkırtarak nifak tohumları ekti (Çin'in ünlü "böl, parçala, yönet" politikası).
5. Bölünme ve Yıkılış (583–630)
Taht kavgaları ve doğu-batı arasındaki görüş ayrılıkları sonucunda devlet, 583 yılında resmen ikiye ayrıldı:
Doğu Göktürk Kağanlığı
Merkez Ötüken olarak kaldı. Çin'in sürekli baskısı, iç kıtlıklar ve iç isyanlar (özellikle Töles boylarının isyanı) devleti yıprattı.
630 yılında Çin (Tang Hanedanı) orduları Doğu Göktürk Kağanlığı'nı mağlup etti ve kağanlığı yıktı. Doğu Türkleri yaklaşık 50 yıl sürecek olan Çin esareti dönemine girdi.
Batı Göktürk Kağanlığı
İstemi Yabgu'nun soyundan gelenler tarafından yönetildi. Tardu Kağan dönemi güçlü geçse de, ipek yolu üzerindeki şehir devletleriyle yaşanan sorunlar ve Çin entrikaları burayı da vurdu.
659 yılında Batı Göktürk Kağanlığı da tamamen Çin hakimiyetine girerek tarih sahnesinden çekildi