Gök vatan

1. İlk Dönemler ve İslam Öncesi Türk Devletleri (M.Ö. - M.S. 840)
Hunlar ve Göktürkler: Bölge M.Ö. 300'lerden itibaren Büyük Hun İmparatorluğu hakimiyetine girdi. Ardından I. ve II. Göktürk Kağanlıkları döneminde İpek Yolu'nun denetimi ve Türk boylarının birleşme merkezi haline geldi.
Uygur Kağanlığı (744-840): Göktürklerin yıkılışının ardından kutlu Ötüken merkezli kurulan Uygur Kağanlığı, ticaret yollarını kontrol altında tutarak büyük bir medeniyet inşa etti. 840 yılında Kırgızların saldırısıyla yıkılan Uygurlar, güneye ve batıya doğru göç ederek Doğu Türkistan havzasına yerleştiler.
2. Şehir Devletleri, İslamiyet ve Altın Çağ (840 - 1759)
Gansu ve Koço (İdikut) Uygur Devletleri (843-1209): Uygurlar Doğu Türkistan'da yerleşik hayata geçerek Turfan merkezli Koço Devletini kurdular. Tarım, mimari, matbaa ve sanatta büyük bir uygarlık geliştirdiler.
Karahanlılar Devleti (840-1212): Merkezini Kaşgar yapan Karahanlılar döneminde, Hakan Satuk Buğra Han’ın 10. yüzyıl ortalarında İslam’ı kabul etmesiyle Doğu Türkistan, Türk-İslam medeniyetinin doğuş merkezi oldu. Yusuf Has Hacip (Kutadgu Bilig) ve Kaşgarlı Mahmud (Dîvânu Lugâti't-Türk) bu topraklarda yetişti.
Moğol, Çağatay ve Yarkend Hanlığı Dönemi: 13. yüzyılda Moğol İmparatorluğu ve ardından Çağatay Hanlığı egemenliğine giren bölge, 16. yüzyılda bağımsız Yarkend Hanlığı adıyla yeniden Türk iktidarına sahne oldu.
3. Mançu-Çing İşgali ve İlk Bağımsızlık Mücadeleleri (1759 - 1911)
Mançu İşgali (1759): Çin'de hüküm süren Mançu (Qing/Çing) Hanedanlığı, 1759’da Doğu Türkistan’ı işgal etti. Bölgede yerel halk sık sık isyan başlattı.
Kaşgar Emiri Yakup Han Dönemi (1864-1877): Çin ordusunu bölgeden çıkaran Yakup Beg, bağımsız bir devlet kurdu. Osmanlı Padişahı Sultan Abdülaziz'e biat ederek Osmanlı tabiyetine girdi; Doğu Türkistan’da Osmanlı adına hutbeler okutuldu ve paralar basıldı.
"Şinciang" (Xinjiang) Adının Verilmesi (1884): Yakup Beg'in ölümünün ardından Rus desteğini alan Çing Hanedanı bölgeyi yeniden işgal etti. 1884 yılında Doğu Türkistan resmi olarak Mançu İmparatorluğu'na bağlanarak Çince "Yeni Kazanılmış Toprak" anlamına gelen Xinjiang (Sincan) adı verildi.
4. 20. Yüzyıl Doğu Türkistan Cumhuriyetleri (1933 ve 1944)
Çin İmparatorluğu'nun 1911'de yıkılmasıyla oluşan otorite boşluğunda Uygurlar iki kez bağımsız cumhuriyet kurmayı başardılar:
Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti (12 Kasım 1933): Kaşgar’da Sabit Damolla ve Hoca Niyaz Hacı önderliğinde ilan edildi. Anayasa, bayrak (Gökbayrak) ve meclis oluşturuldu. Ancak Rusya (SSCB) ve Çinli savaş ağalarının askeri müdahalesiyle 1934'te yıkıldı.
Doğu Türkistan Cumhuriyeti (12 Kasım 1944): İli (Gülce) merkezli olarak Ali Han Töre liderliğinde kuruldu. Güçlü bir ordu kurularak geniş alanlar kontrol altına alındı. Ancak Doğu Türkistanlı liderlerin 1949'da Pekin'e müzakereye giderken şüpheli bir uçak kazasında ölmesi ve SSCB-Çin anlaşması neticesinde devlet feshedildi.
5. Çin Komünist Partisi (ÇKP) Dönemi ve Özerklik (1949 - 2010)
1949 İşgali: Mao Zedong önderliğindeki Çin Halk Kurtuluş Ordusu bölgeye girdi ve Doğu Türkistan tamamen ÇKP denetimine geçti.
Sincan Uygur Özerk Bölgesi (1955): Bölgeye sözde özerklik verildi. Ancak bu süreçten itibaren yoğun Han Çinlisi göçü başlatılarak demografik yapı değiştirilmeye çalışıldı.
Olaylar ve Gerilimler: 1990 Barın Katliamı, 1997 Gülce Olayları ve 5 Temmuz 2009 Urumçi Olayları gibi kitlesel protestolar, yönetimin askeri baskılarını daha da sertleştirmesine yol açtı.
6. Günümüz ve Modern Süreç (2014 - 2026)
Toplama Kampları ve "Yeniden Eğitim" Politikaları (2014-Sonrası): Çin hükümeti, 2014 yılı itibarıyla "aşırıcılıkla mücadele" adı altında bölgede yüz binlerce (BM raporlarına göre 1 milyondan fazla) Uygur, Kazak ve diğer Müslüman Türk grupları gözaltı ve toplama kamplarına almaya başladı.
Uluslararası Tepkiler ve Soykırım İddiaları: Birleşmiş Milletler (BM), ABD, AB üyesi ülkeler ve çeşitli insan hakları örgütleri; bölgede yaşanan zorla çalıştırma, kültürel/dini kısıtlamalar, zorunlu kısırlaştırma ve kitlesel gözaltı uygulamalarını raporlaştırarak bu politikaları "insanlığa karşı suç" veya "soykırım" olarak nitelendirdi.
Mevcut Durum (2026): Çin hükümeti bölgedeki politikalarının "ekonomik kalkınma ve güvenlik" amaçlı olduğunu savunurken; Doğu Türkistan konusu uluslararası diplomaside, insan hakları örgütlerinin gündeminde ve Kuşak-Yol Projesi'nin jeopolitik merkezinde kritik bir mesele olmaya devam etmektedir. 😭